विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Package Package talk Event Event talk विकिपीडिया:चौपाल 4 1001 6628061 6627404 2026-10-10T14:40:11Z Salmanm Mew -c3m6m 952862 /* Salman Mew */ नया अनुभाग 6628061 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Salman Mew == hhgd [[सदस्य:Salmanm Mew -c3m6m|Salmanm Mew -c3m6m]] ([[सदस्य वार्ता:Salmanm Mew -c3m6m|वार्ता]]) 14:40, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) 0tcen39vb9ionc703dvwpd1m3a51aso 6628064 6628061 2026-10-10T14:41:18Z Salmanm Mew -c3m6m 952862 /* Salman Mew */ उत्तर 6628064 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Salman Mew == hhgd [[सदस्य:Salmanm Mew -c3m6m|Salmanm Mew -c3m6m]] ([[सदस्य वार्ता:Salmanm Mew -c3m6m|वार्ता]]) 14:40, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) :मुझे भी सब्सक्राइबबढ़ाना है [[सदस्य:Salmanm Mew -c3m6m|Salmanm Mew -c3m6m]] ([[सदस्य वार्ता:Salmanm Mew -c3m6m|वार्ता]]) 14:41, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) s9owqqotccpflowytogl4g6f2op2kla 6628065 6628064 2026-10-10T14:41:51Z Salmanm Mew -c3m6m 952862 /* Salman Mew */ उत्तर 6628065 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Salman Mew == hhgd [[सदस्य:Salmanm Mew -c3m6m|Salmanm Mew -c3m6m]] ([[सदस्य वार्ता:Salmanm Mew -c3m6m|वार्ता]]) 14:40, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) :मुझे भी सब्सक्राइबबढ़ाना है [[सदस्य:Salmanm Mew -c3m6m|Salmanm Mew -c3m6m]] ([[सदस्य वार्ता:Salmanm Mew -c3m6m|वार्ता]]) 14:41, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) ::<nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:चौपाल#c-Salmanm_Mew_-c3m6m-20261010144100-Salmanm_Mew_-c3m6m-20261010144000</nowiki> [[सदस्य:Salmanm Mew -c3m6m|Salmanm Mew -c3m6m]] ([[सदस्य वार्ता:Salmanm Mew -c3m6m|वार्ता]]) 14:41, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) ndaci98hodhpa9d21kunr0inol89atu 6628066 6628065 2026-10-10T14:43:09Z Salmanm Mew -c3m6m 952862 /* विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन */ उत्तर 6628066 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) :मेरे भी सब्सक्राइबर लाइक बढ़ा दीजिए [[सदस्य:Salmanm Mew -c3m6m|Salmanm Mew -c3m6m]] ([[सदस्य वार्ता:Salmanm Mew -c3m6m|वार्ता]]) 14:43, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Salman Mew == hhgd [[सदस्य:Salmanm Mew -c3m6m|Salmanm Mew -c3m6m]] ([[सदस्य वार्ता:Salmanm Mew -c3m6m|वार्ता]]) 14:40, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) :मुझे भी सब्सक्राइबबढ़ाना है [[सदस्य:Salmanm Mew -c3m6m|Salmanm Mew -c3m6m]] ([[सदस्य वार्ता:Salmanm Mew -c3m6m|वार्ता]]) 14:41, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) ::<nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:चौपाल#c-Salmanm_Mew_-c3m6m-20261010144100-Salmanm_Mew_-c3m6m-20261010144000</nowiki> [[सदस्य:Salmanm Mew -c3m6m|Salmanm Mew -c3m6m]] ([[सदस्य वार्ता:Salmanm Mew -c3m6m|वार्ता]]) 14:41, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) thi4km2bzbcel2ueist1rq2fa5nrl6t 6628071 6628066 2026-10-10T14:58:07Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/Salmanm Mew -c3m6m|Salmanm Mew -c3m6m]] ([[User talk:Salmanm Mew -c3m6m|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6627404 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> 48b5i26iky5apo7kun5qkw6scl17maa 6628253 6628071 2026-10-11T04:12:57Z सत्किर्ण 952965 /* सत्किर्ण पद्धति प्राचिन मार्कण्डेय पुराण से ली गई ज्योतिषीय गणना */ नया अनुभाग 6628253 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सत्किर्ण पद्धति प्राचिन मार्कण्डेय पुराण से ली गई ज्योतिषीय गणना == '''मार्कण्डेय पुराण''' सनातन संस्कृति के सबसे प्राचीन और प्रामाणिक महापुराणों में से एक है, जिसमें ब्रह्मांडीय संरचना, काल गणना, सूर्य सिद्धांत, और आध्यात्मिक ज्ञान के साथ-साथ गूढ़ ज्योतिषीय रहस्यों का भी वर्णन मिलता है। जब हम '''सत्किर्ण पद्धति (Satkirna Paddhati)''' को मार्कण्डेय पुराण के प्राचीन परिप्रेक्ष्य में देखते हैं, तो इसकी ज्योतिषीय गणना के निम्नलिखित प्रमुख आधार उभर कर आते हैं: == 1. ब्रह्मांडीय ऊर्जा और सौर सिद्धांतों पर आधारित गणना == मार्कण्डेय पुराण में संपूर्ण सृष्टि और ग्रहों की ऊर्जा का मुख्य स्रोत '''भगवान सूर्य''' को माना गया है। सत्किर्ण पद्धति में इसी प्राचीन मान्यता का उपयोग करते हुए ग्रहों की किरणों (Cosmic Rays) और उनके प्रभाव क्षेत्रों की गणना की जाती है। इसमें यह देखा जाता है कि किस ग्रह की किरण जातक के शरीर और उसके भाग्य पर सीधा प्रभाव डाल रही है। == 2. सूक्ष्म काल-गणना और मन्वन्तर दृष्टि == पुराणों में समय की सूक्ष्म से अति सूक्ष्म इकाइयों (जैसे क्षण, त्रुटि, से लेकर मन्वन्तर और कल्प तक) का वर्णन है। सत्किर्ण पद्धति के अंतर्गत घटनाओं के सटीक समय निर्धारण के लिए इसी प्राचीन काल-विभाजन के सिद्धांतों को वर्तमान ज्योतिषीय उप-नक्षत्रों और दशाओं के साथ जोड़ा जाता है, जिससे भविष्यवाणियाँ अत्यधिक सटीक बैठती हैं। == 3. पिण्ड और ब्रह्मांड का संबंध (शरीर रचना और कुण्डली) == मार्कण्डेय पुराण में इस बात का गूढ़ संकेत मिलता है कि जो ब्रह्मांड में है, वही इस शरीर (पिंड) में भी है। सत्किर्ण पद्धति इस सिद्धांत का उपयोग करके जातक की कुंडली को उसके आंतरिक ऊर्जा चक्रों और सूक्ष्म नाड़ियों के साथ जोड़कर देखती है। इसके तहत ग्रहों की स्थिति का प्रभाव केवल बाहरी जीवन पर ही नहीं, बल्कि आंतरिक मानसिक व शारीरिक स्थिति पर भी आंका जाता है। == 4. कर्म सिद्धांत और फलादेश का तार्किक ढांचा == मार्कण्डेय पुराण में ऋषि मार्कण्डेय और क्रौष्ठि तथा मदालसा के आख्यानों के माध्यम से कर्म फल और पुनर्जन्म के जो अकाट्य नियम बताए गए हैं, सत्किर्ण पद्धति उनका उपयोग जातक के पूर्व संचित कर्मों (प्रारब्ध) और वर्तमान जीवन की ग्रह दशाओं के बीच संतुलन बिठाने के लिए एक गणितीय और तार्किक माध्यम के रूप में करती है। इस प्रकार, मार्कण्डेय पुराण से जुड़ी सत्किर्ण पद्धति महर्षियों द्वारा प्रदत्त उस प्राचीन ज्ञान का आधुनिक और परिष्कृत रूप है, जो ब्रह्मांडीय ऊर्जा, सूर्य के तेज़ और सूक्ष्म ज्योतिषीय गणित के तालमेल से जीवन की जटिल गुत्थियों को सुलझाने का मार्ग प्रशस्त करती है। == सत्किर्ण पद्धति (Satkirna Paddhati) - नीति एस्ट्रो == '''सत्किर्ण पद्धति''' वैदिक ज्योतिष और आधुनिक ज्योतिषीय अनुसंधानों पर आधारित एक विशिष्ट एवं उन्नत विश्लेषण प्रणाली है। इसे '''नीति एस्ट्रो (Niti Astro)''' के अंतर्गत ज्योतिषीय भविष्यवाणियों को अधिक सूक्ष्म, तार्किक और सटीक बनाने के लिए विकसित किया गया है। यह पद्धति पारंपरिक ज्योतिषीय सिद्धांतों के साथ-साथ ग्रहों की ऊर्जा और उनकी किरणों के प्रभावों का गहराई से अध्ययन करती है। === मुख्य विशेषताएँ एवं सिद्धांत === * '''सूक्ष्म एवं तार्किक विश्लेषण:''' यह पद्धति केवल सामान्य ग्रह स्थितियों तक सीमित न रहकर, कुण्डली के सूक्ष्म पहलुओं और उप-नक्षत्रों के प्रभावों का गहन विश्लेषण करती है। * '''ग्रहों की किरणों का प्रभाव (Cosmic Rays):''' इस पद्धति का मूल आधार ब्रह्मांडीय ऊर्जा और ग्रहों से उत्सर्जित होने वाली किरणों का जातक के जीवन, स्वभाव और भाग्य पर पड़ने वाला प्रभाव है। * '''घटनाओं का सटीक समय निर्धारण:''' जीवन में घटने वाली महत्वपूर्ण घटनाओं (जैसे करियर, विवाह, स्वास्थ्य और आर्थिक स्थिति) के समय का सटीक आकलन करने के लिए इसे एक प्रभावी माध्यम माना जाता है। === ज्योतिषीय उपयोगिता === * '''जटिल समस्याओं का समाधान:''' जातकों के जीवन में आ रही अनिश्चितताओं और जटिल समस्याओं के मूल कारणों तक पहुँचने में यह सहायक है। * '''वैज्ञानिक दृष्टिकोण:''' यह पारंपरिक ज्योतिषीय फलादेश को एक सुव्यवस्थित और तार्किक ढांचे के रूप में प्रस्तुत करती है, जिससे निष्कर्षों की सटीकता बढ़ जाती है। [[सदस्य:सत्किर्ण|सत्किर्ण]] ([[सदस्य वार्ता:सत्किर्ण|वार्ता]]) 04:12, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) o9d64mtfi84r9r8kkd2f9vzdzb11utw 6628254 6628253 2026-10-11T04:21:06Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/सत्किर्ण|सत्किर्ण]] ([[User talk:सत्किर्ण|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6627404 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> 48b5i26iky5apo7kun5qkw6scl17maa 6628256 6628254 2026-10-11T04:42:19Z सत्किर्ण 952965 /* नीति एस्ट्रो की सत्किर्ण पद्धति पर जानकारी */ नया अनुभाग 6628256 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == नीति एस्ट्रो की सत्किर्ण पद्धति पर जानकारी == * सत्किर्ण पद्धति वैदिक ज्योतिष और आधुनिक ज्योतिषीय अनुसंधानों पर आधारित एक विशिष्ट एवं उन्नत विश्लेषण प्रणाली है, जिसे नीति एस्ट्रो के अंतर्गत विकसित किया गया है। * '''मुख्य सिद्धांत:''' यह पद्धति केवल सामान्य ग्रह स्थितियों तक सीमित न रहकर, कुण्डली के सूक्ष्म पहलुओं, उप-नक्षत्रों और ग्रहों की ऊर्जा (Cosmic Rays) के प्रभावों का गहन विश्लेषण करती है। * '''प्राचीन आधार:''' मार्कण्डेय पुराण जैसे प्राचीन ग्रंथों में वर्णित ब्रह्मांडीय ऊर्जा, काल-गणना और पिण्ड-ब्रह्मांड के सिद्धांतों को इसके गणितीय और तार्किक फलादेश का आधार माना गया है। * '''उपयोगिता:''' जीवन की जटिल समस्याओं के मूल कारणों को समझने और घटनाओं के सटीक समय निर्धारण के लिए इसे एक प्रभावी माध्यम माना जाता है। [[सदस्य:सत्किर्ण|सत्किर्ण]] ([[सदस्य वार्ता:सत्किर्ण|वार्ता]]) 04:42, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) 551tkc3aaz69b5qva41fsvfaw7jh3hg 6628260 6628256 2026-10-11T05:42:58Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/सत्किर्ण|सत्किर्ण]] ([[User talk:सत्किर्ण|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6627404 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> 48b5i26iky5apo7kun5qkw6scl17maa रीवा 0 1768 6628115 6606283 2026-10-10T16:34:05Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628115 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = रीवा | other_name = Rewa,लैंड ऑफ़ व्हाइट टाइगर | image = Keoti falls in Rewa, Madhya Pradesh.jpg | image_caption = रीवा का [[केवटी जलप्रपात]] | pushpin_label = रीवा | pushpin_map = India Madhya Pradesh | coordinates = {{coord|24.53|N|81.30|E|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = मध्य प्रदेश में स्थिति | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[मध्य प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[रीवा ज़िला]] | subdivision_type = राजवंश | subdivision_name = बघेल राजपूत | founder = महाराजा विक्रमादित्य सिंह जू देव बहादुर | government_type = [[नगर निगम]] | governing_body = रीवा नगर निगम | area_total_km2 = 69 | area_metro_km2 = 146 | elevation_m = 304 | population_total = 235654 | population_as_of = 2011 | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[हिन्दी]],[[बघेली]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 486001 HPO 486002, 486003 | area_code_type = दूरभाष कोड | area_code = 07662 | registration_plate = MP-17 | website = {{URL|www.rewa.nic.in}} | iso_code = IN-MP }} '''रीवा''' (Rewa) [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[रीवा ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह ज़िले का मुख्यालय भी है और राज्य की राजधानी, [[भोपाल]], से {{convert|420|km|mi}} पूर्वोत्तर में और [[जबलपुर]] से {{convert|230|km|mi}} उत्तर में स्थित है। इस से दक्षिण में [[कैमूर पर्वतमाला]] है और इस क्षेत्र में [[विन्ध्याचल]] की पहाड़ियाँ भी स्थित हैं।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> == विवरण == [[चित्र:Sri Aurobindo Ashram Mahasua.jpg|right|thumb|280px|रीवा का अरविन्द आश्रम]] रीवा शहर मध्य प्रदेश प्रांत के विंध्य पठार का एक हिस्से का निर्माण करता है और [[टोंस नदी|टोंस]],बीहर.,बिछिया नदी एवं उसकी सहायता नदियों द्वारा सिंचित है। इसके उत्तर में [[उत्तर प्रदेश]] राज्य, पश्चिम में [[सतना जिला|सतना]], पूर्व में [[मऊगंज जिला|मऊगंज]] एवं पूर्व तथा दक्षिण में [[सीधी जिला|सीधी जिले]] स्थित हैं। इसका क्षेत्रफल २,५०९ वर्ग मील है। यह पहले एक बड़ी [[बघेल वंश]] की रियासत थी। यहाँ के निवासियों में गोंड एवं कोल जनजातियों तथा ब्राह्मण एवम विभिन्न क्षत्रिय व वैश्य जाति के लोग भी शामिल हैं जो पहाड़ी भागों के साथ-साथ मुख्य नगर में रहते हैं। जिले में जंगलों की अधिकता है, जिनसे लाख, लकड़ी एवं जंगली पशु प्राप्त होते हैं। रीवा के जंगलों में ही [[सफेद बाघ]] की नस्ल पाई गई हैं। जिले की प्रमुख उपज [[धान]] है। जिले के ताला नामक जंगल में [[बांधवगढ़]] का ऐतिहासिक किला है। रीवा मूल रूप से गोंड,कोल आदिवासियों का निवास स्थान रहा है।बाद में जब बाहरी [[गुजरात]] से सोलंकी राजपूत मध्य प्रदेश आयें,तब इनके साथ कुछ परिहार राजपूत एवं कुछ मुस्लिम भी आये परन्तु कुछ समय पश्चात सोलंकी राजा व्याघ्र देव ने सोलंकी से बघेल तथा परिहार से वरग्राही (श्रेष्ठता को ग्रहण करने वाला) वंश की स्थापना की। बघेल तथा वरग्राही परिहार आज बड़ी संख्या में संपूर्ण विंध्य क्षेत्र में पाए जाते हैं, जो प्रारंभ से एक दूसरे के अति विश्वस्त हैं। प्राचीन इतिहास के अनुसार रीवा राज्य के वर्ग्राही परिहारो ने रीवा राज्य के लिए अनेक युद्ध लड़े जिनमें- नएकहाई युद्ध, बुंदेलखंडी युद्ध, लाहौर युद्ध, चुनार घाटी मिर्जापुर युद्ध, कोरिया युद्ध, मैहर युद्ध, कृपालपुर युद्ध, प्रमुख हैं। बघेल वंश की स्थापना व्याघ्र देव ने की जिसके कारण इन्हें व्याघ्र देव वंशज भी कहा जाता है। चूँकि इन दोनों वंश की स्थापना होने के बाद इन दोनों राजपूतो का ज्यादा विस्तार नही हो पाया, जिसके कारण इन वंशो के बारे में ज्यादा जानकरी प्राप्त नही हुई। इन्हें अग्निकुल का वंशज माना जाता है। भूतपूर्व रीवा रियासत की स्थापना लगभग १४०० ई. में बघेल राजपूतों द्वारा की गई थी। मुगल सम्राट [[अकबर]] द्वारा बांधवगढ़ नगर को ध्वस्त किए जाने के बाद रीवा महत्त्वपूर्ण बन गया और १५९७ ई, में इसे भूतपूर्व रीवा रियासत की राजधानी के रूप में चुना गया। सन १९१२ ई. में यहाँ के स्थानीय शासक ने ब्रिटिश सत्ता से समझौता कर अपनी सम्प्रभुता अंग्रेज़ों को सौंप दी। यह शहर ब्रिटिश बघेलखण्ड एजेंसी की राजधानी भी रहा।यहाँ विश्व का सबसे पहला सफेद शेर मोहन पाया गया। जिसकी मृत्यु हो चुकी है। रीवा जिले के निकट 13 किलोमीटर (निपानिया-[[तमरा ]] मार्ग) महाराजा मार्तण्ड सिंह बघेल व्हाइट टाइगर सफारी एवं चिड़ियाघर मुकुंदपुर का निर्माण किया गया है- जहाँ सफेद शेरों को संरक्षण दिया जा रहा है। रीवा जिले में बघेली एक प्रमुख भाषा है। हाल ही में यहाँ पर कृष्णा राज कपूर ऑडीटोरियम का निर्माण कराया गया है । == भौगोलिक स्थिति == रीवा 24° 18' और 25° 12' उत्तरी अक्षांश और 81° 2' और 82° 18' के बीच स्थित है।[1] यह जिला उत्तर में उत्तर प्रदेश, पूर्व और दक्षिण-पूर्व में सीधी, दक्षिण में शहडोल और पश्चिम में सतना से घिरा है। रीवा जिला रीवा डिवीजन का हिस्सा है और इसका क्षेत्रफल 6,240 किमी 2 है |<ref>{{Cite web|url=https://rewa.nic.in/|title=District Rewa}}</ref> == रीवा के पर्यटन एवं दार्शनिक स्थल == # गोविंदगढ़ का किला, रीवा # रीवा का किला, रीवा # बघेल संग्रहालय, रीवा किला # रायपुर करचुलियां रीवा # [[पुरवा जलप्रपात]], रीवा # गोविंदगढ़ झील, रीवा # भैरोबाबा की प्रतिमा, गुढ़, रीवा # सिटी संग्रहालय, रीवा # वेंकट भवन, रीवा # [[चिराहुलानाथ मंदिर]], रीवा # रानी तलाब, रीवा # मुकुंदपुर जंगल सफारी, रीवा रीवा जिले मे पर्यटन की डदृष्टि से काफी संभावनाए हैं, और सरकार लगातार इस क्षेत्र मे अपना प्रयास कर रही हैं, जिससे रीवा मे पर्यटन स्थलो को बढ़ाए जाए।<ref>{{Cite book|title=देश का हृदय मध्य प्रदेश पर्यटन|last=अग्रवाल|first=रोहित|publisher=ओम साईटेक बुक्स पब्लिशर और डिस्ट्रीब्यूटर|year=2019|isbn=9789389004021|location=नई दिल्ली-2}}</ref> == यातायात == [[File:(Indore - Rewa) Express Route map.jpg|thumb|280px|इन्दौर-रीवा रेलमार्ग]] === रेल === रीवा रेल मार्ग से देश के कई बड़े शहरों से जुड़ा है जिससे की रीवा आसानी से पंहुचा जा सकता है। जैसे- दिल्ली,राजकोट, सूरत,नागपुर,जबलपुर,कानपुर,प्रयागराज,इंदौर,भोपाल,मैहर,बिलासपुर इत्यादि। रीवा रेेेेल्वे स्टेशन हैं, जहा सेे भोपाल, इंदौर,दिल्ली,जबलपुर,बिलासपुर,चिरमिरी,राजकोट,नागपुर केे लिए ट्रेन चलती हैै| === सड़क === रीवा सड़क मार्ग से निम्न शहरों से आसानी से पहुँचा जा सकता है और नियमित बसों का संचालन: भोपाल,इंदौर,जबलपुर,नागपुर,बिलासपुर,रायपुर,ग्वालियर,इलाहाबाद(प्रयागराज),बनारस,अमरकंटक,शहडोल,मैहर, सतना आदि शहरों से है। === वायु === रीवा में हवाई अड्डा है जिससे विंध्य क्षेत्र भी व्यापार और पर्यटन स्थलों को टूटिस्ट आसानी से दर्शन कर सकेंगे। रीवा से [[दिल्ली]] तक रीवा से इन्दोर तक == जनसंख्या == 2024 में रीवा शहर की वर्तमान अनुमानित जनसंख्या 333,000 है | भारत की जनगणना की अनंतिम रिपोर्ट के अनुसार, 2011 में रीवा की जनसंख्या 235,654 है। <ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/291-rewa.html|title=Rewa Population 2024}}</ref> ==चित्र दीर्घा== {{multiple image <!-- Essential parameters --> | align = centre | direction = horizontal | footer = रीवा का सफ़ेद बाघ ,कयोति जल प्रपात एवं बहुति जल प्रपात । | width = <!-- Image 1 --> | image1 =White-tiger-2407799 1280.jpg | width1 = 130 | alt1 = | caption1 = <!-- Image 2 --> | image2 = Keoti Fall.JPG | width2 = 130 | alt2 = | caption2 = <!-- Image 3 --> | image3 = Image Bahuti Falls 1.jpg | width3 = 130 | alt3 = | caption3 = }} == उल्लेखनीय पूर्व व्यक्ति== महाराजा मार्तंड सिंह जू देव बहादुर श्रीयुत श्रीनिवास तिवारी == इन्हें भी देखें == * [[रीवा ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:रीवा ज़िला]] [[श्रेणी:रीवा ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:रीवा|*]] g3ljb3m5kwbi6ue1ta4w9jiulxzzla8 रायपुर 0 1807 6628110 6617887 2026-10-10T16:32:28Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628110 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = रायपुर |native_name = Raipur |native_name_lang = en |image = |image_caption = बाएँ से दाएँ: नगर घड़ी, शहीद वीर नारायण सिंह अंतर्राष्ट्रीय स्टेडियम, आई लव रायपुर चिन्ह, स्वामी विवेकानंद विमानक्षेत्र, मग्नेटो मॉल, राम मन्दिर रायपुर, [[भारतीय प्रबंधन संस्थान, रायपुर]] |pushpin_label = रायपुर |pushpin_map = India Chhattisgarh |coordinates = {{coord|21.25|81.63|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = छत्तीसगढ़ में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[छत्तीसगढ़]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[रायपुर ज़िला]] |government_type = नगरपालिका |governing_body = रायपुर नगर निगम |area_total_km2 = 226 |elevation_footnotes = |elevation_m = 298.15 |population_total = 1010087 |population_as_of = 2011 |population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |population_density_km2 = auto |population_metro = 1122555 |population_metro_footnotes = <ref name="UA">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 October 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[छत्तीसगढ़ी भाषा|छत्तीसगढ़ी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 492001-22, 493111-211 |registration_plate = CG-04 |blank_name_sec1 = UN/LOCODE |blank_info_sec1 = IN RPR |website = {{URL|www.raipur.gov.in}} }} [[File:पलारी का ऐतिहासिक सिद्धेश्वर मंदिर.jpg|thumb|280px|पलारी का ऐतिहासिक सिद्धेश्वर मंदिर]] [[File:GPS data at Raipur Airport.jpg|thumb|280px|स्वामी विवेकानन्द एअरपोर्ट स्थिति]] [[File:CollegeNIT.jpg|thumb|280px|ऍनआइटी रायपुर]] '''रायपुर''' ({{langx|en|Raipur|italic=no}}) [[भारत]] के [[छत्तीसगढ़]] राज्य में स्थित एक नगर है। यह राज्य की राजधानी है और [[रायपुर ज़िले]] का मुख्यालय है। रायपुर छत्तीसगढ़ राज्य का सबसे बड़ा शहर होने के साथ-साथ राज्य का एक महत्वपूर्ण औद्योगिक और व्यापारिक केन्द्र है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord - Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=7egDAAAAMBAJ Pratiyogita Darpan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702180520/https://books.google.com/books?id=7egDAAAAMBAJ |date=2 जुलाई 2019 }}," July 2007</ref> छत्तीसगढ़ के विभाजन के पूर्व रायपुर [[मध्य प्रदेश]] राज्य का अंग था।<ref>{{Cite web|url=https://www.chhattisgarhgyan.in/2016/03/raipur-chhattisgarh.html|title=छत्तीसगढ़ ज्ञान : रायपुर - Raipur Chhattisgarh|website=छत्तीसगढ़ ज्ञान|access-date=2022-04-30}}</ref> रायपुर को स्वच्छ सर्वेक्षण 2021 मे भारत का 6वां सबसे स्वच्छ शहर घोषित किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://dainikchhattisgarhwatch.com/2021/12/22/swachh-survekshan-information-about-clean-city-raipur-app-for-2022/|title=स्वच्छ सर्वेक्षण - 2022 की हेतु "क्लीन सिटी रायपुर एप की जानकारी » Chhattisgarh Watch|date=2021-12-22|website=Chhattisgarh watch|language=en-US|access-date=2022-04-30}}</ref> रायपुर को व्यापार के लिए देश के सबसे अच्छे शहरों मे से एक माना जाता है। रायपुर खनिज संपदा से भरपूर है। यह देश मे स्टील एवं लोहे के बड़े बाजारों मे से एक है। लगभग 200 स्टील रोलिंग मिल, 195 स्पन्ज आयरन प्लांट, कम से कम 6 स्टील प्लांट, 60 प्लाइवुड कारखाने, 35 फेरो-अलॉय प्लांट, और 500 कृषि उद्योग हैं। रायपुर मे 800 से अधिक राइस मिल प्लांट हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.raipuronline.in/city-guide/business-and-economy-of-raipur|title=Business and Economy of Raipur, Industries in Raipur|website=www.raipuronline.in|access-date=2022-04-30}}</ref> == इतिहास == पुराने भवन एवं किलों के अवशेष पर आधारित कुछ इतिहासविदों की मान्यतानुसार यह शहर ९वीं सदी से अस्तित्व में है।यहां प्राचीन गोंड राजाओं का शासन था, ज्यादातर लोगों का मानना है कि यह १४ वीं सदी में बसा था। == जनसांख्यिकी == 2011 की जनगणना के अनुसार: * जनसंख्या - 10,10,087 * लिंगानुपात - 946 * साक्षरता दर - 86.90% * पुरुष साक्षरता दर 92.39% * महिला साक्षरता दर 81.10% * 2026 में रायपुर शहर की वर्तमान अनुमानित जनसंख्या 15,19,000 है, जबकि रायपुर मेट्रो की जनसंख्या 16,90,000 अनुमानित है।<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/280-raipur.html|title=Raipur Population 2024}}</ref> == भूगोल एवं जलवायु == रायपुर खारुन नदी के तट में बसा छत्तीसगढ़ का सबसे बड़ा शहर है। रायपुर एक बड़े मैदान (छत्तीसगढ़ का मैदान) के मध्य में स्थित है जो "धान का कटोरा" भी कहा जाता है। रायपुर के पूर्व में [[महानदी]] नदी बहती है। उत्तर-पश्चिम में [[मैकल पर्वतमाला|मैकाल]] की पहाड़ियां हैं। उत्तरी ओर [[छोटा नागपुर पठार|छोटा नागपुर]] का [[पठार]] और दक्षिण में [[बस्तर]] का पठार है। रायपुर मुम्बई-हावड़ा रेल लाइन पर है और यह सभी मह्त्वपूर्ण शहरों से जुड़ा है। [[राष्ट्रीय राजमार्ग (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग]] ६ शहरो से गुज़रता है और ४३ शहर को [[विशाखपट्नम|विशाखापट्नम]] से जोड़ता है। रायपुर [[मुम्बई]], दिल्ली एव्म अन्य शहरों से हवाई मा‍र्ग से जुड़ा हुआ है। रायपुर का हवाई अड्डा '''माना'' में है। तापमान: * गर्मी में ४५ से २९ सेल्सिअस * सर्दी में २७ से १० सेल्सिअस * वर्षा लगभग १२० से मी (जुलाई से सितम्बर) == नवा रायपुर == {{main|नवा रायपुर}} 01 नवंबर सन् 2000 में बने छत्तीसगढ़ राज्य की राजधानी रायपुर का प्रशासनिक केन्द्र 'नया रायपुर' हैं। यह एक विश्व स्तरीय परियोजना है जिसमे कि वर्तमान रायपुर से 25 किमी दूर एक नए शहर का सृजन किया गया है। इस के लिए एक बड़े क्षेत्र की भूमि का अर्जन या अधिग्रहण किया गया है। नया रायपुर का कुल क्षेत्रफल 80,000 हेक्टेयर है। नये रायपुर में 225 किमी पक्की सड़क है। नया रायपुर के परसदा क्षेत्र मेंअन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम बनाया गया है।<ref>{{Cite web |url=http://www.nayaraipur.com/nayaraipur/default.aspx |title=नया रायपुर विकास प्राधिकरण |access-date=24 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070520105253/http://www.nayaraipur.com/nayaraipur/default.aspx |archive-date=20 मई 2007 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == रायपुर संपूर्ण [[छत्तीसगढ़|छत्तीसगढ़]] एवं [[ओडिशा|उड़ीसा]] के लिये थोक की मंडी है। इसके अलावा यह एक औद्योगिक नगर है। == शिक्षा == रायपुर में मुख्य विश्वविद्यालय: * [[पंडित रविशंकर शुक्ल विश्वविद्यालय]] * [[इन्दिरा गांधी कृषि विश्वविद्यालय]] * [[हिदायतुल्ला विधि विश्वविद्यालय]] एवं * [[कुशाभाऊ ठाकरे पत्रकारिता एवं संचार विश्वविद्यालय]] * नय आयुष्य एवं चिकित्सा विश्वविद्यालय इंजीनियरिंग की शिक्षा के लिए NIT [[राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान|राष्ट्रीय तकनीकी संस्थान]] सहित चार अभियांत्रिकी महाविद्यालय हैं : * शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, * रायपुर इंस्टीट्यूट आफ़ टेक्नॉलाजी, * दिशा इंस्टीट्यूट आफ़ टेक्नालाजी एंड मैनेजमेंट नए चिकित्सा विश्वविद्यालय के अधीन रायपुर के चार चिकित्सा महाविद्यालय है: * जवाहर लाल नेहरु स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय * शासकीय आयुर्वेदिक महाविद्यालय * होम्योपैथिक महाविद्यालय * शासकीय दंत चिकित्सा महविद्यालय इसके अलावा विज्ञान, कला, वाणिज्य के अध्ययन हेतु कई महाविद्यालय है। शासकीय विज्ञान महाविद्यालय, शासकीय छ्त्तीसगढ महाविद्यालय है। भविष्य में इंडियन इस्टीट्यूट ऑफ मैनेजमेंट भी केन्द्र सरकार द्वारा प्रारंभ किया जाना है। रायपुर में अधिकांश शासकीय विद्यालय राज्य परीक्षा बोर्ड से और निजी विद्यालय सी बी एस ई से सम्बद्ध हैं। यहां एक शासकीय मुक्त विश्व विद्यालय भी है जिसे [[पंडित सुंदर लाल शर्मा मुक्त विश्वविद्यालय]] के नाम से जाना जाता है। == पर्यटन स्थल == रायपुर के पर्यटन स्थलों में [[नगरघड़ी]] है। यह हर घंटे छत्तीसगढ़ी लोक धुनें सुनाती है। [[बूढ़ा तालाब]], यह शहर का सबसे बड़ा तालाब है जिसे स्वामी विवेकानंद सरोवर के नाम से भी जाना जाता है, इस तालाब के बीचोबीच एक छोटे से द्वीप पर उद्यान है। माता कौशल्या मंदिर भारत में इकलौता मंदिर है जो श्री राम की माता कौशल्या जी के नाम से है, ये रायपुर के चंदखुरी में स्थित हैं,[[दूधधारी मंदिर]] [[हिन्दू|हिन्दूओं]] के आराध्य [[राम|भगवान राम]] का करीब ५०० साल पुराना मंदिर है।{{citation needed|date= फ़रवरी 2011}} [[महंत घासी दास संग्रहालय]] तथा [[राजीव गांधी ऊर्जा पार्क]] जो एक नागरिक वन है, यहां के अन्य दर्शनीय स्थल हैं। यहां सभी झूले [[सौर ऊर्जा]] से संचालित हैं। यहां [[माता कौशल्या]] का मंदिर भी स्थित है । यह मंदिर रायपुर में [[चंद्रखुरी]] में स्थित है जिसमें माता कौशल्या की मूर्ति भी स्थित है । चारों ओर से सरोवर से घिरे इस मंदिर को लोग दूर दूर से देखने आते हैं । वर्ष 2021 में इसका नवीनीकरण भी किया गया जिसके बाद दर्शकों की मानो भीड़ सी लग गई। हिंदू धर्म की मान्यताओं के अनुसार इस मंदिर का बहुत महत्व है , यह मंदिर लोगों को आनन्द और शांति प्रदान करती है । [[माता कौशल्या]] से जुड़ी एक बात तथ्य यह भी है की चूंकि माता कौशल्या श्री राम जी के माता हैं और [[श्री राम जी]] को लोग स्वयं ईश्वर मानते हैं , ऐसा माना जाता है की माता कौशल्या का जन्म छत्तीसगढ़ में हुआ है , माता कौशल्या छत्तीसगढ़ की बेटी हुई अर्थात छत्तीसगढ़ को माता कौशल्या का मायके माना जाता है , अतः भगवान श्री राम छत्तीसगढ़ वासियों के लिए भांजा हैं । इसलिए छत्तीसगढ़ में लोग अपने भांजे - भांजियों को भगवान स्वरूप मानते हैं और मामा - मामी अपने भांजे- भांजी के चरण स्पर्श करते हैं । उनसे कोई काम नहीं कराते। लोगों की मान्यता है की ऐसा करने से पुण्य प्राप्त होता है। == मनोरंजन == रायपुर में मनोरंजन के लिए पुराने सिनेमाघरों के साथ मल्टीप्लेक्स थियेटर भी हैं। आकाशवाणी का मीडियम वेव पर एक रेडियो स्टेशन २ अक्टूबर १९६४ से कार्य कर रहा है। नई पीढ़ी के लिये ऐफ ऐम बैंड पर नए चैनल्स लाये गए हैं, जिनमें विविध भारती या विज्ञापन प्रसारण सेवा १ जनवरी २००१ को शुरू हुई है। तीन नए रेडियो स्टेशन सन् २००७ में शुरू हुए हैं; इनमें रेडियो मिर्ची, रेडियो रंगीला तथा रेडियो माई एफ एम का चैनल हैं। वर्ष २००९ में बिना किसी औपचारिक उद्घाटन के एक और नया रेडियो चैनल रेडियो तड़का भी आ गया है। सभी का प्रसारण रायपुर से होता है। टेलीविजन चैनलों में १९७७ में शुरू हुआ, दूरदर्शन का चैनल सर्व प्रथम है। अब तो दूरदर्शन का डीडी न्यूज़ चैनल भी रायपुर में देखा जा सकता है। सहारा समय, ई टीवी न्यूज, जी छत्तीसगढ़ २४ घंटे, वॉच न्यूज के साथ केबल टीवी के एम० चैनल और ग्रैन्ड चैनल है। इसके अलावा एयरपोर्ट रोड पर एक उर्जा पार्क तथा जी० ई० रोड पर ग्राम सरोना में स्थित नंदन वन है यहां जंगली जानवरों को भी देखा जा सकता है। वर्ष २००९ व २०१० में मेट्रो शहरों के अनुसार शॉपिंग मॉल भी बने हैं। तेलीबांधा में सिटी मॉल व तेलीबांधा के आगे जी.ई. रोड पर मैग्नेटों मॉल, आमानाका के आगे जी.ई. रोड पर आर. के. मॉल तथा देवेन्द्र नगर में छत्तीसगढ़ सिटी सेन्टर बना है। == परिवहन == === रेलवे === रायपुर भारतीय रेलवे के हावड़ा-नागपुर-मुंबई मार्ग पर स्थित है। यह भारत के सभी मुख्य शहरों (नई दिल्ली, मुंबई, पुणे, भोपाल, कोलकाता, बैंगलोर, चेन्नई, अमृतसर, इंदौर, रांची, पटना, लखनऊ, बनारस, सूरत, भुवनेश्वर आदि) शहरों से रेलवे मार्ग के द्वारा अच्छी तरह जुड़ा हुआ है। === हवाई अड्डा === स्वामी विवेकानन्द एअरपोर्ट (माना एअरपोर्ट) रायपुर का निकटतम हवाई अड्डा है। == रोचक तथ्य == * 1995 में स्थापित की गई रायपुर नगर की नगरघड़ी में छत्तीसगढ़ की 24 लोकधुनों को संयोजित कर लोक संस्कृति को बढ़ावा देने की दिशा में किया गया प्रयास शायद पूरे विश्व में एक अनूठा है। रायपुर विकास प्राधिकरण के अध्यक्ष श्री श्याम बैस के प्रयासों से शुरू की गई नगरघड़ी ग्लोबल एक्सेस पोजिशिन तकनीक से समय बताती है। नगरघड़ी में हर घंटे बजनेवाली लोकधुन पूरे छत्तीसगढ़ राज्य की लोक संस्कृति की अभिव्यक्ति है। * ११ सितंबर २००८ को छत्तीसगढ़ के पहले अन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम का शुभारंभ किया गया। ६० हजार की क्षमता वाला यह स्टेडियम कोलकात्ता ईडन गार्डन के बाद देश का दूसरा बड़ा स्टेडियम है। यह स्टेडियम रायपुर से लगभग २० किलोमीटर दूर ग्राम परसदा, मंदिरहसौद में है। इसकी लागत १०० करोड़ आंकी गई है। * रायपुर बिलासपुर मार्ग पर डॉ॰ खूबचंद बघेल ट्रांसपोर्टनगर नगर विकसित किया गया है। ९८ एकड़ क्षेत्र में विकसित किए गया यह ट्रांसपोर्टनगर बहुत ही योजनाबध्द ढ़ग से विकसित किया गया है। यहां एक साथ ३००० ट्रकों की पार्किंग की जा सकती है। यही कारण है कि इसे देश के सर्वसुविधायुक्त ट्रांसपोर्टनगर के रूप में माना जा रहा है। * छत्तीसगढ़ के पुरखों की संस्कृति और लोकाचार के सबंध में एक खुले संग्रहालय का नाम है पुरखौती मुक्तांगन। छत्तीसगढ़ की संस्कृति, परंपरा, पुरातत्व, पर्यावरण और जीव-सृष्टि की सन्निधि में विकास की कल्पना को साकार करने हेतु पुरखौती मुक्तांगन रायपुर से लगभग 20 कि॰मी॰ की दूरी पर स्थित ग्राम-उपरवारा की लगभग 200 एकड़ भूमि में स्थित है। == इन्हें भी देखें == * [[नया रायपुर]] * [[रायपुर ज़िला]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20050324005938/http://raipur.nic.in/Default.htm रायपुर ज़िला प्रशासन] * [https://www.jantapost.in/2022/04/History-of-Raipur-Know-by-what-name-was-the-capital-of-Chhattisgarh-previously-known-cg-news-chattiisgarh.html Raipur का इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606172607/https://www.jantapost.in/2022/04/History-of-Raipur-Know-by-what-name-was-the-capital-of-Chhattisgarh-previously-known-cg-news-chattiisgarh.html |date=6 जून 2022 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश के राजधानी}} {{रायपुर जिले की तहसील}} [[श्रेणी:रायपुर ज़िला]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के नगर]] [[श्रेणी:रायपुर ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:रायपुर|*]] aadugwqj8w7w2q9eoamyalwgswolb3u युक्रेन 0 2338 6628279 6579130 2026-10-11T06:11:23Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628279 wikitext text/x-wiki {{अनुवाद}} {{ज्ञानसन्दूक देश | native_name = Україна <small>([[यूक्रेनी भाषा|यूक्रेनी]]) | conventional_long_name = यूक्रेन | common_name = यूक्रेन | image_flag = Flag of Ukraine.svg | image_coat = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | image_map = Europe-Ukraine (disputed territory).svg | map_caption = {{map caption|location_color=हरा|region=[[यूरोप]]|region_color=गहरा स्लेटी|legend=Location Ukraine Europe.png}} | national_anthem = {{lang|uk|Ще не вмерла України і слава, і воля}}{{spaces|2}}<small>([[Ukrainian language|Ukrainian]])</small><br />{{lang|uk-Latn|''[[Shche ne vmerla Ukraina|Shche ne vmerla Ukrayiny i slava i volya]]}}''{{spaces|2}}<small>([[transliteration]])<br />''Ukraine's glory has not perished, nor her freedom''</small> | official_languages = [[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|यूक्रेनी]] | demonym = यूक्रेनी | capital = [[कीव]] ({{lang|uk-Latn|''Kyiv''}}) | latd = 50 | latm = 27 | latNS = N | longd = 30 | longm = 30 | longEW = E | largest_city = [[कीव]] | government_type = एकात्मक अर्द्ध अध्यक्षीय गणतंत्र | leader_title1 = राष्ट्रपति | leader_name1 = [[वोलोदिमिर जेलेन्सकी]] | leader_title2 = प्रधानमंत्री | leader_name2 = Yulia Svyrydenko <ref>{{cite web |last=Verma |first=Deepak |title=जेलेंस्की का दांव! कौन हैं Yulia Svyrydenko जो बदल सकती हैं यूक्रेन की किस्मत? |website=News18 हिंदी |date=2025-07-14 |url=https://hindi.news18.com/world/europe-yulia-svyrydenko-ukraine-next-pm-first-woman-to-hold-such-post-president-volodymyr-zelenskyy-pick-9400271.html |language=hi |access-date=2026-03-03 |archive-date=17 जुलाई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717093120/https://hindi.news18.com/world/europe-yulia-svyrydenko-ukraine-next-pm-first-woman-to-hold-such-post-president-volodymyr-zelenskyy-pick-9400271.html |url-status=dead }}</ref> | sovereignty_type = गठन | sovereignty_note = | established_event1 = कीवियन रुस | established_date1 = 882{{smallsup|1}} | established_event2 = रुस का साम्राज्य | established_date2 = 1199{{smallsup|1}} | established_event3 = कोसाक हेतमान्ते | established_date3 = 1649 | established_event4 = युक्रेनियाई राष्ट्रीय गणतंत्र | established_date4 = 17 मार्च 1917 | established_event5 = पश्चिमी युक्रेनियाई राष्ट्रीय गणतंत्र | established_date5 = 1 नवम्बर 1918 | established_event6 = यूक्रेनियाई एसएसआर | established_date6 = 30 दिसम्बर 1922 | established_event7 = सोवियत संघ से स्वतंत्रता | established_date7 = 24 अगस्त 1991{{smallsup|2}} | area_rank = 44 वां | area_magnitude = 1 E11 | area_km2 = 6,03,628 | area_sq_mi = 233,090 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 7% | population_estimate = 4,25,39,010 | population_estimate_year = 2016 | population_estimate_rank = 32वां | population_census = 4,84,57,102 | population_census_year = 2001 | population_density = 73.8/किमी | population_densitymi² = 199 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 115 वां | GDP_PPP_year = 2016 | GDP_PPP = $350 बिलियन | GDP_PPP_rank = 48 वां | GDP_PPP_per_capita = $8,230 | GDP_PPP_per_capita_rank = 116 वां | GDP_nominal = $87 बिलियन <ref name=imf1 /> <!--Do not use CIA factbook as source!--> | GDP_nominal_year = 2016 | GDP_nominal_rank = 66 वां | GDP_nominal_per_capita = $2,052<ref name=imf1 /> <!--Do not use CIA factbook as source!--> | GDP_nominal_per_capita_rank = 131 वां | HDI_year = 2014 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.747 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name=HDI>{{cite web|format=PDF|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf|title=Human Development Report 2015 Statistical Annex|date=14 December 2015|accessdate=15 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160319110553/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf|archive-date=19 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 81वाँ | currency = [[युक्रेनियाई रिव्निया|रिव्निया]] | currency_code = UAH | country_code = UKR | time_zone = [[पूर्वी यूरोपीय समय|EET]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[पूर्वी यूरोपीय ग्रीष्म समय|EEST]] | utc_offset_DST = +3 | drives_on = right | cctld = [[.ua]] | calling_code = 380 | footnotes = {{smallsup|1}} The ancient state of [[Kievan Rus']] was formed in 882 on the territory of modern Ukraine. From the [[historiography|historiographical]] point of view, Rus' polity is considered by some historians and the Ukrainian parliament as an early predecessor of the [[Ukrainians|Ukrainian nation]].<ref>{{cite encyclopedia| ency=The Columbia Encyclopedia| edition=| year=2001-2005| article=Kievan Rus| url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html| title=संग्रहीत प्रति| accessdate=19 फ़रवरी 2010| archiveurl=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html| archivedate=19 अगस्त 2000| url-status=dead}}</ref><br />{{smallsup|2}} An [[Ukrainian independence referendum, 1991|independence referendum]] was held on December 1 after which Ukrainian independence was finalized on December 26. The [[Constitution of Ukraine|current constitution]] was adopted on June 28, 1996. }} '''यूक्रेन''' [[पूर्वी यूरोप]] में स्थित एक देश है। इसकी सीमा पूर्व में [[रूस]], उत्तर में [[बेलारूस]], [[पोलैंड]], [[स्लोवाकिया]], पश्चिम में [[हंगरी]], दक्षिणपश्चिम में [[रोमानिया]] एवं [[मॉल्डोवा]] और दक्षिण में [[काला सागर]] और अजोव सागर से मिलती है। देश की राजधानी होने के साथ-साथ सबसे बड़ा नगर भी [[कीव]] है। युक्रेन का आधुनिक इतिहास ९वीं शताब्दी में तब से प्रारम्भ होता है जब यह 'कीवियन रुुस' के नाम से एक बड़ा और शक्तिशाली राज्य बनकर खड़ा हुआ। परन्तु १२वीं शताब्दी में यह महान उत्तरी लड़ाई के बाद क्षेत्रीय शक्तियों में विभाजित हो गया। १९वीं शताब्दी में इसका बड़ा भाग रूसी साम्राज्य का और बाकी का भाग आस्ट्रो-हंगेरियन नियंत्रण में आ गया। बीच के कुछ वर्षो के उथल-पुथल के पश्चात १९२२ में [[सोवियत संघ]] के संस्थापक सदस्यों में से एक बना। १९४५ में यूक्रेनियाई एसएसआर [[संयुक्त राष्ट्र]]संघ का सह-संस्थापक सदस्य बना। [[सोवियत संघ का विघटन|सोवियत संघ के विघटन]] के बाद युक्रेन पुनः स्वतंत्र देश बना। फरवरी 2022 में रूस के यूक्रेन पर पूर्ण पैमाने पर आक्रमण के तीन साल बाद, 2024 में चार हजार वर्ग किलोमीटर से अधिक क्षेत्र हासिल करने के बाद रूस अभी भी देश के लगभग 20 प्रतिशत हिस्से पर कब्जा कर रहा है। रूस यूक्रेन के शहरों पर बमबारी करना जारी रखता है, जबकि यूक्रेन रूसी जहाजों और सैन्य वाहनों पर ड्रोन हमले करता रहता है। जनवरी 2022 से, यूक्रेन को लगभग 407 बिलियन डॉलर की सहायता मिली है, जिसमें संयुक्त राज्य अमेरिका से 118 बिलियन डॉलर से अधिक शामिल है, हालांकि यह दाता की थकान की चेतावनी देता है। लड़ाई और हवाई हमलों में 40,000 से अधिक नागरिक हताहत हुए हैं, जबकि 4 मिलियन लोग आंतरिक रूप से विस्थापित हुए हैं, और 6.8 मिलियन लोग यूक्रेन से भाग गए हैं। 14.6 मिलियन लोगों को मानवीय सहायता की आवश्यकता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine|title=War in Ukraine {{!}} Global Conflict Tracker|website=www.cfr.org|language=en|access-date=2025-02-22}}</ref> ==नाम की उत्पत्ति== यूक्रेन के नाम की व्युत्पत्ति के बारे में अलग अलग परिकल्पनाये हैं। सबसे व्यापक और पुरानी परिकल्पना के अनुसार इसका अर्थ "परदेश" है, जबकि हाल ही के कुछ अध्ययन में इसका एक अलग ही अर्थ "मातृभूमि" या "क्षेत्र, देश" का दावा किया जा रहा है।<ref>{{cite web|author=Hryhoriy Pivtorak|url=http://litopys.org.ua/pivtorak/pivtorak.htm|script-title=uk:Походження українців, росіян, білорусів та їхніх мов|trans-title=The origin of Ukrainians, Russians, Belarusians and their languages|language=uk|accessdate=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016045730/http://litopys.org.ua/pivtorak/pivtorak.htm|archive-date=16 अक्तूबर 2015|url-status=dead}}</ref> अधिकतर इंग्लिश बोलने बाले देशों में इसे "द यूक्रेन" के नाम से ही जाना जाता है। == इतिहास == {{See also|पोलिश-यूक्रेनी युद्ध 1648-1654}} [[चित्र:Repin Cossacks.jpg|thumb|left|''"[[Reply of the Zaporozhian Cossacks]] to Sultan [[Mehmed IV]] of the [[Ottoman Empire]]."'' Painted by [[Ilya Repin]] from 1880 to 1891.]] === १९वी शताब्दी,प्रथम विश्व युद्ध, और क्रांति === {{See also|सोवियत-यूक्रेनी युद्ध|प्रथम विश्व युद्ध}} १९वीं सदी में, ऑस्ट्रिया और रूस के बीच में यूक्रेन की स्थिति एक ग्रामीण क्षेत्र जैसी ही थी। इन देशो में होते तेजी से शहरीकरण और आधुनिकीकरण के बीच यूक्रेन में भी राष्ट्रवाद, बुद्धिजीवीवर्ग का उदय हुआ जिनमे प्रमुख नाम राष्ट्रीय कवि तारस शेवचेन्को (1814-1861) तथा राजनीतिक विचारक मिखाइलो द्राहोमनोव (1841-1895) का रहा। [[रूस-तुर्की युद्ध १८७७-७८|रूस-तुर्की युद्ध]] (1768-1774) के बाद, रूस के शासको ने यूक्रेन में रह रहे तुर्कीयों की जन्संख्या में कमी लाने के लिए, विशेष कर [[क्रीमिया]] में जर्मन आव्रजन को प्रोत्साहित किया, जिसका लाभ आगे चल कर कृषिक्षेत्र में हुआ.1775 में, रूसी अधिकारियों ने यूक्रेनी कोसैक को नष्ट कर दिया, और इसके 30,000 अभिलेखीय दस्तावेज़, जो 16वीं-18वीं शताब्दी में यूक्रेन के इतिहास के प्रमाण हैं, लंबे समय तक [[सेंट एलिजाबेथ किला (यूक्रेन)|सेंट एलिजाबेथ के किले]] में रखे गए थे।. [[File:TropasDeLaRadaUcranianaEnKiev.png|thumb|220px|यूएनआर सेना सोवियत रूसी सेना के हमले को पीछे हटाने की तैयारी कर रही है, 1917]] १९वीं सदी के आरम्भ में, यूक्रेन से रूसी साम्राज्य के सुदूर क्षेत्रों में लोगो का पलायन किया गया था। १८९७ की जनगणना के अनुसार, [[साइबेरिया]] में 223,000 और [[मध्य एशिया]] में 102,000 यूक्रेनियन थे।<ref>Rainer Münz, Rainer Ohliger (2003). "''[https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Diasporas and ethnic migrants: German, Israel, and post-Soviet successor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161208095336/https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false|date=8 दिसंबर 2016}}''". Routledge. p. 164. ISBN 0-7146-5232-6</ref> जबकि 1906 में [[पार-साइबेरियाई रेलमार्ग|ट्रांस-साइबेरियन रेलवे]] के उद्घाटन के बाद अतिरिक्त 1.6 मिलियन लोगो को यूक्रेन के बाहर बसाया गया। यूक्रेन के बाहर यूक्रेनी की इतनी बड़ी जनसँख्या के कारण, सुदूर पूर्वी क्षेत्र, "ग्रीन यूक्रेन" के रूप में जाना जाने लगा। [[रूसीकरण]]की सख्त नीति अपनाई गई।१९वीं सदी में राष्ट्रवादी और समाजवादी पार्टियों का उदय हुआ। ऑस्ट्रियन गैलिसिया, हैब्सबर्ग्ज़ की अपेक्षाकृत उदार नियम के तहत, राष्ट्रवादी आंदोलन का केंद्र बन गया। [[पहला विश्व युद्ध|प्रथम विश्व युद्ध]] में यूक्रेन ने [[केन्द्रीय शक्तियों]], की ओर से ऑस्ट्रिया के तहत, तथा [[ट्रिपल इंटेंट]], की ओर से रूस के तहत में प्रवेश किया। 35 लाख यूक्रेनियन, [[इम्पीरियल रूसी सेना]] के साथ लड़ाई लड़ी है, जबकि 250,000 [[ऑस्ट्रो-हंगेरियन साम्राज्य|ऑस्ट्रो-हंगेरियन]] सेना के लिए लड़ाई लड़ी। ऑस्ट्रो-हंगेरियन अधिकारियों रूसी साम्राज्य के खिलाफ लड़ने के लिए यूक्रेनी सेना की स्थापना की। जिसे यूक्रेनी गैलिशियन् सेना का नाम दिया गया, जोकि विश्व युद्ध के बाद भी (1919-23) में बोल्शेविक और पोल्स के खिलाफ लड़ाई लड़ते रहे। यहाँ तक की ऑस्ट्रिया में रुशियो के साथ उदार भावना रखने वालो को कठोरता के साथ दमन किया गया।<ref>{{cite web |last=Horbal |first=Bogdan |title=Talerhof |url=http://www.rusyn.org/histalerhof.html |accessdate=20 January 2008 |publisher=The world academy of Rusyn culture |archive-url=https://web.archive.org/web/20071007041333/http://www.rusyn.org/histalerhof.html |archive-date=7 अक्तूबर 2007 |url-status=dead }}</ref> [[File:Ukrainian State 1918.5-11.png|thumb|left|1918 में यूक्रेन]] प्रथम विश्व युद्ध ने दोनों साम्राज्यो को नष्ट कर दिया। जहाँ 1917 की [[रूसी क्रांति]] में बोल्शेविक के तहत सोवियत संघ के संस्थापना हुई, वही यूक्रैन में भी, उग्र कम्युनिस्ट और समाजवादी प्रभाव के बीच स्वाधीनता के लिए एक यूक्रेनी राष्ट्रीय आंदोलन उभरा। कई यूक्रेनी राज्यों का उथान हुआ जिसकी अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मान्यता [[यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक]] (UNR ) के रूप में हुई यूक्रेन के उन राज्यो में जहा कभी रूसी साम्राज्य का राज था वह [[यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य]] (या सोवियत यूक्रेन) की स्थापना; जबकि पूर्व ऑस्ट्रो-हंगेरियन साम्राज्य के क्षेत्र में पश्चिम यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक और हुतसुल गणराज्य का गठन हुआ। आगे चल कर 22 जनवरी, 1919 को [[कीव]] में सेंट सोफिया स्क्वायर पर यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक और पश्चिम यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक के बीच जलूक अधिनियम (एकीकरण अधिनियम) के तहत समझौते पर हस्ताक्षर किए गए। जिसने आगे चल कर गृहयुद्ध को जन्म दिया रूसी गृहयुद्ध के समय ही एक बागी आंदोलन जिसे ब्लैक आर्मी नाम दिया गया जो आगे चल कर "यूक्रेन के क्रांतिकारी विद्रोही सेना" कहलाई, जिसका नेतृत्व [[नेस्टर मखनो]] कर रहे थे<ref>{{cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\M\A\MakhnoNestor.htm|title=Makhno, Nestor|author=Cipko, Serge|accessdate=17 January 2008|work=Encyclopedia of Ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514034035/http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CM%5CA%5CMakhnoNestor.htm|archive-date=14 मई 2011|url-status=live}}</ref> जो की यूक्रेनी क्रांति के दौरान 1918 से 1921 तक स्वशासित राज्य के निर्माड़ के लिए, ट्रोट्स्की के [[सफ़ेद सेना]] से, देनीकिन के नेतृत्व में जबकि तसर्रिस्ट के नेतृत्व में [[लाल सेना]] से लड़ते रहे हालकि इनका प्रयास अगस्त 1921 में उत्तरार्द्ध में ख़तम हो चूका था। पोलैंड ने [[पोलिश-यूक्रेनी युद्ध]] में पश्चिमी यूक्रेन को हराया, लेकिन कीव में बोल्शेविक के खिलाफ विफल रहे। [[रीगा की शांति]] के अनुसार, पश्चिमी यूक्रेन को [[पोलैंड]] में सम्मलित कर लिया गया, जिसे मार्च 1919 में [[यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य]] के रूप में मान्यता प्राप्त हुई। सोवियत सत्ता की स्थापना के साथ ही, यूक्रेन के आधे क्षेत्र, में पोलैंड, बेलारूस और रूस का अधिकार हो गया, जबकि [[दनिएस्टर]] नदी के बाएं किनारे पर मोलदावियन स्वायत्तता राष्ट्र का निर्माड़ हो गया। यूक्रेन दिसंबर 1922 में [[सोवियत समाजवादी गणराज्य संघ]] के एक संस्थापक सदस्य बन गया।<ref name=Britannica>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-30078/Ukraine|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080418030322/http://www.britannica.com/eb/article-30078/Ukraine|archivedate=2008-04-18|title=Interwar Soviet Ukraine|accessdate=12 September 2007|work=[[Encyclopædia Britannica]] (fee required)}}</ref> [[File:Bykivnia Graves1.JPG|thumb|बाइकिवना जंगल की कब्रों में से एक। ये स्मारक सोवियत संघ के पतन के बाद 2000 के दशक में बनाये गये थे।]] 1932-1933 में. जोसेफ स्टालिन के अधीन अधिनायकवादी साम्यवादी शासन ने बड़े पैमाने पर कृत्रिम अकाल और दमन का आयोजन करके यूक्रेनवासियों के खिलाफ नरसंहार किया, जिसमें कुछ ही समय में 10 मिलियन लोगों की जान चली गई, जिसे [[होलोडोमोर]] के रूप में जाना जाता है। सोवियत संघ में दमन का चरम काल 1937-1938 के महान आतंक के रूप में जाना जाता है। एनकेवीडी राज्य निकाय ने यूक्रेनी एसएसआर की राजधानी से अधिकांश यूक्रेनी बौद्धिक अभिजात वर्ग और आम नागरिकों को मार डाला, और उनके अवशेषों को कीव के पास बाइकिव्न्या जंगल के नीचे दफना दिया गया, जहां यूएसएसआर के पतन और अभिलेखागार के खुलने के बाद, हजारों कब्रें मिलीं, और एक संग्रहालय बनाया गया। [[:en:History_of_Ukraine|यूक्रेन का इतिहास]] ===द्वितीय विश्व युद्ध=== सितंबर 1939 में पोलैंड पर आक्रमण के बाद, [[जर्मन भाषा|जर्मन]] और सोवियत सेना ने [[पोलैंड]] के क्षेत्र को आपस में बाट लिया। इस प्रकार, यूक्रेनी जनसंख्या बहुल पूर्वी गालिसिया और वोल्होनिया क्षेत्र फिर से यूक्रेन के बाकी हिस्सों के साथ जुड़ गया। और इतिहास में पहली बार, यह राष्ट्र एकजुट हुआ था।<ref>Wilson, p. 17</ref><ref>Subtelny, p. 487</ref> 1940 में, सोवियत संघ ने बेस्सारबिया और उत्तरी बुकोविना पर अपना कब्ज़ा किया। यूक्रेनी एसएसआर ने बेस्सारबिया के उत्तरी और दक्षिणी जिलों, उत्तरी बुकोविना और हर्त्सा क्षेत्र को अपने में शामिल तो कर किया, लेकिन मोल्डावियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्य के पश्चिमी भाग को नव निर्मित मोल्डावियन सोवियत समाजवादी गणराज्य को सौंप दिया। यूएसएसआर को उसके विजित इन क्षेत्रो पर अंतरराष्ट्रीय स्तर पर 1947 के पेरिस शांति संधियों द्वारा मान्यता दिया गया। 22 जून 1941 को जर्मन सेना ने [[ऑपरेशन बार्बारोसा|सोवियत संघ पर हमला]] किया, और लगभग चार वर्ष के युद्ध का प्रारम्भ हो गया। प्रारम्भ में [[अक्ष शक्तियाँ|धुरी राष्ट्र]] ने बढ़त बनाई पर लाल सेना ने उन्हें रोक दिया। [[कीव के युद्ध]] में, इसके भयंकर प्रतिरोध के कारण, शहर को "हीरो शहर" के रूप में प्रशंसित किया गया। 600,000 से अधिक सोवियत सैनिक (या सोवियत की पश्चिमी मोर्चा का एक चौथाई) मारे गए या बंदी बना लिया गए।<ref>Roberts, p. 102</ref><ref>Boshyk, p. 89</ref> यद्यपि अधिकांश यूक्रेनियन, लाल सेना और सोवियत प्रतिरोध के साथ-साथ में लड़े,<ref name="worldwars">{{cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World wars|accessdate=20 December 2007|work=Encyclopedia of Ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514024315/http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CW%5CO%5CWorldwars.htm|archive-date=14 मई 2011|url-status=live}}</ref> पश्चिमी यूक्रेन में एक स्वतंत्र यूक्रेनी विद्रोही सेना आंदोलन (यूपीए, 1942) आगे आया। कुछ यूपीए प्रभागों ने स्थानीय पोल्स जातीय का नरसंहार भी किया, जिससे प्रतिहिंसा की स्थिति उत्पन्न हो गयी हो गयी। युद्ध के बाद भी, यूपीए 1950 के दशक तक यूएसएसआर से लड़ते रहा। इसी समय, यूक्रेनी लिबरेशन आर्मी, एक और राष्ट्रवादी आंदोलन सेना, नाजियों के के साथ-साथ लड़ती रही। [[File:Ruined Kiev in WWII.jpg|thumb|कीव में द्वितीय विश्व युद्ध के दौरान हुआ नुकसान, 19 सितंबर 1941 से 6 नवंबर 1943 तक यहाँ नाजी जर्मनी का कब्जा रहा।]] सोवियत सेना के लिए लड़ते यूक्रेनियनों की संख्या, 4.5 मिलियन से 7 मिलियन के पास थी।<ref name="worldwars" /> <ref>{{cite web|url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Losses of the Ukrainian Nation, p. 2|accessdate=16 December 2007|work=Peremoga.gov.ua|language=uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|archivedate=15 मई 2005|url-status=dead}} {{Dead link|date=जनवरी 2014}}</ref> यूक्रेन में प्रो-सोवियत कट्टरपंथी गोरिल्ला प्रतिरोध की संख्या 47,800 अपने अधिग्रहण के आरम्भ में से लेकर 1944 में अपने चरम पर 500,000 तक होने का अनुमान है। जिनमे लगभग 50% संख्या स्थानीय यूक्रेनियन की थी। सामान्यतः यूक्रेनी विद्रोही सेना के आंकड़े अविश्वसनीय होते हैं, पर इनकी संख्या १५,००० से लेकर १,००,००० सैनिकों तक के बीच रही होगी।<ref>Magocsi, p. 635</ref><ref>{{cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|accessdate=20 December 2007|work=Encyclopedia of Ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224035739/http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CU%5CK%5CUkrainianInsurgentArmy.htm|archive-date=24 फ़रवरी 2011|url-status=live}}</ref> यूक्रेनी एसएसआर में अधिकांश भर्ती, यूक्रेन (Reichskommissariat) के भीतर से ही की गई थी, ताकि इसके संसाधनों और जर्मन आबादी का उपयोग (शोषण) किया जा सके। कुछ पश्चिमी यूक्रेनियन द्वारा, जो 1939 में ही सोवियत संघ में शामिल हुए थे, जर्मनी का मुक्तिदाता के रूप में स्वागत किया गया। हलाकि क्रूर जर्मन शासन ने अंततः अपने ही समर्थकों को खिलाफत की ओर मोड़ दिया, जिन्होंने कभी स्टालिनिस्ट नीतियों के खिलाफ खड़े होकर इनका साथ दिया था।.<ref name=ww2>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100227142736/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|archivedate=2010-02-27|title=Ukraine – World War II and its aftermath|accessdate=28 December 2007|work=Encyclopædia Britannica}}</ref> नाजियों ने सामूहिक खेत व्यवस्था को संरक्षित रखने के बजाय, यहूदियों के खिलाफ नरसंहार चालू कर दिया,यहाँ से जर्मनी में काम करने के लिए लाखों लोगों को भेज गया, और जर्मन उपनिवेशण के लिए एक वंशानुक्रम कार्यक्रम शुरू किया गया उन्होंने कीव नदी पर भोजन के परिवहन को अवरुद्ध कर दिया।<ref>[[Karel C. Berkhoff|Karel Cornelis Berkhoff]]. ''Harvest of despair: life and death in Ukraine under Nazi rule'', Harvard University Press: April 2004. p. 164</ref> [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] की अधिकतर लड़ाई पूर्वी मोर्चो पर हुई। कुछ अनुमानों के अनुसार, लगभग 93% जर्मन की जनहानि यहाँ हुई थी।<ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm "Who won World War II?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215074306/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm|date=15 दिसंबर 2007}}, BBC. Citing Russian historian [[Valentin Falin]]. Retrieved 5 July 2008.</ref> युद्ध के दौरान यूक्रेनी आबादी का कुल नुकसान का अनुमान 5 से 8 मिलियन के बीच था,<ref>{{cite web|url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?3450000000000000010|title=Losses of the Ukrainian Nation, p. 1|accessdate=16 December 2007|work=Peremoga.gov.ua|language=uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071025001902/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?3450000000000000010|archivedate=25 अक्तूबर 2007|url-status=dead}}</ref><ref>Kulchytsky, Stalislav, ''"Demographic losses in Ukrainian in the twentieth century"'', [[Zerkalo Nedeli]], 2–8 October 2004. Available online [https://web.archive.org/web/20070429015337/http://www.zn.ua/3000/3150/47913/ in Russian]and . Retrieved 27 January 2008.</ref> जिनमे नाजियों द्वारा मारे गए, लगभग डेढ़ लाख यहूदि भी शामिल थे।<ref>{{cite news|last=Smale|first=Alison|title=Shedding Light on a Vast Toll of Jews Killed Away From the Death Camps|url=https://www.nytimes.com/2014/01/28/world/europe/a-light-on-a-vast-toll-of-jews-killed-away-from-the-death-camps.html?_r=1|newspaper=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|The New York Times]]|date=27 January 2014|access-date=9 मार्च 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709124659/https://www.nytimes.com/2014/01/28/world/europe/a-light-on-a-vast-toll-of-jews-killed-away-from-the-death-camps.html?_r=1|archive-date=9 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref> अनुमानित 8.7 मिलियन सोवियत सैनिकों जोकि नाजियों के खिलाफ लड़ाई में उतरे थे,<ref name="peremoga7">{{cite web|url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000070|title=Losses of the Ukrainian Nation, p. 7|accessdate=16 December 2007|work=Peremoga.gov.ua|language=uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050515100506/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000070|archivedate=15 मई 2005|url-status=dead}}</ref><ref>Overy, p. 518</ref><ref name="Krivosheev">Кривошеев Г. Ф., ''Россия и СССР в войнах XX века: потери вооруженных сил. Статистическое исследование'' (Krivosheev G. F., ''Russia and the USSR in the wars of the 20th century: losses of the Armed Forces. A Statistical Study'') {{ru icon}}</ref> में 1.4 मिलियन स्थानीय यूक्रेनियन थे। विजय दिवस, दस यूक्रेनी राष्ट्रीय छुट्टियों में से एक के रूप में मनाया जाता है।<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.ua/mfa/en/publication/content/290.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060420145124/http://www.mfa.gov.ua/mfa/en/publication/content/290.htm|archivedate=20 April 2006|title=Holidays |accessdate=24 August 2008|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Ukraine}}</ref> ===द्वितीय विश्व युद्ध के बाद=== यूक्रेन को युद्ध से भारी क्षति हुई थी, और इसे पुनर्वास के लिए अधिक प्रयासों की आवश्यकता थी। ७०० से अधिक नगरों और कस्बे और 28,000 से अधिक गांव नष्ट हो चुके थे।<ref>{{cite web|url= http://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|archiveurl= https://web.archive.org/web/20070929133150/http://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|archivedate= 29 सितंबर 2007|title= Ukraine: World War II and its aftermath|accessdate= 12 September 2007|work= [[Encyclopædia Britannica]] (fee required)|url-status= live}}</ref> 1946-47 में आये सूखे और युद्धकाल में नष्ट हुए बुनियादी सुविधाओं के कारण आये अकाल से स्थिति और बिगड़ गई। अकाल से हुए मृतकों की संख्या लाखो में थी।<ref>{{Citation | last = Кульчинский [Kulchytsky] | first = Станислав [Stanislav] | title = Демографические потери Украины в XX веке | trans-title = Demographic losses in Ukraine in the twentieth century | newspaper = [[Zerkalo Nedeli]] | date = 2–8 October 2004 | url = http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0173/analit06.php | language = ru | publisher = [Demoscope] | place = [[रूस|RU]] | access-date = 10 मार्च 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120914100418/https://www.demoscope.ru/weekly/2004/0173/analit06.php | archive-date = 14 सितंबर 2012 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | title =Демографические потери Украины в XX веке |trans-title= Demographic losses of Ukraine in the XX century | url = http://www.zerkalo-nedeli.com/nn/show/514/47913/|publisher=Zerkalo Nedeli|accessdate=8 January 2014|archiveurl = https://web.archive.org/web/20060721091917/http://www.zerkalo-nedeli.com/nn/show/514/47913/|archivedate=21 July 2006| language = ru}}</ref><ref>{{cite web|script-title=uk:Демографічні втрати України в хх столітті|trans-title=Demographic losses in Ukraine twentieth century|language=uk|url=http://www.zn.kiev.ua/ie/show/514/47913/|archiveurl= https://web.archive.org/web/20070313004842/http://www.zn.kiev.ua/ie/show/514/47913/|archivedate=2007-03-13|publisher=Zerkalo Nedeli|accessdate=8 January 2014}}{{Dead link|date=अक्टूबर 2015}}</ref> 1945 में, यूक्रेनी एसएसआर [[संयुक्त राष्ट्र]] संगठन के संस्थापक सदस्यों में से एक था।<ref name="un ukssr">{{cite web |url=http://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml |title=Activities of the Member States – Ukraine |accessdate=17 January 2011 |publisher=United Nations |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503185830/http://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml |archive-date=3 मई 2011 |url-status=live }}</ref> युद्ध के बाद के नए विस्तारित सोवियत संघ में [[जाति संहार]] को बढ़ावा मिला। 1 जनवरी 1953 तक, 20% से अधिक वयस्कों के "विशेष निर्वासन" में रूस के बाद यूक्रेनियन का ही स्थान था।<ref name="Malynovska">{{cite web | url =http://www.niisp.org.ua/defa~177.php | title =Migration and migration policy in Ukraine | first =Olena | last =Malynovska | date =14 June 2006 | access-date =10 मार्च 2017 | archive-url =https://web.archive.org/web/20130923061703/http://niisp.org.ua/defa~177.php | archive-date =23 सितंबर 2013 | url-status =dead }}</ref> इसके अलावा, यूक्रेन के 450,000 से अधिक जर्मन मूल और 200,000 से अधिक क्रीमिया तातारों को निर्वासन के लिए मजबूर किया गया।<ref name="Malynovska" /> 1953 में [[जोसेफ़ स्टालिन|स्टालिन]] की मृत्यु के बाद, [[निकिता ख़्रुश्चेव|निकिता ख्रुश्चेव]] सोवियत संघ के नए नेता बने। 1938-49 में यूक्रेनी एसएसआर कम्युनिस्ट पार्टी के प्रमुख सचिव रह चुके ख्रुश्चेव यहाँ के गणराज्य से भली-भांति परिचित थे; संघ के नेता बनते ही, उन्होंने यूक्रेनी और रूसी राष्ट्रों के बीच दोस्ती को बढ़ावा दिया। 1954 में, पेरेसास्लाव की संधि की 300 वीं वर्षगांठ को व्यापक रूप से मनाया गया। [[क्रीमिया]] को रूसी एसएफएसआर से यूक्रेनी एसएसआर को स्थानांतरित कर दिया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of Crimea to Ukraine|accessdate=25 March 2007|date=जुलाई 2005|work=International Committee for Crimea|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215025255/http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|archive-date=15 फ़रवरी 2017|url-status=dead}}</ref> 1950 तक, यूक्रेन ने उद्योग और उत्पादन में युद्ध के पूर्व के स्तर को पार कर लिया।<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115052626/http://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|archivedate=15 जनवरी 2008|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|accessdate=28 December 2007|work=Encyclopædia Britannica (fee required)|url-status=live}}</ref> 1946-1950 की पंचवर्षीय योजना के दौरान, सोवियत बजट का लगभग 20%, सोवियत यूक्रेन में निवेश किया गया था, जोकि युद्ध-पूर्व योजना से 5% अधिक था। नतीजतन, यूक्रेनी जनबल 1940 से 1955 तक 33.2% बढ़ गया, जबकि इसी अवधि में औद्योगिक उत्पादन में 2.2 गुना की वृद्धि हुई। [[File:Stus KGB photo 1980.jpg|thumb|यूक्रेन के प्रमुख असंतुष्ट नेता वासिल स्टुस की सोवियत अधिनायकवादी शासन द्वारा हत्या कर दी गई]] सोवियत यूक्रेन जल्द ही औद्योगिक उत्पादन में यूरोप को पीछे छोड़ दिया<ref>Magocsi, p. 644</ref>, और साथ ही सोवियत में [[शस्त्र उद्योग|हथियार उद्योग]] और उच्च तकनीक अनुसंधान का एक महत्वपूर्ण केंद्र बन गया। इस तरह की एक महत्वपूर्ण भूमिका के परिणामस्वरूप स्थानीय अभिजात वर्ग को एक बड़ा प्रभाव हासिल हो गया। सोवियत नेतृत्व के कई सदस्य यूक्रेन से आए, जिसमे सबसे खास तौर पर [[लियोनिद ब्रेझ़नेव]] थे। बाद में जिन्होंने ख्रुश्चेव को हटा कर 1964 से 1982 तक सोवियत नेता बन रहे। कई प्रमुख सोवियत खिलाड़ी, वैज्ञानिक और कलाकार यूक्रेन से आए थे। 26 अप्रैल 1986 को, चेर्नोबिल परमाणु ऊर्जा संयंत्र के एक रिएक्टर में विस्फोट हुआ, परिणामस्वरूप [[चेर्नोबिल परमाणु दुर्घटना|चेर्नोबिल दुर्घटना]], इतिहास का सबसे खराब परमाणु रिएक्टर दुर्घटना माना जाता हैं।<ref>{{cite news |url= http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971 |title= 'Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary |accessdate= 16 December 2007 |author= Remy, Johannes |year= 1996 |publisher= Find articles |work= [[UN Chronicle]] |archive-url= https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/ |archive-date= 28 जून 2012 |url-status= dead }}</ref> दुर्घटना के समय, 7 मिलियन लोग उस क्षेत्रों में रहते थे, जिसमें 2.2 मिलियन लोग यूक्रेन के थे।<ref name = Chernobyl.info>{{cite web | title = Geographical location and extent of radioactive contamination | url = http://www.chernobyl.info/index.php?navID=2 | work=Chernobyl.info|publisher=Swiss Agency for Development and Cooperation| accessdate= 8 January 2014 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20070630071332/http://www.chernobyl.info/index.php?navID=2#Sources | archivedate=30 June 2007}}</ref> दुर्घटना के बाद, एक नया नगर स्लावुतच, प्रदूषित क्षेत्र के बाहर बनाया गया और संयंत्र के कर्मचारियों का वह बसाया गया, जिसे आगे चल कर सन 2000 में सेवा मुक्त कर दिया गया। [[विश्व स्वास्थ्य संगठन]] के एक विवरण के अनुसार 56 मौते प्रत्यक्ष से दुर्घटना के समय हुई, तथा आगे चल कर 4,000 अतिरिक्त मृत्यु कैंसर के कारण हुई।<ref name="iaea">{{cite web| title= IAEA Report| work= In Focus: Chernobyl| accessdate= 31 May 2008| url= https://www.iaea.org/newscenter/focus/chernobyl| archive-url= https://web.archive.org/web/20080611102751/http://www.iaea.org/NewsCenter/Focus/Chernobyl/| archive-date= 11 जून 2008| url-status= live}}</ref> === स्वतंत्रता === [[चित्र:Joesjtsjenko Marion Kiev 2004.jpg|thumb|left|Protesters at [[Maidan Nezalezhnosti|Independence Square]] on the first day of the [[Orange Revolution]]]] ====२०१४ की क्राँति एवं रूस का सैन्य दखल ==== नवंबर २०१२ में [[यूरोपीय संघ]] के साथ अंतिम समय में एक व्यापारिक समझौता रद्द कर रूस के साथ जाने पर के बाद यूक्रेन की राजधानी कीव में सरकार विरोधी प्रदर्शन प्रारम्भ हो गए। लाखों लोगों ने इंडिपेंडेंट स्क्वेयर पर प्रदर्शन किया। पुलिस और प्रदर्शनकारियों में झड़प हुई जिसमें 70 से अधिक मारे गए और लगभग 500 घायल हो गए।<ref name="nbt-1">{{cite web| url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/31115001.cms| title= हथियाबंद प्रदर्शनकारियों के कब्जे में यूक्रेन की सरकारी बिल्डिंग| publisher= नवभारत टाईम्स| date= 27 फ़रवरी 2014| accessdate= 4 मार्च 2014}}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 23 फ़रवरी 2014 को यूक्रेन के तत्कालीन राष्ट्रपति विक्टर यानुकोविच के ऊपर महाभियोग लगाए जाने के बाद यूक्रेन की संसद ने स्पीकर [[ओलेक्जेंडर तुर्चिनोव]] को अस्थायी रूप से राष्ट्रपति के कार्यो की जिम्मेदारी सौंप दी।<ref>{{cite web | url = http://www.novinite.com/articles/158429/Ukraine's+Parliament+to+Appoint+Opposition+Leader+Acting+PM | title = Ukraine's Parliament Appoints Opposition Leader Acting PM | work = Novinite | publisher = Sofia News Agency | accessdate = 3 मार्च 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081201194141/http://www.novinite.com/articles/158429/Ukraine%27s+Parliament+to+Appoint+Opposition+Leader+Acting+PM | archivedate = 1 दिसंबर 2008 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://hindi.yahoo.com/ukrainechar-39-leader-flees-capital-elections-called-130048970.html |title=याहू समाचार, शीर्षक:ओलेक्जेंडर बने यूक्रेन के अंतरिम राष्ट्रपति, दिनांक:23 फ़रवरी 2014 |access-date=4 मार्च 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301013519/http://hindi.yahoo.com/ukrainechar-39-leader-flees-capital-elections-called-130048970.html |archive-date=1 मार्च 2014 |url-status=dead }}</ref> यानुकोविच देश छोड़कर भाग गए। 26 फ़रवरी 2014 को हथियारबंद रूस समर्थकों ने यूक्रेन के [[क्रीमिया]] प्रायद्वीप में संसद और सरकारी बिल्डिंगो पर को कब्जा कर लिया।<ref name="nbt-1"/> रूसी सैनिकों ने क्रीमिया के हवाई अड्डों, एक बंदरगाह और सैन्य अड्डे पर भी कब्जा कर लिया जिससे रूस और यूक्रेन के बीच आमने-सामने की जंग जैसे हालात बन गए।<ref>http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/other-countries/Ukraine-mobilizes-troops-after-Russias-declaration-of-war/articleshow/31350211.cms{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} रूस-यूक्रेन में जंग की आहट</ref> २ मार्च को रूस की संसद ने भी राष्ट्रपति पुतिन के यूक्रेन में रूसी सेना भेजने के निर्णया का अनुमोदन कर दिया।<ref name="">http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/europe/putin-gets-russian-parliament-approval-to-attack-ukraine/articleshow/31232126.cms{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }} रूसी संसद ने दी यूक्रेन में आर्मी भेजने की इजाजत</ref> दुनिया भर में इस संकट से चिंता छा गई और कई देशों के राजनयिक अमले हरकत में आ गए। यही नहीं, 3 मार्च को दुनिया भर के शेयर बाजार गिर गए। अमेरिकी राष्ट्रपति बराक ओबामा और उनके यूरोपीय सहयोगियों ने रूस के कदम को अंतर्राष्ट्रीय शांति और सुरक्षा के लिए खतरा बताया।<ref>http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/europe/World-scrambles-as-Russia-tightens-grip-on-Crimea/articleshow/31348485.cms{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }} यूक्रेन संकट : दुनिया बोली रुको रूस</ref> उन्होंने फोन पर रूसी राष्ट्रपति से डेढ़ घंटा बात की।<ref>http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/31350003.cms{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} यूक्रेन पर आमने-सामने</ref>। 4 मार्च को रूस के राष्ट्रपति ने सेनाएँ वापिस बुलाने की घोषणा कर दी।<ref>http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/31356242.cms{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} पुतीन के यूटर्न के बाद सेंसेक्स 250 अंक चढ़ा, निफ्टी 6300 के करीब</ref> == भूगोल == 603,628 वर्ग किलोमीटर (233,062 वर्ग मील) के क्षेत्रफल और 2782 किलोमीटर (1729 मील) लम्बी तटरेखा के साथ, यूक्रेन दुनिया का [[क्षेत्रफल के अनुसार देशों की सूची|46वां सबसे बड़ा देश]] है ([[मेडागास्कर]] से पहले, [[दक्षिण सूडान]] के बाद)। यह पूर्णतः यूरोपियाई सीमा के अंदर आने वाला सबसे बड़ा देश है एवं यूरोप का दूसरा सबसे बड़ा देश है। {{Ref label|A|अ|none}}<ref name=cia>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html|title=Ukraine|accessdate=24 दिसम्बर 2007|date=13 दिसम्बर 2007|work=[[CIA World Factbook]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126230340/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html|archive-date=26 जनवरी 2018|url-status=live}}</ref> <div style="text-align: center;"> <gallery> File:Crimea Laspi Sunset.jpg|सूर्यास्त में [[क्रीमिया]] के [[काला सागर]] तट पर लैस्पि की खाड़ी File:Ai-Petri.jpg|समुद्र के स्तर से 1200 मीटर ऊपर स्थित [[ऐ-पेट्री]] की चोटी File:Vylkove Ukrainy.jpg| ग्रेट व्हाइट पेलिकन डेन्यूब File:Typical agricultural landscape of Kherson Oblast.jpg|यूक्रेन के कृषिक्षेत्र एक परिदृश्य, [[ख़ेर्सोन ओब्लास्त]] File:Тиха бухта10.jpg|क्रीमिया के काला सागर तट पर कोक्टेबल के पास त्यखाया खाड़ी का दृश्य File:Кінбурнська коса восени.jpg|[[Kinburn Spit|Kinburn sandbar]], [[Ochakiv]] Raion, [[Mykolaiv Oblast]] File:Швидка квітнева вода.jpg| बालखोवइतिन, ज़ुईव्सकई क्षेत्रीय परिदृश्य पार्क, [[दोनेत्स्क ओब्लास्ट]] </gallery> </div> === मिट्टी === उत्तर-पश्चिम से दक्षिण तक यूक्रेन की मिट्टी तीन प्रमुख भागो में विभाजित किया जा सकता है: बलुआ पॉडजॉलीज़ेड मिट्टी क्षेत्र, अत्यंत उपजाऊ काली मिटटी([[Chernozem]]) का मध्यक्षेत्र, तथा भूरा और लवणता उक्त मिट्टी के क्षेत्र।<ref name="britannica.com">{{cite web|url=http://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine|work=Encyclopedia Britannica|access-date=7 फ़रवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161207190716/https://www.britannica.com/place/Ukraine|archive-date=7 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref> इनमे से सबसे प्रमुख काली मिटटी हैं जोकि यूक्रेन के दो तिहाई हिस्सो में पाई जाती हैं। यह अत्यंत ही उपजाऊ मिटटी होती है इसे दुनिया कि सबसे उपजाऊ क्षेत्रों में से एक माना जाता हैं और "पाव का टोकरी" के नाम से प्रसिद्ध हैं।<ref>Magocsi, Paul R. A history of Ukraine: The land and its peoples. University of Toronto Press, 2010.</ref> === जैव विविधता === यूक्रेन जानवरों, कवक, सूक्ष्मजीवों और पौधों की विभिन्नतओ का घर है। ==== जीव-जंतु ==== {{multiple image | align = right | image1 = Spermophilus suslicus2.JPG | width1 = 184 | caption1 = [[चित्तीदार जमीनी गिलहरी]] पूर्व यूक्रेनी मैदान में पाए जाते है | alt1 = speckled ground squirrel | image2 = Бусол на о. Світязь.jpg | width2 = 185 | caption2 = [[व्हाइट स्टॉर्क]] दक्षिण-पश्चिमी और उत्तर-पश्चिमी यूक्रेन के मूलतः पाए जाते हैं | alt2 = White storks danube }} यूक्रेन का प्राणि क्षेत्र दो भागो में बता हुआ हैं पहला पश्चिमी क्षेत्र जहा यूरोप कि सीमा स्थित हैं यहाँ मिश्रित वनों की विशिष्ट प्रजातियों देखने को मिलती हैं और दूसरा पूर्वी यूक्रेन की ओर का क्षेत्र हैं जहां मैदान में रहने वाली प्रजातियों पनपती हैं देश के वन क्षेत्रों में [[जंगली बिल्ली]], [[भेड़िया|भेड़िये]], [[जंगली सुअर|जंगली सूअर]] और [[नेवला]] मुख्य रूप से पाए जाते है इनके अलावा यह अन्य की प्रकार के जीव पाया जाते हैं, वही [[कार्पेथियन पहाड़ियां]] जोकि कई स्तनधारियों का घर हैं जिनमे [[भूरे भालू]], [[ऊदबिलाव]] तथा [[मिंक]] प्रमुख हैं ==== कवक ==== [[फफूंद|कवक]] की 6,600 से अधिक ज्ञात प्रजातियों को यूक्रेन में दर्ज किया गया है, लेकिन अभी कई संख्या में अज्ञात प्रजातिया भी है। === जलवायु === [[File:Ukraine map of Köppen climate classification.svg|thumb|यूक्रेन के कोपेन जलवायु वर्गीकरण का नक्शा।]] यूक्रेन में ज्यादातर समशीतोष्ण जलवायु रहती है, इसके अपवाद क्रिमीआ के दक्षिणी तट हैं जहाँ उपोष्णकटिबंधीय जलवायु है।<ref name=faoclimate>{{cite web|url=http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/Counprof/Ukraine/ukraine.htm|title=Ukraine|work=Country Pasture/Forage Resource Profiles|publisher=Food and Agriculture Organization|accessdate=8 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006014817/http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/Counprof/Ukraine/ukraine.htm|archive-date=6 अक्तूबर 2016|url-status=live}}</ref> यहाँ की जलवायु [[अटलांटिक महासागर]] से आने वाली मामूली गर्म तथा नम हवा से प्रभावित होती है। औसत वार्षिक तापमान 7 °C (41.9–44.6 °F) उत्तर की ओर, से लेकर 11–13 °C (51.8–55.4 °F)दक्षिण में रहती हैं।<ref name=ebclimate/> वर्षण (बूंदा बांदी, बारिश, ओले के साथ वर्षा, बर्फ, कच्चा ओला और ओलों इत्यादि) का वितरण भी असमान्य है; यह पश्चिम और उत्तर में सबसे अधिक जबकि पूर्व और दक्षिण पूर्व में सबसे कम है। पश्चिमी यूक्रेन में, विशेष रूप कार्पथियान पहाड़ों में वर्षा 1,200 मिलीमीटर (47.2 में) के आसपास प्रतिवर्ष होता है जबकि क्रिमीआ और काला सागर के तटीय क्षेत्रों के आसपास 400 मिलीमीटर होती है। == राजनीति == यूक्रेन एक गणराज्य है जिसमे अलग [[विधायी शाखा|विधायी]], [[कार्यकारी शाखा|कार्यकारी]] और [[न्यायिक शाखा]]ओं के साथ एक मिश्रित अर्द्ध संसदीय, [[अर्द्ध राष्ट्रपति प्रणाली]] लागू हैं। === शासन प्रणाली === 24 अगस्त 1991 में अपनी स्वतंत्रता के साथ ही यूक्रेन ने 28 जून 1996 को संविधान लागू कर अर्द्ध-राष्ट्रपति गणतंत्र की पद्धति अपना ली, हलाकि 2004 में इसमें कई संशोधन किये गए जिससे इसका झुकाओ [[संसदीय प्रणाली]] की और बढ़ गया, हलाकि इसका विरोध सारे देश में किया गया और अंत में यूक्रेनी कोर्ट ने 30 सितंबर 2010 को सारे संविधान में किये गए संशोधनों को ख़ारिज कर पुनः 1996 वाले संविधान को लागू कर दिया 2004 का संवैधानिक संशोधन तथा 2010 पर कोर्ट के आदेश पर राजनीतिक बहस का एक प्रमुख विषय बन गया कि न तो 1996 के संविधान और न ही 2004 के संविधान, "संविधान पूर्ववत करें" करने की क्षमता प्रदान करता हैं, 21 फरवरी 2014 को राष्ट्रपति विक्टर यानुकोवायच और विपक्षी नेताओं के बीच पुनः 2004 के संविधान की वापसी के लिये एक समझौता हुआ। यह समझौता यूरोपीय संघ की मध्यस्थता के बाद हुआ, जिसके बाद सारे देश में विरोध पनपने लगा। नवम्बर 2013 में शुरू हुआ हिंसक झड़प एक सप्ताह तक चला जिसमें कई प्रदर्शनकारी मारे गए। इस सौदे में 2004 के संविधान में देश के लौटने , गठबंधन सरकार का गठन , जल्दी चुनाव का आवाहन तथा जेल से पूर्व प्रधानमंत्री यूलिया Tymoshenko की रिहाई भी शामिल थी। समझौते के एक दिन बाद, यूक्रेन की संसद ने समझौता खारिज कर दिया और अपनी वक्ता ऑलेक्ज़ेंडर Turchynov को अंतरिम राष्ट्रपति और Arseniy Yatsenyuk को यूक्रेन के प्रधानमंत्री के रूप में स्थापित किया। === विदेश संबंध === === प्रशासनिक विभाग === === सेना === [[चित्र:Sukhoi Su-27UB Belyakov.jpg|thumb|left|[[युक्रेनी एयर फोर्स]] का [[सुखोई एस यू-27]].]] सोवियत संघ के विघटन के बाद, यूक्रेन को अपने विरासत में 780,000 सैन्य बल, के साथ दुनिया में तीसरी सबसे बड़ी [[परमाणु हथियार शस्त्रागार]] मिला है। मई 1992 में, यूक्रेन ने लिस्बन में अपने सभी परमाणु हथियारों को नष्ट करने हेतु रूस को सौपने और [[परमाणु अप्रसार संधि ]]पर एक गैर परमाणु हथियार संपन्न राष्ट्र के रूप में शामिल होने के सहमति पत्र पर हस्ताक्षर किए। यूक्रेन ने 1994 में संधि की पुष्टि की, और 1996 तक देश में उपस्थित सभी परमाणु हथियारों से मुक्त हो गया।<ref name=milgov>{{cite web |url= http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=en&part=history&sub=history |title= The history of the Armed Forces of Ukraine |accessdate= 5 July 2008 |publisher= [[Ministry of Defence of Ukraine]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20071015192107/http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=en&part=history&sub=history |archive-date= 15 अक्तूबर 2007 |url-status= dead }}</ref> यूक्रेन, वर्तमान में अनिवार्य भरती आधारित सैन्य को एक पेशेवर स्वयंसेवक सेना में के रूप में परिवर्तित करने के लिए योजना बना रही है।<ref name="wbook06">{{cite web|format=PDF|url=http://www.mil.gov.ua/files/white_book_eng2006.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071108143812/http://www.mil.gov.ua/files/white_book_eng2006.pdf|archivedate=8 November 2007|title=White Book 2006|accessdate=24 December 2007|publisher=Ministry of Defence of Ukraine}}</ref> यूक्रेन शांति अभियानों में एक बड़ी भूमिका निभा रहा है। यूक्रेनी सैनिक, यूक्रेनी-पोलिश बटालियन के रूप में [[कोसोवो गणराज्य|कोसोवो]] में तैनात किए गए हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=en&part=peacekeeping&sub=kfor_kosovo |title=Multinational Peacekeeping Forces in Kosovo, KFOR |accessdate=24 December 2007 |publisher=Ministry of Defence of Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014181206/http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=en&part=peacekeeping&sub=kfor_kosovo |archive-date=14 अक्तूबर 2007 |url-status=dead }}</ref>एक यूक्रेनी सैनिक टुकड़ी को लेबनान में "अनिवार्य संघर्ष विराम समझौते" को लागू करने के लिए संयुक्त राष्ट्र अंतरिम सेना के भूमिका के रूप में तैनात किया गया था। 2003-05 में, यूक्रेनी की सैनिक इकाई को पोलिश नियंत्रण में इराक में बहुराष्ट्रीय बल के रूप में तैनात किया गया था। अपनी स्वतंत्रता के बाद से ही, यूक्रेन अपने आप को एक तटस्थ राष्ट्र घोषित करता रहा हैं। 1994 तक देश की रूस, नाटो, और अन्य सीआईएस देशों के साथ सीमित सैन्य साझेदारी है। 2000 के दशक में यूक्रेन सरकार का नाटो की ओर झुकाव बढ़ गया और 2002 में आपस में प्रगण सहयोग स्थापित करने हेतु नाटो-यूक्रेन कार्य योजना पर हस्ताक्षर किए गए। अभी तक रूस के दवाब के कारण यूक्रेन के नाटो में जुड़ने के आसार काम ही दिखाई देते रहे हैं। हलाकि 2008 बुखारेस्ट शिखर सम्मेलन के दौरान नाटो ने घोषणा की कि यूक्रेन, जब परिग्रहण के लिए सभी मानदंडों को पूरा कर लेगा, वह अंततः नाटो का सदस्य बन जाएगा।<ref name=NATOTAK /> == अर्थव्यवस्था == === निगमों === === परिवहन === === ऊर्जा === === इंटरनेट === यूक्रेन इंटरनेट के क्षेत्र में बड़ी तेजी से बढ़ रहा है जोकि 2007-08 के वित्तीय संकट से अप्रभावित रहा है। जून, 2014 तक, वहाँ 18.2 करोड़ डेस्कटॉप इंटरनेट उपयोगकर्ताओं थे, जोकि कुल वयस्क आबादी का 56% है. इस क्षेत्र का केंद्र-बिंदु, 25 से 34 वर्षीय आयु वर्ग,की और हैं जोकि जनसंख्या का 29% प्रतिनिधित्व करता है।<ref>{{cite web|title = Главные факты и цифры о digital-рынке Украины|url = http://www.imena.ua/blog/digital-in-ukraine/|accessdate = 2015-08-20|archive-url = https://web.archive.org/web/20170709194800/https://www.imena.ua/blog/digital-in-ukraine/|archive-date = 9 जुलाई 2017|url-status = dead}}</ref> दुनिया के सबसे तेजी से इंटरनेट का उपयोग करने वाले शीर्ष दस देशों के बीच, यूक्रेन 8 वें स्थान पर है।<ref>{{cite web|url=http://www.pandonetworks.com/company/news/pando-networks-releases-global-internet-speed-study|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121203080726/http://www.pandonetworks.com/company/news/pando-networks-releases-global-internet-speed-study|archivedate=3 December 2012|title=Pando Networks Releases Global Internet Speed Study|publisher=Pandonetworks.com|date=22 September 2011|accessdate=26 January 2014}}</ref> === पर्यटन === [[File:Yenikale fortress in Kerch.jpg|thumb|येनिकले किला,केर्च (क्रिमीआ)]] यूक्रेन, [[विश्व पर्यटन संगठन श्रेणी]] के अनुसार आने वाले पर्यटकों की संख्या से यूरोप में 8 वें स्थान पर है,<ref>[https://web.archive.org/web/20080819191518/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf UNWTO World Tourism Barometer, volume 6], [[UNWTO]] (June 2008)</ref> क्योंकि यहाँ कई पर्यटकों के आकर्षणो का केंद्र हैं: पहाड़ स्कीइंग, लंबी पैदल यात्रा और मछली पकड़ने के लिए शैलानी यहाँ बड़ी मात्रा में आते हैं [[काला सागर]] का तट गर्मियों में गंतव्य के रूप में लोकप्रिय हैं ; विभिन्न पारिस्थितिक तंत्र की प्रकृति भंडार; चर्चों, महल खंडहरो, पार्क स्थलों तथा विभिन्न आउटडोर गतिविधि के लिए प्रशिद्ध हैं अपनी कई ऐतिहासिक स्थलों तथा आतिथ्य बुनियादी सुविधाओं के साथ [[कीव]], [[लविवि]] , [[ओडेसा]] और [[कम्यानेट्स-पोडिलसकइ]] यूक्रेन के प्रमुख पर्यटन केंद्रों में से एक हैं। क्रीमिया की अर्थव्यवस्था का मुख्य आधार पर्यटन हुआ करता था लेकिन 2014 में रूसी विलय के बाद आगंतुक संख्या में एक बड़ी गिरावट आई है।<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/magazine-28688478 Tourism takes a nosedive in Crimea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120042422/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-28688478 |date=20 नवंबर 2016 }} bbc.co.uk, accessed 29 December 2015</ref> [[File:Фортечні вали.jpg|thumb|200px|[[सेंट एलिजाबेथ किला (यूक्रेन)|सेंट एलिजाबेथ किला]], यह देश के मध्य भाग का मुख्य आकर्षण है]] == जनसांख्यिकी == === जनसंख्या में गिरावट === === शहरीकरण=== यूक्रेन में कुल 457 शहर हैं, जिनमे से १७६ ओब्लास्ट वर्ग, 279 छोटे रायोन-स्तरीय शहरों, और दो शहर विशेष कानूनी दर्ज है। ''''यूक्रेन में सबसे बड़े शहर या कस्बे'''' {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 30px;" | श्रेणी ! scope="col" style="width: 150px;" | नाम ! scope="col" style="width: 150px;" | क्षेत्र ! scope="col" style="width: 200px;" | जन्संख्या |- | 1 || कीव || कीव (शहर) || 2,814,258 |} === भाषा === === धर्म === युक्रेन मे ईसाई लगभग 83%है बाकी मुसलमान,यहुदी और बौद्ध धर्म के अनुयायी हैं === स्वास्थ्य === === शिक्षा === == संस्कृति == यूक्रेन [[रूढ़िवादी ईसाई धर्म]], को की देश में प्रमुख धर्म हैं से बहुत प्रभावित हैं। यूक्रेन की संस्कृति अपने पूर्वी और पश्चिमी पड़ोसी देशो से भी बहुत प्रभावित है इसका उदाहरण वहा की स्थापत्य कला, संगीत और कला में देखने को मिल सकता हैं। कम्युनिस्ट युग का यूक्रेन के कला और लेखन पर काफी गहरा प्रभाव रहा हैं। 1932 में स्टालिन ने सोवियत संघ में समाजवादी यथार्थवाद राज्यनीति का गठन किया जिसने वहा के रचनात्मकता पर बुरा असर डाला। 1980 के दशक [[glasnost]] (खुलापन) पेश किया गया और सोवियत कलाकार और लेखक फिर से खुद को अभिव्यक्त करने के लिए स्वतंत्र हो गए। [[ईस्टर एग]] की परंपरा, जो की वहा pysanky के रूप में जाना जाता हैं, यूक्रेन की जड़ों में बसा हुआ है। यहाँ पर रंग-बिरंगे ईस्टर एग बनाये जाते हैं जोकि वहा के पारंपरिक विरासत हैं === बुनाई और कढ़ाई === [[File:Rushnyk - Ukraine embroidered decorative towels..jpg|thumbnail|यूक्रेनी कढ़ाई के कुछ नमूने]] दस्तकार [[वस्त्र कला]], यूक्रेनी संस्कृति में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं विशेषकर यूक्रेनी शादी की परंपराओं में। यूक्रेनी कढ़ाई, बुनाई और फीता बनाने पारंपरिक कला वहा के लोक पोशाक और पारंपरिक समारोह में देखा जा सकता है। राष्ट्रीय पोशाक बुना जाता है और इसे अत्यधिक सजाया जाता हैं। हस्तनिर्मित करघे के साथ बुनाई अभी भी Krupove गांव, जोकि Rivne Oblast में स्थित हैं प्रचलित है। यह गांव राष्ट्रीय शिल्प निर्माण के दो मशहूर हस्तियों का जन्मस्थान है। नीना Myhailivna और Uliana Petrivna, जिनकी पहचान अंतरराष्ट्रीय स्तर पर हैं। इस पारंपरिक ज्ञान को सहेजने के लिए गांव में एक स्थानीय बुनाई केंद्र, एक संग्रहालय तथा बुनाई स्कूल खोलने की योजना बनाई जा रही है। === साहित्य === [[File:Krushelnycki.jpg|thumb|क्रुशेलनीत्स्की परिवार, यह फोटो 1930 के दशक में सोवियत संघ द्वारा पूरी तरह से नष्ट किए गए बौद्धिक अभिजात वर्ग का प्रतीक है]] यूक्रेनी साहित्य का इतिहास 11 वीं सदी से है, उस समय के लेखन मुख्य रूप से पूजन पद्धति संबंधी थे तथा पुराने चर्च स्लावोनिक भाषा में लिखा गया था। साहित्यिक गतिविधि को मंगोल आक्रमण के दौरान अचानक गिरावट का सामना करना पड़ा। यूक्रेनी साहित्य फिर से 14 वीं सदी में विकसित होना शुरू किया और 16 वीं सदी छाप की शुरूआत के बाद , Cossack युग की शुरुआत के साथ में काफी फला-फूला, वहा की कला में रूसी और पोलिश कलाओ का प्रभुत्व दिखा। यह उन्नति 17वीं और 18वीं शताब्दी में वापस स्थगित हो गए, जब यूक्रेनी भाषा में प्रकाशित करने को गैरकानूनी और निषिद्ध कर दिया गया। बहरहाल, 18वीं सदी में आधुनिक साहित्यिक यूक्रेनी फिर से उभर कर सामने आया। === वास्तुकला === === संगीत और सिनेमा === [[File:Cossack Mamay 1st half of 19th c (4).jpg|thumb|कॉसैक मैमे, कोब्जा(एक प्रकार का वाद्ययंत्र) बजाते हुए]] संगीत एक लंबे इतिहास के साथ यूक्रेनी संस्कृति का एक प्रमुख हिस्सा है। पारंपरिक लोक संगीत से, पारंपरिक और आधुनिक [[रॉक ऐन्ड रोल​|रॉक संगीत]] तक, यूक्रेन कई अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मान्यता प्राप्त संगीतकारों का घर है। जिनमे किरिल कराबिट्स, ओकेयन एलजी और रुस्लाना शामिल हैं। पारंपरिक यूक्रेनी लोक संगीत के धुन ने पश्चिमी संगीत और आधुनिक [[जैज़ संगीत]] को भी प्रभावित किया हैं। 1960 के दशक के मध्य से, पश्चिमी-प्रभावित पॉप संगीत की लोकप्रियता यूक्रेन में बढ़ रही है। लोक गायक और हार्मोनियम वादक मारियाना सदोवस्का प्रमुख कलाकार हैं। यूक्रेन का यूरोपीय सिनेमा पर भी प्रभाव है यूक्रेनी निर्देशक अलेक्जेंडर दोवजहेंको, अक्सर महत्वपूर्ण सोवियत फिल्म निर्माताओं में याद किये जाते है। उन्होंने अपनी खुद की सिनेमाई शैली का आविष्कार किया, यूक्रेनी काव्य सिनेमा, जोकि उस समय के समाजवादी मार्गदर्शक सिद्धांतों से एकदम अलग थे। महत्वपूर्ण और सफल प्रस्तुतियों के बावजूद, यहाँ के फिल्म उद्योग में यूरोपीय और रूसी प्रभाव को लेकर अक्सर बहस होती रहती है। यूक्रेनी निर्माता, अंतरराष्ट्रीय सह-निर्माण में सक्रिय हैं और यूक्रेनी अभिनेता, निर्देशक और चालक दल नियमित रूप से रूसी (पूर्व में सोवियत) फिल्मों में दिखाई देते रहते हैं। यूक्रेनी लोकगीत, रूपांकन और संगीत 15वीं-18वीं शताब्दियों में यूक्रेनी कोसैक्स के समय में बनाए गए थे, जब पोलैंड, रूस और तुर्की के खिलाफ स्वतंत्रता के लिए भीषण संघर्ष चल रहा था।अधिकांश साहित्यिक कृतियाँ, विशेष रूप से सबसे प्रसिद्ध लेखक, [[तारास शेवचेंको]], मुख्य रूप से अपने देश के लिए यूक्रेनी कोसैक्स के संघर्ष के बारे में बताती हैं, जो सदियों से इस लोगों के कुलीन वर्ग थे, कभी-कभी रोजमर्रा की जिंदगी पर ध्यान केंद्रित करते हैं।ललित कलाएँ भी मुख्य रूप से कोसैक्स को समर्पित थीं, जिन्हें लोगों की स्मृति और ध्यान में प्राथमिकता प्राप्त थी।इन्हें निम्नलिखित शैलियों में विभाजित किया गया है: कैलेंडर-अनुष्ठान, परिवार-अनुष्ठान और रोज़मर्रा, ऐतिहासिक गीत, 19वीं शताब्दी के सैनिक जीवन के गीत, गीतात्मक गीत और गाथागीत। मुख्य शैली कोसाक गीत है <ref>Кирдан Б., Омельченко А. Народні співці-музиканти в Україні. — К., 1980</ref> [[File:Мошорине , Кіровоградська область , Україна , пам'ятник авторові пісні "Їхав козак за Дунай".jpg|thumb|230px|कई यूक्रेनी लोकगीतों के लेखक [[सेमेन कोस्मोव्स्की]] का स्मारक, जिनके अनुवाद पूरे विश्व में प्रसिद्ध हैं]] रूसियों की संस्कृति के विपरीत, जो यूक्रेनियों की तरह पूर्वी स्लाव समूह के लोगों से संबंधित हैं, यूक्रेनी गाने लंबे समय से लोगों द्वारा सरल भाषा में बनाए गए हैं, रूसियों की संस्कृति के विपरीत, जो यूक्रेनियों की तरह पूर्वी स्लाव समूह के लोगों से संबंधित हैं, यूक्रेनी गाने लंबे समय से लोगों द्वारा सरल भाषा में बनाए गए हैं,ऐसे समय में जब 19वीं शताब्दी में यूरोपीय अभिजात वर्ग के प्रभाव में रूसी अभिजात वर्ग द्वारा अधिकांश रूसी गीतों की रचना लोगों के लिए की गई थी, इसका मुख्य कारण रूस का विश्व से अलग-थलग होना था <ref>Кошмина И. В. Русская духовная музыка: Пособие для студ. муз.-пед. училищ и вузов: В 2 кн. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 2001 — Кн. 1: История. Стиль. Жанры. — С. 3</ref> इसके अलावा, 18वीं-20वीं शताब्दियों में रूस और सोवियत संघ द्वारा रूसीकरण की क्रूर नीति के बावजूद, जो यूक्रेनी भाषा के उपयोग पर आधिकारिक प्रतिबंध, यूक्रेनी अभिजात वर्ग के विनाश और 1932-1933 में कृत्रिम अकाल का आयोजन करके किए गए नरसंहार के रूप में प्रकट हुई, और 1970 के दशक में सोवियत संघ में असंतुष्टों का विनाश, यूक्रेनियों ने अपनी पहचान को बनाए रखा <ref>Орест Субтельний. Історія України. Частина п'ята. Україна у XX столітті. Застій та спроби реформ. Русифікація. Ст.450-454</ref> === पत्रकारिता === === खेल === [[File:Andriy Shevchenko goal celebration Euro 2012 vs Sweden.jpg|thumb|यूक्रेनी फुटबॉलर [[एंड्री शेवचेन्को]] यूरो 2012 में स्वीडन के खिलाफ गोल कर उत्सव मनाते हुए]] यूक्रेन को सोवियत के शारीरिक शिक्षा पर जोर से काफी लाभ हुआ। इस तरह की नीतियों से यहाँ कई स्टेडियम, स्विमिंग पूल, जिम्नॅशिअम और कई अन्य पुष्ट सुविधाएं विरासत में यूक्रेन को मिले। यहाँ का सबसे लोकप्रिय खेल फुटबॉल है। यहाँ के शीर्ष पेशेवर लीग में Vyscha LIHA ( "प्रीमियर लीग") का नाम है। कई यूक्रेनियन्स ने [[सोवियत राष्ट्रीय फुटबॉल टीम]] के लिए भी खेला हैं यहाँ की राष्ट्रीय टीम 2006 के फीफा विश्व कप में क्वार्टर फाइनल तक पहुंचे, और अंततः चैंपियन इटली से हार का सामना करना पड़ा यूक्रेनियन का मुक्केबाजी में भी अच्छा प्रदर्शन रहा हैं जिनमे Vitali और Wladimir क्लिट्सचको भाइयों को विश्व हैवीवेट चैंपियन का दर्ज हासिल है। [[शतरंज]] यूक्रेन में एक लोकप्रिय खेल है। यहाँ के [[Ruslan Ponomariov]] पूर्व विश्व चैंपियन रह चुके है। यहाँ यूक्रेन में 85 ग्रैंडमास्टर तथा 198 अंतर्राष्ट्रीय मास्टर्स हैं। यूक्रेन [[1994 के शीतकालीन ओलंपिक]] में अपने ओलंपिक करियर की शुरुआत की। अब तक ओलंपिक में यूक्रेन [[शीतकालीन ओलंपिक]] की तुलना में [[ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]] (पांच मैचों में 115 पदक) में बहुत अधिक सफल रहा है। यूक्रेन वर्तमान में स्वर्ण पदकों की संख्या से 35 वें स्थान पर है। === भोजन === परंपरागत यूक्रेनी आहार में मुर्गी-सुअर का मांस, मांस, मछली और मशरूम शामिल है। यहाँ आलू, अनाज, ताजा, उबला हुआ या मसालेदार सब्जिया भी बहुत खाये जाते हैं। यहाँ का लोकप्रिय पारंपरिक व्यंजन, Varenyky (मशरूम, आलू, गोभी, पनीर, चेरी के साथ उबला हुआ पकौड़ी), nalysnyky (पनीर, खसखस, मशरूम, मछली के अंडे या मांस के साथ पेनकेक्स),और Pierogi (उबला हुआ आलू और पनीर या मांस के साथ भरा पकौड़ी) शामिल हैं। यूक्रेनी व्यंजन में चिकन कीव और कीव केक भी शामिल हैं। यूक्रेनियन पेय पदार्थो में फल जूस, दूध, छाछ, चाय और कॉफी, बीयर, वाइन और horilka शामिल हैं। <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Pierogi z cebulką.jpg|<div style='text-align: center;'>Warenyky </div> Image:Borscht served.jpg|<div style='text-align: center;'>[[Borscht]]</div> Image:Martiniouk Paska.JPG|<div style='text-align: center;'>[[Paska (bread)|Paska]] </gallery> </div> {{clear}} == टिप्पणी == {{Refbegin|30em}} '''अ.'''{{Note label|A|अ |none}} रूस और कजाखस्तान पहले और दूसरे सबसे बड़े देश हैं लेकिन दोनों यूरोपीय और एशियाई महाद्वीपों में फैले हैं। रूस यूक्रेन से अधिक यूरोपियाई क्षेत्रफल रखने वाला एकमात्र देश है। {{Refend}} == सन्दर्भ == {{reflist}} == इन्हें भी देखें == * [[यूक्रेन का नाम]] {{स्वतंत्र देशों का राष्ट्रकुल}} {{यूरोप}} [[श्रेणी:युक्रेन]] [[श्रेणी:यूरोप के देश]] io1nxcwfmunm14ivcqr0yi6cer7pnvh भारतीय रेल 0 2436 6628117 6627794 2026-10-10T16:34:39Z ~2026-54564-19 952890 /* */ Kalka Shatabdi Express Lucknow to New Delhi 6628117 wikitext text/x-wiki {{Copy edit |date = जून 2020}} {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी |name = भारतीय रेल |logo = Indian Railways logo.png |logo_size = 125px |logo_alt = भारतीय रेलवे का लोगो |image = Rail Bhavan 1.jpg |image_caption = रेल भवन, [[नई दिल्ली]] |type = [[रेल मंत्रालय]], [[भारत सरकार]] का विभागीय उपक्रम |foundation = [[8 मई]], [[1945]].<ref name="IRFCA-history-page">{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html|title=[IRFCA] Indian Railways FAQ: IR History: Early Days – 1|website=www.irfca.org|access-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20050307181407/http://irfca.org/faq/faq-hist.html|archive-date=7 मार्च 2005|url-status=dead}}</ref> <!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845 by . See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853.--> <br/> [[1951]] में राष्ट्रीकृत.<ref name="IRFCA-history-page"/> |location = |location_city = नई दिल्ली |location_country = भारत |locations = <!--# of locations--> |area_served = [[भारत]] |key_people = • [[अश्विनी वैष्णव]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल मंत्री]]<br />• रावसाहेब पाटिल दानवे, [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br />• [[दर्शना जरदोश]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br/>• जय वर्मा सिन्हा, रेलवे बोर्ड अध्यक्ष |industry = [[रेलवे]] |products = इंजने,<br/>डबे,<br/>अन्य वस्तूएं |services = रेल यातायात, <br />माल-यातायात, <br />अन्य सेवाएं |revenue = {{profit}} [[भारतीय रुपया|₹]] 189906 [[करोड़]] (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref>12003 Lucknow to New Delhi Shatabdi Express Lucknow junction subah 6 10 per chalegi platform number 4 |operating_income = |net_income = |num_employees = 12.27 लाख (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref>Kalka Shatabdi Express Lucknow to New Delhi iska root jo hai banaa Diya jaaye subah 6:10 per chalenge 6 |parent = रेल मंत्रालय (भारत) |divisions = 19 रेलवे जोन |subsid = |homepage = [http://www.indianrailways.gov.in/ भारतीय रेल] |footnotes = |intl = Yes |slogan = "राष्ट्र की जीवन रेखा" }} {{Infobox rail |railroad_name = |logo_filename = |logo_size = |system_map = Railway network map of India - Schematic.svg |map_caption = भारतीय रेल जालिका मानचित्र |map_size = |marks = |image = |image_size = |image_caption = |locale = भारत |start_year = {{Start date|1845|5|८|df=y}}<!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845. See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853. --> |end_year = वर्तमान |predecessor_line = |successor_line = |gauge = {{RailGauge|1676mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|1000mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|762mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|610mm|lk=on}} |length = {{convert|67,415|km}} (मार्ग) <br>{{convert|95,981|km}} (दौड़ पट्टी)<br> {{convert|123,542|km}} (कुल ट्रैक)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |electrification = {{convert|39,866|km}}<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> }} '''भारतीय रेल''' (भारे), यह [[भारत सरकार]]<nowiki/>-नियंत्रित सार्वजनिक रेलवे सेवा है। भारत में रेलवे की कुल लंबाई 115,000 किलोमीटर है। भारतीय रेल रोजाना करीब 2 करोड़ 31 लाख (लगभग पूरे ऑस्ट्रेलिया देश की जनसंख्या के बराबर) यात्रियों और 33 लाख टन माल ढोती है। भारतीय रेलवे के स्वामित्व में, भारतीय रेलवे में 12147 लोकोमोटिव, 74003 यात्री कोच और 289185 वैगन हैं और 8702 यात्री ट्रेनों के साथ प्रतिदिन कुल 13523 ट्रेनें चलती हैं। भारतीय रेलवे में 300 रेलवे यार्ड, 2300 माल ढुलाई और 700 मरम्मत केंद्र हैं। यह दुनिया की चौथी सबसे बड़ी रेलवे सेवा है। 12.27 लाख कर्मचारियों के साथ, भारतीय रेलवे दुनिया की आठवीं सबसे बड़ी विभाग है। रेलवे विभाग भारत सरकार के मध्य रेलवे विभाग का एक प्रभाग है, जो भारत में संपूर्ण रेलवे नेटवर्क की योजना बना रहा है। रेलवे विभाग की देखरेख रेलवे विभाग के कैबिनेट मंत्री द्वारा की जाती है और रेलवे विभाग की योजना रेलवे बोर्ड द्वारा बनाई जाती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> यह भारत के परिवहन क्षेत्र का मुख्य घटक है। यह न केवल देश की मूल संरचनात्‍मक आवश्यकताओं को पूरा करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है अपितु बिखरे हुए क्षेत्रों को एक साथ जोड़ने में और देश राष्‍ट्रीय अखंडता का भी संवर्धन करता है। राष्‍ट्रीय आपात स्थिति के दौरान आपदाग्रस्त क्षेत्रों में राहत सामग्री पहुंचाने में भारतीय रेलवे अग्रणी रहा है। देश के औद्योगिक और कृषि क्षेत्र की त्‍वरित प्रगति ने रेल परिवहन की उच्‍च स्‍तरीय मांग का सृजन किया है, विशेषकर मुख्‍य क्षेत्रकों में जैसे कोयला, लौह और इस्‍पात अयस्‍क, पेट्रोलियम उत्‍पाद और अनिवार्य वस्‍तुएं जैसे खाद्यान्‍न, उर्वरक, सीमेंट, चीनी, नमक, खाद्य तेल आदि।रेलवे का नया जोन कोंकण रेलवे जोन है ।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> == रेल इतिहास / == भारत में रेलवे के लिए पहली बार प्रस्ताव [[चेन्नई|मद्रास]] में 1832 में किए गए थे.<ref name="irfca.org">{{cite web|url=http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|title=[IRFCA] India's First Railways|website=www.irfca.org|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221220502/http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|archive-date=21 फ़रवरी 2018|url-status=dead}}</ref> भारत में पहली ट्रेन 1837 में [[चेन्नई|मद्रास]] में लाल पहाड़ियों से चिंताद्रीपेत पुल (लिटिल माउंट)तक 25किमी चली थी. इसे आर्थर कॉटन द्वारा सड़क-निर्माण के लिए ग्रेनाइट परिवहन के लिए बनाया गया था| इसमें विलियम एवरी द्वारा निर्मित रोटरी स्टीम लोकोमोटिव प्रयोग किया गया था| 1845 में, गोदावरी बांध निर्माण रेलवे को गोदावरी नदी पर बांध के निर्माण के लिए पत्थर की आपूर्ति करने के लिए राजामुंदरी के डोलेस्वरम में कॉटन द्वारा बनाया गया था। 8 मई 1845 को, मद्रास रेलवे की स्थापना की गई, उसके बाद उसी वर्ष ईस्ट इंडिया रेलवे की स्थापना की गई। 1 अगस्त 1849 में [[ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेलवे|ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे]] (GIPR) की स्थापना की गई संसद के एक अधिनियम द्वारा। 1851 में रुड़की में सोलानी एक्वाडक्ट रेलवे बनाया गया था। इसका नाम थॉमसन स्टीम लोकोमोटिव द्वारा रखा गया था, जिसका नाम उस नाम के एक ब्रिटिश अधिकारी के नाम पर रखा गया था। रेलवे ने सोलानी नदी पर एक एक्वाडक्ट के लिए निर्माण सामग्री पहुंचाई। 1852 में, मद्रास गारंटी रेलवे कंपनी की स्थापना की गई। सन् 1850 में ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे कम्पनी ने बम्बई से थाणे तक रेल लाइन बिछाने का कार्य प्रारम्भ किया गया था।<ref>भारतीय रेल के इतिहास के बारे में [https://www.hindistudy.in/indian-railway-history "History of Indian Railway in Hindi"]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसी वर्ष हावड़ा से रानीगंज तक रेल लाइन बिछाने का काम शुरू हुआ। सन् 1853 में बहुत ही मामूली शुरूआत से जब पहली प्रवासी ट्रेन ने मुंबई से थाणे तक (३४ कि॰मी॰ की दूरी) की दूरी तय की थी<ref name="irfca.org"/><ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|title=164 Years Ago On This Day, India's First Train Ran From Mumbai To Thane|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729114445/http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|archive-date=29 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|title=India’s 1st train: When Sahib, Sindh & Sultan blew steam - Times of India|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808221221/http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|archive-date=8 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|title=Facts about the Indian Railways that will surprise you!|date=11 December 2015|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723223807/http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|archive-date=23 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref>, अब भारतीय रेल विशाल नेटवर्क में विकसित हो चुका है। साल २०१७ में भारतीय रेल व्यवस्था को सुधरने हेतु महत्वपूर्ण कदम उठाये गए। रेल सुरक्षा निधि १००,००० करोड़ रुपये के एक कोष के साथ ५ साल की अवधि में बनाया जा रहा है। लिफ्टों और एस्केलेटर प्रदान करके 500से अधिक रेलवे स्टेशनों को अलग-अलग तरीके से अनुकूल बनाया जा राहा है। तीर्थयात्रा और पर्यटन के लिए समर्पित गाड़ियों को लॉन्च करने के लिए कदम उठाए जा राहा है।२०१९ तक, भारतीय रेल के सभी कोचों को जैव-शौचालयों के साथ फिट किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है। मानव रहित रेलवे स्तरीय क्रॉसिंग को २०२० तक समाप्त किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है| ऐसे नेटवर्क को आधुनिक बनाने, सुदृढ़ करने और इसका विस्‍तार करने के लिए भारत सरकार निजी पूंजी तथा रेल के विभिन्‍न वर्गों में, जैसे पत्‍तन में- पत्‍तन संपर्क के लिए परियोजनाएं, गेज परिवर्तन, दूरस्‍थ/पिछड़े क्षेत्रों को जोड़ने, नई लाइन बिछाने, सुंदरबन परिवहन आदि के लिए राज्‍य निधियन को आ‍कर्षित करना चाहती है। तद्नुसार [https://web.archive.org/web/20190119152513/https://rrbntpcresults.com/ भारतीय रेल] में रेल प्रौद्योगिकी की प्रगति को आत्‍मसात करने के लिए अनेकानेक प्रयास किए हैं और बहुत से रेल उपकरणों जैसे रोलिंग स्‍टॉक के उत्‍पादन में आत्‍मनिर्भर हो गया है। यह ईंधन किफायती नई डिज़ाइन के उच्‍च [[अश्व शक्ति|हॉर्स पावर]] वाले इंजन, उच्‍च गति के कोच और माल यातायात के लिए आधुनिक बोगियों को कार्य में लगाने की प्रक्रिया कर रहा है। आधुनिक सिग्‍नलिंग जैसे पैनल-इंटर लॉकिंग, रूट रीले इंटर लॉकिंग, [[केन्द्रीय निगरानी प्रणाली|केंद्रीकृत यातायात नियंत्रण]], स्‍वत: सिग्‍नलिंग और बहु पहलू रंगीन प्रकाश सिग्‍नलिंग की भी शुरूआत हो चुका है। इसके अतिरिक्‍त सरकार ने दिल्‍ली, मुंबई, चैन्नई, बैंगलूर, हैदराबाद और कोलकाता मेट्रोपोलिटन शहरों में रेल आधारित [[मेट्रोपॉलिटन लाइन|मास रेपिड ट्रांज़िट प्रणाली]] शुरू की है। परियोजना का लक्ष्‍य, शहरों के यात्रियों के लिए विश्‍वसनीय सुरक्षित एवं प्रदूषण रहित यात्रा मुहैया कराना है। यह परिवहन का सबसे तेज साधन सुनिश्चित करती है, समय की बचत करती एवं दुर्घटना कम करती है। इस परियोजना ने उल्‍लेखनीय प्रगति की है। विशेषकर [[दिल्ली मेट्रो रेल|दिल्‍ली मेट्रो]] रेल परियोजना का कार्य निष्‍पादन स्‍मरणीय है। भारत में रेल मूल संरचना के विकास में निजी क्षेत्रों की भागीदारी का धीरे-धीरे विस्‍तार हो रहा है, मान और संभावना दोनों में। उदाहरण के लिए, पीपावाव रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड (पीआरसीएल) रेल परिवहन में पहला सरकारी निजी भागीदारी का मूल संरचना मॉडल है। यह भारतीय रेल और गुजरात [[पीपावाव बंदरगाह|पीपावाव पोर्ट लिमिटेड]] की संयुक्‍त उद्यम कंपनी है, जिसकी स्‍थापना २७१ कि॰मी॰ लंबी रेल लाइंस का निर्माण, रखरखाव और संचालन करने के लिए की गई है, यह गुजरात राज्‍य में पीपावाव पत्‍तन को पश्चिमी रेल के सुरेन्‍द्र नगर जंक्‍शन से जोडती है।<ref name=":0">राष्ट्रीयकृत</ref> साझेदारी के माध्यम से चयनित वस्तुओं के लिए परिवहन समाधान समाप्त करने के लिए रेलवे एकीकृत होगा| == संस्था == भारत में [[रेल मंत्रालय, भारत|रेल मंत्रालय]], रेल परिवहन के विकास और रखरखाव के लिए नोडल प्राधिकरण है। यह विभन्‍न नीतियों के निर्माण और रेल प्रणाली के कार्य प्रचालन की देख-रेख करने में रत है। === सहायक कंपनिया === भारतीय रेल के कार्यचालन की विभिन्‍न पहलुओं की देखभाल करने के लिए इसने अनेकानेक सरकारी क्षेत्र के उपक्रम स्‍थापित किये हैं.<ref name="IRStruct">{{cite web|title=Organization Structure|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|publisher=Indian Railways|accessdate=20 June 2020|format=PDF|date=2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|archive-date=7 अप्रैल 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English/129.pdf|title=Indian Railways Annual Publication 2018-19 - Undertakings|last=|first=|date=20 June 2020|website=|access-date=|url-status=live}}</ref>:- * रेल इंडिया टेक्‍नीकल एवं इकोनॉमिक सर्विसेज़ लिमिटेड (आर आई टी ई एस) * इंडियन रेलवे कन्‍स्‍ट्रक्‍शन (आई आर सी ओ एन) अंतरराष्‍ट्रीय लिमिटेड * इंडियन रेलवे फाइनेंस कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर एफ सी) * कंटनेर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (सी ओ एन सी ओ आर) * [[कोंकण रेलवे|कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] (के आर सी एल) * इंडियन रेलवे कैटरिंग एंड टूरिज्‍म कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर सी टी सी ) * [[रेलटेल|रेलटेल कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड]] (रेलटेल) * मुंबई रेलवे विकास कॉर्पोरेशन लिमिटेड (एम आर वी सी लि) * [[रेल विकास निगम लिमिटेड]] (आर वी एन आई) * नेशनल हाई स्पीड रेल कार्पोरेशन लिमिटेड (ने हा स्पी रे का र्लि) * अनुसंधान, डिज़ाइन और मानक संगठन: [[आरडीएसओ]] के अतिरिक्‍त [[लखनऊ]] में अनुसंधान और विकास स्‍कंध (आर एंड डी) भारतीय रेल का है। यह तकनीकी मामलों में मंत्रालय के परामर्शदाता के रूप में कार्य करता है। यह रेल विनिर्माण और डिज़ाइनों से संबद्ध अन्‍य संगठनों को भी परामर्श देता है। रेल सूचना प्रणाली के लिए भी केंद्र है (सीआरआईएस), जिसकी स्‍थापना विभिन्‍न कम्‍प्‍यूटरीकरण परियोजनाओं का खाका तैयार करने और क्रियान्‍वयन करने के लिए की गई है। इनके साथ-साथ छह उत्‍पादन यूनिटें हैं जो रोलिंग स्‍टॉक, पहिए, एक्‍सेल और रेल के अन्‍य सहायक संघटकों के विनिर्माण में रत हैं अर्थात, चितरंजन लोको वर्क्स; डीजल इंजन आधुनिकीकरण कारखाना; डीजल इंजन कारखाना; एकीकृत कोच फैक्‍टरी; रेल कोच फैक्‍टरी; और रेल पहिया फैक्‍टरी। === क्षेत्र तथा मंडल === [[चित्र:Indianrailwayzones-numbered.svg|thumb|right|भारतीय रेलके क्षेत्र]] प्रशासनिक सुविधा एवं रेलों के परिचालन की सुविधा की दृष्टि से भारतीय रेल को सत्रह क्षेत्र या जोन्स में बाँटा गया है। {{भारतीय रेल मंडल}} यद्यपि [[कोलकाता मेट्रो]] भारतीय रेल द्वारा ही संचालित होती है परंतु इसे किसी जोन में नहीं रखा गया है। प्रशासनिक रूप से इसे एक क्षेत्रीय रेलवे के रूप में देखा जाता है। हर जोन में कुछ रेलमंडल होते हैं, इस समय भारत में कुल 67 रेलमंडल है जो उपरोक्त 18 रेल-क्षेत्र (जोन) केब अंतर्गत कार्य करते हैं। == उत्पादन == ;रेल ईंजन निर्माण केंद्र * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन (विद्युत इंजन) * बनारस लोकोमोटिव वर्क्स, वाराणसी (डीजल इंजन विधुत इंजन) * डीजल कम्पोनेट वर्क्स, पटियाला (डीजल इंजन के पूर्जे) * टाटा इंजीनियरिंग एंड लोकोमोटिव कम्पनी लिमिटेड, चितरंजन (डीजल इंजन) * डीजल लोकोमोटिव कंपनी, जमशेदपुर (डीजल इंजन) * भारत हैवी इलेक्ट्रिकल लिमिटेड, भोपाल (डीजल इंजन) ;रेल डिब्बे निर्माण केंद्र * इंटीग्रल कोच फैक्ट्री पैराम्बूर (चेन्नई) बी.जी.डिब्बा निर्माण * रेल कोच फैक्ट्री, कपूरथला (पंजाब) बी.जी. डिब्बा निर्माण * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन * भारत अर्थमूवर्स लिमिटेड बेंगलुरु (कर्नाटक) * जेसफ़ एंड कंपनी लिमिटेड, कोलकाता (पं.बंगाल) * व्हील एंड एक्सेल, बेंगलुरु (कर्नाटक) ;रेलवे प्रशिक्षण केंद्र * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ मेकेनिकल एंड इलिक्ट्रोनिक, इंजीनियरिंग, जमालपुर। * रेलवे स्टाफ कालेज, बड़ौदा * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिग्नल इंजीनियरिंग एंड हेली कम्यूनिकेशन, सिकंदराबाद। * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिविल इंजीनियरिंग, पुणे * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग, नासिक। == सेवा == भारतीय रेल के दो मुख्‍य सेवा हैं - भाड़ा/माल वाहन और सवारी। भाड़ा खंड लगभग दो तिहाई [[राजस्व|राजस्‍व]] जुटाता है जबकि शेष सवारी यातायात से आता है। भाड़ा खंड के भीतर थोक यातायात का योगदान लगभग 95 प्रतिशत से अधिक कोयले से आता है। वर्ष 2002-03 से सवारी और भाड़ा ढांचा यौक्तिकीकरण करने की प्रक्रिया में वातानुकूलित प्रथम वर्ग का सापेक्ष सूचकांक को 1400 से घटाकर 1150 कर दिया गया है। एसी-2 टायर का सापेक्ष सूचकांक 720 से 650 कर दिया गया है। एसी प्रथम वर्ग के किराए में लगभग 18 प्रतिशत की कटौती की गई है और एसी-2 टायर का 10 प्रतिशत घटाया गया है। 2005-06 में माल यातायात में वस्‍तुओं की संख्‍या 4000 वस्‍तुओं से कम करके 80 मुख्‍य वस्‍तु समूह रखा गया है और अधिक 2006-07 में 27 समूहों में रखा गया है। भाड़ा प्रभारित करने के लिए वर्गों की कुल संख्‍या को घटाकर 59 से 17 कर दिया गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|title=History of Railways|website=www.kportal.indianrailways.gov.in|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721211938/http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref> === सवारी सेवा === * [[वंदे भारत एक्सप्रेस]] *[[राजधानी एक्सप्रेस]] – ये रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को सीधे राजधानी दिल्ली से जोडती हुयी एक वातानुकूलित रेल है इसलिए इसे राजधानी एक्सप्रेस कहते है| ये भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो में शामिल है जो लगभग 130-140 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक चल सकती है| इसकी शुरुआत 1969 में हुयी थी| *गोवा एक्सप्रेस --भारत कि सबसे मजेदार जर्नी है / *[[शताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी रेल वातानुकूलित इंटरसिटी रेल है जो केवल दिन में चलती है| भोपाल शताब्दी एक्सप्रेस भारत की सबसे तेज रेलों में से एक है जो दिल्ली से भोपाल के बीच चलती है| ये रेलगाड़ी 150 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक पहुच सकती है| इसकी शुरुवात 1988 में हुयी थी| *[[दूरंतो एक्सप्रेस|दुरन्त एक्सप्रेस]] – 2009 में में शुरू हुयी यह रेल सेवा एक नॉन स्टॉप रेल है जो भारत के मेट्रो शहरों और राज्यों की राजधानियों को आपस में जोडती है| इस रेल की रफ्तार लगभग राजधानी एक्सप्रेस के बराबर है| *[[तेजस एक्सप्रेस]] – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी है लेकिन शताब्दी एक्सप्रेस से हटकर इसमें स्लीपर कोच भी है जो लम्बी दूरी के लिए काम आती है| *उदय एक्सप्रेस – दो मंजिला , पूर्ण वातानुकूलित ,उच्च प्राथमिकता , सिमीत स्टॉप , रात्रि यात्रा के लिए अच्छी है| *[[जनशताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी एक्सप्रेस की सस्ती किस्म , गति 130 किमी प्रति घंटा , AC और Non-AC दोनों है| *[[गरीब रथ एक्सप्रेस]] – वातानुकूलित, गति अधिकतम 130 किमी प्रति घंटा, साधारण कोच से लेकर 3 टियर इकॉनमी बर्थ है| *[[हमसफर एक्सप्रेस]] – पूर्ण वातानुकूलित 3 टियर AC कोच रेलगाड़ी *[[संपर्क क्रांति एक्स्प्रेस]] – राजधानी दिल्ली से जोडती सुपर एक्सप्रेस रेलगाड़ी| *युवा एक्सप्रेस – 60 प्रतिशत से ज्यादा सीट 18-45 साल के यात्रियों के लिए रिज़र्व है| *कवि गुरु एक्सप्रेस – रविन्द्रनाथ टैगोर के सम्मान में शुरू रेलगाड़ी है| *विवेक एक्सप्रेस – स्वामी विवेकानंद की 150वी वर्षगांठ पर 2013 में शुरू है| *राज्य रानी एक्सप्रेस – राज्यों की राजधानियों को महत्वपूर्ण शहरों से जोड़ती रेलगाड़ी है| *महामना एक्सप्रेस – आधुनिक सुविधाओं युक्त रेलगाड़ी है| *इंटरसिटी एक्सप्रेस – महत्वपूर्ण शहरों को आपस में जोड़ने के लिए छोटे रूट वाली गाडिया है| *एसी एक्सप्रेस – ये पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को आपस में जोडती है | ये भी भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो से शामिल है जिसकी रफ्तार लगभग 130 किमी प्रति घंटा है| *डबल डेकर एक्सप्रेस – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित दो मंजिला एक्सप्रेस रेल है| ये केवल दिन के समय सफर करती है और भारत की सबसे तेज रेलों में शामिल है| *सुपरफ़ास्ट एक्सप्रेस – लगभग 100 किमी प्रति घंटे की रफ्तार से चलने वाली गाडिया है| *अन्त्योदय एक्सप्रेस और जन साधारण एक्सप्रेस – पूर्ण रूप से अनारक्षित रेल है| *पैसेंजर – हर स्टेशन पर रुकने वाली धीमी रेलगाड़ियां (40-80 किमी प्रति घंटा), जो सबसे सस्ती रेलगाड़ियां होती है| *सबअर्बन रेल – शहरी इलाको जैसे मुम्बई ,दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, हैदाराबाद, अहमदाबाद, पुणे आदि में चलने वाली रेलगाड़ियां, जो हर स्टेशन पर रुकती है और जिसमे अनारक्षित सीट होती है| ==== विश्व विरासत रेलगाड़िया ==== * [[दार्जिलिंग हिमालयी रेल|दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है उसे [[यूनेस्को]] द्वारा [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। यह रेल अभी भी भाप से चलित इंजनों द्वारा खींची जाती है। आजकल यह न्यू [[जलपाईगुड़ी]] से [[सिलीगुड़ी]] तक चलती है। इस रास्ते में सबसे ऊँचाई पर स्थित स्टेशन [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] है। * [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। * [[कालका शिमला रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। ===== पर्यटन रेलगाड़िय ===== * [[डेकन ओडिसी]] * [[महाराजा एक्सप्रेस]] * गोवा एक्स्प्रेस ==== इतर रेलगाड़िया ==== * [[समझौता एक्सप्रेस]] * [[थार एक्सप्रेस]] * जीवन रेखा एक्सप्रेस, भारतीय रेल की चलंत अस्पताल सेवा जो दुर्घटनाओं एवं अन्य स्थितियों में प्रयोग की जाती है। === माल सेवा === भाड़ा सेगमेंट में, IR भारत की लंबाई और चौड़ाई में औद्योगिक, उपभोक्ता और कृषि क्षेत्रों में विभिन्न वस्तुओं और ईंधनों की आपूर्ति करता है। आईआर ने माल व्यवसाय से होने वाली आय के साथ यात्री खंड को ऐतिहासिक रूप से सब्सिडी दी है। नतीजतन, माल ढुलाई सेवा लागत और वितरण की गति दोनों पर परिवहन के अन्य साधनों के साथ प्रतिस्पर्धा करने में असमर्थ हैं, जिससे बाजार में हिस्सेदारी लगातार बढ़ रही है। इस नीचे की प्रवृत्ति का मुकाबला करने के लिए, IR ने माल खंडों में नई पहल शुरू की है, जिसमें मौजूदा माल शेड को उन्नत करना, बहु-वस्तु मल्टी-मोडल लॉजिस्टिक्स टर्मिनलों का निर्माण करने के लिए [[पूंजीवाद|निजी पूंजी]] को आकर्षित करना, कंटेनर के आकार को बदलना, समय-समय पर मालवाहक गाड़ियों का परिचालन, और साथ में ट्विकिंग करना शामिल है। माल का मूल्य निर्धारण / उत्पाद मिश्रण। इसके अलावा, एंड-टू-एंड इंटीग्रेटेड ट्रांसपोर्ट सॉल्यूशंस जैसे रोल-ऑन, रोल-ऑफ (RORO) सर्विस, कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन द्वारा 1999 में फ्लैटबेड ट्रेलरों पर ट्रकों को ले जाने के लिए एक सड़क-रेल प्रणाली का नेतृत्व किया गया, अब इसे बढ़ाया जा रहा है। भारत भर में अन्य मार्गों के लिए। शायद माल खंड में आईआर के लिए गेम चेंजर नए समर्पित फ्रेट कॉरिडोर हैं जो 2020 तक पूरा होने की उम्मीद है। जब पूरी तरह से लागू किया जाता है, तो 3300 किमी के आसपास फैले नए कॉरिडोर, लंबाई में 1.5 किमी तक की गाड़ियों के ठहराव का समर्थन कर सकते हैं। 100 किलोमीटर प्रति घंटे (62 मील प्रति घंटे) की गति से 32.5 टन एक्सल-लोड। साथ ही, वे घने यात्री मार्गों पर क्षमता को मुक्त कर देंगे और आईआर को उच्च गति पर अधिक ट्रेनें चलाने की अनुमति देंगे। देश में माल ढाँचे को बढ़ाने के लिए अतिरिक्त गलियारों की योजना बनाई जा रही है। रेल मंत्रालय के तरफ से मेरी सहेली पहल की सुरुआत की गयी है महिला की सुरक्षा हेतू ।2012 मे कवच प्रणाली की सुरूवात की थी। * [[रेल मंत्रालय, भारत]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Indian Railways|भारतीय रेल}} * [https://indianrailways.gov.in/IndianRailways/hnd.html भारतीय रेल हिंदी में आधिकारिक जालस्थल] * [https://www.irctc.co.in/nget/train-search भारतीय रेल ऑनलाइन टिकट बुक आधिकारिक जालस्थल]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://pib.gov.in/indexd.aspx पत्र सूचना कार्यालय का जालस्थल] * [https://www.indiantrain.in/ भारतीय रेल सहायता वेबसाइट] {{भारतीय रेल}} {{भारत में परिवहन}} {{भारतीय रेलवे के शीर्ष सौ बुकिंग स्टेशन}} [[श्रेणी:भारतीय रेल|*]] [[श्रेणी:भारत में परिवहन|रेल]] [[श्रेणी:भारत में रेल परिवहन]] [[श्रेणी:नई दिल्ली स्थित कंपनियाँ]] [[श्रेणी:भारत की रेलवे कंपनियां]] 7ca1iz9vgszbta141einsqm8xv222gr 6628179 6628117 2026-10-11T00:31:48Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/~2026-54564-19|~2026-54564-19]] ([[User talk:~2026-54564-19|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6627794 wikitext text/x-wiki {{Copy edit |date = जून 2020}} {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी |name = भारतीय रेल |logo = Indian Railways logo.png |logo_size = 125px |logo_alt = भारतीय रेलवे का लोगो |image = Rail Bhavan 1.jpg |image_caption = रेल भवन, [[नई दिल्ली]] |type = [[रेल मंत्रालय]], [[भारत सरकार]] का विभागीय उपक्रम |foundation = [[8 मई]], [[1945]].<ref name="IRFCA-history-page">{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html|title=[IRFCA] Indian Railways FAQ: IR History: Early Days – 1|website=www.irfca.org|access-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20050307181407/http://irfca.org/faq/faq-hist.html|archive-date=7 मार्च 2005|url-status=dead}}</ref> <!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845 by . See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853.--> <br/> [[1951]] में राष्ट्रीकृत.<ref name="IRFCA-history-page"/> |location = |location_city = नई दिल्ली |location_country = भारत |locations = <!--# of locations--> |area_served = [[भारत]] |key_people = • [[अश्विनी वैष्णव]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल मंत्री]]<br />• रावसाहेब पाटिल दानवे, [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br />• [[दर्शना जरदोश]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br/>• जय वर्मा सिन्हा, रेलवे बोर्ड अध्यक्ष |industry = [[रेलवे]] |products = इंजने,<br/>डबे,<br/>अन्य वस्तूएं |services = रेल यातायात, <br />माल-यातायात, <br />अन्य सेवाएं |revenue = {{profit}} [[भारतीय रुपया|₹]] 189906 [[करोड़]] (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |operating_income = |net_income = |num_employees = 12.27 लाख (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |parent = रेल मंत्रालय (भारत) |divisions = 19 रेलवे जोन |subsid = |homepage = [http://www.indianrailways.gov.in/ भारतीय रेल] |footnotes = |intl = Yes |slogan = "राष्ट्र की जीवन रेखा" }} {{Infobox rail |railroad_name = |logo_filename = |logo_size = |system_map = Railway network map of India - Schematic.svg |map_caption = भारतीय रेल जालिका मानचित्र |map_size = |marks = |image = |image_size = |image_caption = |locale = भारत |start_year = {{Start date|1845|5|८|df=y}}<!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845. See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853. --> |end_year = वर्तमान |predecessor_line = |successor_line = |gauge = {{RailGauge|1676mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|1000mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|762mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|610mm|lk=on}} |length = {{convert|67,415|km}} (मार्ग) <br>{{convert|95,981|km}} (दौड़ पट्टी)<br> {{convert|123,542|km}} (कुल ट्रैक)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |electrification = {{convert|39,866|km}}<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> }} '''भारतीय रेल''' (भारे), यह [[भारत सरकार]]<nowiki/>-नियंत्रित सार्वजनिक रेलवे सेवा है। भारत में रेलवे की कुल लंबाई 115,000 किलोमीटर है। भारतीय रेल रोजाना करीब 2 करोड़ 31 लाख (लगभग पूरे ऑस्ट्रेलिया देश की जनसंख्या के बराबर) यात्रियों और 33 लाख टन माल ढोती है। भारतीय रेलवे के स्वामित्व में, भारतीय रेलवे में 12147 लोकोमोटिव, 74003 यात्री कोच और 289185 वैगन हैं और 8702 यात्री ट्रेनों के साथ प्रतिदिन कुल 13523 ट्रेनें चलती हैं। भारतीय रेलवे में 300 रेलवे यार्ड, 2300 माल ढुलाई और 700 मरम्मत केंद्र हैं। यह दुनिया की चौथी सबसे बड़ी रेलवे सेवा है। 12.27 लाख कर्मचारियों के साथ, भारतीय रेलवे दुनिया की आठवीं सबसे बड़ी विभाग है। रेलवे विभाग भारत सरकार के मध्य रेलवे विभाग का एक प्रभाग है, जो भारत में संपूर्ण रेलवे नेटवर्क की योजना बना रहा है। रेलवे विभाग की देखरेख रेलवे विभाग के कैबिनेट मंत्री द्वारा की जाती है और रेलवे विभाग की योजना रेलवे बोर्ड द्वारा बनाई जाती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> यह भारत के परिवहन क्षेत्र का मुख्य घटक है। यह न केवल देश की मूल संरचनात्‍मक आवश्यकताओं को पूरा करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है अपितु बिखरे हुए क्षेत्रों को एक साथ जोड़ने में और देश राष्‍ट्रीय अखंडता का भी संवर्धन करता है। राष्‍ट्रीय आपात स्थिति के दौरान आपदाग्रस्त क्षेत्रों में राहत सामग्री पहुंचाने में भारतीय रेलवे अग्रणी रहा है। देश के औद्योगिक और कृषि क्षेत्र की त्‍वरित प्रगति ने रेल परिवहन की उच्‍च स्‍तरीय मांग का सृजन किया है, विशेषकर मुख्‍य क्षेत्रकों में जैसे कोयला, लौह और इस्‍पात अयस्‍क, पेट्रोलियम उत्‍पाद और अनिवार्य वस्‍तुएं जैसे खाद्यान्‍न, उर्वरक, सीमेंट, चीनी, नमक, खाद्य तेल आदि।रेलवे का नया जोन कोंकण रेलवे जोन है ।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> == रेल इतिहास / == भारत में रेलवे के लिए पहली बार प्रस्ताव [[चेन्नई|मद्रास]] में 1832 में किए गए थे.<ref name="irfca.org">{{cite web|url=http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|title=[IRFCA] India's First Railways|website=www.irfca.org|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221220502/http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|archive-date=21 फ़रवरी 2018|url-status=dead}}</ref> भारत में पहली ट्रेन 1837 में [[चेन्नई|मद्रास]] में लाल पहाड़ियों से चिंताद्रीपेत पुल (लिटिल माउंट)तक 25किमी चली थी. इसे आर्थर कॉटन द्वारा सड़क-निर्माण के लिए ग्रेनाइट परिवहन के लिए बनाया गया था| इसमें विलियम एवरी द्वारा निर्मित रोटरी स्टीम लोकोमोटिव प्रयोग किया गया था| 1845 में, गोदावरी बांध निर्माण रेलवे को गोदावरी नदी पर बांध के निर्माण के लिए पत्थर की आपूर्ति करने के लिए राजामुंदरी के डोलेस्वरम में कॉटन द्वारा बनाया गया था। 8 मई 1845 को, मद्रास रेलवे की स्थापना की गई, उसके बाद उसी वर्ष ईस्ट इंडिया रेलवे की स्थापना की गई। 1 अगस्त 1849 में [[ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेलवे|ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे]] (GIPR) की स्थापना की गई संसद के एक अधिनियम द्वारा। 1851 में रुड़की में सोलानी एक्वाडक्ट रेलवे बनाया गया था। इसका नाम थॉमसन स्टीम लोकोमोटिव द्वारा रखा गया था, जिसका नाम उस नाम के एक ब्रिटिश अधिकारी के नाम पर रखा गया था। रेलवे ने सोलानी नदी पर एक एक्वाडक्ट के लिए निर्माण सामग्री पहुंचाई। 1852 में, मद्रास गारंटी रेलवे कंपनी की स्थापना की गई। सन् 1850 में ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे कम्पनी ने बम्बई से थाणे तक रेल लाइन बिछाने का कार्य प्रारम्भ किया गया था।<ref>भारतीय रेल के इतिहास के बारे में [https://www.hindistudy.in/indian-railway-history "History of Indian Railway in Hindi"]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसी वर्ष हावड़ा से रानीगंज तक रेल लाइन बिछाने का काम शुरू हुआ। सन् 1853 में बहुत ही मामूली शुरूआत से जब पहली प्रवासी ट्रेन ने मुंबई से थाणे तक (३४ कि॰मी॰ की दूरी) की दूरी तय की थी<ref name="irfca.org"/><ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|title=164 Years Ago On This Day, India's First Train Ran From Mumbai To Thane|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729114445/http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|archive-date=29 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|title=India’s 1st train: When Sahib, Sindh & Sultan blew steam - Times of India|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808221221/http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|archive-date=8 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|title=Facts about the Indian Railways that will surprise you!|date=11 December 2015|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723223807/http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|archive-date=23 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref>, अब भारतीय रेल विशाल नेटवर्क में विकसित हो चुका है। साल २०१७ में भारतीय रेल व्यवस्था को सुधरने हेतु महत्वपूर्ण कदम उठाये गए। रेल सुरक्षा निधि १००,००० करोड़ रुपये के एक कोष के साथ ५ साल की अवधि में बनाया जा रहा है। लिफ्टों और एस्केलेटर प्रदान करके 500से अधिक रेलवे स्टेशनों को अलग-अलग तरीके से अनुकूल बनाया जा राहा है। तीर्थयात्रा और पर्यटन के लिए समर्पित गाड़ियों को लॉन्च करने के लिए कदम उठाए जा राहा है।२०१९ तक, भारतीय रेल के सभी कोचों को जैव-शौचालयों के साथ फिट किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है। मानव रहित रेलवे स्तरीय क्रॉसिंग को २०२० तक समाप्त किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है| ऐसे नेटवर्क को आधुनिक बनाने, सुदृढ़ करने और इसका विस्‍तार करने के लिए भारत सरकार निजी पूंजी तथा रेल के विभिन्‍न वर्गों में, जैसे पत्‍तन में- पत्‍तन संपर्क के लिए परियोजनाएं, गेज परिवर्तन, दूरस्‍थ/पिछड़े क्षेत्रों को जोड़ने, नई लाइन बिछाने, सुंदरबन परिवहन आदि के लिए राज्‍य निधियन को आ‍कर्षित करना चाहती है। तद्नुसार [https://web.archive.org/web/20190119152513/https://rrbntpcresults.com/ भारतीय रेल] में रेल प्रौद्योगिकी की प्रगति को आत्‍मसात करने के लिए अनेकानेक प्रयास किए हैं और बहुत से रेल उपकरणों जैसे रोलिंग स्‍टॉक के उत्‍पादन में आत्‍मनिर्भर हो गया है। यह ईंधन किफायती नई डिज़ाइन के उच्‍च [[अश्व शक्ति|हॉर्स पावर]] वाले इंजन, उच्‍च गति के कोच और माल यातायात के लिए आधुनिक बोगियों को कार्य में लगाने की प्रक्रिया कर रहा है। आधुनिक सिग्‍नलिंग जैसे पैनल-इंटर लॉकिंग, रूट रीले इंटर लॉकिंग, [[केन्द्रीय निगरानी प्रणाली|केंद्रीकृत यातायात नियंत्रण]], स्‍वत: सिग्‍नलिंग और बहु पहलू रंगीन प्रकाश सिग्‍नलिंग की भी शुरूआत हो चुका है। इसके अतिरिक्‍त सरकार ने दिल्‍ली, मुंबई, चैन्नई, बैंगलूर, हैदराबाद और कोलकाता मेट्रोपोलिटन शहरों में रेल आधारित [[मेट्रोपॉलिटन लाइन|मास रेपिड ट्रांज़िट प्रणाली]] शुरू की है। परियोजना का लक्ष्‍य, शहरों के यात्रियों के लिए विश्‍वसनीय सुरक्षित एवं प्रदूषण रहित यात्रा मुहैया कराना है। यह परिवहन का सबसे तेज साधन सुनिश्चित करती है, समय की बचत करती एवं दुर्घटना कम करती है। इस परियोजना ने उल्‍लेखनीय प्रगति की है। विशेषकर [[दिल्ली मेट्रो रेल|दिल्‍ली मेट्रो]] रेल परियोजना का कार्य निष्‍पादन स्‍मरणीय है। भारत में रेल मूल संरचना के विकास में निजी क्षेत्रों की भागीदारी का धीरे-धीरे विस्‍तार हो रहा है, मान और संभावना दोनों में। उदाहरण के लिए, पीपावाव रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड (पीआरसीएल) रेल परिवहन में पहला सरकारी निजी भागीदारी का मूल संरचना मॉडल है। यह भारतीय रेल और गुजरात [[पीपावाव बंदरगाह|पीपावाव पोर्ट लिमिटेड]] की संयुक्‍त उद्यम कंपनी है, जिसकी स्‍थापना २७१ कि॰मी॰ लंबी रेल लाइंस का निर्माण, रखरखाव और संचालन करने के लिए की गई है, यह गुजरात राज्‍य में पीपावाव पत्‍तन को पश्चिमी रेल के सुरेन्‍द्र नगर जंक्‍शन से जोडती है।<ref name=":0">राष्ट्रीयकृत</ref> साझेदारी के माध्यम से चयनित वस्तुओं के लिए परिवहन समाधान समाप्त करने के लिए रेलवे एकीकृत होगा| == संस्था == भारत में [[रेल मंत्रालय, भारत|रेल मंत्रालय]], रेल परिवहन के विकास और रखरखाव के लिए नोडल प्राधिकरण है। यह विभन्‍न नीतियों के निर्माण और रेल प्रणाली के कार्य प्रचालन की देख-रेख करने में रत है। === सहायक कंपनिया === भारतीय रेल के कार्यचालन की विभिन्‍न पहलुओं की देखभाल करने के लिए इसने अनेकानेक सरकारी क्षेत्र के उपक्रम स्‍थापित किये हैं.<ref name="IRStruct">{{cite web|title=Organization Structure|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|publisher=Indian Railways|accessdate=20 June 2020|format=PDF|date=2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|archive-date=7 अप्रैल 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English/129.pdf|title=Indian Railways Annual Publication 2018-19 - Undertakings|last=|first=|date=20 June 2020|website=|access-date=|url-status=live}}</ref>:- * रेल इंडिया टेक्‍नीकल एवं इकोनॉमिक सर्विसेज़ लिमिटेड (आर आई टी ई एस) * इंडियन रेलवे कन्‍स्‍ट्रक्‍शन (आई आर सी ओ एन) अंतरराष्‍ट्रीय लिमिटेड * इंडियन रेलवे फाइनेंस कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर एफ सी) * कंटनेर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (सी ओ एन सी ओ आर) * [[कोंकण रेलवे|कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] (के आर सी एल) * इंडियन रेलवे कैटरिंग एंड टूरिज्‍म कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर सी टी सी ) * [[रेलटेल|रेलटेल कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड]] (रेलटेल) * मुंबई रेलवे विकास कॉर्पोरेशन लिमिटेड (एम आर वी सी लि) * [[रेल विकास निगम लिमिटेड]] (आर वी एन आई) * नेशनल हाई स्पीड रेल कार्पोरेशन लिमिटेड (ने हा स्पी रे का र्लि) * अनुसंधान, डिज़ाइन और मानक संगठन: [[आरडीएसओ]] के अतिरिक्‍त [[लखनऊ]] में अनुसंधान और विकास स्‍कंध (आर एंड डी) भारतीय रेल का है। यह तकनीकी मामलों में मंत्रालय के परामर्शदाता के रूप में कार्य करता है। यह रेल विनिर्माण और डिज़ाइनों से संबद्ध अन्‍य संगठनों को भी परामर्श देता है। रेल सूचना प्रणाली के लिए भी केंद्र है (सीआरआईएस), जिसकी स्‍थापना विभिन्‍न कम्‍प्‍यूटरीकरण परियोजनाओं का खाका तैयार करने और क्रियान्‍वयन करने के लिए की गई है। इनके साथ-साथ छह उत्‍पादन यूनिटें हैं जो रोलिंग स्‍टॉक, पहिए, एक्‍सेल और रेल के अन्‍य सहायक संघटकों के विनिर्माण में रत हैं अर्थात, चितरंजन लोको वर्क्स; डीजल इंजन आधुनिकीकरण कारखाना; डीजल इंजन कारखाना; एकीकृत कोच फैक्‍टरी; रेल कोच फैक्‍टरी; और रेल पहिया फैक्‍टरी। === क्षेत्र तथा मंडल === [[चित्र:Indianrailwayzones-numbered.svg|thumb|right|भारतीय रेलके क्षेत्र]] प्रशासनिक सुविधा एवं रेलों के परिचालन की सुविधा की दृष्टि से भारतीय रेल को सत्रह क्षेत्र या जोन्स में बाँटा गया है। {{भारतीय रेल मंडल}} यद्यपि [[कोलकाता मेट्रो]] भारतीय रेल द्वारा ही संचालित होती है परंतु इसे किसी जोन में नहीं रखा गया है। प्रशासनिक रूप से इसे एक क्षेत्रीय रेलवे के रूप में देखा जाता है। हर जोन में कुछ रेलमंडल होते हैं, इस समय भारत में कुल 67 रेलमंडल है जो उपरोक्त 18 रेल-क्षेत्र (जोन) केब अंतर्गत कार्य करते हैं। == उत्पादन == ;रेल ईंजन निर्माण केंद्र * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन (विद्युत इंजन) * बनारस लोकोमोटिव वर्क्स, वाराणसी (डीजल इंजन विधुत इंजन) * डीजल कम्पोनेट वर्क्स, पटियाला (डीजल इंजन के पूर्जे) * टाटा इंजीनियरिंग एंड लोकोमोटिव कम्पनी लिमिटेड, चितरंजन (डीजल इंजन) * डीजल लोकोमोटिव कंपनी, जमशेदपुर (डीजल इंजन) * भारत हैवी इलेक्ट्रिकल लिमिटेड, भोपाल (डीजल इंजन) ;रेल डिब्बे निर्माण केंद्र * इंटीग्रल कोच फैक्ट्री पैराम्बूर (चेन्नई) बी.जी.डिब्बा निर्माण * रेल कोच फैक्ट्री, कपूरथला (पंजाब) बी.जी. डिब्बा निर्माण * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन * भारत अर्थमूवर्स लिमिटेड बेंगलुरु (कर्नाटक) * जेसफ़ एंड कंपनी लिमिटेड, कोलकाता (पं.बंगाल) * व्हील एंड एक्सेल, बेंगलुरु (कर्नाटक) ;रेलवे प्रशिक्षण केंद्र * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ मेकेनिकल एंड इलिक्ट्रोनिक, इंजीनियरिंग, जमालपुर। * रेलवे स्टाफ कालेज, बड़ौदा * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिग्नल इंजीनियरिंग एंड हेली कम्यूनिकेशन, सिकंदराबाद। * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिविल इंजीनियरिंग, पुणे * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग, नासिक। == सेवा == भारतीय रेल के दो मुख्‍य सेवा हैं - भाड़ा/माल वाहन और सवारी। भाड़ा खंड लगभग दो तिहाई [[राजस्व|राजस्‍व]] जुटाता है जबकि शेष सवारी यातायात से आता है। भाड़ा खंड के भीतर थोक यातायात का योगदान लगभग 95 प्रतिशत से अधिक कोयले से आता है। वर्ष 2002-03 से सवारी और भाड़ा ढांचा यौक्तिकीकरण करने की प्रक्रिया में वातानुकूलित प्रथम वर्ग का सापेक्ष सूचकांक को 1400 से घटाकर 1150 कर दिया गया है। एसी-2 टायर का सापेक्ष सूचकांक 720 से 650 कर दिया गया है। एसी प्रथम वर्ग के किराए में लगभग 18 प्रतिशत की कटौती की गई है और एसी-2 टायर का 10 प्रतिशत घटाया गया है। 2005-06 में माल यातायात में वस्‍तुओं की संख्‍या 4000 वस्‍तुओं से कम करके 80 मुख्‍य वस्‍तु समूह रखा गया है और अधिक 2006-07 में 27 समूहों में रखा गया है। भाड़ा प्रभारित करने के लिए वर्गों की कुल संख्‍या को घटाकर 59 से 17 कर दिया गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|title=History of Railways|website=www.kportal.indianrailways.gov.in|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721211938/http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref> === सवारी सेवा === * [[वंदे भारत एक्सप्रेस]] *[[राजधानी एक्सप्रेस]] – ये रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को सीधे राजधानी दिल्ली से जोडती हुयी एक वातानुकूलित रेल है इसलिए इसे राजधानी एक्सप्रेस कहते है| ये भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो में शामिल है जो लगभग 130-140 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक चल सकती है| इसकी शुरुआत 1969 में हुयी थी| *गोवा एक्सप्रेस --भारत कि सबसे मजेदार जर्नी है / *[[शताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी रेल वातानुकूलित इंटरसिटी रेल है जो केवल दिन में चलती है| भोपाल शताब्दी एक्सप्रेस भारत की सबसे तेज रेलों में से एक है जो दिल्ली से भोपाल के बीच चलती है| ये रेलगाड़ी 150 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक पहुच सकती है| इसकी शुरुवात 1988 में हुयी थी| *[[दूरंतो एक्सप्रेस|दुरन्त एक्सप्रेस]] – 2009 में में शुरू हुयी यह रेल सेवा एक नॉन स्टॉप रेल है जो भारत के मेट्रो शहरों और राज्यों की राजधानियों को आपस में जोडती है| इस रेल की रफ्तार लगभग राजधानी एक्सप्रेस के बराबर है| *[[तेजस एक्सप्रेस]] – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी है लेकिन शताब्दी एक्सप्रेस से हटकर इसमें स्लीपर कोच भी है जो लम्बी दूरी के लिए काम आती है| *उदय एक्सप्रेस – दो मंजिला , पूर्ण वातानुकूलित ,उच्च प्राथमिकता , सिमीत स्टॉप , रात्रि यात्रा के लिए अच्छी है| *[[जनशताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी एक्सप्रेस की सस्ती किस्म , गति 130 किमी प्रति घंटा , AC और Non-AC दोनों है| *[[गरीब रथ एक्सप्रेस]] – वातानुकूलित, गति अधिकतम 130 किमी प्रति घंटा, साधारण कोच से लेकर 3 टियर इकॉनमी बर्थ है| *[[हमसफर एक्सप्रेस]] – पूर्ण वातानुकूलित 3 टियर AC कोच रेलगाड़ी *[[संपर्क क्रांति एक्स्प्रेस]] – राजधानी दिल्ली से जोडती सुपर एक्सप्रेस रेलगाड़ी| *युवा एक्सप्रेस – 60 प्रतिशत से ज्यादा सीट 18-45 साल के यात्रियों के लिए रिज़र्व है| *कवि गुरु एक्सप्रेस – रविन्द्रनाथ टैगोर के सम्मान में शुरू रेलगाड़ी है| *विवेक एक्सप्रेस – स्वामी विवेकानंद की 150वी वर्षगांठ पर 2013 में शुरू है| *राज्य रानी एक्सप्रेस – राज्यों की राजधानियों को महत्वपूर्ण शहरों से जोड़ती रेलगाड़ी है| *महामना एक्सप्रेस – आधुनिक सुविधाओं युक्त रेलगाड़ी है| *इंटरसिटी एक्सप्रेस – महत्वपूर्ण शहरों को आपस में जोड़ने के लिए छोटे रूट वाली गाडिया है| *एसी एक्सप्रेस – ये पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को आपस में जोडती है | ये भी भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो से शामिल है जिसकी रफ्तार लगभग 130 किमी प्रति घंटा है| *डबल डेकर एक्सप्रेस – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित दो मंजिला एक्सप्रेस रेल है| ये केवल दिन के समय सफर करती है और भारत की सबसे तेज रेलों में शामिल है| *सुपरफ़ास्ट एक्सप्रेस – लगभग 100 किमी प्रति घंटे की रफ्तार से चलने वाली गाडिया है| *अन्त्योदय एक्सप्रेस और जन साधारण एक्सप्रेस – पूर्ण रूप से अनारक्षित रेल है| *पैसेंजर – हर स्टेशन पर रुकने वाली धीमी रेलगाड़ियां (40-80 किमी प्रति घंटा), जो सबसे सस्ती रेलगाड़ियां होती है| *सबअर्बन रेल – शहरी इलाको जैसे मुम्बई ,दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, हैदाराबाद, अहमदाबाद, पुणे आदि में चलने वाली रेलगाड़ियां, जो हर स्टेशन पर रुकती है और जिसमे अनारक्षित सीट होती है| ==== विश्व विरासत रेलगाड़िया ==== * [[दार्जिलिंग हिमालयी रेल|दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है उसे [[यूनेस्को]] द्वारा [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। यह रेल अभी भी भाप से चलित इंजनों द्वारा खींची जाती है। आजकल यह न्यू [[जलपाईगुड़ी]] से [[सिलीगुड़ी]] तक चलती है। इस रास्ते में सबसे ऊँचाई पर स्थित स्टेशन [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] है। * [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। * [[कालका शिमला रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। ===== पर्यटन रेलगाड़िय ===== * [[डेकन ओडिसी]] * [[महाराजा एक्सप्रेस]] * गोवा एक्स्प्रेस ==== इतर रेलगाड़िया ==== * [[समझौता एक्सप्रेस]] * [[थार एक्सप्रेस]] * जीवन रेखा एक्सप्रेस, भारतीय रेल की चलंत अस्पताल सेवा जो दुर्घटनाओं एवं अन्य स्थितियों में प्रयोग की जाती है। === माल सेवा === भाड़ा सेगमेंट में, IR भारत की लंबाई और चौड़ाई में औद्योगिक, उपभोक्ता और कृषि क्षेत्रों में विभिन्न वस्तुओं और ईंधनों की आपूर्ति करता है। आईआर ने माल व्यवसाय से होने वाली आय के साथ यात्री खंड को ऐतिहासिक रूप से सब्सिडी दी है। नतीजतन, माल ढुलाई सेवा लागत और वितरण की गति दोनों पर परिवहन के अन्य साधनों के साथ प्रतिस्पर्धा करने में असमर्थ हैं, जिससे बाजार में हिस्सेदारी लगातार बढ़ रही है। इस नीचे की प्रवृत्ति का मुकाबला करने के लिए, IR ने माल खंडों में नई पहल शुरू की है, जिसमें मौजूदा माल शेड को उन्नत करना, बहु-वस्तु मल्टी-मोडल लॉजिस्टिक्स टर्मिनलों का निर्माण करने के लिए [[पूंजीवाद|निजी पूंजी]] को आकर्षित करना, कंटेनर के आकार को बदलना, समय-समय पर मालवाहक गाड़ियों का परिचालन, और साथ में ट्विकिंग करना शामिल है। माल का मूल्य निर्धारण / उत्पाद मिश्रण। इसके अलावा, एंड-टू-एंड इंटीग्रेटेड ट्रांसपोर्ट सॉल्यूशंस जैसे रोल-ऑन, रोल-ऑफ (RORO) सर्विस, कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन द्वारा 1999 में फ्लैटबेड ट्रेलरों पर ट्रकों को ले जाने के लिए एक सड़क-रेल प्रणाली का नेतृत्व किया गया, अब इसे बढ़ाया जा रहा है। भारत भर में अन्य मार्गों के लिए। शायद माल खंड में आईआर के लिए गेम चेंजर नए समर्पित फ्रेट कॉरिडोर हैं जो 2020 तक पूरा होने की उम्मीद है। जब पूरी तरह से लागू किया जाता है, तो 3300 किमी के आसपास फैले नए कॉरिडोर, लंबाई में 1.5 किमी तक की गाड़ियों के ठहराव का समर्थन कर सकते हैं। 100 किलोमीटर प्रति घंटे (62 मील प्रति घंटे) की गति से 32.5 टन एक्सल-लोड। साथ ही, वे घने यात्री मार्गों पर क्षमता को मुक्त कर देंगे और आईआर को उच्च गति पर अधिक ट्रेनें चलाने की अनुमति देंगे। देश में माल ढाँचे को बढ़ाने के लिए अतिरिक्त गलियारों की योजना बनाई जा रही है। रेल मंत्रालय के तरफ से मेरी सहेली पहल की सुरुआत की गयी है महिला की सुरक्षा हेतू ।2012 मे कवच प्रणाली की सुरूवात की थी। * [[रेल मंत्रालय, भारत]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Indian Railways|भारतीय रेल}} * [https://indianrailways.gov.in/IndianRailways/hnd.html भारतीय रेल हिंदी में आधिकारिक जालस्थल] * [https://www.irctc.co.in/nget/train-search भारतीय रेल ऑनलाइन टिकट बुक आधिकारिक जालस्थल]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://pib.gov.in/indexd.aspx पत्र सूचना कार्यालय का जालस्थल] * [https://www.indiantrain.in/ भारतीय रेल सहायता वेबसाइट] {{भारतीय रेल}} {{भारत में परिवहन}} {{भारतीय रेलवे के शीर्ष सौ बुकिंग स्टेशन}} [[श्रेणी:भारतीय रेल|*]] [[श्रेणी:भारत में परिवहन|रेल]] [[श्रेणी:भारत में रेल परिवहन]] [[श्रेणी:नई दिल्ली स्थित कंपनियाँ]] [[श्रेणी:भारत की रेलवे कंपनियां]] 3zg6m3oaqe1ua2zhlccumfa5pt31h9i 6628186 6628179 2026-10-11T01:07:43Z ~2026-54637-01 952947 /* */ 12003 Lucknow to New Delhi Shatabdi Express 6628186 wikitext text/x-wiki {{Copy edit |date = जून 2020}} {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी |name = भारतीय रेल |logo = Indian Railways logo.png |logo_size = 125px |logo_alt = भारतीय रेलवे का लोगो |image = Rail Bhavan 1.jpg |image_caption = रेल भवन, [[नई दिल्ली]] |type = [[रेल मंत्रालय]], [[भारत सरकार]] का विभागीय उपक्रम |foundation = [[8 मई]], [[1945]].<ref name="IRFCA-history-page">{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html|title=[IRFCA] Indian Railways FAQ: IR History: Early Days – 1|website=www.irfca.org|access-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20050307181407/http://irfca.org/faq/faq-hist.html|archive-date=7 मार्च 2005|url-status=dead}}</ref> <!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845 by . See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853.--> <br/> [[1951]] में राष्ट्रीकृत.<ref name="IRFCA-history-page"/> |location = |location_city = नई दिल्ली |location_country = भारत |locations = <!--# of locations--> |area_served = [[भारत]] |key_people = • [[अश्विनी वैष्णव]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल मंत्री]]<br />• रावसाहेब पाटिल दानवे, [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br />• [[दर्शना जरदोश]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br/>• जय वर्मा सिन्हा, रेलवे बोर्ड अध्यक्ष |industry = [[रेलवे]] |products = इंजने,<br/>डबे,<br/>अन्य वस्तूएं |services = रेल यातायात, <br />माल-यातायात, <br />अन्य सेवाएं |revenue = {{profit}} [[भारतीय रुपया|₹]] 189906 [[करोड़]] (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |operating_income = |net_income = |num_employees = 12.27 लाख (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |parent = रेल मंत्रालय (भारत) |divisions = 19 रेलवे जोन |subsid = |homepage = [http://www.indianrailways.gov.in/ भारतीय रेल] |footnotes = |intl = Yes |slogan = "राष्ट्र की जीवन रेखा" }} {{Infobox rail |railroad_name =12003 Lucknow to New Delhi Shatabdi Express Lucknow junction subah subah 6:10 mein chalegi 6 |logo_filename = |logo_size = |system_map = Railway network map of India - Schematic.svg |map_caption = भारतीय रेल जालिका मानचित्र |map_size = |marks = |image = |image_size = |image_caption = |locale = भारत |start_year = {{Start date|1845|5|८|df=y}}<!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845. See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853. --> |end_year = वर्तमान |predecessor_line = |successor_line = |gauge = {{RailGauge|1676mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|1000mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|762mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|610mm|lk=on}} |length = {{convert|67,415|km}} (मार्ग) <br>{{convert|95,981|km}} (दौड़ पट्टी)<br> {{convert|123,542|km}} (कुल ट्रैक)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |electrification = {{convert|39,866|km}}<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> }} '''भारतीय रेल''' (भारे), यह [[भारत सरकार]]<nowiki/>-नियंत्रित सार्वजनिक रेलवे सेवा है। भारत में रेलवे की कुल लंबाई 115,000 किलोमीटर है। भारतीय रेल रोजाना करीब 2 करोड़ 31 लाख (लगभग पूरे ऑस्ट्रेलिया देश की जनसंख्या के बराबर) यात्रियों और 33 लाख टन माल ढोती है। भारतीय रेलवे के स्वामित्व में, भारतीय रेलवे में 12147 लोकोमोटिव, 74003 यात्री कोच और 289185 वैगन हैं और 8702 यात्री ट्रेनों के साथ प्रतिदिन कुल 13523 ट्रेनें चलती हैं। भारतीय रेलवे में 300 रेलवे यार्ड, 2300 माल ढुलाई और 700 मरम्मत केंद्र हैं। यह दुनिया की चौथी सबसे बड़ी रेलवे सेवा है। 12.27 लाख कर्मचारियों के साथ, भारतीय रेलवे दुनिया की आठवीं सबसे बड़ी विभाग है। रेलवे विभाग भारत सरकार के मध्य रेलवे विभाग का एक प्रभाग है, जो भारत में संपूर्ण रेलवे नेटवर्क की योजना बना रहा है। रेलवे विभाग की देखरेख रेलवे विभाग के कैबिनेट मंत्री द्वारा की जाती है और रेलवे विभाग की योजना रेलवे बोर्ड द्वारा बनाई जाती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> यह भारत के परिवहन क्षेत्र का मुख्य घटक है। यह न केवल देश की मूल संरचनात्‍मक आवश्यकताओं को पूरा करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है अपितु बिखरे हुए क्षेत्रों को एक साथ जोड़ने में और देश राष्‍ट्रीय अखंडता का भी संवर्धन करता है। राष्‍ट्रीय आपात स्थिति के दौरान आपदाग्रस्त क्षेत्रों में राहत सामग्री पहुंचाने में भारतीय रेलवे अग्रणी रहा है। देश के औद्योगिक और कृषि क्षेत्र की त्‍वरित प्रगति ने रेल परिवहन की उच्‍च स्‍तरीय मांग का सृजन किया है, विशेषकर मुख्‍य क्षेत्रकों में जैसे कोयला, लौह और इस्‍पात अयस्‍क, पेट्रोलियम उत्‍पाद और अनिवार्य वस्‍तुएं जैसे खाद्यान्‍न, उर्वरक, सीमेंट, चीनी, नमक, खाद्य तेल आदि।रेलवे का नया जोन कोंकण रेलवे जोन है ।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> == रेल इतिहास / == भारत में रेलवे के लिए पहली बार प्रस्ताव [[चेन्नई|मद्रास]] में 1832 में किए गए थे.<ref name="irfca.org">{{cite web|url=http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|title=[IRFCA] India's First Railways|website=www.irfca.org|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221220502/http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|archive-date=21 फ़रवरी 2018|url-status=dead}}</ref> भारत में पहली ट्रेन 1837 में [[चेन्नई|मद्रास]] में लाल पहाड़ियों से चिंताद्रीपेत पुल (लिटिल माउंट)तक 25किमी चली थी. इसे आर्थर कॉटन द्वारा सड़क-निर्माण के लिए ग्रेनाइट परिवहन के लिए बनाया गया था| इसमें विलियम एवरी द्वारा निर्मित रोटरी स्टीम लोकोमोटिव प्रयोग किया गया था| 1845 में, गोदावरी बांध निर्माण रेलवे को गोदावरी नदी पर बांध के निर्माण के लिए पत्थर की आपूर्ति करने के लिए राजामुंदरी के डोलेस्वरम में कॉटन द्वारा बनाया गया था। 8 मई 1845 को, मद्रास रेलवे की स्थापना की गई, उसके बाद उसी वर्ष ईस्ट इंडिया रेलवे की स्थापना की गई। 1 अगस्त 1849 में [[ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेलवे|ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे]] (GIPR) की स्थापना की गई संसद के एक अधिनियम द्वारा। 1851 में रुड़की में सोलानी एक्वाडक्ट रेलवे बनाया गया था। इसका नाम थॉमसन स्टीम लोकोमोटिव द्वारा रखा गया था, जिसका नाम उस नाम के एक ब्रिटिश अधिकारी के नाम पर रखा गया था। रेलवे ने सोलानी नदी पर एक एक्वाडक्ट के लिए निर्माण सामग्री पहुंचाई। 1852 में, मद्रास गारंटी रेलवे कंपनी की स्थापना की गई। सन् 1850 में ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे कम्पनी ने बम्बई से थाणे तक रेल लाइन बिछाने का कार्य प्रारम्भ किया गया था।<ref>भारतीय रेल के इतिहास के बारे में [https://www.hindistudy.in/indian-railway-history "History of Indian Railway in Hindi"]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसी वर्ष हावड़ा से रानीगंज तक रेल लाइन बिछाने का काम शुरू हुआ। सन् 1853 में बहुत ही मामूली शुरूआत से जब पहली प्रवासी ट्रेन ने मुंबई से थाणे तक (३४ कि॰मी॰ की दूरी) की दूरी तय की थी<ref name="irfca.org"/><ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|title=164 Years Ago On This Day, India's First Train Ran From Mumbai To Thane|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729114445/http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|archive-date=29 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|title=India’s 1st train: When Sahib, Sindh & Sultan blew steam - Times of India|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808221221/http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|archive-date=8 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|title=Facts about the Indian Railways that will surprise you!|date=11 December 2015|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723223807/http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|archive-date=23 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref>, अब भारतीय रेल विशाल नेटवर्क में विकसित हो चुका है। साल २०१७ में भारतीय रेल व्यवस्था को सुधरने हेतु महत्वपूर्ण कदम उठाये गए। रेल सुरक्षा निधि १००,००० करोड़ रुपये के एक कोष के साथ ५ साल की अवधि में बनाया जा रहा है। लिफ्टों और एस्केलेटर प्रदान करके 500से अधिक रेलवे स्टेशनों को अलग-अलग तरीके से अनुकूल बनाया जा राहा है। तीर्थयात्रा और पर्यटन के लिए समर्पित गाड़ियों को लॉन्च करने के लिए कदम उठाए जा राहा है।२०१९ तक, भारतीय रेल के सभी कोचों को जैव-शौचालयों के साथ फिट किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है। मानव रहित रेलवे स्तरीय क्रॉसिंग को २०२० तक समाप्त किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है| ऐसे नेटवर्क को आधुनिक बनाने, सुदृढ़ करने और इसका विस्‍तार करने के लिए भारत सरकार निजी पूंजी तथा रेल के विभिन्‍न वर्गों में, जैसे पत्‍तन में- पत्‍तन संपर्क के लिए परियोजनाएं, गेज परिवर्तन, दूरस्‍थ/पिछड़े क्षेत्रों को जोड़ने, नई लाइन बिछाने, सुंदरबन परिवहन आदि के लिए राज्‍य निधियन को आ‍कर्षित करना चाहती है। तद्नुसार [https://web.archive.org/web/20190119152513/https://rrbntpcresults.com/ भारतीय रेल] में रेल प्रौद्योगिकी की प्रगति को आत्‍मसात करने के लिए अनेकानेक प्रयास किए हैं और बहुत से रेल उपकरणों जैसे रोलिंग स्‍टॉक के उत्‍पादन में आत्‍मनिर्भर हो गया है। यह ईंधन किफायती नई डिज़ाइन के उच्‍च [[अश्व शक्ति|हॉर्स पावर]] वाले इंजन, उच्‍च गति के कोच और माल यातायात के लिए आधुनिक बोगियों को कार्य में लगाने की प्रक्रिया कर रहा है। आधुनिक सिग्‍नलिंग जैसे पैनल-इंटर लॉकिंग, रूट रीले इंटर लॉकिंग, [[केन्द्रीय निगरानी प्रणाली|केंद्रीकृत यातायात नियंत्रण]], स्‍वत: सिग्‍नलिंग और बहु पहलू रंगीन प्रकाश सिग्‍नलिंग की भी शुरूआत हो चुका है। इसके अतिरिक्‍त सरकार ने दिल्‍ली, मुंबई, चैन्नई, बैंगलूर, हैदराबाद और कोलकाता मेट्रोपोलिटन शहरों में रेल आधारित [[मेट्रोपॉलिटन लाइन|मास रेपिड ट्रांज़िट प्रणाली]] शुरू की है। परियोजना का लक्ष्‍य, शहरों के यात्रियों के लिए विश्‍वसनीय सुरक्षित एवं प्रदूषण रहित यात्रा मुहैया कराना है। यह परिवहन का सबसे तेज साधन सुनिश्चित करती है, समय की बचत करती एवं दुर्घटना कम करती है। इस परियोजना ने उल्‍लेखनीय प्रगति की है। विशेषकर [[दिल्ली मेट्रो रेल|दिल्‍ली मेट्रो]] रेल परियोजना का कार्य निष्‍पादन स्‍मरणीय है। भारत में रेल मूल संरचना के विकास में निजी क्षेत्रों की भागीदारी का धीरे-धीरे विस्‍तार हो रहा है, मान और संभावना दोनों में। उदाहरण के लिए, पीपावाव रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड (पीआरसीएल) रेल परिवहन में पहला सरकारी निजी भागीदारी का मूल संरचना मॉडल है। यह भारतीय रेल और गुजरात [[पीपावाव बंदरगाह|पीपावाव पोर्ट लिमिटेड]] की संयुक्‍त उद्यम कंपनी है, जिसकी स्‍थापना २७१ कि॰मी॰ लंबी रेल लाइंस का निर्माण, रखरखाव और संचालन करने के लिए की गई है, यह गुजरात राज्‍य में पीपावाव पत्‍तन को पश्चिमी रेल के सुरेन्‍द्र नगर जंक्‍शन से जोडती है।<ref name=":0">राष्ट्रीयकृत</ref> साझेदारी के माध्यम से चयनित वस्तुओं के लिए परिवहन समाधान समाप्त करने के लिए रेलवे एकीकृत होगा| == संस्था == भारत में [[रेल मंत्रालय, भारत|रेल मंत्रालय]], रेल परिवहन के विकास और रखरखाव के लिए नोडल प्राधिकरण है। यह विभन्‍न नीतियों के निर्माण और रेल प्रणाली के कार्य प्रचालन की देख-रेख करने में रत है। === सहायक कंपनिया === भारतीय रेल के कार्यचालन की विभिन्‍न पहलुओं की देखभाल करने के लिए इसने अनेकानेक सरकारी क्षेत्र के उपक्रम स्‍थापित किये हैं.<ref name="IRStruct">{{cite web|title=Organization Structure|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|publisher=Indian Railways|accessdate=20 June 2020|format=PDF|date=2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|archive-date=7 अप्रैल 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English/129.pdf|title=Indian Railways Annual Publication 2018-19 - Undertakings|last=|first=|date=20 June 2020|website=|access-date=|url-status=live}}</ref>:- * रेल इंडिया टेक्‍नीकल एवं इकोनॉमिक सर्विसेज़ लिमिटेड (आर आई टी ई एस) * इंडियन रेलवे कन्‍स्‍ट्रक्‍शन (आई आर सी ओ एन) अंतरराष्‍ट्रीय लिमिटेड * इंडियन रेलवे फाइनेंस कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर एफ सी) * कंटनेर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (सी ओ एन सी ओ आर) * [[कोंकण रेलवे|कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] (के आर सी एल) * इंडियन रेलवे कैटरिंग एंड टूरिज्‍म कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर सी टी सी ) * [[रेलटेल|रेलटेल कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड]] (रेलटेल) * मुंबई रेलवे विकास कॉर्पोरेशन लिमिटेड (एम आर वी सी लि) * [[रेल विकास निगम लिमिटेड]] (आर वी एन आई) * नेशनल हाई स्पीड रेल कार्पोरेशन लिमिटेड (ने हा स्पी रे का र्लि) * अनुसंधान, डिज़ाइन और मानक संगठन: [[आरडीएसओ]] के अतिरिक्‍त [[लखनऊ]] में अनुसंधान और विकास स्‍कंध (आर एंड डी) भारतीय रेल का है। यह तकनीकी मामलों में मंत्रालय के परामर्शदाता के रूप में कार्य करता है। यह रेल विनिर्माण और डिज़ाइनों से संबद्ध अन्‍य संगठनों को भी परामर्श देता है। रेल सूचना प्रणाली के लिए भी केंद्र है (सीआरआईएस), जिसकी स्‍थापना विभिन्‍न कम्‍प्‍यूटरीकरण परियोजनाओं का खाका तैयार करने और क्रियान्‍वयन करने के लिए की गई है। इनके साथ-साथ छह उत्‍पादन यूनिटें हैं जो रोलिंग स्‍टॉक, पहिए, एक्‍सेल और रेल के अन्‍य सहायक संघटकों के विनिर्माण में रत हैं अर्थात, चितरंजन लोको वर्क्स; डीजल इंजन आधुनिकीकरण कारखाना; डीजल इंजन कारखाना; एकीकृत कोच फैक्‍टरी; रेल कोच फैक्‍टरी; और रेल पहिया फैक्‍टरी। === क्षेत्र तथा मंडल === [[चित्र:Indianrailwayzones-numbered.svg|thumb|right|भारतीय रेलके क्षेत्र]] प्रशासनिक सुविधा एवं रेलों के परिचालन की सुविधा की दृष्टि से भारतीय रेल को सत्रह क्षेत्र या जोन्स में बाँटा गया है। {{भारतीय रेल मंडल}} यद्यपि [[कोलकाता मेट्रो]] भारतीय रेल द्वारा ही संचालित होती है परंतु इसे किसी जोन में नहीं रखा गया है। प्रशासनिक रूप से इसे एक क्षेत्रीय रेलवे के रूप में देखा जाता है। हर जोन में कुछ रेलमंडल होते हैं, इस समय भारत में कुल 67 रेलमंडल है जो उपरोक्त 18 रेल-क्षेत्र (जोन) केब अंतर्गत कार्य करते हैं। == उत्पादन == ;रेल ईंजन निर्माण केंद्र * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन (विद्युत इंजन) * बनारस लोकोमोटिव वर्क्स, वाराणसी (डीजल इंजन विधुत इंजन) * डीजल कम्पोनेट वर्क्स, पटियाला (डीजल इंजन के पूर्जे) * टाटा इंजीनियरिंग एंड लोकोमोटिव कम्पनी लिमिटेड, चितरंजन (डीजल इंजन) * डीजल लोकोमोटिव कंपनी, जमशेदपुर (डीजल इंजन) * भारत हैवी इलेक्ट्रिकल लिमिटेड, भोपाल (डीजल इंजन) ;रेल डिब्बे निर्माण केंद्र * इंटीग्रल कोच फैक्ट्री पैराम्बूर (चेन्नई) बी.जी.डिब्बा निर्माण * रेल कोच फैक्ट्री, कपूरथला (पंजाब) बी.जी. डिब्बा निर्माण * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन * भारत अर्थमूवर्स लिमिटेड बेंगलुरु (कर्नाटक) * जेसफ़ एंड कंपनी लिमिटेड, कोलकाता (पं.बंगाल) * व्हील एंड एक्सेल, बेंगलुरु (कर्नाटक) ;रेलवे प्रशिक्षण केंद्र * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ मेकेनिकल एंड इलिक्ट्रोनिक, इंजीनियरिंग, जमालपुर। * रेलवे स्टाफ कालेज, बड़ौदा * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिग्नल इंजीनियरिंग एंड हेली कम्यूनिकेशन, सिकंदराबाद। * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिविल इंजीनियरिंग, पुणे * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग, नासिक। == सेवा == भारतीय रेल के दो मुख्‍य सेवा हैं - भाड़ा/माल वाहन और सवारी। भाड़ा खंड लगभग दो तिहाई [[राजस्व|राजस्‍व]] जुटाता है जबकि शेष सवारी यातायात से आता है। भाड़ा खंड के भीतर थोक यातायात का योगदान लगभग 95 प्रतिशत से अधिक कोयले से आता है। वर्ष 2002-03 से सवारी और भाड़ा ढांचा यौक्तिकीकरण करने की प्रक्रिया में वातानुकूलित प्रथम वर्ग का सापेक्ष सूचकांक को 1400 से घटाकर 1150 कर दिया गया है। एसी-2 टायर का सापेक्ष सूचकांक 720 से 650 कर दिया गया है। एसी प्रथम वर्ग के किराए में लगभग 18 प्रतिशत की कटौती की गई है और एसी-2 टायर का 10 प्रतिशत घटाया गया है। 2005-06 में माल यातायात में वस्‍तुओं की संख्‍या 4000 वस्‍तुओं से कम करके 80 मुख्‍य वस्‍तु समूह रखा गया है और अधिक 2006-07 में 27 समूहों में रखा गया है। भाड़ा प्रभारित करने के लिए वर्गों की कुल संख्‍या को घटाकर 59 से 17 कर दिया गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|title=History of Railways|website=www.kportal.indianrailways.gov.in|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721211938/http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref> === सवारी सेवा === * [[वंदे भारत एक्सप्रेस]] *[[राजधानी एक्सप्रेस]] – ये रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को सीधे राजधानी दिल्ली से जोडती हुयी एक वातानुकूलित रेल है इसलिए इसे राजधानी एक्सप्रेस कहते है| ये भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो में शामिल है जो लगभग 130-140 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक चल सकती है| इसकी शुरुआत 1969 में हुयी थी| *गोवा एक्सप्रेस --भारत कि सबसे मजेदार जर्नी है / *[[शताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी रेल वातानुकूलित इंटरसिटी रेल है जो केवल दिन में चलती है| भोपाल शताब्दी एक्सप्रेस भारत की सबसे तेज रेलों में से एक है जो दिल्ली से भोपाल के बीच चलती है| ये रेलगाड़ी 150 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक पहुच सकती है| इसकी शुरुवात 1988 में हुयी थी| *[[दूरंतो एक्सप्रेस|दुरन्त एक्सप्रेस]] – 2009 में में शुरू हुयी यह रेल सेवा एक नॉन स्टॉप रेल है जो भारत के मेट्रो शहरों और राज्यों की राजधानियों को आपस में जोडती है| इस रेल की रफ्तार लगभग राजधानी एक्सप्रेस के बराबर है| *[[तेजस एक्सप्रेस]] – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी है लेकिन शताब्दी एक्सप्रेस से हटकर इसमें स्लीपर कोच भी है जो लम्बी दूरी के लिए काम आती है| *उदय एक्सप्रेस – दो मंजिला , पूर्ण वातानुकूलित ,उच्च प्राथमिकता , सिमीत स्टॉप , रात्रि यात्रा के लिए अच्छी है| *[[जनशताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी एक्सप्रेस की सस्ती किस्म , गति 130 किमी प्रति घंटा , AC और Non-AC दोनों है| *[[गरीब रथ एक्सप्रेस]] – वातानुकूलित, गति अधिकतम 130 किमी प्रति घंटा, साधारण कोच से लेकर 3 टियर इकॉनमी बर्थ है| *[[हमसफर एक्सप्रेस]] – पूर्ण वातानुकूलित 3 टियर AC कोच रेलगाड़ी *[[संपर्क क्रांति एक्स्प्रेस]] – राजधानी दिल्ली से जोडती सुपर एक्सप्रेस रेलगाड़ी| *युवा एक्सप्रेस – 60 प्रतिशत से ज्यादा सीट 18-45 साल के यात्रियों के लिए रिज़र्व है| *कवि गुरु एक्सप्रेस – रविन्द्रनाथ टैगोर के सम्मान में शुरू रेलगाड़ी है| *विवेक एक्सप्रेस – स्वामी विवेकानंद की 150वी वर्षगांठ पर 2013 में शुरू है| *राज्य रानी एक्सप्रेस – राज्यों की राजधानियों को महत्वपूर्ण शहरों से जोड़ती रेलगाड़ी है| *महामना एक्सप्रेस – आधुनिक सुविधाओं युक्त रेलगाड़ी है| *इंटरसिटी एक्सप्रेस – महत्वपूर्ण शहरों को आपस में जोड़ने के लिए छोटे रूट वाली गाडिया है| *एसी एक्सप्रेस – ये पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को आपस में जोडती है | ये भी भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो से शामिल है जिसकी रफ्तार लगभग 130 किमी प्रति घंटा है| *डबल डेकर एक्सप्रेस – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित दो मंजिला एक्सप्रेस रेल है| ये केवल दिन के समय सफर करती है और भारत की सबसे तेज रेलों में शामिल है| *सुपरफ़ास्ट एक्सप्रेस – लगभग 100 किमी प्रति घंटे की रफ्तार से चलने वाली गाडिया है| *अन्त्योदय एक्सप्रेस और जन साधारण एक्सप्रेस – पूर्ण रूप से अनारक्षित रेल है| *पैसेंजर – हर स्टेशन पर रुकने वाली धीमी रेलगाड़ियां (40-80 किमी प्रति घंटा), जो सबसे सस्ती रेलगाड़ियां होती है| *सबअर्बन रेल – शहरी इलाको जैसे मुम्बई ,दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, हैदाराबाद, अहमदाबाद, पुणे आदि में चलने वाली रेलगाड़ियां, जो हर स्टेशन पर रुकती है और जिसमे अनारक्षित सीट होती है| ==== विश्व विरासत रेलगाड़िया ==== * [[दार्जिलिंग हिमालयी रेल|दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है उसे [[यूनेस्को]] द्वारा [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। यह रेल अभी भी भाप से चलित इंजनों द्वारा खींची जाती है। आजकल यह न्यू [[जलपाईगुड़ी]] से [[सिलीगुड़ी]] तक चलती है। इस रास्ते में सबसे ऊँचाई पर स्थित स्टेशन [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] है। * [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। * [[कालका शिमला रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। ===== पर्यटन रेलगाड़िय ===== * [[डेकन ओडिसी]] * [[महाराजा एक्सप्रेस]] * गोवा एक्स्प्रेस ==== इतर रेलगाड़िया ==== * [[समझौता एक्सप्रेस]] * [[थार एक्सप्रेस]] * जीवन रेखा एक्सप्रेस, भारतीय रेल की चलंत अस्पताल सेवा जो दुर्घटनाओं एवं अन्य स्थितियों में प्रयोग की जाती है। === माल सेवा === भाड़ा सेगमेंट में, IR भारत की लंबाई और चौड़ाई में औद्योगिक, उपभोक्ता और कृषि क्षेत्रों में विभिन्न वस्तुओं और ईंधनों की आपूर्ति करता है। आईआर ने माल व्यवसाय से होने वाली आय के साथ यात्री खंड को ऐतिहासिक रूप से सब्सिडी दी है। नतीजतन, माल ढुलाई सेवा लागत और वितरण की गति दोनों पर परिवहन के अन्य साधनों के साथ प्रतिस्पर्धा करने में असमर्थ हैं, जिससे बाजार में हिस्सेदारी लगातार बढ़ रही है। इस नीचे की प्रवृत्ति का मुकाबला करने के लिए, IR ने माल खंडों में नई पहल शुरू की है, जिसमें मौजूदा माल शेड को उन्नत करना, बहु-वस्तु मल्टी-मोडल लॉजिस्टिक्स टर्मिनलों का निर्माण करने के लिए [[पूंजीवाद|निजी पूंजी]] को आकर्षित करना, कंटेनर के आकार को बदलना, समय-समय पर मालवाहक गाड़ियों का परिचालन, और साथ में ट्विकिंग करना शामिल है। माल का मूल्य निर्धारण / उत्पाद मिश्रण। इसके अलावा, एंड-टू-एंड इंटीग्रेटेड ट्रांसपोर्ट सॉल्यूशंस जैसे रोल-ऑन, रोल-ऑफ (RORO) सर्विस, कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन द्वारा 1999 में फ्लैटबेड ट्रेलरों पर ट्रकों को ले जाने के लिए एक सड़क-रेल प्रणाली का नेतृत्व किया गया, अब इसे बढ़ाया जा रहा है। भारत भर में अन्य मार्गों के लिए। शायद माल खंड में आईआर के लिए गेम चेंजर नए समर्पित फ्रेट कॉरिडोर हैं जो 2020 तक पूरा होने की उम्मीद है। जब पूरी तरह से लागू किया जाता है, तो 3300 किमी के आसपास फैले नए कॉरिडोर, लंबाई में 1.5 किमी तक की गाड़ियों के ठहराव का समर्थन कर सकते हैं। 100 किलोमीटर प्रति घंटे (62 मील प्रति घंटे) की गति से 32.5 टन एक्सल-लोड। साथ ही, वे घने यात्री मार्गों पर क्षमता को मुक्त कर देंगे और आईआर को उच्च गति पर अधिक ट्रेनें चलाने की अनुमति देंगे। देश में माल ढाँचे को बढ़ाने के लिए अतिरिक्त गलियारों की योजना बनाई जा रही है। रेल मंत्रालय के तरफ से मेरी सहेली पहल की सुरुआत की गयी है महिला की सुरक्षा हेतू ।2012 मे कवच प्रणाली की सुरूवात की थी। * [[रेल मंत्रालय, भारत]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Indian Railways|भारतीय रेल}} * [https://indianrailways.gov.in/IndianRailways/hnd.html भारतीय रेल हिंदी में आधिकारिक जालस्थल] * [https://www.irctc.co.in/nget/train-search भारतीय रेल ऑनलाइन टिकट बुक आधिकारिक जालस्थल]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://pib.gov.in/indexd.aspx पत्र सूचना कार्यालय का जालस्थल] * [https://www.indiantrain.in/ भारतीय रेल सहायता वेबसाइट] {{भारतीय रेल}} {{भारत में परिवहन}} {{भारतीय रेलवे के शीर्ष सौ बुकिंग स्टेशन}} [[श्रेणी:भारतीय रेल|*]] [[श्रेणी:भारत में परिवहन|रेल]] [[श्रेणी:भारत में रेल परिवहन]] [[श्रेणी:नई दिल्ली स्थित कंपनियाँ]] [[श्रेणी:भारत की रेलवे कंपनियां]] d1absfn8lakkj4ro47aniktial6faiu 6628187 6628186 2026-10-11T01:27:06Z NguoiDungKhongDinhDanh 641769 [[Special:Contributions/~2026-54637-01|~2026-54637-01]] ([[User talk:~2026-54637-01|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6627794 wikitext text/x-wiki {{Copy edit |date = जून 2020}} {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी |name = भारतीय रेल |logo = Indian Railways logo.png |logo_size = 125px |logo_alt = भारतीय रेलवे का लोगो |image = Rail Bhavan 1.jpg |image_caption = रेल भवन, [[नई दिल्ली]] |type = [[रेल मंत्रालय]], [[भारत सरकार]] का विभागीय उपक्रम |foundation = [[8 मई]], [[1945]].<ref name="IRFCA-history-page">{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html|title=[IRFCA] Indian Railways FAQ: IR History: Early Days – 1|website=www.irfca.org|access-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20050307181407/http://irfca.org/faq/faq-hist.html|archive-date=7 मार्च 2005|url-status=dead}}</ref> <!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845 by . See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853.--> <br/> [[1951]] में राष्ट्रीकृत.<ref name="IRFCA-history-page"/> |location = |location_city = नई दिल्ली |location_country = भारत |locations = <!--# of locations--> |area_served = [[भारत]] |key_people = • [[अश्विनी वैष्णव]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल मंत्री]]<br />• रावसाहेब पाटिल दानवे, [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br />• [[दर्शना जरदोश]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br/>• जय वर्मा सिन्हा, रेलवे बोर्ड अध्यक्ष |industry = [[रेलवे]] |products = इंजने,<br/>डबे,<br/>अन्य वस्तूएं |services = रेल यातायात, <br />माल-यातायात, <br />अन्य सेवाएं |revenue = {{profit}} [[भारतीय रुपया|₹]] 189906 [[करोड़]] (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |operating_income = |net_income = |num_employees = 12.27 लाख (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |parent = रेल मंत्रालय (भारत) |divisions = 19 रेलवे जोन |subsid = |homepage = [http://www.indianrailways.gov.in/ भारतीय रेल] |footnotes = |intl = Yes |slogan = "राष्ट्र की जीवन रेखा" }} {{Infobox rail |railroad_name = |logo_filename = |logo_size = |system_map = Railway network map of India - Schematic.svg |map_caption = भारतीय रेल जालिका मानचित्र |map_size = |marks = |image = |image_size = |image_caption = |locale = भारत |start_year = {{Start date|1845|5|८|df=y}}<!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845. See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853. --> |end_year = वर्तमान |predecessor_line = |successor_line = |gauge = {{RailGauge|1676mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|1000mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|762mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|610mm|lk=on}} |length = {{convert|67,415|km}} (मार्ग) <br>{{convert|95,981|km}} (दौड़ पट्टी)<br> {{convert|123,542|km}} (कुल ट्रैक)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |electrification = {{convert|39,866|km}}<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> }} '''भारतीय रेल''' (भारे), यह [[भारत सरकार]]<nowiki/>-नियंत्रित सार्वजनिक रेलवे सेवा है। भारत में रेलवे की कुल लंबाई 115,000 किलोमीटर है। भारतीय रेल रोजाना करीब 2 करोड़ 31 लाख (लगभग पूरे ऑस्ट्रेलिया देश की जनसंख्या के बराबर) यात्रियों और 33 लाख टन माल ढोती है। भारतीय रेलवे के स्वामित्व में, भारतीय रेलवे में 12147 लोकोमोटिव, 74003 यात्री कोच और 289185 वैगन हैं और 8702 यात्री ट्रेनों के साथ प्रतिदिन कुल 13523 ट्रेनें चलती हैं। भारतीय रेलवे में 300 रेलवे यार्ड, 2300 माल ढुलाई और 700 मरम्मत केंद्र हैं। यह दुनिया की चौथी सबसे बड़ी रेलवे सेवा है। 12.27 लाख कर्मचारियों के साथ, भारतीय रेलवे दुनिया की आठवीं सबसे बड़ी विभाग है। रेलवे विभाग भारत सरकार के मध्य रेलवे विभाग का एक प्रभाग है, जो भारत में संपूर्ण रेलवे नेटवर्क की योजना बना रहा है। रेलवे विभाग की देखरेख रेलवे विभाग के कैबिनेट मंत्री द्वारा की जाती है और रेलवे विभाग की योजना रेलवे बोर्ड द्वारा बनाई जाती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> यह भारत के परिवहन क्षेत्र का मुख्य घटक है। यह न केवल देश की मूल संरचनात्‍मक आवश्यकताओं को पूरा करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है अपितु बिखरे हुए क्षेत्रों को एक साथ जोड़ने में और देश राष्‍ट्रीय अखंडता का भी संवर्धन करता है। राष्‍ट्रीय आपात स्थिति के दौरान आपदाग्रस्त क्षेत्रों में राहत सामग्री पहुंचाने में भारतीय रेलवे अग्रणी रहा है। देश के औद्योगिक और कृषि क्षेत्र की त्‍वरित प्रगति ने रेल परिवहन की उच्‍च स्‍तरीय मांग का सृजन किया है, विशेषकर मुख्‍य क्षेत्रकों में जैसे कोयला, लौह और इस्‍पात अयस्‍क, पेट्रोलियम उत्‍पाद और अनिवार्य वस्‍तुएं जैसे खाद्यान्‍न, उर्वरक, सीमेंट, चीनी, नमक, खाद्य तेल आदि।रेलवे का नया जोन कोंकण रेलवे जोन है ।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> == रेल इतिहास / == भारत में रेलवे के लिए पहली बार प्रस्ताव [[चेन्नई|मद्रास]] में 1832 में किए गए थे.<ref name="irfca.org">{{cite web|url=http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|title=[IRFCA] India's First Railways|website=www.irfca.org|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221220502/http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|archive-date=21 फ़रवरी 2018|url-status=dead}}</ref> भारत में पहली ट्रेन 1837 में [[चेन्नई|मद्रास]] में लाल पहाड़ियों से चिंताद्रीपेत पुल (लिटिल माउंट)तक 25किमी चली थी. इसे आर्थर कॉटन द्वारा सड़क-निर्माण के लिए ग्रेनाइट परिवहन के लिए बनाया गया था| इसमें विलियम एवरी द्वारा निर्मित रोटरी स्टीम लोकोमोटिव प्रयोग किया गया था| 1845 में, गोदावरी बांध निर्माण रेलवे को गोदावरी नदी पर बांध के निर्माण के लिए पत्थर की आपूर्ति करने के लिए राजामुंदरी के डोलेस्वरम में कॉटन द्वारा बनाया गया था। 8 मई 1845 को, मद्रास रेलवे की स्थापना की गई, उसके बाद उसी वर्ष ईस्ट इंडिया रेलवे की स्थापना की गई। 1 अगस्त 1849 में [[ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेलवे|ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे]] (GIPR) की स्थापना की गई संसद के एक अधिनियम द्वारा। 1851 में रुड़की में सोलानी एक्वाडक्ट रेलवे बनाया गया था। इसका नाम थॉमसन स्टीम लोकोमोटिव द्वारा रखा गया था, जिसका नाम उस नाम के एक ब्रिटिश अधिकारी के नाम पर रखा गया था। रेलवे ने सोलानी नदी पर एक एक्वाडक्ट के लिए निर्माण सामग्री पहुंचाई। 1852 में, मद्रास गारंटी रेलवे कंपनी की स्थापना की गई। सन् 1850 में ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे कम्पनी ने बम्बई से थाणे तक रेल लाइन बिछाने का कार्य प्रारम्भ किया गया था।<ref>भारतीय रेल के इतिहास के बारे में [https://www.hindistudy.in/indian-railway-history "History of Indian Railway in Hindi"]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसी वर्ष हावड़ा से रानीगंज तक रेल लाइन बिछाने का काम शुरू हुआ। सन् 1853 में बहुत ही मामूली शुरूआत से जब पहली प्रवासी ट्रेन ने मुंबई से थाणे तक (३४ कि॰मी॰ की दूरी) की दूरी तय की थी<ref name="irfca.org"/><ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|title=164 Years Ago On This Day, India's First Train Ran From Mumbai To Thane|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729114445/http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|archive-date=29 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|title=India’s 1st train: When Sahib, Sindh & Sultan blew steam - Times of India|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808221221/http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|archive-date=8 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|title=Facts about the Indian Railways that will surprise you!|date=11 December 2015|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723223807/http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|archive-date=23 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref>, अब भारतीय रेल विशाल नेटवर्क में विकसित हो चुका है। साल २०१७ में भारतीय रेल व्यवस्था को सुधरने हेतु महत्वपूर्ण कदम उठाये गए। रेल सुरक्षा निधि १००,००० करोड़ रुपये के एक कोष के साथ ५ साल की अवधि में बनाया जा रहा है। लिफ्टों और एस्केलेटर प्रदान करके 500से अधिक रेलवे स्टेशनों को अलग-अलग तरीके से अनुकूल बनाया जा राहा है। तीर्थयात्रा और पर्यटन के लिए समर्पित गाड़ियों को लॉन्च करने के लिए कदम उठाए जा राहा है।२०१९ तक, भारतीय रेल के सभी कोचों को जैव-शौचालयों के साथ फिट किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है। मानव रहित रेलवे स्तरीय क्रॉसिंग को २०२० तक समाप्त किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है| ऐसे नेटवर्क को आधुनिक बनाने, सुदृढ़ करने और इसका विस्‍तार करने के लिए भारत सरकार निजी पूंजी तथा रेल के विभिन्‍न वर्गों में, जैसे पत्‍तन में- पत्‍तन संपर्क के लिए परियोजनाएं, गेज परिवर्तन, दूरस्‍थ/पिछड़े क्षेत्रों को जोड़ने, नई लाइन बिछाने, सुंदरबन परिवहन आदि के लिए राज्‍य निधियन को आ‍कर्षित करना चाहती है। तद्नुसार [https://web.archive.org/web/20190119152513/https://rrbntpcresults.com/ भारतीय रेल] में रेल प्रौद्योगिकी की प्रगति को आत्‍मसात करने के लिए अनेकानेक प्रयास किए हैं और बहुत से रेल उपकरणों जैसे रोलिंग स्‍टॉक के उत्‍पादन में आत्‍मनिर्भर हो गया है। यह ईंधन किफायती नई डिज़ाइन के उच्‍च [[अश्व शक्ति|हॉर्स पावर]] वाले इंजन, उच्‍च गति के कोच और माल यातायात के लिए आधुनिक बोगियों को कार्य में लगाने की प्रक्रिया कर रहा है। आधुनिक सिग्‍नलिंग जैसे पैनल-इंटर लॉकिंग, रूट रीले इंटर लॉकिंग, [[केन्द्रीय निगरानी प्रणाली|केंद्रीकृत यातायात नियंत्रण]], स्‍वत: सिग्‍नलिंग और बहु पहलू रंगीन प्रकाश सिग्‍नलिंग की भी शुरूआत हो चुका है। इसके अतिरिक्‍त सरकार ने दिल्‍ली, मुंबई, चैन्नई, बैंगलूर, हैदराबाद और कोलकाता मेट्रोपोलिटन शहरों में रेल आधारित [[मेट्रोपॉलिटन लाइन|मास रेपिड ट्रांज़िट प्रणाली]] शुरू की है। परियोजना का लक्ष्‍य, शहरों के यात्रियों के लिए विश्‍वसनीय सुरक्षित एवं प्रदूषण रहित यात्रा मुहैया कराना है। यह परिवहन का सबसे तेज साधन सुनिश्चित करती है, समय की बचत करती एवं दुर्घटना कम करती है। इस परियोजना ने उल्‍लेखनीय प्रगति की है। विशेषकर [[दिल्ली मेट्रो रेल|दिल्‍ली मेट्रो]] रेल परियोजना का कार्य निष्‍पादन स्‍मरणीय है। भारत में रेल मूल संरचना के विकास में निजी क्षेत्रों की भागीदारी का धीरे-धीरे विस्‍तार हो रहा है, मान और संभावना दोनों में। उदाहरण के लिए, पीपावाव रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड (पीआरसीएल) रेल परिवहन में पहला सरकारी निजी भागीदारी का मूल संरचना मॉडल है। यह भारतीय रेल और गुजरात [[पीपावाव बंदरगाह|पीपावाव पोर्ट लिमिटेड]] की संयुक्‍त उद्यम कंपनी है, जिसकी स्‍थापना २७१ कि॰मी॰ लंबी रेल लाइंस का निर्माण, रखरखाव और संचालन करने के लिए की गई है, यह गुजरात राज्‍य में पीपावाव पत्‍तन को पश्चिमी रेल के सुरेन्‍द्र नगर जंक्‍शन से जोडती है।<ref name=":0">राष्ट्रीयकृत</ref> साझेदारी के माध्यम से चयनित वस्तुओं के लिए परिवहन समाधान समाप्त करने के लिए रेलवे एकीकृत होगा| == संस्था == भारत में [[रेल मंत्रालय, भारत|रेल मंत्रालय]], रेल परिवहन के विकास और रखरखाव के लिए नोडल प्राधिकरण है। यह विभन्‍न नीतियों के निर्माण और रेल प्रणाली के कार्य प्रचालन की देख-रेख करने में रत है। === सहायक कंपनिया === भारतीय रेल के कार्यचालन की विभिन्‍न पहलुओं की देखभाल करने के लिए इसने अनेकानेक सरकारी क्षेत्र के उपक्रम स्‍थापित किये हैं.<ref name="IRStruct">{{cite web|title=Organization Structure|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|publisher=Indian Railways|accessdate=20 June 2020|format=PDF|date=2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|archive-date=7 अप्रैल 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English/129.pdf|title=Indian Railways Annual Publication 2018-19 - Undertakings|last=|first=|date=20 June 2020|website=|access-date=|url-status=live}}</ref>:- * रेल इंडिया टेक्‍नीकल एवं इकोनॉमिक सर्विसेज़ लिमिटेड (आर आई टी ई एस) * इंडियन रेलवे कन्‍स्‍ट्रक्‍शन (आई आर सी ओ एन) अंतरराष्‍ट्रीय लिमिटेड * इंडियन रेलवे फाइनेंस कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर एफ सी) * कंटनेर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (सी ओ एन सी ओ आर) * [[कोंकण रेलवे|कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] (के आर सी एल) * इंडियन रेलवे कैटरिंग एंड टूरिज्‍म कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर सी टी सी ) * [[रेलटेल|रेलटेल कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड]] (रेलटेल) * मुंबई रेलवे विकास कॉर्पोरेशन लिमिटेड (एम आर वी सी लि) * [[रेल विकास निगम लिमिटेड]] (आर वी एन आई) * नेशनल हाई स्पीड रेल कार्पोरेशन लिमिटेड (ने हा स्पी रे का र्लि) * अनुसंधान, डिज़ाइन और मानक संगठन: [[आरडीएसओ]] के अतिरिक्‍त [[लखनऊ]] में अनुसंधान और विकास स्‍कंध (आर एंड डी) भारतीय रेल का है। यह तकनीकी मामलों में मंत्रालय के परामर्शदाता के रूप में कार्य करता है। यह रेल विनिर्माण और डिज़ाइनों से संबद्ध अन्‍य संगठनों को भी परामर्श देता है। रेल सूचना प्रणाली के लिए भी केंद्र है (सीआरआईएस), जिसकी स्‍थापना विभिन्‍न कम्‍प्‍यूटरीकरण परियोजनाओं का खाका तैयार करने और क्रियान्‍वयन करने के लिए की गई है। इनके साथ-साथ छह उत्‍पादन यूनिटें हैं जो रोलिंग स्‍टॉक, पहिए, एक्‍सेल और रेल के अन्‍य सहायक संघटकों के विनिर्माण में रत हैं अर्थात, चितरंजन लोको वर्क्स; डीजल इंजन आधुनिकीकरण कारखाना; डीजल इंजन कारखाना; एकीकृत कोच फैक्‍टरी; रेल कोच फैक्‍टरी; और रेल पहिया फैक्‍टरी। === क्षेत्र तथा मंडल === [[चित्र:Indianrailwayzones-numbered.svg|thumb|right|भारतीय रेलके क्षेत्र]] प्रशासनिक सुविधा एवं रेलों के परिचालन की सुविधा की दृष्टि से भारतीय रेल को सत्रह क्षेत्र या जोन्स में बाँटा गया है। {{भारतीय रेल मंडल}} यद्यपि [[कोलकाता मेट्रो]] भारतीय रेल द्वारा ही संचालित होती है परंतु इसे किसी जोन में नहीं रखा गया है। प्रशासनिक रूप से इसे एक क्षेत्रीय रेलवे के रूप में देखा जाता है। हर जोन में कुछ रेलमंडल होते हैं, इस समय भारत में कुल 67 रेलमंडल है जो उपरोक्त 18 रेल-क्षेत्र (जोन) केब अंतर्गत कार्य करते हैं। == उत्पादन == ;रेल ईंजन निर्माण केंद्र * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन (विद्युत इंजन) * बनारस लोकोमोटिव वर्क्स, वाराणसी (डीजल इंजन विधुत इंजन) * डीजल कम्पोनेट वर्क्स, पटियाला (डीजल इंजन के पूर्जे) * टाटा इंजीनियरिंग एंड लोकोमोटिव कम्पनी लिमिटेड, चितरंजन (डीजल इंजन) * डीजल लोकोमोटिव कंपनी, जमशेदपुर (डीजल इंजन) * भारत हैवी इलेक्ट्रिकल लिमिटेड, भोपाल (डीजल इंजन) ;रेल डिब्बे निर्माण केंद्र * इंटीग्रल कोच फैक्ट्री पैराम्बूर (चेन्नई) बी.जी.डिब्बा निर्माण * रेल कोच फैक्ट्री, कपूरथला (पंजाब) बी.जी. डिब्बा निर्माण * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन * भारत अर्थमूवर्स लिमिटेड बेंगलुरु (कर्नाटक) * जेसफ़ एंड कंपनी लिमिटेड, कोलकाता (पं.बंगाल) * व्हील एंड एक्सेल, बेंगलुरु (कर्नाटक) ;रेलवे प्रशिक्षण केंद्र * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ मेकेनिकल एंड इलिक्ट्रोनिक, इंजीनियरिंग, जमालपुर। * रेलवे स्टाफ कालेज, बड़ौदा * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिग्नल इंजीनियरिंग एंड हेली कम्यूनिकेशन, सिकंदराबाद। * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिविल इंजीनियरिंग, पुणे * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग, नासिक। == सेवा == भारतीय रेल के दो मुख्‍य सेवा हैं - भाड़ा/माल वाहन और सवारी। भाड़ा खंड लगभग दो तिहाई [[राजस्व|राजस्‍व]] जुटाता है जबकि शेष सवारी यातायात से आता है। भाड़ा खंड के भीतर थोक यातायात का योगदान लगभग 95 प्रतिशत से अधिक कोयले से आता है। वर्ष 2002-03 से सवारी और भाड़ा ढांचा यौक्तिकीकरण करने की प्रक्रिया में वातानुकूलित प्रथम वर्ग का सापेक्ष सूचकांक को 1400 से घटाकर 1150 कर दिया गया है। एसी-2 टायर का सापेक्ष सूचकांक 720 से 650 कर दिया गया है। एसी प्रथम वर्ग के किराए में लगभग 18 प्रतिशत की कटौती की गई है और एसी-2 टायर का 10 प्रतिशत घटाया गया है। 2005-06 में माल यातायात में वस्‍तुओं की संख्‍या 4000 वस्‍तुओं से कम करके 80 मुख्‍य वस्‍तु समूह रखा गया है और अधिक 2006-07 में 27 समूहों में रखा गया है। भाड़ा प्रभारित करने के लिए वर्गों की कुल संख्‍या को घटाकर 59 से 17 कर दिया गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|title=History of Railways|website=www.kportal.indianrailways.gov.in|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721211938/http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref> === सवारी सेवा === * [[वंदे भारत एक्सप्रेस]] *[[राजधानी एक्सप्रेस]] – ये रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को सीधे राजधानी दिल्ली से जोडती हुयी एक वातानुकूलित रेल है इसलिए इसे राजधानी एक्सप्रेस कहते है| ये भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो में शामिल है जो लगभग 130-140 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक चल सकती है| इसकी शुरुआत 1969 में हुयी थी| *गोवा एक्सप्रेस --भारत कि सबसे मजेदार जर्नी है / *[[शताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी रेल वातानुकूलित इंटरसिटी रेल है जो केवल दिन में चलती है| भोपाल शताब्दी एक्सप्रेस भारत की सबसे तेज रेलों में से एक है जो दिल्ली से भोपाल के बीच चलती है| ये रेलगाड़ी 150 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक पहुच सकती है| इसकी शुरुवात 1988 में हुयी थी| *[[दूरंतो एक्सप्रेस|दुरन्त एक्सप्रेस]] – 2009 में में शुरू हुयी यह रेल सेवा एक नॉन स्टॉप रेल है जो भारत के मेट्रो शहरों और राज्यों की राजधानियों को आपस में जोडती है| इस रेल की रफ्तार लगभग राजधानी एक्सप्रेस के बराबर है| *[[तेजस एक्सप्रेस]] – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी है लेकिन शताब्दी एक्सप्रेस से हटकर इसमें स्लीपर कोच भी है जो लम्बी दूरी के लिए काम आती है| *उदय एक्सप्रेस – दो मंजिला , पूर्ण वातानुकूलित ,उच्च प्राथमिकता , सिमीत स्टॉप , रात्रि यात्रा के लिए अच्छी है| *[[जनशताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी एक्सप्रेस की सस्ती किस्म , गति 130 किमी प्रति घंटा , AC और Non-AC दोनों है| *[[गरीब रथ एक्सप्रेस]] – वातानुकूलित, गति अधिकतम 130 किमी प्रति घंटा, साधारण कोच से लेकर 3 टियर इकॉनमी बर्थ है| *[[हमसफर एक्सप्रेस]] – पूर्ण वातानुकूलित 3 टियर AC कोच रेलगाड़ी *[[संपर्क क्रांति एक्स्प्रेस]] – राजधानी दिल्ली से जोडती सुपर एक्सप्रेस रेलगाड़ी| *युवा एक्सप्रेस – 60 प्रतिशत से ज्यादा सीट 18-45 साल के यात्रियों के लिए रिज़र्व है| *कवि गुरु एक्सप्रेस – रविन्द्रनाथ टैगोर के सम्मान में शुरू रेलगाड़ी है| *विवेक एक्सप्रेस – स्वामी विवेकानंद की 150वी वर्षगांठ पर 2013 में शुरू है| *राज्य रानी एक्सप्रेस – राज्यों की राजधानियों को महत्वपूर्ण शहरों से जोड़ती रेलगाड़ी है| *महामना एक्सप्रेस – आधुनिक सुविधाओं युक्त रेलगाड़ी है| *इंटरसिटी एक्सप्रेस – महत्वपूर्ण शहरों को आपस में जोड़ने के लिए छोटे रूट वाली गाडिया है| *एसी एक्सप्रेस – ये पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को आपस में जोडती है | ये भी भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो से शामिल है जिसकी रफ्तार लगभग 130 किमी प्रति घंटा है| *डबल डेकर एक्सप्रेस – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित दो मंजिला एक्सप्रेस रेल है| ये केवल दिन के समय सफर करती है और भारत की सबसे तेज रेलों में शामिल है| *सुपरफ़ास्ट एक्सप्रेस – लगभग 100 किमी प्रति घंटे की रफ्तार से चलने वाली गाडिया है| *अन्त्योदय एक्सप्रेस और जन साधारण एक्सप्रेस – पूर्ण रूप से अनारक्षित रेल है| *पैसेंजर – हर स्टेशन पर रुकने वाली धीमी रेलगाड़ियां (40-80 किमी प्रति घंटा), जो सबसे सस्ती रेलगाड़ियां होती है| *सबअर्बन रेल – शहरी इलाको जैसे मुम्बई ,दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, हैदाराबाद, अहमदाबाद, पुणे आदि में चलने वाली रेलगाड़ियां, जो हर स्टेशन पर रुकती है और जिसमे अनारक्षित सीट होती है| ==== विश्व विरासत रेलगाड़िया ==== * [[दार्जिलिंग हिमालयी रेल|दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है उसे [[यूनेस्को]] द्वारा [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। यह रेल अभी भी भाप से चलित इंजनों द्वारा खींची जाती है। आजकल यह न्यू [[जलपाईगुड़ी]] से [[सिलीगुड़ी]] तक चलती है। इस रास्ते में सबसे ऊँचाई पर स्थित स्टेशन [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] है। * [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। * [[कालका शिमला रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। ===== पर्यटन रेलगाड़िय ===== * [[डेकन ओडिसी]] * [[महाराजा एक्सप्रेस]] * गोवा एक्स्प्रेस ==== इतर रेलगाड़िया ==== * [[समझौता एक्सप्रेस]] * [[थार एक्सप्रेस]] * जीवन रेखा एक्सप्रेस, भारतीय रेल की चलंत अस्पताल सेवा जो दुर्घटनाओं एवं अन्य स्थितियों में प्रयोग की जाती है। === माल सेवा === भाड़ा सेगमेंट में, IR भारत की लंबाई और चौड़ाई में औद्योगिक, उपभोक्ता और कृषि क्षेत्रों में विभिन्न वस्तुओं और ईंधनों की आपूर्ति करता है। आईआर ने माल व्यवसाय से होने वाली आय के साथ यात्री खंड को ऐतिहासिक रूप से सब्सिडी दी है। नतीजतन, माल ढुलाई सेवा लागत और वितरण की गति दोनों पर परिवहन के अन्य साधनों के साथ प्रतिस्पर्धा करने में असमर्थ हैं, जिससे बाजार में हिस्सेदारी लगातार बढ़ रही है। इस नीचे की प्रवृत्ति का मुकाबला करने के लिए, IR ने माल खंडों में नई पहल शुरू की है, जिसमें मौजूदा माल शेड को उन्नत करना, बहु-वस्तु मल्टी-मोडल लॉजिस्टिक्स टर्मिनलों का निर्माण करने के लिए [[पूंजीवाद|निजी पूंजी]] को आकर्षित करना, कंटेनर के आकार को बदलना, समय-समय पर मालवाहक गाड़ियों का परिचालन, और साथ में ट्विकिंग करना शामिल है। माल का मूल्य निर्धारण / उत्पाद मिश्रण। इसके अलावा, एंड-टू-एंड इंटीग्रेटेड ट्रांसपोर्ट सॉल्यूशंस जैसे रोल-ऑन, रोल-ऑफ (RORO) सर्विस, कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन द्वारा 1999 में फ्लैटबेड ट्रेलरों पर ट्रकों को ले जाने के लिए एक सड़क-रेल प्रणाली का नेतृत्व किया गया, अब इसे बढ़ाया जा रहा है। भारत भर में अन्य मार्गों के लिए। शायद माल खंड में आईआर के लिए गेम चेंजर नए समर्पित फ्रेट कॉरिडोर हैं जो 2020 तक पूरा होने की उम्मीद है। जब पूरी तरह से लागू किया जाता है, तो 3300 किमी के आसपास फैले नए कॉरिडोर, लंबाई में 1.5 किमी तक की गाड़ियों के ठहराव का समर्थन कर सकते हैं। 100 किलोमीटर प्रति घंटे (62 मील प्रति घंटे) की गति से 32.5 टन एक्सल-लोड। साथ ही, वे घने यात्री मार्गों पर क्षमता को मुक्त कर देंगे और आईआर को उच्च गति पर अधिक ट्रेनें चलाने की अनुमति देंगे। देश में माल ढाँचे को बढ़ाने के लिए अतिरिक्त गलियारों की योजना बनाई जा रही है। रेल मंत्रालय के तरफ से मेरी सहेली पहल की सुरुआत की गयी है महिला की सुरक्षा हेतू ।2012 मे कवच प्रणाली की सुरूवात की थी। * [[रेल मंत्रालय, भारत]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Indian Railways|भारतीय रेल}} * [https://indianrailways.gov.in/IndianRailways/hnd.html भारतीय रेल हिंदी में आधिकारिक जालस्थल] * [https://www.irctc.co.in/nget/train-search भारतीय रेल ऑनलाइन टिकट बुक आधिकारिक जालस्थल]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://pib.gov.in/indexd.aspx पत्र सूचना कार्यालय का जालस्थल] * [https://www.indiantrain.in/ भारतीय रेल सहायता वेबसाइट] {{भारतीय रेल}} {{भारत में परिवहन}} {{भारतीय रेलवे के शीर्ष सौ बुकिंग स्टेशन}} [[श्रेणी:भारतीय रेल|*]] [[श्रेणी:भारत में परिवहन|रेल]] [[श्रेणी:भारत में रेल परिवहन]] [[श्रेणी:नई दिल्ली स्थित कंपनियाँ]] [[श्रेणी:भारत की रेलवे कंपनियां]] 3zg6m3oaqe1ua2zhlccumfa5pt31h9i मन्दिर 0 2462 6628330 6415905 2026-10-11T07:02:36Z RJ Raawat 670084 /* मन्दिर निर्माण का इतिहास */ विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6628330 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अप्रैल 2025}} [[चित्र:Temple khajuraodkd.jpg|thumb|right|300px|मन्दिर]] [[भारतीय धर्म|भारतीय धर्मों]] ([[सनातन धर्म]], [[जैन धर्म]], [[बौद्ध धर्म]], [[सिख धर्म]] आदि) [[हिन्दू धर्म|हिन्दुओं]] के [[उपासनास्थल]] को '''मन्दिर''' (मंदिर) कहते हैं। यह अराधना और [[पूजा]]-अर्चना के लिए निश्चित की हुई जगह या देवस्थान है। यानी जिस जगह किसी आराध्य देव के प्रति ध्यान या चिन्तन किया जाए या वहां [[मूर्ति]] इत्यादि रखकर [[पूजा]]-अर्चना की जाए उसे मन्दिर कहते हैं। मन्दिर का शाब्दिक अर्थ 'घर' है। वस्तुतः सही शब्द 'देवमन्दिर', 'शिवमन्दिर', 'कालीमन्दिर' आदि हैं। और '''[[मठ]]''' वह स्थान है, जहां किसी [[सम्प्रदाय]], [[धर्म]] या परम्परा विशेष में आस्था रखने वाले शिष्य आचार्य या धर्मगुरु अपने सम्प्रदाय के संरक्षण और संवर्द्धन के उद्देश्य से धर्म ग्रन्थों पर विचार विमर्श करते हैं या उनकी व्याख्या करते हैं, जिससे उस सम्प्रदाय के मानने वालों का हित हो और उन्हें पता चल सके कि, उनके धर्म में क्या है। उदाहरण के लिए बौद्ध विहारों की तुलना हिन्दू मठों या ईसाई मोनेस्ट्रीज़ से की जा सकती है। लेकिन 'मठ' शब्द का प्रयोग [[शंकराचार्य]] के काल यानी सातवीं या आठवीं शताब्दी से शुरु हुआ माना जाता है। [[तमिल भाषा]] में मन्दिर को ''कोईल'' या ''कोविल'' (கோவில்) कहते हैं। == मन्दिर निर्माण का इतिहास == [[गुप्त राजवंश|गुप्तकाल]] (चौथी से छठी शताब्दी) में मन्दिरों के निर्माण का उत्तरोत्तर विकास दृष्टि गोचर होता है। पहले लकड़ी के मन्दिर बनते थे या बनते होंगे लेकिन जल्दी ही भारत के अनेक स्थानों पर पत्थर और ईंट से मन्दिर बनने लगे। 7वीं शताब्दी तक देश के आर्य संस्कृति वाले भागों में पत्थरों से बने मंदिरों का निर्माण होना पाया गया है। चौथी से [[छठी शताब्दी]] में गुप्तकाल में मन्दिरों का निर्माण बहुत द्रुत गति से हुआ। मूल रूप से हिन्दू मन्दिरों की शैली बौद्ध मन्दिरों से ली गयी होगी जैसा- कि उस समय के पुराने मन्दिरो में मूर्तियों को मन्दिर के मध्य में रखा होना पाया गया है और जिनमें बौद्ध स्तूपों की भांति [[परिक्रमा]] मार्ग हुआ करता था। गुप्तकालीन बचे हुए लगभग सभी मन्दिर अपेक्षाकृत छोटे हैं,जिनमें काफी मोटा और मजबूत कारीगरी किया हुआ एक छोटा केन्द्रीय कक्ष है, जो या तो मुख्य द्वार पर या भवन के चारों ओर बरामदे से युक्त है। [[गुप्त राजवंश|गुप्तकालीन]] आरम्भिक मन्दिर, उदाहरणार्थ सांची के बौद्ध मन्दिरों की छत सपाट है; तथापि मन्दिरों की उत्तर भारतीय शिखर शैली भी इस काल में ही विकसित हुयी और शनै: शनै: इस शिखर की ऊंचाई बढती रही। 7वीं शताब्दी में [[बोधगया|बोध गया]] में निर्मित बौद्ध मन्दिर की बनावट और ऊंचा शिखर गुप्तकालीन भवन निर्माण शैली के चरमोत्कर्ष का प्रतिनिधित्व करता है। भारत के प्रसिद्ध मन्दिर एवम मठ जैसे-उज्जैन का महाकालेश्वर,ओमकारेश्वर,जगन्नाथ पुरी एवम महाभारत काल से जुड़ी मान्यताओं में खाटू श्याम जी का मन्दिर आज ख्याति प्राप्त मन्दिर हैं।[[File:Khatu_Shyam_Ji_-_panoramio.jpg|220x124px|thumb|right|alt=khatu shyam ji temple rajsthan|khatu shyam ji temple rajsthan]] बौद्ध और जैन पन्थियों द्वारा धार्मिक उद्देश्यों के निमित्त कृत्रिम गुफाओं का प्रयोग किया जाता था और हिन्दू धर्मावलम्बियों द्वारा भी इसे आत्मसात कर लिया गया था। फिर भी हिन्दुओं द्वारा गुफाओं में निर्मित मन्दिर तुलनात्मक रूप से बहुत कम हैं और गुप्तकाल से पूर्व का तो कोई भी साक्ष्य(प्रमाण) इस सम्बन्ध में नहीं पाया जाता है। गुफा मन्दिरों और शिलाओं को काटकर बनाये गये मन्दिरों के सम्बन्ध में अधिकतम जानकारी जुटाने का प्रयास करते हुए हैं हम जितने स्थानों का पता लगा सके वो पृथक सूची में सलंग्न की है। मद्रास (वर्तमान 'चेन्नई') के दक्षिण में पल्लवों के स्थान [[महाबलिपुरम्]] में, 7वीं शताब्दी में निर्मित अनेक छोटे मन्दिर हैं, जो चट्टानों को काटकर बनाये गये हैं और जो तमिल क्षेत्र में तत्कालीन धार्मिक भवनों का प्रतिनिधित्व करते हैं। मन्दिरों का अस्तित्व और उनकी भव्यता [[गुप्त राजवंश]] के समय से देखने को मिलती है। यह कहना अतिशयोक्ति नहीं होगा कि गुप्त काल से हिन्दू मन्दिरों का महत्त्व और उनके आकार में उल्लेखनीय विस्तार हुआ तथा उनकी बनावट पर स्थानीय वास्तुकला का विशेष प्रभाव पड़ा। उत्तरी भारत में हिन्दू मन्दिरों की उत्कृष्टता उड़ीसा तथा उत्तरी [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]] के खजुराहो में देखने को मिलती है। [[ओडिशा|उड़ीसा]] के [[भुवनेश्वर]] में सिथत लगभग 1000 वर्ष पुराना लिंगराजा का मन्दिर वास्तुकला का सर्वोत्कृष्ट उदाहरण है। हालांकि, 13वीं शताब्दी में निर्मित [[कोणार्क]] का [[सूर्य मन्दिर]] इस क्षेत्र का सबसे बड़ा और विश्वविख्यात मन्दिर है। इसका शिखर इसके आरम्भिक दिनों में ही टूट गया था और आज केवल प्रार्थना स्थल ही शेष बचा है। काल और वास्तु के दृष्टिकोण से [[खजुराहो]] के सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण मन्दिर 11वीं शताब्दी में बनाये गये थे। गुजरात और राजस्थान में भी वास्तु के स्वतन्त्र शैली वाले अच्छे मन्दिरों का निर्माण हुआ किन्तु उनके अवशेष उड़ीसा और खजुराहो की अपेक्षा कम आकर्षक हैं। प्रथम दशाब्दी के अन्त में वास्तु की दक्षिण भारतीय शैली [[तंजावुर|तंजौर]] (प्राचीन नाम तंजावुर) के [[राजराजेश्वर मन्दिर|राजराजेश्वर मन्दिर]] के निर्माण के समय अपने चरम पर पहुंच गयी थी। == इन्हें भी देखें == * [[हिन्दू मन्दिर स्थापत्य]] * [[जैन मन्दिर|जैन मन्दिर]] * [[बृहदेश्वर मन्दिर|वृहदेश्वर मन्दिर]] * [[मीनाक्षी सुन्दरेश्वर मन्दिर|मीनाक्षी मन्दिर]] * [[कामाख्या मन्दिर|कामाख्या मन्दिर]] * [[अक्षरधाम मन्दिर, दिल्ली|अक्षरधाम मन्दिर, दिल्ली]] * [[सोमनाथ मन्दिर]] * [[शाकम्भरी]] देवी मन्दिर == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160308000624/http://travel.vibrant4.com/ भारत के प्रसिद्ध मंदिरों की हिन्दी में जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20120818113141/http://holyindia.org/hindi/ प्रसिद्ध नगरों के मन्दिर] * [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:मन्दिर]] 4gl03r6s4fy11dgs85t718nb8zxyz0r स्पेन 0 2598 6628280 6622550 2026-10-11T06:11:29Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628280 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | native_name = {{lang|es|Reino de España|italics=no}} | conventional_long_name = स्पेन राज्य | common_name = स्पेन | image_flag = Flag of Spain.svg | image_coat = Escudo de España (mazonado).svg|100px | symbol_type = Coat of arms | image_map = LocationSpain.png | national_motto = {{भाषा|la|''[[Plus Ultra]]''}}<br />([[लातिन भाषा|लैटिन]] for "Further Beyond")| | national_anthem = {{भाषा|es|''मार्चा रेआल'' या Marcha Real|मार्चा ग्रानादेरा''}} <br> | official_languages = [[स्पेनी भाषा|स्पेनी]] | capital = [[मेड्रिड]] | latd = 40 | latm = 26 | latNS = N | longd = 3 | longm = 42 | longEW = W | largest_city = [[मेड्रिड]] | government_type = [[संसदीय राजशाही]] | leader_title1 = राजा | leader_title2 = [[स्पेन का प्रधान मन्त्री | प्रधान मन्त्री]] | leader_name1 = हुआन कार्लोस | leader_name2 = मारीआनो राहोई | accessionEUdate = [[1 जनवरी]], [[1986]] | area_km2 = 504,782 | area_sq_mi = 194,897 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | area_rank = 50 वां | area_magnitude = 1 E11 | percent_water = 1.04% | population_estimate = 44.187.127 | population_estimate_year = जनवरी 2006 (अंतिम आधिकारिक अनुमान) | population_estimate_rank = 29 वां | population_census = 40,847,371 | population_census_year = 2001 | population_density = 87.2 | population_densitymi² = 225.8 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 106 वाँ | GDP_PPP_year = 2005 | GDP_PPP = $1.014 खरब<!--CIA--> | GDP_PPP_rank = 12वाँ | GDP_PPP_per_capita = $26,320 | GDP_PPP_per_capita_rank = 25वाँ | HDI_year = 2003 | HDI = 0.928 | HDI_rank = 21 वाँ | HDI_category = <font color="#009900">उच्च</font> | sovereignty_type = गठन | established_event1 = शाही एकता | established_event2 = एकीकरण | established_event3 = &nbsp;&nbsp;वास्तविक | established_event4 = &nbsp;&nbsp;वैधानिक | established_date1 = 1516 | established_date3 = 1716 | established_date4 = 1812 | currency = [[यूरो]] (€) | currency_code = EUR | time_zone = [[मध्य यूरोपीय समय|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[मध्य यूरोपीय ग्रीष्मकालीन समय|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | cctld = [[.es]] | calling_code = 34 | footnotes = {{fnb|1}} In some [[autonomous communities of Spain|autonomous communities]], [[Catalan language|Catalan]], [[Basque language|Basque]], and [[Galician language|Galician]] are co-official; in the [[Val d'Aran]], the [[Aranese]] dialect of [[Occitan]] is co-official<br />{{fnb|2}} Prior to 1999: [[peseta|Spanish Peseta]]<br />{{fnb|3}} Except in the [[Canary Islands]], which are in the [[GMT]] time zone ([[सार्व निर्देशांकित काल|UTC]], [[सार्व निर्देशांकित काल|UTC]]+1 in summer). }} '''स्पेन''' ({{langx|es|España|italics=no}}), मुख्य रूप से दक्षिण-[[पश्चिमी यूरोप]] में [[अटलांटिक महासागर]] और [[भूमध्य सागर]] के पार एक देश है।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Spain|title=Spain {{!}} History, Map, Flag, Population, Currency, Climate, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-12-30}}</ref> स्पेन का सबसे बड़ा भाग [[इबेरिया प्रायद्वीप]] पर स्थित है। इसके क्षेत्र में अटलांटिक महासागर में [[कैनरी द्वीपसमूह|कनारिया द्वीपसमूह]], भूमध्य सागर में बलेयार द्वीप समूह और [[अफ़्रीका]] में [[सेउटा|सेउता]] और [[मेलिला|मेलिया]] के [[स्पेनी स्वायत्त समुदाय|स्वायत्त नगर]] भी शामिल हैं। देश की मुख्य भूमि दक्षिण में [[जिब्राल्टर]] से लगती है; भूमध्य सागर द्वारा दक्षिण और पूर्व में; उत्तर में [[फ्रांस]], [[अण्डोरा]] और बिस्के की खाड़ी; और पश्चिम में [[पुर्तगाल|पुर्तुगाल]] और अटलांटिक महासागर द्वारा। 505,990 km² के क्षेत्रफल के साथ, स्पेन यूरोपीय संघ में दूसरा सबसे बड़ा देश है और 4.74 करोड़ से अधिक जनसंख्या के साथ, चौथा सबसे अधिक जनसंख्या वाला यूरोपीय सङ्घ का सदस्य राज्य है। स्पेन की राजधानी और सबसे बड़ा नगर [[मद्रिद]] है; अन्य प्रमुख शहरी क्षेत्रों में [[बार्सिलोना|बार्सेलोना]], वालेन्सिया, सविल, सरागोसा, मलागा, मर्सिया, पाल्मा दे मल्लोर्का, [[लास पाल्मास दे ग्रैन कैनेरिया|लास पाल्मास]] और बिल्बो शामिल हैं। स्पेनी कला, संगीत, साहित्य और व्यंजन दुनिया भर में प्रभावशाली रहे हैं, विशेषकर पश्चिमी यूरोप और अमेरिका में। अपनी विशाल सांस्कृतिक सम्पदा के प्रतिबिम्ब के रूप में, स्पेन में विश्व की [[देशों के अनुसार विश्व धरोहर स्थलों की तालिका|चौथी सबसे बड़ी]] संख्या में [[विश्व धरोहर स्थल]] (49) हैं और यह विश्व का दूसरा सबसे अधिक भ्रमण किया जाने वाला देश है। इसका सांस्कृतिक प्रभाव 57 करोड़ स्पेनी-भाषियों तक फैला हुआ है, जिससे स्पेनी विश्व की [[भाषाभाषियों की संख्या के अनुसार भाषाओं की सूची|दूसरी सर्वाधिक बोली जाने वाली मूल भाषा]] बन गई है।<ref>{{Cite web|url=https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentaci%C3%B3n-Anuario-2017.htm|title=572 millones de personas hablan español, cinco millones más que hace un año, y aumentarán a 754 millones a mediados de siglo|date=2021-05-13|website=web.archive.org|access-date=2022-12-31|archive-date=13 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513000611/https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentaci%C3%B3n-Anuario-2017.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> स्पेन एक [[विकसित देश]] है, एक [[धर्मनिरपेक्ष राज्य|धर्मनिरपेक्ष]] [[संसदीय प्रणाली|संसदीय]] [[लोकतंत्र]] और एक [[संवैधानिक राजतंत्र]] है, जिसमें राजा फ़ेलिपे षष्ठ [[राष्ट्रप्रमुख]] हैं। यह एक उच्च आय वाला देश और एक उन्नत अर्थव्यवस्था<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/articles/BL-REB-12335|title=Number of the Week: $10.2 Trillion in Global Borrowing|last=Whitehouse|first=Mark|website=WSJ|language=en-US|access-date=2022-12-31}}</ref> है, नाममात्र [[प्रति व्यक्ति सकल घरेलू उत्पाद के अनुसार देशों की सूची (अभारित)|सकल घरेलू उत्पाद द्वारा विश्व की सोलहवीं सबसे बड़ी]] अर्थव्यवस्था और [[सकल घरेलू उत्पाद के अनुसार देशों की सूची (पीपीपी)|पीपीपी द्वारा सोलहवीं सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था]] है। स्पेन में विश्व में बारह-उच्चतम जीवन प्रत्याशा<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=ES|title=Life expectancy at birth, total (years) - Spain {{!}} Data|website=data.worldbank.org|access-date=2022-12-31}}</ref> है। यह [[स्वास्थ्य सेवा]] की गुणवत्ता<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_moPEAAAQBAJ&pg=PT165|title=Social Security Law in Spain|last=Padrón|first=Thais Guerrero|last2=Moreno|first2=María Isabel Ribes|date=2020-11-20|publisher=Kluwer Law International B.V.|isbn=978-94-035-2611-9|language=en}}</ref> में विशेष रूप से उच्च स्थान पर है, इसकी स्वास्थ्य सेवा प्रणाली को विश्व भर में सबसे कुशल<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-09-19/u-s-near-bottom-of-health-index-hong-kong-and-singapore-at-top|title=These Are the Economies With the Most (and Least) Efficient Health Care|date=2018-09-19|work=Bloomberg.com|access-date=2022-12-31|language=en}}</ref> में से एक माना जाता है। यह [[अंग प्रत्यारोपण]] और [[अंगदान|अंग दान]] में विश्व में अग्रणी है।<ref>{{Cite web|url=https://www.thelocal.es/20170915/how-spain-became-world-leader-at-organ-transplants/|title=How Spain became the world leader in organ transplants|date=2017-09-15|website=The Local Spain|language=en-US|access-date=2022-12-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thelocal.es/20160225/global-transplant-leader-spain-reaches-its-100000th-transplant/|title=Global leader Spain carries out its 100,000th transplant|date=2016-02-25|website=The Local Spain|language=en-US|access-date=2022-12-31}}</ref> स्पेन [[संयुक्त राष्ट्र]], [[यूरोपीय संघ]], [[यूरोक्षेत्र]], यूरोप की परिषद, [[इबेरो-अमेरिकी राज्यों के संगठन]], [[भूमध्य संघ]], [[उत्तरी अटलांटिक संधि संगठन]], [[आर्थिक सहयोग और विकास संगठन]] (OECD), [[यूरोप में सुरक्षा और सहयोग संगठन]] (OSCE), [[विश्व व्यापार संगठन]] (WTO) और कई अन्य अंतर्राष्ट्रीय संगठनों का सदस्य है।। == इतिहास == प्रागैतिहासिक काल से लेकर एक देश के रूप में अस्तित्व में आने तक स्पेन का राज्यक्षेत्र अपनी खास अवस्थिति की वजह से, कई बाहरी प्रभावों के अधीन रहा था। रोमन काल में यह हिस्पानिया राज्य था। रोमन प्रभाव सीमित होने के बाद विसिगोथिक राज्य बने। सन् 711 में अफ़्रीक़ा के मूर शासक तारीक बिन जियाद ने विसिगोथिकों की आपसी लड़ाई का फ़यदा उठाकर आक्रमण किया और जीत हासिल की। इसके बाद यहाँ सीरिया से निष्कासित उमय्यद ख़िलाफत की पीठ बनी। मुस्लिमों का शासन पूरे स्पेन (अल-अंदलूस) पर रहा - लेकिन उत्तर तथा उत्तर पूर्व में दो छोटे स्वतंत्र राज्य भी रहे। दसवीं सदी में [[कोर्दोबा]] स्थित साम्राज्य में मुस्लमान, ईसाइयों और यहूदियों के साथ मिलकर एक बहुआयामी संस्कृति का हिस्सा थे। दसवीं सदी में मुस्लमानों को ईसाइयों ने हराना आरंभ किया। इसके बाद ईसाइयों ने जेरुशलम से मुसलमानों का कब्ज़ा बटाने के लिए धर्मयुद्धों में भाग लिया। पोप के आग्रह पर सैनिक तुर्की होते हुए जेरुशलम पहुँचने लगे। इस समय तुर्की पर मुस्लिम तुर्कों का शासन आरंभ हो गया था जिसकी वजह से ईसाई यूरोपियों का उनके पवित्र धार्मिक स्थल जेरुशलम पहुँचना मुश्किल हो गया था। शुरुआत में तो ईसाई सफल रहे पर सन् 1180 के दशक में मामलुक सेनापति सलादीन के प्रयास के बाद यूरोप के सैनिक हारते गए। इसके साथ ही पूर्व से मसालों, रेशम और कीमती आभूषणों के मार्ग पर भी मुस्लमानों का कब्ज़ा हो गया। इन चीजों के यूरोप में भाव बढ़ते गए और इन कारणों से मुस्लमानों के खिलाफ रोष भी। === खोजी युग === पंद्रहवीं सदी में पुर्तगाल के राजकुमार हेनरी और अन्य ने अफ्रीका के स्युटा और [[मोरक्को]] पर आक्रमण किया और सफल हुए। इसके बाद पश्चिम अफ्रीका के तटों पर भी नौअन्वेषण चलते रहे। हेनरी और उसकी नौसमूह [[सेनेगल नदी]] के मुहाने तक पहुंच गया जो इस समय एक बड़ी उपलब्धि थी - क्योंकि इस जगह को दुनिया का अंत समझा जाता था। कई ऐसी यात्राओं के बाद यूरोप में लोगों का दुनिया के बारे में विश्वास बदलने लगा। पुर्तगाल के राजा और हेनरी के भाई-भतीजों ने कई नौअन्वेषी अभियान चलाए . सन् 1492 में [[मार्को पोलो]] की यात्रा-वृत्तांत से प्रभावित होकर पूरब जाने के लिए पश्चिम की यात्रा पर निकला - यह साबित करने कि दुनिया गोल है। वो वेस्ट-इंडीज़ तक पहुँचा। इसके बाद 1498 में वास्को द गामा, अपने कई पूर्वर्तियों के बनाए नक्शे और किले का सहारा लेकर उत्तमाशा अंतरूप और फिर भारत तक पहुँच गया। 15 वीं सदी में कैथोलिक सम्राटों की शादी और 1492 में औबेरियन प्रायद्वीप पर पुनर्विजय (Reconquista) के पूरा होने के बाद स्पेन एक एकीकृत देश के रूप में उभरा। इसके विपरीत, स्पेन अन्य कई क्षेत्रों को प्रभावित करने का एक महत्वपूर्ण स्रोत रहा है, विशेष रूप से आधुनिक काल में जब यह एक वैश्विक साम्राज्य बना और अपने पीछे दुनिया की तीसरी सबसे अधिक बोली जाने वाली भाषा है स्पानी के लगभग 50 करोड़ भाषाभाषियों की विरासत को छोड़ दिया। == भूगोल == स्पेन पाँच स्थलाकृतिक (topographic) क्षेत्रों में विभक्त है, * (1) उत्तरी तटवर्ती कटिबंध, * (2) केंद्रीय पठार येसेता, * (3) स्पेन का सबसे बड़ा नगर आन्दालूसीआ * (4) दक्षिणी पूर्वी भूमध्यसागरीय कटिबंध लेवान्ते (Levante) और * (5) उत्तर पूर्व क्षेत्र की कातालूनिआ (Catalonya) तथा एब्रो (Ebro) घाटी। स्पेन में छह मुख्य पर्वतमालाएँ हैं। सबसे ऊँची चोटी पेरदीदो (Perdido) है। स्पेन में पाँच मुख्य नदियाँ हैं, एब्रो, दुएरो (Duero), तागूस (Tagus), दुआदिआना (Duadiana) तथा गुआदलकीवीर (Guadalquivir)। स्पेन का समुद्री तट चट्टानी है। स्पेन की [[जलवायु]] बदलती रहती है। उत्तरी तटवर्ती क्षेत्रों की जलवाय ठंढी और आर्द्र (humid) है। केंद्रीय पठार जाड़ों में ठंढा तथा गर्मियों में गरम रहता है। उत्तरी तटवर्ती क्षेत्र तथा दक्षिणी तटवर्ती कटिबंध में वार्षिक औसत वर्षा क्रमश: 100 सेमी तथा 75 सेमी है। विभिन्न किस्म की जलवायु होने के कारण प्राकृतिक वनस्पतियों में भी विभिन्नता पाई जाती है। उत्तर के आर्द्र क्षेत्रों में पर्णपाती (deciduous) वृक्ष जैसे अखरोट, चेस्टनट (Chestnut), एल्म (elm) आदि पाए जाते हैं। स्पेन की राजधानी [[मद्रिद|माद्रीद]] है। अन्य बड़े नगर [[बार्सिलोना|बार्सेलोना]], वालेनसीआ (Valencia), सिवेये (Sivelle), मालागा (Malaga) तथा सारागोसा (Zaragoza) आदि हैं। लगभग सभी स्पेनवासी कैथोलिक धर्म के अनुयायी हैं। यद्यपि अन्य साधनों की तुलना में खेती का विकास नहीं हुआ है फिर भी यहाँ की आय का प्रमुख साधन कृषि ही है है। बैलिऐरिक तथा कानेरी द्वीपों की भूमि सहित यहाँ पर कुल 4,43,32,000 हेक्टर भूमि कृषि योग्य है। अनाज विशेषकर गेहूँ की पैदावार केंद्रीय पठार में होती है। स्पेन की मुख्य फसल गेहूँ है। अन्य उल्लेखनीय फसलें नारंगी, धान और प्याज आदि है। स्पेन संसार का सबसे बड़ा जैतून उत्पादक है तथा यहाँ आलू, रूई, तंबाकू तथा केला आदि का भी उत्पादन होता है। स्पेन में भेड़े सर्वाधिक संख्या में पाली जाती हैं। उत्तरी समुद्रतट पर मछलियाँ पकड़ी जाती हैं। सारडीन (Sardine), कॉड (Cod) तथा टूना (Tuna) आदि जातियों की मछलियाँ ही मुख्य रूप से पकड़ी तथा बेची जाती हैं। लवणित सारडीन तथा कॉड डिब्बों में बंदकर विदेशों को भेजी जाती हैं। यद्यपि यहाँ की कुल के 10% क्षेत्र में जंगल पाए जाते हैं फिर भी इमारती लकड़ियों का आयात करना पड़ता है। स्पेन संसार का दूसरा सबसे बड़ा कार्क (cork) उत्पादक देश है। रेज़िन तथा टर्पेंटाइन (Turpentine) अन्य प्रमुख जंगली उत्पादक हैं। यहाँ लगभग सभी ज्ञात खनिज प्रचुर मात्रा में पाए जाते हैं। खनन (mining) यहाँ की आय का मुख्य साधन है। लोहा, कोयला, ताँबा, जस्ता, सीसा, गंधक, मैंगनीज आदि की खानें पाई जाती हैं। संसार में सबसे अधिक पारे का निक्षेप स्पेन के अल्मादेन (Almaden) की खानों में पाया जाता है। वस्त्र उद्योग यहाँ का प्रमुख लघु उद्योग है। महत्वपूर्ण रासायनिक उत्पाद सुपर फॉस्फेट, सल्फ्यूरिक अम्ल, रंग तथा दवाएँ आदि हैं। लोह तथा इस्पात उद्योग उल्लेखनीय भारी उद्योग हैं। सीमेंट तथा कागज उद्योग भी काफी विकसित हैं। स्पेन में उद्योग का तेजी से विकास हो रहा है। शिक्षण संस्थाएँ सरकारी तथा गैरसरकासी दोनों प्रकार की हैं। गैरसरकारी शिक्षण-संस्थाएँ गिरजाघरों द्वारा नियंत्रित होती हैं। प्राथमिक शिक्षा अनिवार्य तथा नि:शुल्क है। स्पेन में विश्वविद्यालयों की संख्या 12 है। [[माद्रीद विश्वविद्यालय]] छात्रों की संख्या की दृष्टि से स्पेन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय है। यहाँ का सर्वप्राचीन विश्वविद्यालय [[सालामान्का]] (Salamanca) है। इसकी स्थापना 1250 ई. में हुई थी। स्पेन में माद्रीद शहर तथा यहाँ का संग्रहालय, माद्रीद के समीपस्थ एस्कोरिआल महल (Escorial place), तोलेदो (Toledo) तथा सान सेबासतिआन (San Sebastian) के पास का एमेरालेद समुद्रतट (Emeraled Coast) आदि प्रमुख दर्शनीय स्थल हैं। स्पेन में त्योहारों तथा अन्य दिनों में भी [[सांड युद्ध|वृषभयुद्ध]] का आयोजन किया जाता है। [[File:Aldabe, Centro Civico; Calle herreria; Vitoria Gasteiz.jpg|thumb|एल्डेबा, सिविक सेंटर; लोहार गली; विटोरिया गस्टिज़]] ==राजनीति== ==अर्थव्यवस्था== यहां की अर्थव्यवस्था काफी हद अच्छी है, इस देश की अर्थव्यवस्था को मजबूत बनाने में सबसे अधिक मदद करता है यहां का पर्यटन स्थल। पूरे विश्व से यह हर साल लाखों लोग घूमने, छुट्टियां मानने आतें हैं। ==जनसांख्यिकी== 2019 में, स्पेन की जनसंख्या आधिकारिक तौर पर 4.7 करोड़ लोगों तक पहुंच गई।<ref>{{cite web|url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20/e260&file=inebase&L=1|publisher=Instituto Nacional de Estadística (National Statistics Institute)|title=Population Figures|access-date=13 August 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080524050305/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L=1|archive-date=24 May 2008}}</ref> स्पेन की जनसंख्या घनत्व, 91/किमी<sup>2</sup> (235/वर्ग मील) पर, अधिकांश पश्चिमी यूरोपीय देशों की तुलना में कम है और देश भर में इसका वितरण बहुत असमान है। राजधानी मैड्रिड के आसपास के क्षेत्र को छोड़कर, सबसे अधिक आबादी वाले क्षेत्र तटीय इलाकों के आसपास स्थित हैं। 1900 के बाद से स्पेन की जनसंख्या ढ़ाई गुना बढ़ गई है, उस समय वहां की जनसंख्या 1.86 करोड़ थी, मुख्यतः 1960 और 1970 के दशक में जनसांख्यिकीय में शानदार उछाल देखा गया था।<ref>Joseph Harrison, David Corkill (2004). "''Spain: a modern European economy''". Ashgate Publishing. p. 23. {{ISBN|0-7546-0145-5}}</ref> 2017 में, स्पेन भर में औसत कुल प्रजनन दर 1.33 प्रति महिला थी,<ref>{{cite web|url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/pin/pin2017/24/index.html|title=Indice coyuntural de fecundidad|publisher=Instituto Nacional de Estadística}}</ref> जोकि 2.1 की प्रतिस्थापन दर से नीचे, दुनिया में सबसे कम हैं, वहीं यह 1865 में यहां के प्रजनन दर 5.11 प्रति महिला के उच्च स्तर से काफी नीचे है।<ref>{{citation|url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ESP|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries|author=Max Roser|date=2014|work=[[Our World in Data]], [[Gapminder Foundation]]}}</ref> स्पेन 43.1 वर्ष की औसत आयु के साथ दुनिया की सबसे उम्रदराज़ आबादी वाले देशों में से एक है।<ref>{{citation|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|title=World Factbook EUROPE : SPAIN|work=The World Factbook|date=12 July 2018|access-date=6 जून 2021|archive-date=27 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|url-status=dead}}</ref> स्पेन की कुल आबादी का ८८% मूल स्पेनवासी हैं। 1980 के दशक में जन्म दर में गिरावट और स्पेन की जनसंख्या वृद्धि दर में गिरावट के बाद, 1970 के दशक के दौरान अन्य यूरोपीय देशों में प्रवास कर गए स्पेनियों की वापसी से जनसंख्या फिर से ऊपर की ओर बढ़ी, और हाल ही में, बड़ी संख्या में अप्रवासियों के आगमन से इसमें और तेजी आई है, जोकि जनसंख्या का 12% का प्रतिनिधित्व करते है। आप्रवासियों का आगमन मुख्य रूप से [[लातिनी अमरीका|लैटिन अमेरिका]] (39%), उत्तरी अफ्रीका (16%), [[पूर्वी यूरोप]] (15%) और उप-सहारा अफ्रीका (4%) से हुआ है।<ref>{{cite web|url=http://www.ine.es/inebase/cgi/axi?AXIS_PATH=/inebase/temas/t20/e245/p04/a2005/l0/&FILE_AXIS=00000010.px&CGI_DEFAULT=/inebase/temas/cgi.opt&COMANDO=SELECCION&CGI_URL=/inebase/cgi/ |publisher=Instituto Nacional de Estadística |title=Población extranjera por sexo, país de nacionalidad y edad |access-date=13 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080325043135/http://www.ine.es/inebase/cgi/axi?AXIS_PATH=%2Finebase%2Ftemas%2Ft20%2Fe245%2Fp04%2Fa2005%2Fl0%2F&FILE_AXIS=00000010.px&CGI_DEFAULT=%2Finebase%2Ftemas%2Fcgi.opt&COMANDO=SELECCION&CGI_URL=%2Finebase%2Fcgi%2F |archive-date=25 March 2008 |url-status=dead }}</ref> 2005 में, स्पेन ने तीन महीने का माफी कार्यक्रम शुरू किया, जिसके माध्यम से कुछ अनिर्दिष्ट अप्रवासियों को कानूनी निवास दिया गया था।<ref>{{cite web|url=http://politica.elpais.com/politica/2012/06/09/actualidad/1339259231_174858.html|title=700.000 inmigrantes en la mayor regularización en España|work=EL PAÍS|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180523100256/https://elpais.com/diario/2005/05/08/portada/1115503207_850215.html|archive-date=23 May 2018|date=8 May 2005}}</ref> 2008 में, स्पेन ने 84,170 व्यक्तियों को नागरिकता प्रदान की, जिनमें ज्यादातर [[इक्वाडोर]], [[कोलंबिया]] और [[मोरक्को]] के लोग थे।<ref>"[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/3-06072010-AP/EN/3-06072010-AP-EN.PDF EU27 Member States granted citizenship to 696 000 persons in 2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906072250/https://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/3-06072010-AP/EN/3-06072010-AP-EN.PDF|date=6 September 2014}}" (PDF). [[Eurostat]]. 6 July 2010.</ref> स्पेन में विदेशी निवासियों का एक बड़ा हिस्सा अन्य पश्चिमी और मध्य यूरोपीय देशों से भी आता है। ये ज्यादातर ब्रिटिश, फ्रेंच, जर्मन, डच और नार्वे के हैं। वे मुख्य रूप से भूमध्यसागरीय तट और बेलिएरिक द्वीपों पर रहते हैं, जहां कई लोग अपनी सेवानिवृत्ति के बाद रहना पसंद करते हैं। ===भाषा=== स्पेन कानूनी रूप से [[बहुभाषी]] है,<ref name=conversi>{{cite web|url=http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|last=Conversi|first=Daniele|title=The Smooth Transition: Spain's 1978 Constitution and the Nationalities Question|work=National Identities, Vol 4, No. 3|publisher=Carfax Publishing, Inc.|year=2002|access-date=28 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511172945/http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|archive-date=11 May 2008}}</ref> और संविधान सुनिश्चित करता है कि राष्ट्र "सभी स्पेनियों और स्पेन के लोगों को मानवाधिकारों, उनकी संस्कृतियों और परंपराओं, भाषाओं और संस्थानों के प्रयोग में रक्षा करेगा।<ref name=preamble>Preamble to the Constitution {{cite web|url=http://www.tribunalconstitucional.es/en/constitucion/Pages/ConstitucionIngles.aspx#i1 |title=Spanish Constitution |author=Cortes Generales |date=27 December 1978 |publisher=Tribunal Constitucional de España |access-date=28 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117063355/http://www.tribunalconstitucional.es/en/constitucion/Pages/ConstitucionIngles.aspx |archive-date=17 January 2012 |author-link=Cortes Generales }}</ref> [[स्पेनिश]] (एस्पेनॉल) - संविधान में कैस्टिलियन (कास्टेलानो) के रूप में मान्यता प्राप्त है - पूरे देश की आधिकारिक भाषा है, और यह भाषा जानने के लिए हर स्पेनिश का अधिकार और कर्तव्य है। संविधान यह भी स्थापित करता है कि "अन्य स्पेनिश भाषाएं"-अर्थात, स्पेन की अन्य भाषाएं- उनके संबंधित स्वायत्त समुदायों में उनके क़ानून, उनके जैविक क्षेत्रीय विधानों के अनुसार आधिकारिक होंगी, और यह कि "विशिष्ट भाषाई की समृद्धि" स्पेन के तौर-तरीके एक विरासत का प्रतिनिधित्व करते हैं जो विशेष सम्मान और सुरक्षा का उद्देश्य होगा।"<ref name=third>Third article. {{cite web|url=http://www.tribunalconstitucional.es/en/constitucion/Pages/ConstitucionIngles.aspx#i1 |title=Spanish Constitution |author=Cortes Generales |date=27 December 1978 |publisher=Tribunal Constitucional de España |access-date=28 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117063355/http://www.tribunalconstitucional.es/en/constitucion/Pages/ConstitucionIngles.aspx |archive-date=17 January 2012 |author-link=Cortes Generales }}</ref> स्पेन की अन्य आधिकारिक भाषाएँ, स्पेनिश के साथ सह-आधिकारिक हैं: * [[कैटलन भाषा|कैटलन]] (कैटालू या वैलेंसी) - [[कैटलोनिया]] में, वैलेंशिया समुदाय और बेलिएरिक द्वीप समूह में ; * [[गैलिशियन भाषा|गैलिशियन्]] (गैलेगो)- [[गलिशिया (स्पेन)|गैलिशिया]] में ; * [[बास्क भाषा|बास्क]] (यूस्करा) - [[बास्क देश]] और [[नावारा]] में ; तथा * ओसीटान (अरनेस) -[[कैटलोनिया]] में। ==संस्कृति== == बाहरी कड़ियाँ == *[https://web.archive.org/web/20170203102250/http://www.lamoncloa.gob.es/Paginas/index.aspx स्पेन की सरकार] *[https://web.archive.org/web/20130521000058/http://www.spain.info/ पर्यटन पोर्टल] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{यूरोप}} {{authority control}} [[श्रेणी:यूरोप के देश]] [[श्रेणी:स्पेन]] [[श्रेणी:इबेरिया प्रायद्वीप]] [[श्रेणी:स्पेनी-भाषी देश व क्षेत्र]] clfhvusmhsbci4zhzxu7j3latl1tzq2 डेनमार्क 0 2838 6628283 6417545 2026-10-11T06:12:22Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628283 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक आश्रित देश|name=डेनमार्क|native_name=Danmark|native_name_lang=da|settlement_type=[[डेनमार्क राज्य]] का भाग|image_flag=Flag of Denmark.svg|image_seal=National coat of arms of Denmark.svg|seal_size=65|image_map={{switcher|[[File:Denmark (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|पृथ्वी दिखाएँ|[[File:EU-Denmark.svg|upright=1.15|frameless]]|यूरोप दिखाएँ|default=2}}|map_caption={{map caption | location_color = गहरा हरा | region = यूरोप | region_color = गहरा धूसर | subregion = [[यूरोपीय संघ]] | subregion_color = हल्का हरा }}|coordinates={{Coord|55|43|N|12|34|E|type:city}}|anthem=Der er et yndigt land<br />{{small|(एक प्यारा देश है)}}<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:United States Navy Band - Der er et yndigt land.ogg]]}}</div>|song_type=शाही गान|song=Kong Christian stod ved højen mast<ref>{{cite web|title=Not one but two national anthems|url=http://denmark.dk/en/quick-facts/national-anthems/|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Denmark)|Ministry of Foreign Affairs of Denmark]]|access-date=18 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140515093426/http://denmark.dk/en/quick-facts/national-anthems|archive-date=15 May 2014|url-status=live}}</ref><br />{{small|(राजा क्रिस्चियन ऊंचे मस्तूल के पास खड़े हुए)}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:United States Navy Band - Kong Kristian stod ved højen mast.ogg]]}}</div>|capital=[[कोपेनहेगन]]|GDP_PPP={{increase}} $496.696 अरब<ref group="N" name="denonly group=N" /><ref name="IMFWEO.DK">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=128,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Denmark) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=22 October 2024 |access-date=27 October 2024 |archive-date=20 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220100522/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=128,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref>|GDP_PPP_per_capita={{increase}} $83,454<ref name="IMFWEO.DK" />|GDP_PPP_year=2024|GDP_PPP_rank=52वाँ|GDP_PPP_per_capita_rank=10वाँ|GDP_nominal={{increase}} $412.293 अरब<ref group="N" name="denonly group=N" /><ref name="IMFWEO.DK" />|GDP_nominal_per_capita={{increase}} $69,273<ref name="IMFWEO.DK" />|GDP_nominal_year=2024|GDP_nominal_rank=37वाँ|GDP_nominal_per_capita_rank=9वाँ|area_km2=43,094<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/#geography|title=Denmark|date=21 November 2023|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=22 November 2023|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705032013/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/#geography|url-status=live}}</ref>|percent_water=1.74<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref>|elevation_max_point=[[मॉलेहोय]]|elevation_max_m=170.86|population_estimate={{IncreaseNeutral}} 59,82,117<ref group="N" name="denonly group=N" /><ref name="Pop.Denmark">{{cite web |title=Development in the number of inhabitants month by month |url=https://www.dst.dk/en/Statistik/emner/borgere/befolkning/befolkningstal |publisher=[[Statistics Denmark]] |website=www.dst.dk |access-date=27 October 2024 |archive-date=13 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313105052/https://www.dst.dk/en/Statistik/emner/borgere/befolkning/befolkningstal |url-status=live }}</ref>|population_estimate_year=2024|population_estimate_rank=112वाँ|population_density_km2={{#expr: 5982117/43094 round 1}}|population_density_rank=93वाँ|official_languages=[[डेनिश भाषा|डेनिश]]|regional_languages=[[जर्मन भाषा|जर्मन]]|Gini_year=2022|Gini=27.7 <!--number only-->|Gini_change=increase <!--increase/decrease/steady-->|Gini_ref=<ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=25 November 2023 |archive-date=9 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref>|HDI_year=2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->|HDI=0.962|HDI_change=increase <!--increase/decrease/steady-->|HDI_ref=<ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|page=288|access-date=13 March 2024|archive-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live}}</ref>|HDI_rank=चतुर्थ|currency=[[डेनिश क्रोन]]|currency_code=DKK|timezone=[[मध्य यूरोपीय समय|CET]]|timezone_DST=[[मध्य यूरोपीय ग्रीष्मसमय|CEST]]|utc_offset=+1|utc_offset_DST=+2|drives_on=दाएँ|calling_code=+45|cctld=[[.dk]]|website={{URL|denmark.dk}}|demonym={{hlist|डेनिश|डेन}}|ethnic_groups_year=2020|ethnic_groups={{ublist |item_style=white-space; |86.11% [[डेनिश लोग|डेनिश]] |13.89% अन्य<ref>{{cite web|url=https://www.retsinformation.dk/eli/ltc/1997/97|title=Bekendtgørelse af ILO-konvention nr. 169 af 28. juni 1989 vedrørende oprindelige folk og stammefolk i selvstændige stater|date=9 October 1997|website=Retsinformation.dk|access-date=30 September 2020|archive-date=8 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008125927/https://www.retsinformation.dk/eli/ltc/1997/97|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://um.dk/da/udenrigspolitik/lande-og-regioner/den-dansk-tyske-mindretalsordning/|title=Den dansk-tyske mindretalsordning|website=UM.dk|access-date=30 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929171028/https://um.dk/da/udenrigspolitik/lande-og-regioner/den-dansk-tyske-mindretalsordning/|url-status=live}}</ref>}}}} '''डेनमार्क''' ({{Langx|da|Danmark|italic=no}}) [[स्कैंडिनेविया]], [[उत्तरी यूरोप]] में स्थित एक देश है। इसकी भूसीमा केवल [[जर्मनी]] से मिलती है, जबकी [[उत्तरी सागर]] और [[बाल्टिक सागर]] इसे [[स्वीडन]] से अलग करते हैं। यह देश [[डेनमार्क राज्य]] का भाग है और जूटलैंड प्रायद्वीप पर 406 द्वीपों में फैला हुआ है। डेनमार्क ने लंबे समय तक बाल्टिक सागर को जाने वाले मार्गों को नियंत्रित किया है और इस जलराशी को [[डेनमार्क जलसन्धि|डैनिश खाड़ी]] के नाम से जाना जाता है। इसके छोटे आकार के विपरीत इसकी समुद्री सीमा बहुत लम्बी है लगभग ७,३१४ किमी। डेनमार्क अधिकांशतः एक समतल देश है और समुद्र तल से अधिकतम ऊँचाई वाला स्थान केवल १७० मीटर ऊँचा है। [[फ़रो द्वीपसमूह|फ़रो द्वीप समूह]] और [[ग्रीनलैण्ड|ग्रीनलैंड]] डेनमार्क के अधीनस्थ है। २००८ के वैश्विक शांति सूचकांक के अनुसार डेनमार्क, [[आइसलैण्ड|आइसलैंड]] के बाद विश्व का सबसे शांत देश है।<ref>{{Cite web |url=http://www.visionofhumanity.org/gpi/results/rankings/2008/ |title=वैश्विक शांति सूचकांक |access-date=11 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125083447/http://www.visionofhumanity.org/gpi/results/rankings/2008/ |archive-date=25 नवंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> २००८ के ही भ्रष्टाचार दृष्टिकोण सूचकांक के अनुसार यह विश्व के सबसे कम भ्रष्ट देशों में से है और [[न्यूज़ीलैण्ड|न्यूज़ीलैंड]] और स्वीडन के साथ पहले स्थान पर है। मोनोक्ल पत्रिका के २००८ के एक सर्वेक्षण के अनुसार इसकी राजधानी [[कोपनहेगन|कॉपनहेगन]] रहने योग्य सर्वाधिक उपयुक्त नगर है।<ref>{{Cite web |url=http://www.ft.com/cms/s/2/d387abb6-38da-11dd-8aed-0000779fd2ac.html?nclick_check=1 |title=फ़ाइनेन्शियल टाइम्स - विश्व के सर्वाधिक रहने योग्य नगर |access-date=11 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624203847/http://www.ft.com/cms/s/2/d387abb6-38da-11dd-8aed-0000779fd2ac.html?nclick_check=1 |archive-date=24 जून 2009 |url-status=live }}</ref> वर्ष २००९ में देश की अनुमानित जनसंख्या ५५,१९,२५९ है।<ref>{{Cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |title=यूरोस्टैट (यूरोआँकड़े) |access-date=11 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720161751/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |archive-date=20 जुलाई 2011 |url-status=live }}</ref> == प्रधानमंत्रियों की सूची == {{main|डेनमार्क के शासनाध्यक्षों की सूची}} == डेनिश सम्राटों की सूची == {{main|डेनिश सम्राटों की सूची}} == इतिहास == {{main|डेनमार्क का इतिहास}} पुरातात्विक खोजों के प्राचीनतम चिह्न १,३०,०००-१,१०,००० ईपू के हैं। मानव उपस्थिति के चिह्न १२,५०० ईपू के हैं और ३९०० ईपू के बाद से कृषि गतिविधियों के साक्ष्य मिले हैं। डेनमार्क के लोग उसी नस्ल के हैं जिसके [[स्कैण्डिनेवियाई देश|स्कैन्डिनेविया]] वाइकिंग्स थे। स्वतंत्र राष्ट्र के रूप में डेनमार्क ८वीं सदी में अस्तित्व में आया। डेनिश समुद्री-खोजियों ने वाइकिंग्स के साथ उत्तरी यूरोप, मुख्यतः [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] पर चढ़ाई की थी। १०वीं सदी में डेनमार्क के राजा हैराल्ड ने [[ईसाई]] धर्म स्वीकार कर लिया और पूरे डेनमार्क का ईसाईकरण कर दिया गया। १०१३ में, राजा स्वीन, जो हैराल्ड का पुत्र था, ने इंग्लैंड पर विजय पाई। स्वीन के पुत्र, कानौटोस महान ने 1821 में वर्तमान ब्रिटेन, डेनमार्क और पूरे स्कैंडिनेविया को एकीकृत कर उत्तरी यूरोप में एक विशाल राज्य का निर्माण किया। 1850 में कानौटोस द्वितीय के प्राधिकरण में, डेनमार्क ने नार्वे और आइसलैंड और फ़रो द्वीप समूह के ऊपर चढ़ाई की और सफलता पाई । 1916 में महारानी मार्गरेट प्रथम, जो ओलाफ़ की माता थीं, ने स्वीडन को जीत लिया। और तब तीनों साम्राज्यों (डेनमार्क, नार्वे, स्वीडन नार्वे और आइसलैंड और फ़रो द्वीप समूह) को एकीकृत करने का प्रयास किया गया जिससे अंततः १३९७ में काल्मर संघ परिणित हुआ। संघ में डेनमार्क के पास अधिक सत्ता शक्ति थी। 1934 में डेनमार्क ने ग्रीनलैंड का औपनिवेशीकरण आरंभ किया, जिसपर 1937 तक अधिकार कर लिया गया। 1940 के आरंभ में स्वीडन ने स्वायत्ता प्राप्त की और १५२३ में प्रथम राजा, गुस्ताव ए के द्वारा स्वतंत्रता प्रप्त की। नेपोलियाई युद्धों में, डेनमार्क [[नेपोलियन बोनापार्ट|नपोलियन]] की ओर था और १८१३ की कील संधि में नार्वे को स्वीडन से हार बैठा। १८६४ में जर्मन बिस्मार्क ने अपनी [[जर्मनी का एकीकरण|जर्मनी के एकीकरण]] की योजना को आगे बढ़ाने के लिए, आस्ट्रिया और प्रुसिया से गठबंधन कर डेनमार्क के विरुद्ध युद्ध छेड़ दिया। [[पहला विश्व युद्ध|प्रथम विश्व युद्ध]] (१९१४-१९१९) के दौरान डेनमार्क तटस्थ देश था। १९३९ में डेनमार्क ने [[एडोल्फ़ हिटलर|हिटलर]] के साथ एक १०-वर्षीय संधि की, लेकिन वह कुछ महीनों बाद हुए जर्मन आक्रमण से बच गया। [[नाज़ी जर्मनी|नाज़ी]] अधिकरण के दौरान आइसलैंड स्वतंत्र हो गया, जिसपर १३८० से डेनमार्क का अधिकार था। १९४५ में डेनमार्क को ब्रिटिश सैनिको द्वारा स्वतंत्र करवाया गया। उसी वर्ष डेनमार्क ने [[संयुक्त राष्ट्र|सयुंक्त राष्ट्र]] और १९४९ में [[नाटो]] की सदस्यता ग्रहण की। १९५३ में संविधान में संशोधन किया गया जिसमें महिलाओं को संसद में भागीदारी करने का अधिकार दिया गया। १९७२ में [[आयरलैण्ड|आयरलैंड]] और ब्रिटेन के साथ डेनमार्क [[यूरोपीय आर्थिक सहयोग|ईईसी]] का सदस्य बना और १९७३ में पूर्ण और समान सदस्य बना। ग्रीनलैंद को १९७९ में स्वायत्ता दी गई। १९९२ में डेनमार्कवासियों ने ''मास्टिक्ट संधि'' को खारिज कर दिया लेकिन अगले ही वर्ष कुछ बदलावों के बाद उस संधि को स्वीकार कर लिया। [[२८ सितंबर]], [[२०००]] के एक जनमत संग्रह में अधिसंख्य लोगों ने [[यूरोपीय संघ|यूरो क्षेत्र]] से जुड़ने के विरोध में मतदान किया जिसके परिणामस्वरूप यहाँ की मुद्रा अभी भी [[डैनिश क्राउन]] है। [[१९ मार्च]], [[२००९]] को, यहाँ की संसद ने ६२-५३ के बहुमत से समलैंगिकों जोड़ो को डेनमार्क और बाहर से बच्चे गोद लेने का अधिकार दिया। == भूगोल == [[जूटलैंड प्रायद्वीप]], डेनमार्क की मुख्य भूमि है जिसकी लंबाई ३०० किमी है। मुख्यभूमि डेनमार्क का पश्चिमी तट निम्न है, लेकिन बंदरगाह रेत के टीलों से ढके हुए है जो लगभग ३० मीटर तक ऊँचे हैं। वे सर्दियों के तूफ़ानों और बहुत तेज हवाओं के संपर्क में रहते हैं। इसके विपरीत, बाल्टिक से लगता पूर्वी तट अपेक्षाकृत ऊँचा है जहाँ पर बहुत से कोल्पोसीस (''kolposeis'') हैं। कुल मिलाकर, डेनमार्क बड़े-छोटे ४०५ द्वीपों को मिलाकर बना है जिनमें से ७५ अबसासित हैं। यहाँ बहुत-सी लेकिन छोटी-२ नदियाँ हैं। पूरे डेनमार्क में बहुत सी छोटी-२ झीलें भी हैं। डैनिश रिलीफ़ [[हिमयुग|हिम युग]] के दौरान बना था, इसलिए यह देश अधिकांशतः चपटा है। देश का सबसे ऊँचा पहाड़ केवल १७० मीटर ऊँचा है। [[मेक्सिको की खाड़ी]] से आने वाली धाराओं के कारण यहाँ की जलवायु समशीतोष्ण है। पूरे वर्षभर तेज़ हवाएँ बहती हैं, मुख्यतः सर्दियों में और इसलिए डेनमार्क विश्व के उन कुछ देशों में है जो पवन ऊर्जा का उपयोग करते हैं। वर्षा पूरे वर्षभर और समान रूप से होती है। औसत वर्षाकाल १२१ दिनों का है। डेनमार्क का सबसे बड़ा नगर है [[कोपनहेगन]] जहाँ की जनसंख्या ११,००,००० है। दूसरा सबसे बड़ा नगर है [[आर्हस]] (२,८५,०००) और फिर है [[ओडिन्से|ओडेन्सी]] (१,४५,०००)। == अर्थव्यवस्था == डेनमार्क एक कृषि उपयुक्त देश है क्योंकि यहाँ की भू-रचना इस प्रकार की है जो कृषि कार्यो के लिए उपयुक्त है। डेनमार्कवासियों का जीवन स्तर बहुत ऊँचा है। देश की निम्नभूमि, ग्रामीण परंपराएं, भागीदारी की शक्ति और कृषि के आधुनिक ढंग और औज़ार यहाँ खेती और पशुपालन की ऊँची दर के प्रमुख कारण हैं। यहाँ मुख्यतः अनाज (जैसे जौ, जई, गेहूँ) उगाया जाता है और सुअरों, बकरियों और घोड़ों का पालन किया जाता है। यहाँ की फ़सल पैदावार यूरोप में सर्वाधिक है जबकि कृषि शिक्षा का स्तर भी बहुत ऊँचा है। मछलीपालन का भी यहाँ की अर्थव्यस्था में बहुत योगदान है। विश्व सूचना प्रौद्योगिकी प्रतिवेदन २००८-२००९ के अनुसार तकनीकी रूप से उन्न्त देशों की सूची में डेनमार्क, स्वीडन के साथ आठ वर्षो से निरंतर शीर्ष पर है। यह एक पूँजीवादी मुक्त बाज़ार वाली अर्थव्यस्था है और एक कल्याणकारी राज्य भी है। === उद्योग एवं व्यापार === कृषि और पशुपालन के अतिरिक्त यहाँ आधुनिक, विकसित उद्योग-धंधे भी हैं जैसे खाद्य उद्योग, रसायन उद्योग, [[वस्त्र उद्योग]], वैद्युतीय उद्योग, धातुकर्म और जहाज़रानी। मुख्य उत्पाद हैं बीयर, कागज़ और काठ उत्पाद। यहाँ खनिज पदार्थ बहुत कम पाए जाते हैं। [[उत्तरी सागर]] में थोड़ी मात्रा में कच्चा तेल निकाला जाता है, लेकिन वह देश की अपनी आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए भी पर्याप्त नहीं है। [[व्यापार संतुलन]] आमतौर पर देनदारियों और जहाज़रानी विनिमय द्वारा अंतर्लम्ब है। डेनमार्क मुख्यतः कृषि और पशुधन उत्पाद, जहाजः निर्माण और पवन चक्कियों संबंधी मशीनरी का निर्यात करता है। अपनी सामरिक स्थिति के कारण पूर्वी और पश्चिमी यूरोप का बहुत सा समुद्री यातायात यहाँ से होकर गुजरता है। वाणिज्यिक लेनदेन मुख्यतः स्वीडन, जर्मनी और ब्रिटेन करते हैं। बाकी के यूरोप की तुलना में बेरोजगारी दर (४.८%) अपेक्षाकृत रूप से कम है। === पर्यटन === हाल के वर्षों में पर्यटन उद्योग का डेनमार्क की अर्थव्यवस्था में महत्व बढ़ा है। वर्ष १९९९ में ३० लाख विदेशी पर्यटक डेनमार्क आए थे, जिनमें से एक तिहाई यानी १० लाख जर्मन थे। वस्तुत पर्यटन उद्योग से प्राप्त होने वाला राज्स्व ३ अरब अमेरिकी डॉलर है। == जनसांख्यिकी == वर्ष २००९ के अनुमानानुआर डेनमार्क की जनसंख्या ५५,००,५१० है। यहाँ के निवासी नस्लीय रूप से जर्मन हैं। केवल ४% लोग अप्रवासी हैं। २००९ के अनुमानानुसार यहाँ जीवन प्रत्याशा ७८.३ वर्ष है (पुरुष ७५.९६ और महिला ८०.७८) === धर्म === यहाँ की ९८% जनसंख्या [[प्रोटेस्टेंट संप्रदाय|प्रोटेस्टेन्ट]] है और [[कैथोलिक कलीसिया|रोमन कैथोलिक]] ईसाई केवल १% हैं। === भाषा === डेनमार्क की आधिकारिक भाषा है [[डेनिश भाषा|डैनिश]]। यह [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार|हिन्द यूरोपीय]] और जर्मनेक भाषा परिवार की भाषा है। यह [[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[नॉर्वेजियाई भाषा|नार्वेजियाई]] और [[आइसलैण्डिक भाषा|आइस्लैंडिक]] भाषाओं से मिलती-जुलती है। == संस्कृति == === साहित्य === डेनमार्क मे साहित्यिक उत्पादन मध्य काल में आरंभ हुआ और यह [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ़्रांसीसी]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]] और [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] से प्रभावित है। डेनिश मध्य काल का सबसे प्रमुख साहित्य है ''जेस्टा डानोरम'' जो आरंभिक १३वीं सदी से है। == प्रशासनिक प्रभाग == डेनमार्क पाँच भागों में विभक्त है। यह क्षेत्र [[१ जनवरी]], [[२००७]] को १३ पुरानी काउंटियों, दो नगरों और एक क्षेत्रीय नगर निगम को बदलकर स्थपित किए गए थे। पिछला प्रशासकीय विभाग [[३१ दिसम्बर|३१ दिसंबर]], [[२००६]] तक प्रभावी था। प्रत्येक क्षेत्र राष्ट्रपति द्वारा शासित होता है। ये पाँच क्षेत्र हैं: * डैनिश राजधानी क्षेत्र (''Hovedstaden'') * मध्य जूटलैंड (''Midtjylland'') * उत्तरी जूटलैंड (''Nordjylland'') * जीलान्डी (''Sjælland'') * दक्षिणी डेनमार्क (''Syddanmark'') == प्रशासन == डेनमार्क राजशाही एक संवैधानिक राजशाही है। जैसा की डेनमार्क के संविधान में निर्धारित है, यहाँ का शासक अपने कार्यकलापों के लिए उत्तरदाई नहीं है और उसके द्वारा निर्धारित व्यक्ति पुनीत होता है। औपचारिक रूप से शासक प्रधानमंत्री और अन्य मंत्रियों की नियुक्ति और अनियुक्ति करता/ती है। प्रधानमंत्री का चुनाव प्रथानुसार संसदीय दलों के नेताओं के बीच बातचीत के द्वारा किया जाता है। वर्तमान में यहाँ की शासक कै महारानी मार्गरेट द्वितीय और प्रधानमंत्री है [[लार्स रास्मुसेन लोके]] (''Lars Rasmussen Loke'') == चुनाव == डेनमार्क में १८ वर्ष से ऊपर के सभी डैनिश नागरिक मतदान कर सकते हैं। === चुनाव २००७ === अंतिम संसदीय चुनावों में, जो [[१३ नवम्बर|१३ नवंबर]], [[२००७]] को हुए थे, सत्तारूढ़ गठबंधन को लगातार तीसरी बार जीत मिली थी। === चुनाव परिणाम === '''संसद (''Folketing''), १३ नवम्बर २००७''' {| |-style="background-color:#E9E9E9" ! ! align="left"| दल ! align="left"| नेता ! मत ! % ! सीटें ! +/– |- |style="background-color:#E9E9E9" align=center colspan=7 |'''डेनमार्क''' |- | |align=left| '''उदारवादी''' (''Venstre'') (V) |align=left |[[एन्डर्स फॉग रास्मुसेन]] (''Anders Fogh Rasmussen'') |align="right" |९,०८,४७२ |align="right" |२६.२% |align="right" |४६ |align="right" |–६ |- | |align=left |'''सामाजिक लोकतंत्रवादी''' (''Socialdemokraterne'') (A) |align="left" |[[चैली टौर्निन्ग्क-स्क्मीड]](''Chele Torningk-Schmidt'') |align="right" |८,८१,०३७ |align="right" |२५.५% |align="right" |४५ |align="right" |–२ |- | |align=left|'''डैनिश जनता दल''' (''Dansk Folkeparti'') (O) |align=left|पिया किआर्स्ग्को (''Pia Kiarsgko'') |align="right" |४,७९,५३२ |align="right" |१३.९% |align="right" |२५ |align="right" |+१ |- | |align=left|'''समाजवादी जनता दल''' (''Socialistisk Folkeparti'') (F) |align="left" |विली सीओउन्टल (''Willy Seountal'') |align="right" |४,५०,९७५ |align="right" |१३.०% |align="right" |२३ |align="right" |+१२ |- | |align=left| '''रूढ़िवादी जनता दल''' (''Det Konservative Folkeparti'') (C) |align=left |बेन्ट बेन्टसन (''Bent Bentsen'') |align=right |३,५९,४०४ |align=right |१०.४% |align=right |१८ |align=right |±० |- | |align=left| '''सामाजिक उदारवादी दल''' (''Det Radikale Venstre'') (B) |align="left" |मार्ग्क्रीट वेस्टाओर (''Margkrete Vestaouer'') |align="right" |१,७७,१६१ |align="right" |५.१% |align="right" |९ |align="right" |–८ |- | |align=left| '''नवीन मोर्चा''' (''Ny Alliance'') (Y) |align=left |नैजे़र कान्डर (''Nazer Kander'') |align="right" |९७,२९५ |align="right" |२.८% |align="right" |५ |align="right" |+५ |- | |align=left| '''लाल-हरा गठबंधन''' (''Enhedslisten'') (Ø) |align=left |सामूहिक नेतृत्व |align=right |७४,९८२ |align=right |२.२% |align=right |४ |align=right |–२ |- | |align=left| '''ईसाई दल''' (''Kristendemokraterne'') (K) |align="left" |बोन्टिल कोर्न्म्पेक (''Bontil Kornmpek'') |align="right" |३०,०१३ |align="right" |०.९% |align="right" |० |align="right" |±० |- | |align=left|''निर्दलीय प्रत्याशी'' | |align="right"|५४३ |align="right"|०.०% |align="right" |० |align="right" |±० |- |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |- |Σύνολο ound-color:#D3D3D3" align=left colspan=2 |उपकुल | |align=right|३४,५८,८४७ |align=right|१००.०% |align=right|१७५ |align=right|— |- |style="background-color:#E9E9E9" align=center colspan=7 |'''फ़रो द्वीप समूह''' |- | |align=left| '''गणतंत्रवादी दल''' (''Tjóðveldi'') (E) |align=left |होग्नि होयड्ल (''Høgni Hoydal'') |align=right |५,९४९ |align=right |२५.४ |align=right |१ |align=right |±०.० % |- | |align=left| '''संघ दल''' (''Sambandsflokkurin'') (B) |align=left |काई लियो जिओचान्सेन (''Kai Leo Giochansen'') |align=right |५,४१३ |align=right |२३.५ |align=right |१ |align=right |+२.१ % |- | |align=left| '''जनता दल''' (''Fólkaflokkurin'') (A) |align=left |एन्फ़िन काल्स्म्पर्ग्क (''Anfin Kalsmpergk'') |align=right |४,७२६ |align=right |२०.५ |align=right |० |align=right |-३.६ % |- | |align=left| '''सामाजिक लोकतांत्रिक दल''' (''Javnaðarflokkurin'') (C) |align=left |जिओआनेस एइन्टेस्ग्कार्न्ट (''Gioanes Eintesgkarnt'') |align=right |४,७०२ |align=right |२०.४ |align=right |० |align=right |-१.८ % |- | |align=left| '''केन्द्रीय दल''' (''Miðflokkurin'') (H) |align=left |एल्वुर किर्के (''Álvur Kirke'') |align=right |१,५७७ |align=right |६.८ |align=right |० |align=right |+३.५ % |- | |align=left| '''स्व-शासन दल''' (''Sjálvstýrisflokkurin'') (D) |align=left |कारि पी. होज्गार्ड (''Kári P. Højgaard'') |align=right |७९७ |align=right |३.५ |align=right |० |align=right |+१.१ % |- |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |- |Σύνολο ound-color:#D3D3D3" align=left colspan=3 |उपकुल | |align=right| |align=right|२ |align=right| |- |style="background-color:#E9E9E9" align=center colspan=7 |'''ग्रीनलैंड''' |- | |align=left| '''इनूइट समुदाय''' (''Inuit Ataqatigiit'') |align=left |[[जोसफ़ मोत्स्फेल्ट]](''Joseph Motsfelt'') |align=right | ७,१०७ |align=right | |align=right | १ |align=right | |- | |align=left| '''आगे''' (''Siumut'') |align=left |[[हान्स इनोक्सेन]] (''Hans Enoksen'') |align=right | ६,६५८ |align=right | |align=right | १ |align=right | |- | |align=left| '''समुदाय की भावना''' (''Atassut'') |align=left |फिन्न कार्ल्सेन (''Finn Carlsen'') |align=right | ४,००४ |align=right | |align=right | ० |align=right | |- | |align=left| '''लोकतंत्रवादी''' (''Demokraatit'') |align=left |बर्टेल्सेन (''Bertelsen'') |align=right | ३,४३६ |align=right | |align=right | ० |align=right | |- |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |- |Σύνολο ound-color:#D3D3D3" align=left colspan=3 |उपकुल | |align=right| |align=right|२ |align=right| |- |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |- |Σύνολο ound-color:#D3D3D3" align=left colspan=3 |'''कुल''' (भागीदारी: ८६.६ %) | |align=right| |align=right|'''१७९''' |align=right| |- |} == उत्तराधिकार पर जनमत संग्रह अधिनियम २००९ == [[७ जून]], [[२००९]] को डैनिश मतदाताओं ने राजा के उत्तराधिकारी चुने जानें के ढंग पर इस पक्ष में मतदान किया की इसमें केवल पुरुषों के अतिरिक्त महिलाओं और बच्चों को भी सम्मिलित किया जाए। कुल ५९.३७% लोगों मे मतदान किया और ८५.३५%<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0, 4310654,00.html शाही उत्तराधिकार नियम बदलने के लिए डेनमार्क का मतदान]{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ने पक्ष और १४.६५% ने विपक्ष में मतदान किया। कुल २३,९९,९१३ मत पड़े जिसमें से १८,५८,१८० पक्ष में और ३,१८,९२९ विपक्ष में थे और २,२२,८०४ बेकार मत थे। == परिवहन == डेनमार्क में गाड़ियाँ बायी ओर चलती हैं। == नोट्स और संदर्भ == <references/> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20090423023111/http://www.visitdenmark.com/siteforside.htm डेनमार्क पर्यटन (बहुभाषीय)] * [https://web.archive.org/web/20090811001107/http://www.danmarksstatistik.dk/HomeUK.aspx डेनमार्क संबंधी आँकड़े] * [https://web.archive.org/web/20090907214501/http://www.denmark.dk/en डेनमार्क के बारे में जानकारियाँ] </br> {{यूरोप}} [[श्रेणी:यूरोप के देश]] [[श्रेणी:डेनमार्क| ]] c1u07iojsfnv2orvuu9k3gq3mfkf3u6 वेद 0 2908 6628137 6582852 2026-10-10T17:29:19Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 कड़ियाँ लगाई 6628137 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि संपादन|date=दिसम्बर 2021}} {{निबंध|date=दिसम्बर 2021}} {{वैश्वीकरण|1=article|2=India|date=दिसम्बर 2021}} {{दृष्टिकोण|date=दिसम्बर 2021}} {{मूल शोध|date=दिसम्बर 2021}} {{अविश्वसनीय स्रोत|date=दिसम्बर 2021}} }} {{Infobox religious text | image = [[File:1500-1200 BCE Rigveda, manuscript page sample i, Mandala 1, Hymn 1 (Sukta 1), Adhyaya 1, lines 1.1.1 to 1.1.9, Sanskrit, Devanagari.jpg|thumb]] | alt = वेद | caption = ऋग्वेद की एक प्राचीन हस्तलिखित प्रति। | language = [[संस्कृत]] |religion = [[सनातन धर्म]] |author = |चौपाई= }} {{सन्दूक हिन्दू ग्रन्थ}} '''वेद''' [[सनातन धर्म]] के प्राचीनतम और आधारभूत धर्म ग्रन्थ हैं। वेद, विश्व के सबसे प्राचीन साहित्य भी हैं। वेद [[भारतीय दर्शन]] के जनक, प्रेरक और मानक भूमिकाओं में केन्द्रीय स्थान प्राप्त हैं। वेद को आदर और सम्मान की दृष्टि से देखा जाता है। वैदिक संस्कृत में रचित ये ग्रंथ संस्कृत साहित्य की प्राचीनतम परत का प्रतिनिधित्व करते हैं और हिंदू धर्म के सर्वाधिक प्राचीन तथा मूलाधार धर्मग्रंथों के रूप में प्रतिष्ठित हैं,<ref>see e.g. {{Harvnb|Radhakrishnan|Moore|1957|p=3}}; {{Harvnb|Witzel|2003|p=68}}; {{Harvnb|MacDonell|2004|pp=29–39}}.</ref><ref>''Sanskrit literature'' (2003) फिलिप के विश्वकोश में. Accessed 2007-08-09</ref><ref> सनुजीत घोष (2011). "[http://www.worldhistory.org/article/230/ Religious Developments in Ancient India]" विश्व इतिहास विश्वकोश में.</ref> जिनमें उस युग की आध्यात्मिक चेतना, वैचारिक गहराई और सांस्कृतिक परंपराओं का सजीव प्रतिबिंब परिलक्षित होता है। वेद वैदिक साहित्य का हिस्सा है। जो एक पीढ़ी से दूसरी पीढ़ी तक शब्दों के माध्यम से पहुंचा। इसलिए इसे श्रुति (सुनना) भी कहते हैं।{{sfn|Apte|1965|p=887}} आज 'चतुर्वेद' के रूप में ज्ञात निम्नलिखित ग्रंथों का विवरण इस प्रकार हैं।<ref name=gflood>गेविन फ्लड (1996), ''An Introduction to Hinduism'', कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस, {{ISBN|978-0-521-43878-0}}, pp. 35–39</ref><ref>ब्लूमफील्ड, एम. अथर्ववेद और गोपथ-ब्राह्मण, (Grundriss der Indo-Arischen Philologie und Altertumskunde II.1.b.) Strassburg 1899; गोंडा, जे. भारतीय साहित्य का इतिहास : I.1 Vedic literature (Samhitas and Brahmanas); I.2 The Ritual Sutras. Wiesbaden 1975, 1977</ref> * '''[[ऋग्वेद]]''' - ४ वेदों में से ऋग्वेद वेदों में प्रथम वेद है। ऋग्वेद में १०२८ सूक्त और १०५८० मंत्र हैं। जो १० मंडलों में (दूसरे से सातवें तक ) को [[गोत्र]]/वंश मंडल कुल ग्रंथ कहा जाता है। तीसरे मंडल में [[गायत्री मन्त्र]] है। १०वें मंडल में पुरुषसूक्त है जो वर्णों - [[ब्राह्मण]], [[क्षत्रिय]], [[वैश्य]], [[शूद्र]] की व्याख्या करता है। *'''[[यजुर्वेद]]''' - इस में कार्य (क्रिया) व यज्ञ (समर्पण) की प्रक्रिया के लिये १९७५ गद्यात्मक मन्त्र हैं। यह २ भागों में विभाजित है - कृष्ण यजुर्वेद और शुक्ल यजुर्वेद। *'''[[सामवेद संहिता|सामवेद]]''' - इस वेद का प्रमुख विषय उपासना है। संगीत में लगे सुर को गाने के लिये १८७५ संगीतमय मंत्र। यह भारतीय संगीत का आधार रूप वेद है। *'''[[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]]''' - इस वेद में गुण, धर्म, आरोग्य, एवं यज्ञ के लिये ५९७७ कवितामयी मन्त्र हैं। [[File:Four vedas.jpg|thumb]] चारों वेदों का सम्बन्ध यज्ञ से है। यज्ञ करने में चार प्रकार के ऋत्विजों की आवश्यकता होती है। यथा - • होता • उद्गाता • अध्वर्यु • ब्रह्मा को ''अपौरुषेय'' (जिसे किसी पुरुष के द्वारा न किया जा सकता हो, (अर्थात् ईश्वर कृत) माना जाता है। यह ज्ञान विराट् पुरुष से व [[ब्रह्म|कारणब्रह्म]] से श्रुति परम्परा के माध्यम से सृष्टिकर्ता ब्रह्मा ने प्राप्त किया माना जाता है। यह भी मान्यता है कि परमात्मा ने सबसे पहले ४ महर्षियों जिन के अग्नि, वायु, आदित्य और अंगिरा के आत्माओं में क्रमशः ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद का ज्ञान दिया, उन महर्षियों ने फिर यह ज्ञान ब्रह्मा को दिया। इन्हें श्रुति भी कहते हैं जिस का अर्थ है 'सुना हुआ ज्ञान'। क्योंकि इन्हें सुन कर के लिखा गया था। अन्य आर्य ग्रंथों को स्मृति कहते हैं। वेद मंत्रों की व्याख्या करने के लिए अनेक ग्रंथों जैसे [[ब्राह्मण-ग्रन्थ]], [[आरण्यक]] और [[उपनिषद्|उपनिषद]] की रचना की गई। इन में प्रयुक्त भाषा [[वैदिक संस्कृत]] कहलाती है जो [[संस्कृत भाषा|लौकिक संस्कृत]] से कुछ अलग है। ऐतिहासिक रूप से प्राचीन भारत और [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार|हिन्द-आर्य]] जाति के बारे में वेदों को एक अच्छा सन्दर्भ स्रोत माना जाता है। संस्कृत भाषा के प्राचीन रूप को लेकर भी इन का साहित्यिक महत्त्व बना हुआ है। वेदों को समझना प्राचीन काल से ही पहले भारतीय और बाद में संपूर्ण विश्व भर में एक वार्ता का विषय रहा है। इस को पढ़ाने के लिए छः अंगों - [[शिक्षा (वेदांग)|शिक्षा]], [[कल्प (वेदांग)|कल्प]], [[निरुक्त]], [[व्याकरण (वेदांग)|व्याकरण]], [[छंद|छन्द]] और [[ज्योतिष]] के अध्ययन और उपांगों जिन में छः शास्त्र - पूर्वमीमांसा, वैशेषिक, न्याय, योग, सांख्य और वेदांत व दश [[उपनिषद्]] - ईशावास्य, केन, कठ, प्रश्न, मुण्डक, मांडुक्य, ऐतरेय, तैतिरेय, छान्दोग्य और बृहदारण्यक आते हैं। प्राचीन समय में इन को पढ़ने के बाद वेदों को पढ़ा जाता था। प्राचीन काल के ऋषि [[वशिष्ठ]], [[शक्ति]], [[पराशर]], [[वेदव्यास]], [[जैमिनि|जैमिनी]], [[याज्ञवल्क्य]], [[कात्यायन]] इत्यादि ऋषियों को वेदों के अच्छे ज्ञाता माना जाता है। मध्यकाल में रचित व्याख्याओं में आचार्य [[सायण]] का रचा माधवीय वेदार्थदीपिका नाम का चतुर्वेद भाष्य ने पर्याप्त मान्यता पायी। पाश्चात्य के विद्वानों का वेदों के बारे में मत [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार|हिन्द - आर्य जाति]] के इतिहास की जिज्ञासा से प्रेरित रही है। अतः वे इस में लोगों, जगहों, पहाड़ों, नदियों के नाम ढूँढते रहते हैं - लेकिन ये भारतीय परंपरा और गुरुओं की शिक्षाओं से मेल नहीं खाता। अठारहवीं सदी उपरांत यूरोपियनों के वेदों और उपनिषदों में रुचि आने के बाद भी इनके अर्थों पर कई विद्वानों में असहमति बनी रही है। वेदों में अनेक वैज्ञानिक विश्लेषण प्राप्त होते हैं। ==कालक्रम== मुख्य लेख '''[[वैदिक सभ्यता]]''' वेद सबसे प्राचीन पवित्र ग्रंथों में से हैं। संहिता लगभग 1700 - 1100 ईसा पूर्व, और "वेदांग" के साथ - साथ संहिताओं की प्रतिदेयता कुछ विद्वान् वैदिक काल की अवधि 1500 - 600 ईसा पूर्व मानते हैं तो कुछ इससे भी अधिक प्राचीन मानते हैं। जिसके परिणामस्वरूप एक वैदिक अवधि होती है, जो 1000 ईसा पूर्व से लेकर 200 ई.पूर्व तक है। कुछ विद्वान् इन्हें ताम्र पाषाण काल (४००० ईसा पूर्व) का मानते हैं। लेकिन पुरातत्व प्रमाण उपलब्ध नहीं हैं। वेदों के बारे में यह मान्यता भी प्रचलित है कि वेद सृष्टि के आरंभ से हैं और परमात्मा द्वारा मानव मात्र के कल्याण के लिए दिए गए हैं। वेदों में किसी भी मत, पन्थ या सम्प्रदाय का उल्लेख न होना यह दर्शाता है कि वेद विश्व में सर्वाधिक प्राचीनतम साहित्य है। वेदों की प्रकृति विज्ञानवादी होने के कारण पश्चिमी जगत् में इन का डंका बज रहा है। [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]], वेद ग्रंथों की रचना के बाद ही अपने चरम पर पहुंचता है, संपूर्ण उत्तर भारत में विभिन्न शाखाओं की स्थापना के साथ, जो कि ब्राह्मण ग्रंथों के अर्थों के साथ मंत्र संहिताओं को उनके अर्थ की चर्चा करता है, बुद्ध और पाणिनी के काल में भी वेदों का बहुत अध्ययन - अध्यापन का प्रचार था यह भी प्रमाणित है। [[माइकल विटजेल]] भी एक समय अवधि देता है 1500 से 500 - 400 ईसा पूर्व, [[माइकल विटजेल]] ने 1400 ईसा पूर्व माना है, उन्होंने विशेष संदर्भ में ऋग्वेद की अवधि के लिए इंडो - आर्यन समकालीन का एकमात्र शिलालेख दिया था। उन्होंने 150 ईसा पूर्व (पतंजलि) को सभी वैदिक संस्कृत साहित्य के लिए एक टर्मिनस एंटी क्वीन के रूप में, और 1200 ईसा पूर्व (प्रारंभिक आयरन आयु) अथर्ववेद के लिए टर्मिनस पोस्ट क्वीन के रूप में दिया। [[मैक्स मूलर|मैक्समूलर]] ऋग्वेद का रचनाकाल 1200 ईसा पूर्व से 200 ईसा पूर्व के काल के मध्य मानता है। स्वामी [[दयानन्द सरस्वती]] चारों वेदों का काल १९६०८५२९७६ वर्ष हो चुके हैं यह (१८७६ [[ईसवी]] में) मानते है। [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]] में ग्रंथों का संचरण मौखिक परंपरा द्वारा किया गया था, विस्तृत नैमनिक तकनीकों की सहायता से परिशुद्धता से संरक्षित किया गया था। मौर्य काल (322 - 185 ई० पू०) में बौद्ध धर्म (600 ई० पू०) के उदय के बाद वैदिक समय के बाद साहित्यिक परंपरा का पता लगाया जा सकता है। इसी काल में गृहसूत्र, धर्मसूत्र और वेदांगों की रचना हुई, ऐसा विद्वानों का मत है। इसी काल में संस्कृत व्याकरण पर [[पाणिनि|पाणिनी]] ने '[[अष्टाध्यायी]]' नामक ग्रंथ लिखा। अन्य दो व्याकरणाचार्य [[कात्यायन]] और [[पतञ्जलि]] उत्तर मौर्य काल में हुए। [[चन्द्रगुप्त मौर्य|चंद्रगुप्त मौर्य]] के प्रधानमन्त्री [[चाणक्य]] ने [[अर्थशास्त्र]] नामक ग्रंथ लिखा। शायद १ शताब्दी ईसा पूर्व के यजुर्वेद के कण्व पाठ में सबसे पहले। हालांकि संचरण की मौखिक परंपरा सक्रिय रही। [[माइकल विटजेल]] ने १ सहस्राब्दी ई.पू. में लिखित वैदिक ग्रंथों की संभावना का सुझाव दिया। कुछ विद्वान् जैसे [[जैक गूडी]] कहते हैं कि "वेद एक मौखिक समाज के उत्पाद नहीं हैं", इस दृष्टिकोण को [[यूनान]], [[सर्बिया]] और अन्य संस्कृतियों जैसे विभिन्न मौखिक समाजों से साहित्य के संचरित संस्करणों में विसंगतियों की तुलना करके इस दृष्टिकोण का आधार रखते हुए, उस पर ध्यान देते हुए वैदिक साहित्य बहुत सुसंगत और विशाल है जिसे लिखे बिना, पीढ़ियों में मौखिक रूप से बना दिया गया था। हालांकि [[जैक गूडी]] कहते हैं, वैदिक ग्रंथों कि एक लिखित और मौखिक परंपरा दोनों में शामिल होने की संभावना है, इसे "साक्षरता समाज के समानांतर उत्पाद" कहते हैं। [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]] में पुस्तकों को ताड़ के पेड़ के पत्रों पर लिखा जाता था। पांडुलिपि सामग्री (बर्च की छाल या ताड़ के पत्तों) की तात्कालिक प्रकृति के कारण, जीवित पांडुलिपियां शायद ही कुछ सौ वर्षों की उम्र को पार करती हैं। [[सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय]] का १४वीं शताब्दी से [[ऋग्वेद]] पांडुलिपि है। हालांकि, नेपाल में कई पुरानी वेद पांडुलिपियां हैं जो ११वीं शताब्दी के बाद से हैं। ===प्राचीन विश्वविद्यालय=== वेद, वैदिक अनुष्ठान और उस के सहायक विज्ञान [[वेदांग]] कहलाते थे, ये वेदांग प्राचीन विश्वविद्यालयों जैसे [[तक्षशिला]], [[नालन्दा महाविहार|नालंदा]] और [[विक्रमशिला]] में पाठ्यक्रम का हिस्सा थे। == वेद - भाष्यकार == प्राचीन काल में माना जाता है कि ब्रह्मा, विष्णु, महेश (शिव), ने ही सारे संसार का संचालन किया है और सारे देवता उस में सहायक होते हैं। भगवान् शिव ने ७ ऋषियों को वेद ज्ञान दिया। इस का उल्लेख भगवद्गीता में हुआ है। ऐतिहासिक रूप से ब्रह्मा, उन के मरीचि, अत्रि आदि ७ और पौत्र [[कश्यप]] और अन्य यथा [[जैमिनि]], [[पतञ्जलि|पतंजलि]], [[मनु]], [[वात्स्यायन]], [[कपिल]], [[कणाद]] आदि मुनियों को वेदों का अच्छा ज्ञान था। व्यास ऋषि ने [[श्रीमद्भगवद्गीता|गीता]] में कई बार वेदों (श्रुति ग्रंथों) का उल्लेख किया है। अध्याय २ में भगवान् कृष्ण, अर्जुन से ये कहते हैं कि वेदों की अलंकारमयी भाषा के बदले उन के वचन आसान लगेंगे।<ref> गीता २.५३ - ''श्रुति विप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला। समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्यसि॥'' - अर्थात् (हे अर्जुन) यदि तुम्हारा मन श्रुति में घुसकर भी शांत रहे, समाधि में बुद्धि अविचल रहे तभी तुम्हें सच्चा दिव्य योग मिला है। </ref> मध्यकाल में आचार्य [[सायण]] को वेदों का प्रसिद्ध [[भाष्यकार]] मानते हैं। परंतु साथ ही यह भी मानते हैं कि उन्होंने ही प्रथम बार वेदों के भाष्य या अनुवाद में देवी - देवता, इतिहास और कथाओं का उल्लेख किया जिसको आधार मानकार [[महीधर]] और अन्य भाष्यकारों ने ऐसी व्याख्या की। [[महीधर]] और [[उवट|उव्वट]] इसी श्रेणी के भाष्यकार थे। आधुनिक काल में [[राजा राममोहन राय]] का [[ब्रह्म समाज]] और स्वामी [[दयानन्द सरस्वती]] का [[आर्य समाज]] लगभग एक ही समय (१८०० - १९०० ईसवी) में वेदों के सबसे बड़े प्रचारक बने। स्वामी [[दयानन्द सरस्वती]] ने ऋग्वेद और यजुर्वेद का लगभग सातवें मंडल के कुछ भाग तक भाष्य किया। सामवेद और अथर्ववेद का भाष्य पं० हरिशरण सिद्धान्तालंकार ने किया है। वैदिक संहिताओं के अनुवाद में [[रमेशचन्द्र दत्त|रमेशचंद्र दत्त]] बंगाल से, [[रामगोविन्द त्रिवेदी]] एवं [[जयदेव वेदालंकार]] के हिन्दी में एवं [[श्रीधर पाठक]] का मराठी में कार्य भी लोगों को वेदों के बारे में जानकारी प्रदान करता रहा है। इस के बाद गायत्री तपोभूमि के [[राम शर्मा|श्रीराम शर्मा आचार्य]] ने भी वेदों के भाष्य प्रकाशित किये हैं - इन के भाष्य सायणाधारित हैं। अन्य भी वेदों के अनेक भाष्यकार हैं। === वेदों का प्रकाशन === वेदों का प्रकाशन [[शंकर पाण्डुरंग]] ने सायण भाष्य के अलावा अथर्ववेद का ४ खण्डों में प्रकाशन किया। पण्डित बाल गंगाधर [[बाल गंगाधर तिलक|तिलक]] ने ओरायन और द आर्कटिक होम इन द वेदाज नामक २ ग्रंथ वैदिक साहित्य की समीक्षा के रूप में लिखे। [[बालकृष्ण दीक्षित]] ने सन् १८७७ ई० में कोलकाता से सामवेद पर अपने ज्ञान का प्रकाशन कराया। पण्डित [[श्रीपाद दामोदर सातवलेकर|दामोदर सातवलेकर]] ने [[सातारा]] में चारों वेदों की संहिता का श्रमपूर्वक प्रकाशन कराया। [[तिलक विद्यापीठ]], [[पुणे]] से ५ जिल्दों में प्रकाशित ऋग्वेद के [[सायण भाष्य]] के प्रकाशन को भी प्रामाणिक माना जाता है। === विदेशी प्रयास === हालांकि, वेदों का अवतरण काल वर्तमान सृष्टि के आरंभ के समय का माना जाता है। इस के हिसाब से वेद को अवतरित हुए २०२४ (चैत्र शुक्ल प्रतिपदा [[विक्रम संवत|विक्रमी संवत]] २०७४) को 1,96,08,53,124 वर्ष होंगे। १७वीं सदी में मुग़ल बादशाह औरंगज़ेब के भाई [[दारा शिकोह]] ने कुछ उपनिषदों का [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] में अनुवाद किया (''सिर्र ए अकबर'',سرّ اکبر महान् रहस्य) जो पहले फ्रांसिसी और बाद में अन्य भाषाओं में अनूदित हुईं। पाश्चात्य में इस के बाद वैदिक और संस्कृत साहित्य की ओर ध्यान गया। [[मैक्स मूलर]] जैसे पाश्चात्य विद्वान् ने संस्कृत और वैदिक साहित्य पर बहुत अध्ययन किया। परंतु यूरोप के विद्वानों का ध्यान हिन्द आर्य भाषा परिवार के सिद्धांत को बनाने और उस को सिद्ध करने में ही लगा हुआ है। शब्दों की समानता को लेकर बने इस सिद्धांत में ऐतिहासिक तथ्यों और काल निर्धारण को तोड़ मरोड़ करना ही पड़ता है। इस कारण से वेदों की रचना का समय 2014 - 2024 ईसा पूर्व माना जाता है जो संस्कृत साहित्य और हिन्दू सिद्धांतों पर खरा नहीं उतरता। लेकिन आर्य जातियों के प्रयाण के सिद्धांत के तहत और भाषागत दृष्टि से यही काल इन ग्रंथों की रचना का मान लिया जाता है। === वेदों का काल === वेदों का अवतरण काल वर्तमान सृष्टि के आरंभ के समय का माना जाता है। इसके हिसाब से वेद को अवतरित हुए 2024 (चैत्र शुक्ल प्रतिपदा [[विक्रम संवत|विक्रमी संवत]] 2074) को 1,96,08,53,124 वर्ष होंगे। वेद अवतरण के पश्चात् [[श्रुति]] के रूप में रहे और काफी बाद में वेदों को लिपिबद्ध किया गया और वेदों को संरक्षित करने अथवा अच्छी तरह से समझने के लिये वेदों से ही वेदांगों का आविष्कार किया गया। इसमें उपस्थित खगोलीय विवरणानुसार कई इतिहासकार इसे ५००० से ७००० साल पुराना मानते हैं परंतु आत्मचिंतन से ज्ञात होता है कि जैसे सात दिन बीत जाने पर पुनः रविवार आता है वैसे ही ये खगोलीय घटनाएं बार बार होतीं हैं अतः इनके आधार पर गणना श्रेयसकर नहीं।<ref>आर्यों का आदिदेश</ref> वेद हमें ब्रह्मांड के अनोखे, [[अलौकिक]] व ब्रह्मांड के अनंत राज बताते हैं जो साधारण समझ से परे हैं। वेद की पुरातन नीतियां व ज्ञान इस दुनिया को न केवल समझाते हैं अपितु इसके अलावा वे इस दुनियां को पुनः सुचारू तरीके से चलाने में मददगार साबित हो सकते हैं। == वेदों का महत्व == प्राचीन काल से भारत में वेदों के अध्ययन और व्याख्या की परम्परा रही है। वैदिक सनातन वर्णाश्रम (हिन्दू) धर्म के अनुसार [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]] में [[ब्रह्मा]] से लेकर [[वेदव्यास]] तथा [[जैमिनि]] तक के [[ऋषि]]-[[मुनि]]यों और दार्शनिकों ने [[शब्द]], [[प्रमाण]] के रूप में इन्हीं को माना है{{Citation needed}} और इनके आधार पर अपने ग्रन्थों का निर्माण भी किया है। पराशर, कात्यायन, याज्ञवल्क्य, व्यास, पाणिनी आदि को प्राचीन काल के वेदवेत्ता कहते हैं। वेदों के विदित होने यानि चार ऋषियों के ध्यान में आने के बाद इनकी व्याख्या करने की परम्परा रही है <ref>[[शतपथ ब्राह्मण]] के अनुसार - '''अग्नेर्वाऋग्वेदो जायते वायोर्यजुर्वेदः सूर्यात् सामवेदः'', यानि अग्नि ऋषि से ऋक्, वायु ऋषि से यजुस् और सूर्य ऋषि से सामवेद का ज्ञान मिला। अंगिरस ऋषि को अथर्ववेद का ज्ञान मिला। इससे [[ब्रह्मा]] जैसे ऋषियोंने चारो वेदौंकी शिक्षाको स्वयं साक्षात्कार कर अन्य विद्वानों में फैलाया। श्रुतिपरंपरा में वेदग्रहणकालमें ब्रह्मा के चतुर्मुख होने का वर्णन आया है </ref>। अतः फलस्वरूप एक ही वेद का स्वरुप भी मन्त्र, ब्राह्मण, आरण्यक, उपनिषद् के रुप में चार ही माना गया है। इतिहास (महाभारत), पुराण आदि महान् ग्रन्थ वेदों का व्याख्यान के स्वरूप में रचे गए। प्राचीन काल और मध्ययुग में शास्त्रार्थ इसी व्याख्या और अर्थांतर के कारण हुए हैं। मुख्य विषय - देव, अग्नि, रूद्र, विष्णु, मरुत, सरस्वती इत्यादि जैसे शब्दों को लेकर हुए। वेद के विषय में [[दयानन्द सरस्वती|स्वामी दयानन्द सरस्वती]] के विचार में ज्ञान, कर्म, उपासना और विज्ञान वेदों के विषय हैं। [[जीव]], [[ईश्वर]], [[प्रकृति]] इन तीन अनादि नित्य सत्ताओं का निज स्वरूप का ज्ञान केवल वेद से ही उपलब्ध होता है। वेद में मूर्ति पूजा को अमान्य कहा गया है। महर्षि [[कणाद]] ने "तद्वचनादाम्नायस्य प्राणाण्यम्"<ref> वैशेषिक दर्शन, प्रथम अध्याय, प्रथम माह्नक, तृतीयश्लोक </ref> और "बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिर्वेदे" लिख कर के वेद को दर्शन और विज्ञान का भी स्रोत माना है। सनातन धर्म के अनुसार सबसे प्राचीन नियम विधाता [[महर्षि]] [[मनु]] ने लिखा है कि वेदोऽखिलो धर्ममूलम् - खिलरहित वेद अर्थात् समग्र [[संहिता]], [[ब्राह्मण]], [[आरण्यक]] और [[उपनिषद्|उपनिषद]] के रूप में वेद ही [[धर्म]] व [[धर्मशास्त्र]] का मूल आधार है। न केवल धार्मिक किन्तु ऐतिहासिक दृष्टि से भी वेदों का असाधारण महत्त्व है। वैदिक युग के आर्यों की संस्कृति और सभ्यता को जानने का वेद ही तो एकमात्र साधन है। मानव - जाति और विशेषतः वैदिकों ने अपने शैशव में धर्म और समाज का किस प्रकार विकास किया इस का ज्ञान केवल वेदों से मिलता है। विश्व के वाङ्मय में इन को प्राचीनतम ग्रन्थ (पुस्तक) माना जाता है। <ref>ऋंगवेद संहिता प्रथम भाग में ख्याति प्राप्त प्रोफेसर [[मैक्स मूलर]] लिखते हैं (प्राक्कथन, पृष्ठ १०) कि वे इस बात से आश्वस्त हैं कि ये दुनिया की प्राचीनतम ग्रन्थ (पुस्तक) हैं। </ref> [[भारतीय भाषाओं]] का मूलस्वरूप निर्धारित करने में वैदिक भाषा अत्यधिक सहायक सिद्ध हुई है। [[युनेस्को|यूनेस्को]] ने ७ नवम्बर २००३ को [[वेदपाठ]] को मानवता के मौखिक एवं अमूर्त विरासत की श्रेष्ठ कृतियाँ और मानवता के मौखिक एवं अमूर्त विरासत की श्रेष्ठ कृति घोषित किया। [[File:Veda Pathashala students learning.jpg|विद्यार्थी पाठशाला में वेद की शिक्षा ले रहे हैं। |thumb]] === विवेचना === प्राचीन काल में, भारत में ही, इसकी विवेचना के अंतर के कारण कई मत बन गए थे। मध्ययुग में भी इसके [[भाष्य]] (व्याख्या) को लेकर कई शास्त्रार्थ हुए। वैदिक सनातन वर्णाश्रमी इसमें वर्णित चरित्रों ''देव'' को पूज्य और मूर्ति रूपक आराध्य समझते हैं जबकि स्वामी [[दयानन्द सरस्वती]] सहित अन्य विद्वानों का मत है कि इन में वर्णित चरित्र (जैसे ''अग्नि'', ''इंद्र'' आदि) एकमात्र ईश्वर के ही रूप और नाम हैं। इन के अनुसार ''देवता'' शब्द का अर्थ है - (उपकार) देने वाली वस्तुएँ, विद्वान् लोग और सूक्त मंत्र (और नाम) न कि मूर्ति पूजनीय आराध्य रूप। == वैदिक विवाद == आर्य आक्रमण सिद्धांत पूर्ण रूप से खंडित हो जाने से कोई वैदिक विवाद नहीं है। सरल बात है कि आर्यावर्त या भारतवर्ष के मूल वासी आर्य हैं। तथा अंग्रेज़ों ने निराधार आर्य आक्रमण सिद्धांत को बनाया। कुछ देशभक्त जैसे पण्डित [[बाल गंगाधर तिलक]] भी इन सच्चाई को ढंग से लिखने लगे। उन से जब पूछा गया तो उन्होंने बताया कि वे तो जो कुछ लिखे, अंग्रेजों द्वारा किए गए वैदिक अनुवाद का अध्ययन करके ही लिखे<ref>पुस्तक मानवेर आदि जन्मभूमि लेखक श्रीविद्यारत्न जी, पृष्ठ १२४</ref> == वैदिक वांग्मय का वर्गीकरण == वैदिकों का यह सर्वस्व ग्रन्थ 'वेदत्रयी' के नाम से भी विदित है। पहले यह वेद ग्रन्थ एक ही था जिस का नाम यजुर्वेद था - ''एकैवासीद् यजुर्वेद चतुर्धाः व्यभजत् पुनः'' वही यजुर्वेद पुनः ऋक् - यजुस् - सामः के रूप मे प्रसिद्ध हुआ जिस से वह 'त्रयी' कहलाया। बाद में वेद को पढ़ना बहुत कठिन प्रतीत होने लगा, इसलिए उसी एक वेद के तीन या चार विभाग किए गए। तब उन को ऋग् यजुः साम रुप में '''वेदत्रयी''' अथवा बहुत समय बाद ''ऋग्यजुसामाथर्व'' के रूप में '''चतुर्वेद''' कहलाने लगे। मंत्रों का प्रकार और आशय यानि अर्थ के आधार पर वर्गीकरण किया गया। इस का आधार इस प्रकार है - === वेदत्रयी === वैदिक परम्परा २ प्रकार की है - ब्रह्म परम्परा और आदित्य परम्परा। दोनों परम्पराओं में वेदत्रयी परम्परा प्राचीन काल में प्रसिद्ध थी। विश्व में शब्द प्रयोग की ३ शैलियाँ होती हैं: पद्य (कविता), गद्य और गान। वेदों के मंत्रों के '[[काव्य|पद्य]], [[गद्य]] और [[गान]]' ऐसे तीन विभाग होते हैं - # वेद का पद्य भाग - '''[[ऋग्वेद]]''' # वेद का गद्य भाग - '''[[यजुर्वेद]]''' # वेद का गायन भाग - '''[[सामवेद संहिता|सामवेद]]''' पद्य में अक्षर-संख्या तथा पाद एवं विराम का निश्चित नियम होता है। अतः निश्चित अक्षर-संख्या तथा पाद एवं विराम वाले वेद-मन्त्रों की संज्ञा 'ऋक्' है। जिन मन्त्रों में छन्द के नियमानुसार अक्षर-संख्या तथा पाद एवं विराम ऋषिदृष्ट नहीं है, वे गद्यात्मक मन्त्र 'यजुः' कहलाते हैं और जितने मन्त्र गानात्मक हैं, वे मन्त्र ‘'साम'’ कहलाते हैं। इन तीन प्रकार की शब्द-प्रकाशन-शैलियों के आधार पर ही शास्त्र एवं लोक में वेद के लिये ‘त्रयी’ शब्द का भी प्रयोग किया जाता है। यजुर्वेद गद्यसंग्रह है, अत: इस यजुर्वेद में जो ऋग्वेद के छंदोबद्ध मंत्र हैं, उनको भी यजुर्वेद पढ़ने के समय गद्य जैसा ही पढ़ा जाता है। === चतुर्वेद === [[द्वापर युग]] की समाप्ति के पूर्व वेदों के उक्त चार विभाग अलग-अलग नहीं थे। उस समय तो ऋक्, यजुः और साम - इन तीन शब्द-शैलियों मे संग्रहात्मक एक विशिष्ट अध्ययनीय शब्द-राशि ही वेद कहलाती थी। बाद में जब अथर्व भी वेद के समकक्ष हो गया, तब ये 'त्रयी' के स्थान पर 'चतुर्वेद' कहलाने लगे । गुरु के रुष्ट होने पर जिन्होने सभी वेदों को आदित्य से प्राप्त किया है उन [[याज्ञवल्क्य]] ने अपनी स्मृति मे वेदत्रयी के बाद और पुराणों के आगे अथर्व को सम्मिलित कर बोला '''वेदाsथर्वपुराणानि इति।''' वर्तमान काल में वेद चार हैं- लेकिन पहले ये एक ही थे। वर्तमान काल में वेद चार माने जाते हैं। परंतु इन चारों को मिलाकर एक ही 'वेद ग्रंथ' समझा जाता था। :''एकैवासीत्यजुर्वेदस्तंचतुर्धाःव्यवर्तयत्'' -[[गरुड़ पुराण| गरुड पुराण ]] लक्षणतः त्रयी होते हुये भी वेद एक ही था, फिर उसको चार भागों में बाँटा गया। : '''एक एव पुरा वेद: प्रणव: सर्ववाङ्मय ''' - [[महाभारत]] ===अन्य नाम=== वेदों को सुनने से फैलने और पीढ़ी दर पीढ़ी याद रखने के कारण व सृष्टिकर्ता ब्रह्मा द्वारा भी अपौरुषेय वाणी के रुप में प्राप्त करने के कारण ''श्रुति'', स्वतः प्रमाण के कारण आम्नाय, पुरुष (जीव) भिन्न ईश्वरकृत होने से अपौरुषेय इत्यादि नाम भी दिये जाते हैं। वेद के पठन पाठन के क्रम में गुरुमुख से श्रवण एवं याद करने का वेद के संरक्षण एवं सफलता की दृष्टि से अत्यन्त महत्त्व है। इसी कारण वेद को ‘'श्रुति'’ भी कहते हैं। वेद परिश्रम पूर्वक अभ्यास द्वारा संरक्षणीय है, इस कारण इस का नाम ‘'आम्नाय’' भी है। वेदों की रक्षार्थ महर्षियों ने अष्ट विकृतियों की रचना की है - जटा माला शिखा रेखा ध्वजो दण्डो रथो घनः। अष्टौ विकृतयः प्रोक्तो क्रमपूर्वा महर्षयः।। जिस के फलस्वरुप प्राचीन काल की तरह आज भी ह्रस्व, दीर्घ, प्लुत और उदात्त, अनुदात्त स्वरित आदि के अनुरुप मन्त्रोच्चारण होता है। === साहित्यिक दृष्टि === इस के अनुसार प्रत्येक शाखा की वैदिक शब्दराशि का वर्गीकरण उपर वर्णित प्रत्येक वेद के ४ भाग होते हैं। पहले भाग मन्त्रभाग (संहिता) के अलावा अन्य ३ भाग को वेद न मानने वाले भी हैं लेकिन ऐसा विचार तर्कपूर्ण सिद्ध होते नहीं देखा गया हैं। अनादि वैदिक परम्परा में मन्त्र, ब्राह्मण, आरण्यक और उपनिषद एक ही वेद के चार अवयव है। कुल मिलाकर वेद के भाग ये हैं। * [[संहिता]] मन्त्रभाग- यज्ञानुष्ठान मे प्रयुक्त व विनियुक्त भाग। * [[ब्राह्मण-ग्रन्थ]] - यज्ञानुष्ठान में प्रयोगपरक मन्त्र का व्याख्यायुक्त गद्यभाग में [[कर्मकाण्ड]] की विवेचना। * [[आरण्यक]] - यज्ञानुष्ठान के आध्यात्मपरक विवेचनायुक्त भाग अर्थ के पीछे के उद्देश्य की विवेचना। * [[उपनिषद्|उपनिषद]] - [[ब्रह्म]], [[माया]] व [[परमेश्वर]], [[अविद्या|अविद्या,]] [[जीवात्मा]] और जगत् के स्वभाव और सम्बन्ध का बहुत ही दार्शनिक और ज्ञानपूर्वक वर्णन वाला भाग। जैसा कि कृष्ण यजुर्वेद में मन्त्रखण्ड में ही ब्राह्मण है। शुक्ल यजुर्वेद मन्त्रभाग में ही ईशावास्योपनिषद् है। उपर के चारों खंड वेद होने पर भी कुछ लोग केवल 'संहिता' को ही वेद मानते हैं। ===वर्गीकरण का इतिहास=== द्वापरयुग की समाप्ति के समय महर्षि कृष्णद्वैपायन [[वेदव्यास]] ने [[यज्ञ|यज्ञानुष्ठान]] के उपयोग को दृष्टिगत रखकर उस एक वेद के ४ विभाग कर दिये और इन चारों विभागों की शिक्षा चार शिष्यों को दी। ये ही चार विभाग ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेद के नाम से प्रसिद्ध है। [[पिप्लाद|पिप्पलाद]], [[वैशम्पायन]], [[जैमिनि]] और [[सुमन्तु]] नामक ४ शिष्यों को क्रमशः ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेद की शिक्षा दी। इन चार शिष्यों ने शाकल आदि अपने भिन्न भिन्न शिष्यों को पढ़ाया। इन शिष्यों के द्वारा अपने अपने अधीन वेदों के प्रचार व संरक्षण के कारण वे [[वैदिक ग्रन्थ]], [[चरण]], [[शाखा]], [[प्रतिशाखा]] और [[अनुशाखा]] के माध्यम से अनेक रूपों में विस्तारित हो गये व उन्हीं प्रचारक ऋषियों के नाम से प्रसिद्ध हैं। परंतु अनेक विद्वानों का मानना है कि वेद आरंभ से ही चार हैं। ===शाखा === पूर्वोक्त चार शिष्यों ने शुरु में जितने शिष्यों को अनुश्रवण कराया वे चरण समूह कहलाये। प्रत्येक चरण समूह में बहुत सी शाखाएं होती हैं और इसी तरह प्रतिशाखा, अनुशाखा आदि बन गए। वेद की अनेक शाखाएं यानि व्याख्यान का तरीका बतायी गयी हैं। ऋषि पतंजलि के महाभाष्य के अनुसार ऋग्वेद की २१, यजुर्वेद की १०१, सामवेद की १००१, अर्थववेद की ९ अतः इस प्रकार ११३१ शाखाएं हैं परन्तु आज १२ शाखाओं के ही मूल ग्रन्थ उपलब्ध हैं। वेद की प्रत्येक शाखा की वैदिक शब्दराशि चार भागों में उपलब्ध है: 1. [[संहिता]] 2. [[ब्राह्मण]] 3. [[आरण्यक]] 4. [[उपनिषद्]]। कुछ विद्वान् '''इन में संहिता को ही वेद मानते हैं'''। शेष तीन भाग को वेदों के व्याख्या ग्रन्थ मानते हैं। अलग अलग शाखाओं में मूल संहिता तो वही रहती है लेकिन आरण्यक और ब्राह्मण ग्रंथों में अन्तर आ जाता है। कई मंत्र भागों में भी उपनिषद मिलता है जैसा कि शुक्ल यजुर्वेद मन्त्रभाग में इशावास्योपनिषद। पुराने समय में जितनी शाखाएं थी उतने ही मन्त्र, ब्राह्मण, आरण्यक और उपनिषद होते थे। इतनी शाखायें होने के बाबजूद भी आजकल कुल ९ शाखाओं के ही ग्रंथ मिलते हैं। अन्य शाखाओं में किसी के मन्त्र, किसी के ब्राह्मण, किसी के आरण्यक तो किसी के उपनिषद ही पाया जाता है। इतना ही नही, कई शाखाओं के तो केवल उपनिषद ही पाए जाते हैं, तभी तो उपनिषद अधिक मिलते हैं। ==वेदों के विषय== वैदिक ऋषियौ ने वेदों को जनकल्याणमे प्रवृत्त पाया। निस्संदेह जैसा कि - ''यथेमां वाचं कल्याणिमावदानि जनेभ्यः'' वैसा ही ''वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ता कालानुपूर्व्याभिहिताश्च यज्ञाः तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिषं वेद स वेद यज्ञम् '' वेदों की प्रवृत्तिः जनकल्याण के कार्य में है। वेद शब्द विद् धातु में घं प्रत्यय लगने से बना है। संस्कृत ग्रन्थों में ''विद् ज्ञाने'' और ''विद्‌ लाभे'' जैसे विशेषणों से विद् धातु से ज्ञान और लाभ के अर्थ का बोध होता है। वेदों के विषय उन की व्याख्या पर निर्भर करते हैं - अग्नि, यज्ञ, सूर्य, इंद्र (आत्मा तथा बिजली के अर्थ में), सोम, ब्रह्म, मन-आत्मा, जगत्-उत्पत्ति, पदार्थों के गुण, धर्म (उचित - अनुचित), दाम्पत्य, ध्यान - योग, प्राण (श्वास की शक्ति) जैसे विषय इस में बारंबार आते हैं। यज्ञ में [[ देवता]], द्रव्य, उद्देश्य,और विधि आदि विनियुक्त होते हैं। ग्रंथों के हिसाब से इन का विवरण इस प्रकार है - ==== [[ऋग्वेद]] ==== ऋग्वेद को चारों वेदों में सबसे प्राचीन माना जाता है। इस को २ प्रकार से बाँटा गया है। प्रथम प्रकार में इसे १० मण्डलों में विभाजित किया गया है। मण्डलों को सूक्तों में, सूक्त में कुछ ऋचाएं होती हैं। कुल ऋचाएं 10647 हैं। दूसरे प्रकार से ऋग्वेद में 64 अध्याय हैं। आठ-आठ अध्यायों को मिलाकर एक अष्टक बनाया गया है। ऐसे कुल आठ अष्टक हैं। फिर प्रत्येक अध्याय को वर्गों में विभाजित किया गया है। वर्गों की संख्या भिन्न-भिन्न अध्यायों में भिन्न भिन्न ही है। कुल वर्ग संख्या 2024 है। प्रत्येक वर्ग में कुछ मंत्र होते हैं। सृष्टि के अनेक रहस्यों का इनमें उद्घाटन किया गया है। पहले इसकी 21 शाखाएं थीं परन्तु वर्तमान में इसकी निकल शाखा का ही प्रचार है। ==== [[यजुर्वेद]] ==== इसमें गद्य और पद्य दोनों ही हैं। इसमें यज्ञ कर्म की प्रधानता है। प्राचीन काल में इसकी 101 शाखाएं थीं परन्तु वर्तमान में केवल पांच शाखाएं हैं - काठक, कपिष्ठल, मैत्रायणी, तैत्तिरीय, वाजसनेयी। इस वेद के दो भेद हैं - कृष्ण यजुर्वेद और शुक्ल यजुर्वेद। कृष्ण यजुर्वेद का संकलन महर्षि वेद व्यास ने किया है। इसका दूसरा नाम तैत्तिरीय संहिता भी है। इसमें मंत्र और ब्राह्मण भाग मिश्रित हैं। शुक्ल यजुर्वेद - इसे सूर्य ने याज्ञवल्क्य को उपदेश के रूप में दिया था। इसमें 15 शाखाएं थीं परन्तु वर्तमान में माध्यन्दिन को जिसे वाजसनेयी भी कहते हैं प्राप्त हैं। इसमें 40 अध्याय, 303 अनुवाक एवं 1975 मंत्र हैं। अन्तिम चालीसवां अध्याय ईशावास्योपनिषद है। ==== [[सामवेद संहिता|सामवेद]] ==== यह गेय ग्रन्थ है। इसमें गान विद्या का भण्डार है, यह भारतीय संगीत का मूल है। ऋचाओं के गायन को ही साम कहते हैं। इसकी 1001 शाखाएं थीं। परन्तु आजकल तीन ही प्रचलित हैं - कोथुमीय, जैमिनीय और राणायनीय। इसको पूर्वार्चिक और उत्तरार्चिक में बांटा गया है। पूर्वार्चिक में चार काण्ड हैं - आग्नेय काण्ड, ऐन्द्र काण्ड, पवमान काण्ड और आरण्य काण्ड। चारों काण्डों में कुल 640 मंत्र हैं। फिर महानाम्न्यार्चिक के 10 मंत्र हैं। इस प्रकार पूर्वार्चिक में कुल 650 मंत्र हैं। छः प्रपाठक हैं। उत्तरार्चिक को 21 अध्यायों में बांटा गया। नौ प्रपाठक हैं। इसमें कुल 1225 मंत्र हैं। इस प्रकार सामवेद में कुल 1875 मंत्र हैं। इसमें अधिकतर मंत्र ऋग्वेद से लिए गए हैं। इसे उपासना का प्रवर्तक भी कहा जा सकता है। ==== [[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]] ==== इसमें गणित, विज्ञान, आयुर्वेद, समाज शास्त्र, कृषि विज्ञान, आदि अनेक विषय वर्णित हैं। कुछ लोग इसमें मंत्र-तंत्र भी खोजते हैं। यह वेद जहां ब्रह्म ज्ञान का उपदेश करता है, वहीं मोक्ष का उपाय भी बताता है। इसे ब्रह्म वेद भी कहते हैं। इसमें मुख्य रूप में अथर्वण और आंगिरस ऋषियों के मंत्र होने के कारण अथर्व आंगिरस भी कहते हैं। यह 20 काण्डों में विभक्त है। प्रत्येक काण्ड में कई-कई सूत्र हैं और सूत्रों में मंत्र हैं। इस वेद में कुल 5977 मंत्र हैं। इसकी आजकल दो शाखाएं शौणिक एवं पिप्पलाद ही उपलब्ध हैं। अथर्ववेद का विद्वान् चारों वेदों का ज्ञाता होता है। यज्ञ में ऋग्वेद का होता देवों का आह्नान करता है, सामवेद का उद्गाता सामगान करता है, यजुर्वेद का अध्वर्यु देव:कोटीकर्म का वितान करता है तथा अथर्ववेद का ब्रह्म पूरे यज्ञ कर्म पर नियंत्रण रखता है। ===उपवेद, उपांग=== '''{{मुख्य|उपवेद}}''' प्रतिपदसूत्र, अनुपद, छन्दोभाषा ([[प्रातिशाख्य]]), [[धर्मशास्त्र]], न्याय तथा [[वैशेषिक दर्शन|वैशेषिक-]] ये ६ दर्शऩ उपांग ग्रन्थ भी उपलब्ध है। आयुर्वेद, धनुर्वेद, गान्धर्ववेद तथा स्थापत्यवेद- ये क्रमशः चारों वेदों के उपवेद [[कात्यायन]] ने बतलाये हैं। #[[वास्तु शास्त्र|स्थापत्यवेद]] - स्थापत्यकला के विषय, जिसे [[वास्तु शास्त्र]] या [[वास्तुकला]] भी कहा जाता है, इसके अन्तर्गत आता है। #[[धनुर्वेद]] - युद्ध कला का विवरण। इसके ग्रंथ विलुप्त प्राय हैं। #[[गन्धर्व वेद|गन्धर्वेद]] - गायन कला। #[[आयुर्वेद]] - वैदिक ज्ञान पर आधारित स्वास्थ्य विज्ञान। == वेद के अंग == '''{{मुख्य|वेदांग}}''' वेदों के सर्वांगीण अनुशीलन के लिये [[शिक्षा (वेदांग)]], [[निरुक्त]], [[व्याकरण]], [[छंद|छन्द]], और [[कल्प (वेदांग)]], [[ज्योतिष]] के ग्रन्थ हैं जिन्हें '''६ अंग''' कहते हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/news/opinion/article/sound-and-meaning-of-veda-23245229|title=Sound and meaning of Veda}}</ref> अंग के विषय इस प्रकार हैं - #'''शिक्षा''' - ध्वनियों का उच्चारण। #'''निरुक्त''' - शब्दों का मूल भाव। इनसे वस्तुओं का ऐसा नाम किस लिये आया इसका विवरण है। शब्द-मूल, शब्दावली, और शब्द निरुक्त के विषय हैं। #'''व्याकरण''' - संधि, समास, उपमा, विभक्ति आदि का विवरण। वाक्य निर्माण को समझने के लिए आवश्यक। #'''छन्द''' - गायन या मंत्रोच्चारण के लिए आघात और लय के लिए निर्देश। #'''कल्प''' - [[यज्ञ]] के लिए विधिसूत्र। इसके अन्तर्गत श्रौतसूत्र, गृह्यसूत्र, धर्मसूत्र और शुल्बसूत्र |वेदोक्त कार्य सम्पन्न करना और समर्पण करनेमे इनका महत्व है। #'''ज्योतिष''' - समय का ज्ञान और उपयोगिता| आकाशीय पिंडों (सूर्य, पृथ्वी, नक्षत्रों) की गति और स्थिति से । इसमें वेदांगज्योतिष नामक ग्रन्थ प्रत्येक वेदके अलग अलग थे | अब लगधमुनि प्रोक्त चारों वेदों के वेदांगज्योतिषों में दो ग्रन्थ ही पाए जा रहे हैं -एक आर्च पाठ और दुसरा याजुस् पाठ | इस ग्रन्थ में सोमाकर नामक विद्वानके प्राचीन भाष्य मिलता है साथ ही कौण्डिन्न्यायन संस्कृत व्याख्या भी मिलता है। == वैदिक स्वर प्रक्रिया == '''{{मुख्य|वैदिक स्वराघात}}''' [[चित्र:Rigved swar.png|thumb|right|400px|वैदिक स्वर लिखने की कला - देवनागरी लिपि में]] वेद की संहिताओं में मंत्राक्षरों में खड़ी तथा आड़ी रेखायें लगाकर उनके उच्च, मध्यम, या मन्द संगीतमय स्वर उच्चारण करने के संकेत किये गये हैं। इनको '''उदात्त''', '''अनुदात्त''' ऒर '''स्वारित''' के नाम से अभिहित किया गया है। ये स्वर बहुत प्राचीन समय से प्रचलित हैं और महामुनि [[पतञ्जलि|पतंजलि]] ने अपने [[महाभाष्य]] में इनके मुख्य मुख्य नियमों का समावेश किया है। स्वरों को अधिक या न्यून रूप से बोले जाने के कारण इनके भी दो-दो भेद हो जाते हैं। जैसे उदात्त-उदात्ततर, अनुदात्त-अनुदात्ततर, स्वरित-स्वरितोदात्त। इनके अलावा एक और स्वर माना गया है - श्रुति - इसमें तीनों स्वरों का मिलन हो जाता है। इस प्रकार कुल स्वरों की संख्या ७ हो जाती है। इन सात स्वरों में भी आपस में मिलने से स्वरों में भेद हो जाता है जिसके लिए स्वर चिह्नों में कुछ परिवर्तन हो जाता है। यद्यपि इन स्वरों के अंकण और टंकण में कई विधियाँ प्रयोग की जाती हैं और प्रकाशक-भाष्यकारों में कोई एक विधा सामान्य नहीं है, अधिकांश स्थानों पर अनुदात्त के लिए अक्षर के नीचे एक आड़ी लकीर तथा स्वरित के लिए अक्षर के ऊपर एक खड़ी रेखा बनाने का नियम है। उदात्त का अपना कोई चिह्न नहीं है। इससे अंकण में समस्या आने से कई लेखक-प्रकाशक स्वर चिह्नों का प्रयोग ही नहीं करते। ये स्वर इतने क्षमतावान होते है कि सही प्रयोग न होने पर मन्त्रों के अर्थों को भी बदल देते हैं। == वैदिक छंद == {{main|वैदिक छंद }} वैदिक मंत्रों में प्रयुक्त छंद कई प्रकार के हैं जिनमें मुख्य हैं {{cn|date=मई 2017}}- # '''[[गायत्री छंद|गायत्री]]''' - सबसे प्रसिद्ध छंद।आठ वर्णों (मात्राओं) के तीन पाद। गीता में भी इसको सर्वोत्तम बताया गया है (ग्यारहवें अध्याय में)। इसी में प्रसिद्ध [[गायत्री मन्त्र|गायत्री मंत्र]] ढला है। # '''[[त्रिष्टुप छंद|त्रिष्टुप]]''' - ११ वर्णों के चार पाद - कुल ४४ वर्ण। # '''[[अनुष्टुप छंद|अनुष्टुप]]''' - ८ वर्णों के चार पाद, कुल ३२ वर्ण। [[वाल्मीकि रामायण]] तथा [[श्रीमद्भगवद्गीता|गीता]] जैसे ग्रंथों में भई इस्तेमाल हुआ है। इसी को [[श्लोक]] भी कहते हैं। # '''[[जगती छंद|जगती]]''' - ८ वर्णों के ६ पाद, कुल ४८ वर्ण। # बृहती- ८ वर्णों के ४ पाद कुल ३२ वर्ण # पंक्ति- ४ या ५ पाद कुल ४० अक्षर २ पाद के बाद विराम होता है पादों में अक्षरों की संख्याभेद से इसके कई भेद हैं # उष्णिक- इसमें कुल २८ वर्ण होते हैं तथा कुल ३ पाद होते हैं २ में आठ आठ वर्ण तथा तीसरे में १२ वर्ण होते हैं दो पद के बाद विराम होता है बढे हुए अक्षरों के कारण इसके कई भेद होते हैं == वेद की शाखाएँ == '''{{मुख्य|वैदिक शाखाएँ}}''' इसके अनुसार वेदोक्त यज्ञों का अनुष्ठान ही वेद के शब्दों का मुख्य उपयोग माना गया है। सृष्टि के आरम्भ से ही यज्ञ करने में साधारणतया मन्त्रोच्चारण की शैली, मन्त्राक्षर एवं कर्म-विधि में विविधता रही है। इस विविधता के कारण ही वेदों की शाखाओं का विस्तार हुआ है। यथा-[[ऋग्वेद]] की २१ शाखा, [[यजुर्वेद]] की १०१ शाखा, [[सामवेद संहिता|सामवेद]] की १००० शाखा और [[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]] की ९ शाखा- इस प्रकार कुल १,१३१ शाखाएँ हैं। इस संख्या का उल्लेख महर्षि [[पतञ्जलि|पतंजलि]] ने अपने [[महाभाष्य]] में भी किया है। उपर्युक्त १,१३१ शाखाओं में से वर्तमान में केवल १२ शाखाएँ ही मूल ग्रन्थों में उपलब्ध हैः- # ऋग्वेद की २१ शाखाओं में से केवल २ शाखाओं के ही ग्रन्थ प्राप्त हैं- '''शाकल-शाखा''' और '''शांखायन शाखा'''। # यजुर्वेद में कृष्णयजुर्वेद की ८६ शाखाओं में से केवल ४ शाखाओं के ग्रन्थ ही प्राप्त है- '''तैत्तिरीय-शाखा''', '''मैत्रायणीय शाखा''', '''कठ-शाखा''' और '''कपिष्ठल-शाखा''' # शुक्लयजुर्वेद की १५ शाखाओं में से केवल २ शाखाओं के ग्रन्थ ही प्राप्त है- '''माध्यन्दिनीय-शाखा''' और '''काण्व-शाखा'''। # सामवेद की १,००० शाखाओं में से केवल २ शाखाओं के ही ग्रन्थ प्राप्त है- '''कौथुम-शाखा''' और '''जैमिनीय-शाखा'''। # अथर्ववेद की ९ शाखाओं में से केवल २ शाखाओं के ही ग्रन्थ प्राप्त हैं- '''शौनक-शाखा''' और '''पैप्पलाद-शाखा'''। उपर्युक्त १२ शाखाओं में से केवल ६ शाखाओं की अध्ययन-शैली प्राप्त है-शाकल, तैत्तरीय, माध्यन्दिनी, काण्व, कौथुम तथा शौनक शाखा। यह कहना भी अनुपयुक्त नहीं होगा कि अन्य शाखाओं के कुछ और भी ग्रन्थ उपलब्ध हैं, किन्तु उनसे शाखा का पूरा परिचय नहीं मिल सकता एवं बहुत-सी शाखाओं के तो नाम भी उपलब्ध नहीं हैं। == अन्य मतों की दृष्टि में वेद == वेदों के कई शब्दों को समझना उतना सरल नहीं रहा है। ऋषियों ने वेदों का वास्तविक अर्थ समझने के लिए वेदांङ्गों का निर्माण किया गया। इस का कारण इन में वर्णित अर्थों को जाना नहीं जा सकता। सबसे अधिक विवाद वार्ता ईश्वर के स्वरूप, यानि एकमात्र या अनेक देवों के सादृश्य को लेकर हुआ है। वेदों के वास्तविक अर्थ वह ही कर सकता है जो वेदांग - शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष का ज्ञाता है। पाश्चात्य संस्कृत विद्वानों की व्याख्या भी हिन्द - आर्य जाति के सिद्धांत से प्रेरित रही है। प्राचीन काल में ही इन की सत्ता को चुनौती देकर कई ऐसे मत प्रकट हुए जो आज भी धार्मिक मत कहलाते हैं लेकिन कई रूपों में भिन्न हैं। इन का मुख्य अन्तर नीचे स्पष्ट किया गया है। उन में से जिस का अपना अविच्छिन्न परम्परा से वेद, शाखा और कल्पसूत्रों से निर्देशित होकर एक अद्वितीय ब्रह्म तत्व को ईश्वर मान कर किसी एक देववाद में न उलझ कर वेदवाद में रमण करते हैं वे सनातन वैदिक [[हिन्दू वर्ण व्यवस्था|वर्णाश्रम]] धर्म मानने वाले हैं वे ही वेदों को सर्वोपरि मानते हैं। इस के अलावा अलग अलग विचार रखने वाले और पृथक् पृथक् देवता मानने वाले कुछ सम्प्रदाय ये हैं। *[[जैन धर्म|जैन]] - इन को मूर्ति पूजा के प्रवर्तक माना जाता है। ये वेदों को श्रेष्ठ नहीं मानते पर अहिंसा के मार्ग पर बल देते हैं। जैन मत में जैन दृष्टि से अहिंसा का पालन किया जाता है। *[[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] - बौद्ध मत वाले में महात्मा बुद्ध के प्रवर्तित ध्यान और तृष्णा को दुःखों का कारण बताया है। वेदों में लिखे ध्यान के महत्व को ये तो मानते हैं पर ईश्वर की सत्ता को नहीं मानते हैं। ये भी वेद नहीं मानते हैं। *[[शैव]] - वेदों में वर्णित रूद्र के रूप शिव को सर्वोपरि समझने वाले शैव हैं। शैव मत वाले अपने को वैदिक धर्म के मानने वाले मानते हैं और शिव को एकमात्र ईश्वर का कल्याणकारी रूप मानते हैं, परंतु शैव जन शंकर देव के रूप (जिस में नंदी बैल, जटा, बाघंबर इत्यादि हैं) को विश्व का कर्ता मानते हैं। *[[वैष्णव सम्प्रदाय|वैष्णव]] - विष्णु और उन के अवतारों को ईश्वर मानने वाले वैष्णव हैं। ये वैदिक ग्रन्थों से अधिक अपने आगम मत को सर्वोपरि मानते हैं। विष्णु को ही एक ईश्वर बताते हैं और जिस के अनुसार सर्वत्र व्याप्त हुआ ईश्वर विष्णु कहलाता है। *[[शाक्त सम्प्रदाय|शाक्त]] - शाक्त मत वाले अपने को वेदोक्त मानते तो है किंतु पूर्वोक्त शैव, वैष्णव से श्रेष्ठ समझते हैं, महाकाली, महालक्ष्मी और महासरस्वती के रूप में नवकोटि दुर्गा को इष्टदेवता मानते हैं और इन को सृष्टिकारिणी मानते हैं। *[[सौर सम्प्रदाय|सौर]] - सौर मत वाले जगत् साक्षी सूर्य को और उन के विभिन्न अवतारों को ईश्वर मानते हैं। वे स्थावर और जंगम का आत्मा सूर्य ही है ऐसा मानते हैं। *[[गाणपत्य]] - देव गणेश को ईश्वर समझते हैं। साक्षात् शिवादि देवों ने भी उन की उपासना कर के सिद्धि प्राप्त की है, ऐसा मानते हैं। *[[सिख]] - इस मत का विश्वास एकमात्र ईश्वर में तो है, लेकिन वेदों को ईश्वर की वाणी नहीं मानते हैं। *[[आर्य समाज]] - ये निराकार ईश्वर के उपासक हैं। ये वेद को ईश्वरीय ज्ञान मानते हैं। ये मानते हैं कि वेद आदि सृष्टि में अग्नि, वायु, आदित्य तथा अङ्गिरा आदि ऋषियों के अन्तस् में उत्पन्न हुआ। वेदों को अंतिम प्रमाण स्वीकार करते हैं और वेदों के अनन्तर जिन पुराण आदि की रचना हुई इन को वेद विरुद्ध मानते हुए अस्वीकार करते हैं। रामायण तथा महाभारत के इतिहास को स्वीकार करते हैं। इस समाज के संस्थापक स्वामी दयानन्द सरस्वती थे जिन्होंने वेदों की ओर लौटने का संदेश दिया। ये अर्वाचीन वैदिक हैं। '''यज्ञ :''' यज्ञ के वर्तमान रूप के महत्व को लेकर कई विद्वानों, मतों और भाष्यकारों में विरोधाभास है। यज्ञ में अग्नि के प्रयोग को प्राचीन [[पारसी]] पूजन विधि के इतना समान होना और हवन की अत्यधिक महत्ता के प्रति विद्वानों में रुचि रही है। '''देवताः''' देव शब्द को लेकर ही कई विद्वानों में असहमति रही है। वेदोक्त निर्गुण - निराकार और सगुण - साकार में से अन्तिम पक्ष को मानने वाले कई मतों में (जैसे - शैव, वैष्णव, शाक्त, सौर, गाणपत, कौमार) इसे महामनुष्य के रूप में विशिष्ट शक्ति प्राप्त साकार चरित्र समझते हैं और उन का मूर्ति रूप में पूजन करते हैं तो अन्य कई इन्हें ईश्वर (ब्रह्म, सत्य) के ही नाम बताते हैं। परोपकार (भला) करने वाली वस्तुएँ (यथा नदी, सूर्य), विद्वान् लोग और मार्गदर्शन करने वाले मंत्रों को देव कहा गया है। उदाहरणार्थ अग्नि शब्द का अर्थ आग न समझ कर सबसे ''आगे'' यानि ''प्रथम'' यानि परमेश्वर समझते हैं। देवता शब्द का अर्थ दिव्य, यानि परमेश्वर (निराकार, ब्रह्म) की शक्ति से पूर्ण माना जाता है - जैसे पृथ्वी आदि। इसी मत में महादेव, देवों के अधिपति होने के कारण ईश्वर को कहते हैं। इसी तरह सर्वत्र व्यापक ईश्वर ''विष्णु'' और सत्य होने के कारण ''ब्रह्मा'' कहलाता है। इस प्रकार ब्रह्मा, विष्णु और महादेव किसी चरित्र के नाम नहीं बल्कि ईश्वर के ही नाम है। व्याकरण और निरुक्त के बल पर ही वैदिक और लौकिक शब्दों के अर्थ निर्धारण किया जाता है। इस के अभाव में अर्थ के अनर्थ कर बैठते हैं। <ref> {{cite book|author=दयान्नद सरस्वती |page= 24-25|title=सत्यार्थ प्रकाश}} </ref> इसी प्राकर [[गणेश]] (गणपति), [[ब्रह्मा|प्रजापति]], [[देवी]], [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]], [[लक्ष्मी]] इत्यादि परमेश्वर के ही नाम हैं। वेदादि शास्त्रौंमे आए विभन्न एक ही परमेश्वरके है। जैसा की उपनिषदौंमे कहा गया है - एको देव सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। कुछ लोग ईश्वरके सगुण - निर्गुण स्वरुपमे झगड़ते रहते हैं। इन में से कोई मूर्तिपूजा करते हैं और कोई ऐसे लोग हैं जो मूर्तिपूजा के विरुद्ध हैं और ईश्वर को एकमात्र सत्य, सर्वोपरि समझते हैं। '''अश्वमेध :''' राजा द्वारा न्यायपूर्वक अपनी प्रजा का पालन करना ''अश्वमेध यज्ञ'' कहलाता है। अनेक विद्वानों का मानना है कि मेध शब्द में ''अध्वरं'' का भी प्रयोग हुआ है जिस का अर्थ है अहिंसा। अतः मेध का भी अर्थ कुछ और रहा होगा। इसी प्रकार अश्व शब्द का अर्थ घोड़ा न रहकर शक्ति रहा होगा। [[राम शर्मा|श्रीराम शर्मा आचार्य]] कृत भाष्यों के अनुसार अश्व शब्द का अर्थ शक्ति, ''गौ'' शब्द का अर्थ पोषण है। इस से अश्वमेध का अर्थ घोड़े का बलि से इतर होती प्रतीत होती है। '''सोम :''' कुछ लोग इसे शराब (मद्य) मानते हैं लेकिन कई अनुवादों के अनुसार इसे कूट पीसकर बनाया जाता था। अतः ये शराब जैसा कोई पेय नहीं लगता। पर इसके असली रूप का निर्धारण नहीं हो पाया है। == इन्हें भी देखें == * [[वैदिक साहित्य]] * [[सर्वानुक्रमणी]] * [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]] * [[वैदिक धर्म]] * [[वैदिक संस्कृति]] * [[वैदिक सभ्यता]] * [[वैदिक संस्कृत]] * [[वैदिक शाखाएँ]] * [[ऋषि]] * [[अवेस्ता]] == सन्दर्भ == <references/> == ग्रन्थसूची == {{refbegin|30em}} <!-- A --> * {{Citation | last =एंथनी | first =डेविड डब्ल्यू. | year =2007 | title =The Horse The Wheel And Language. How Bronze-Age Riders From the Eurasian Steppes Shaped The Modern World | publisher =प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस}} * {{citation |last=आप्टे |first= वामन शिवराम |title=The Practical Sanskrit-English Dictionary |year=1965 | edition=चौथा संशोधित और विस्तृत संस्करण |publisher=[[मोतीलाल बनारसीदास]] |location= दिल्ली |isbn=978-81-208-0567-5}} [http://www.aa.tufs.ac.jp/~tjun/sktdic/ Search] * {{citation |last=अवारी |first=बुरजोर |title=India: The Ancient Past|year=2007 |publisher=रूटलेज|location=लंदन |isbn= 978-0-415-35616-9}} <!-- B --> * {{Citation|last=बनर्जी|first=सुरेश चंद्रा|year=1989|title=A Companion to Sanskrit Literature|publisher=मोतीलाल बनारसीदास|isbn=978-81-208-0063-2|url=https://books.google.com/books?id=JkOAEdIsdUsC}} * {{Citation | last =बार्टली | first =क्रिस्ट |year=2001 | chapter =Shankara | editor-last =लीमैन | editor-first =ओलिवर | title =Encyclopedia of Asian Philosophy | publisher = रूटलेज |isbn=978-0-4151-7281-3}} * {{Citation | last =ब्रू | first =मैन्स | year =2016 | chapter =Rites of Burial and Immersion: Hindu Ritual practices on Disposing of Sacred Texts in Vrindavan | editor-last =मिरवोल्ड | editor-first =क्रिस्टीना | title =The Death of Sacred Texts: Ritual Disposal and Renovation of Texts in World Religions | publisher =रूटलेज}} * {{Citation | editor-last1 =बसवेल | editor-first1 = रॉबर्ट ई. | editor-last2 =लोपेज़ | editor-first2 =डोनाल्ड एस. जूनियर| year =2013 | chapter =Nālandā | title =The Princeton dictionary of Buddhism | location =प्रिंसटन | publisher = प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn =978-1-4008-4805-8 }} <!-- C --> *{{cite book|author= जे.वी. चेल्लिया|title= Pattupattu – Ten Tamil Idylls (Tamil Verses with Englilsh Translation)| year= 1946|url = https://archive.org/details/PattupattuTenTamilIdylls_20180715/page/n1| publisher= तमिल विश्वविद्यालय (1985 print)}} * {{Citation | last =कॉलिन्स | first =रान्डल | year =2009 | title =The Sociology of Philosophies | publisher =हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस}} * {{cite book | editor-last1=कावर्ड | editor-first1=हेरोल्ड जी. | editor-last2=राजा | editor-first2=के. कुंजुन्नी| editor-last3=पॉटर | editor-first3=कार्ल | year=1990 | title=Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 5: The Philosophy of the Grammarians | publisher=प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn=978-81-208-0426-5 | url=https://books.google.com/books?id=2CEj6wRqeRAC }} * {{cite book | last =कावर्ड | first =हेरोल्ड | year =2008 | title =The perfectibility of human nature in eastern and western thought | publisher =एसयूएनवाई प्रेस | isbn =978-0-7914-7336-8 | url =https://books.google.com/books?id=LkE_8uch5P0C }} <!-- D --> * {{Citation | last =दलाल | first =रोशेन | year =2014 | title =The Vedas: An Introduction to Hinduism's Sacred Texts | publisher =पेंगुइन यूके | isbn =978-81-8475-763-7 | url =https://books.google.com/books?id=UCEoAwAAQBAJ }} * {{Citation | last =देशपांडे | first =माधव एम. | year =1990 | title =Changing Conceptions of the Veda: From Speech-Acts to Magical Sounds | journal =अड्यार लाइब्रेरी बुलेटिन | url =https://www.scribd.com/document/378011865/Madhav-Deshpande-Changing-Conceptions-of-the-Veda-From-Speech-Acts-to-Magical-Sounds | access-date =7 जून 2020 | archive-date =1 अगस्त 2020 | archive-url =https://web.archive.org/web/20200801162442/https://www.scribd.com/document/378011865/Madhav-Deshpande-Changing-Conceptions-of-the-Veda-From-Speech-Acts-to-Magical-Sounds | url-status =dead }} * {{Citation | last =डोनिगर |first =वेंडी | year =2010 | title =The Hindus: An Alternative History | publisher =ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस}} * {{Citation |last=दत्त |first=सागरिका |year=2006 |title=India in a Globalized World |url=https://books.google.com/books?id=I4zaCQAAQBAJ |publisher=मैनचेस्टर यूनिवर्सिटी प्रेस |isbn=978-1-84779-607-3 }} * {{Citation|last=डायर |first=राहेल|year=2013|title=What Do Hindus Believe?|publisher=ग्रांटा बुक्स|isbn=978-1-84708-940-3}} <!-- F --> * {{Citation | last1=फिलियोज़ैट | first1= पियरे-सिल्वेन| year=2004 | chapter=Ancient Sanskrit Mathematics: An Oral Tradition and a Written Literature | editor1-last=चेमला | editor1-first=कैरिन | editor2-last=कोहेन | editor2-first=रॉबर्ट एस. | editor3-last=रेन | editor3-first=जुर्गन | title=History of Science, History of Text (Boston Series in the Philosophy of Science) | pages=137–157 | location=डॉर्ड्रेक्ट |publisher= स्प्रिंगर नीदरलैंड्स | doi=10.1007/1-4020-2321-9_7 | isbn=978-1-4020-2320-0 }} * {{citation | last =फ्लड | first =गैविन | year =1996 | title =An Introduction to Hinduism | publisher =कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn =978-0-521-43878-0 | url =https://archive.org/details/introductiontohi0000floo | url-access =registration }} * {{citation | editor-last =फ्लड | editor-first =गैविन | title =The Blackwell Companion to Hinduism |year=2003 |publisher=ब्लैकवेल|location =माल्डेन, मैसाचुसेट्स | isbn=978-1-4051-3251-0 }} * {{Citation | editor-last =फ्लड | editor-first =गैविन | title =The Blackwell Companion to Hinduism |year=2008 | publisher = जॉन विली एंड संस |location=न्यूयॉर्क| isbn =978-0-4709-9868-7}} * {{Citation | editor-last =फ्रेज़ियर | editor-first =जेसिका | year =2011 | title =The Continuum Companion to Hindu Studies | location =लंदन | publisher =कंटीन्यूम | isbn =978-0-8264-9966-0 | url =https://archive.org/details/continuumcompani00fraz | url-access =limited }} * {{Citation | last =फ्रेशी | first =एलिसा | year =2012 | title =Duty, Language and Exegesis in Prabhakara Mimamsa | publisher = ब्रिल | isbn =978-90-04-22260-1}} <!-- G --> * {{Citation | last =गैलेविच | first =सेज़री | year =2004 | chapter =Changing Canons: What did Sayana think he commented upon | editor-last1 =बाल्सेरोविच | editor-first1 =पियोटर | editor-last2 =मेजर | editor-first2 =मारेक | title =Essays in Indian Philosophy, Religion and Literature | publisher =मोतीलाल बनारसीदास प्रकाशक}} * {{Citation | last =गैलेविच | first =सेज़री | year =2011 | chapter =Why Should the Flower of Dharma be Invisible? Sayana's Vision of the Unity of the Veda | editor-last =स्क्वार्सिनी | editor-first =फेडेरिको | title =Boundaries, Dynamics and Construction of Traditions in South Asia | publisher =एंथम प्रेस}} * {{Citation | last = गुडी | year =1987 | title =The interface between the written and the oral | publisher =कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस}} * {{Citation | last= ग्रिफ़िथ्स| first =पॉल जे. | year =1999 | title =Religious Reading: The Place of Reading in the Practice of Religion | publisher =ऑक्सफ़ोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस}} <!-- H --> * {{Citation | last =हेक्सम | first =इरविंग | year =2011| title =Understanding World Religions: An Interdisciplinary Approach | publisher =विल्फ्रेड लॉरियर यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn =978-0-310-31448-6}} * {{Citation | last =होल्ड्रेज| first =बारबरा ए. | year =1995 | title =Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture | publisher= एसयूएनवाई प्रेस | isbn =978-0-7914-1640-2}} * {{Citation | last =होल्ड्रेज| first =बारबरा ए. | year =1996 | title =Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture | publisher= एसयूएनवाई प्रेस | isbn =978-0-7914-1639-6}} * {{Citation | last =होल्ड्रेज| first =बारबरा ए. | year =2012 | title =Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture | publisher =एसयूएनवाई प्रेस | isbn =978-1-4384-0695-4}} <!-- J --> * {{Citation | last =जैक्सन | first =डब्ल्यू.जे | year =2016 | title =Vijayanagara Voices: Exploring South Indian History and Hindu Literature | publisher = रूटलेज}} * {{Citation| last =कुमार | first =जय | year=2014| chapter =Ayurveda and Early Indian Medicine | editor-last1 =जॉनस्टन | editor-first1 =लुकास एफ.| editor-last2 =बाउमन | editor-first2 =व्हिटनी |title=Science and Religion: One Planet, Many Possibilities|publisher= रूटलेज}} <!-- K --> * {{Citation | last =क्लोस्टरमायर | first =क्लाउस | year =1994 | title =A Survey of Hinduism | edition =second | publisher =स्टेट यूनिवर्सिटी ऑफ न्यूयॉर्क प्रेस| isbn =978-0-7914-2109-3}} * {{Citation | last =क्लोस्टरमायर | first =क्लाउस| year =2007 | title =A Survey of Hinduism | edition =third | publisher =स्टेट यूनिवर्सिटी ऑफ न्यूयॉर्क प्रेस | isbn =978-0-7914-7082-4}} * {{Citation | last =नैप | first =स्टीफन | year =2005 | title =The Heart of Hinduism: The Eastern Path to Freedom, Empowerment and Illumination | publisher = आईयूनिवर्स | isbn =978-0-595-35075-9}} <!-- L --> * {{Citation | last =लिपनर | first =जूलियस | year =2012 | title =Hindus: Their Religious Beliefs and Practices | publisher = रूटलेज | isbn =978-1-135-24060-8 | url =https://books.google.com/books?id=oH1FIareczEC }} * {{Citation | last =लोपेज़ | first = डोनाल्ड एस. जूनियर| year =2016 | title =Elaborations on Emptiness: Uses of the Heart Sūtra | publisher =प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस}} <!-- M --> * {{cite book |last=मैकडोनेल, |first=आर्थर एंथोनी |year=2004 |title=A Practical Sanskrit Dictionary |url=https://archive.org/details/mlbd.practicalsanskri0000macd_y6e8 |publisher=मोतीलाल बनारसीदास |isbn=978-81-208-2000-5}} * {{Citation|title=History of Philosophy, Eastern and Western|first=टी.एम.पी|last=महादेवन|editor1=सर्वपल्ली राधाकृष्णन|editor2=अर्देशिर रटनजी वाडिया|editor3=धीरेंद्र मोहन दत्ता|year=1952|publisher=जॉर्ज एलन और अनविन |oclc=929704391}} * {{Citation | last =माइकल्स | first =एक्सल | year=2004 | title =Hinduism: Past and Present | publisher =प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस| isbn =978-0-691-08953-9}} * {{cite book | last =माइकल्स | first =एक्सल | year =2016 | title =Homo Ritualis: Hindu Ritual and Its Significance for Ritual Theory | publisher =ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn =978-0-19-026263-1 | url =https://books.google.com/books?id=DSaxCgAAQBAJ }} * {{Citation | last =मिश्रा | first =कमल के. | year =2000 | title =Textbook of Anthropological Linguistics | publisher =कॉन्सेप्ट पब्लिशिंग कंपनी}} * {{MWSD}} <!--{{sfnref|Monier-Williams|1899}} --> * {{Citation | last =मूकरजी | first =आर. | year =2011 | orig-year =1947 | title =Ancient Indian Education: Brahmanical and Buddhist | publisher =मोतीलाल बनारसीदास पब्लिशर्स| isbn =978-81-208-0423-4 | author-link =राधा कुमुद मुखर्जी}} * {{Citation | last =मूलर | first =मैक्स | year =1892 | title =('Veda and Vedanta'), 7th lecture in ''India: What Can It Teach Us: A Course of Lectures Delivered Before the University of Cambridge'' | url =https://archive.org/details/indiawhatcanitte00mluoft | author-link =मैक्स मूलर }} <!-- N --> * {{Citation | last =नागप्पा | first =गौड़ा के. | year =2011 | title =The Bhagavadgita in the Nationalist Discourse | publisher =ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, | isbn =978-0-19-908847-8 | url =https://books.google.com/books?id=4PQtDwAAQBAJ&q=authority+vedas+ambedkar&pg=PT283 }} * {{Citation | last =नाकामुरा | first =हाजिमे | year =1983 | title =A History of Early Vedānta Philosophy, part 2 | publisher = मोतीलाल बनारसीदास}} <!-- O --> * {{Citation | last =ओबेरलीज़ | first =थॉमस | year =1998 | title =Die Religion des Rgveda: Kompositionsanalyse der Soma-Hymnen des R̥gveda | location =विएन | publisher = इंस्टिट्यूट फर इंडोलॉजी डेर यूनिवर्सिटेट विएन}} * {{Citation | last =ओलिवेल | first =पैट्रिक |year =1998 | orig-year =1996 | title =Upanișads. A New Translation by Patrick Olivelle | publisher =ऑक्सफोर्ड्स वर्ल्ड क्लासिक्स | isbn =978-0-19-954025-9}} * {{cite book |last =ओलिवेल | first =पैट्रिकk |title=Dharmasutras: The Law Codes of Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=gnVxqvPg9a0C |year=1999 |publisher=ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस |isbn=978-0-19-283882-7 }} * {{Citation | last1 =ओल्सन | first1 =डेविड आर. | last2 =कोल | first2 =माइकल | year =2013 | title =Technology, Literacy, and the Evolution of Society: Implications of the Work of Jack Goody | publisher =साइकोलॉजी प्रेस}} <!-- P --> * {{Citation | last =पोलॉक | first =शेल्डन | year =2011 | title =Boundaries, Dynamics and Construction of Traditions in South Asia | editor-last =स्क्वार्सिनी | editor-first =फेडेरिको | publisher = एंथम | isbn =978-0-85728-430-3}} * {{Citation | last =प्रसाद | first =लीला | year =2007 | title =Poetics of conduct : oral narrative and moral being in a South Indian town | location =न्यूयॉर्क| publisher =कोलंबिया यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn =978-0-231-13921-2}} * {{ Citation | last =प्रसाद | first = आर.यू.एस. | year =2020 | title =The Rig-Vedic and Post-Rig-Vedic Polity (1500 BCE-500 BCE) | publisher =वर्नोन प्रेस}} * {{Citation | last =प्रुथी | first =आर.के.| year =2004 | title =Vedic Civilisation | publisher =डिस्कवरी पब्लिशिंग | isbn =81-7141-875-9}} <!-- R --> * {{Citation | editor-last=राधाकृष्णन | editor-first=सर्वपल्ली | editor-link=सर्वेपल्लि राधाकृष्णन | editor2-last=मूर | editor2-first=चार्ल्स ए. | title=A Sourcebook in Indian Philosophy | year=1957 | edition=12वां प्रिंसटन पेपरबैक संस्करण| publisher= प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस |isbn=978-0-691-01958-1 | url=https://archive.org/details/sourcebookinindi00radh }} * {{Citation | last =रामबचन | first =अनंतनंद | year =1994 | chapter =Redefining the authority of scripture: The rejection of Vedic infallibility by Brahmo Samaj | editor-last =पैटन | editor-first =लॉरी एल. | title =Authority, Anxiety, and Canon: Essays in Vedic Interpretation | publisher =एसयूएनवाई प्रेस | isbn =978-0-7914-1938-0 | chapter-url =https://books.google.com/books?id=aZjp0kIK5fsC&q=authority+vedas+rejection&pg=PA272 }} * {{Citation | last =रथ | first =सरजू|year=2012|title=Aspects of Manuscript Culture in South India|publisher=लीडेन: ब्रिल|isbn=978-90-04-21900-7}} <!-- S --> * {{Citation | last =शार्फ़ | first =हर्टमट | year =2002 | title =Handbook of Oriental Studies | publisher =ब्रिल एकेडमिक| isbn =978-90-04-12556-8}} * {{Citation | last =शिफमैन | first =हेरोल्ड | year =2012 | title =Linguistic Culture and Language Policy | publisher = रूटलेज}} * {{Citation | last =शर्मा | first =डी. | year =2011 | title =Classical Indian Philosophy: A Reader | publisher =कोलंबिया यूनिवर्सिटी प्रेस}} * {{Citation | last1=स्टाल | first1=फ्रिट्स | year=1986 | title=The Fidelity of Oral Tradition and the Origins of Science | publisher=मेडेडेलिंगेन डेर कोनिंकलिजके नेदरलैंड्स एकेडमी वूर वेटेन्सचप्पन, नॉर्थ हॉलैंड पब्लिशिंग कंपनी }} * {{Citation |last=सुलिवन |first= बी. एम.|date=Summer 1994 |title=The Religious Authority of the Mahabharata: Vyasa and Brahma in the Hindu Scriptural Tradition |journal=जर्नल ऑफ द अमेरिकन एकेडमी ऑफ रिलीजन |volume=62 |issue=1 |pages=377–401 |doi=10.1093/jaarel/LXII.2.377 }} <!-- T --> * {{Citation | last =टॉड | first =वॉरेन ली | year =2013 | title =The Ethics of Śaṅkara and Śāntideva: A Selfless Response to an Illusory World | publisher = एशगेट | isbn =978-1-4094-6681-9}} <!-- W --> * {{Citation | last =वेस्टरहॉफ | first =जान | year =2009 | title =Nagarjuna's Madhyamaka: A Philosophical Introduction | publisher =ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn =978-0-19-538496-3}} * {{Citation | last1 =विल्के | first1 =एनेट | last2 =मोएबस | first2 =ओलिवर | year =2011 | title =Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism | publisher =वाल्टर डी ग्रुइटर | isbn =978-3-11-018159-3 | url =https://books.google.com/books?id=KZCMe67IGPkC }} * {{Citation |last=विट्ज़ेल |first=माइकल |year=1995 |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |journal= ईजेवीएस |volume=1 |issue=4 |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220153727/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |archive-date=20 फरवरी 2012 }} * {{citation | last =विट्ज़ेल | first =माइकल | year =1997 | chapter =The Development of the Vedic Canon and its Schools: The Social and Political Milieu | editor-last =विट्ज़ेल | editor-first =माइकल | title =Inside the Texts, Beyond the Texts: New Approaches to the Study of the Vedas | series =हार्वर्ड ओरिएंटल सीरीज़, ओपेरा मिनोरा; खंड 2| publisher =हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस | location =कैम्ब्रिज | chapter-url =https://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/canon.pdf }} * {{Citation | last =वुड | first =माइकल | year =2007 | title =The Story of India Hardcover | publisher =बीबीसी वर्ल्डवाइड| isbn =978-0-563-53915-5}} <!-- Z --> * {{citation |last=ज़ेहनर |first=आर.सी. |title=Hindu Scriptures|year=1966 |publisher= जे.एम. डेंट|series=Everyman's Library|location=लंदन }} {{refend}} == बाहरी कडियाँ == * [https://www.shdvef.com/religious-scriptures/ved/ वेद] (यहाँ दो वेद हिन्दी अर्थ सहित दिये हैं) *[https://www.aryasamajjamnagar.org/rigvedabook.htm चारों वेद, हिन्दी अर्थ सहित] (आर्यसमाज, जामनगर) *[https://www.hindisahityadarpan.in/2017/12/4-vedas-in-hindi.html चार वेद, हिन्दी अर्थ सहित] * [https://web.archive.org/web/20150215031346/http://is1.mum.edu/vedicreserve/index.htm महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय] - यहाँ सम्पूर्ण वैदिक साहित्य संस्कृत में उपलब्ध है। *[https://archive.org/details/RigVedaInHindi ऋग्वेद, हिन्दी अर्थ सहित] (रामगोविन्द त्रिवेदी, १९५४) * [https://web.archive.org/web/20100928022018/http://tdil.mit.gov.in/vedicjan04/hdefault.html ज्ञानामृतम्] - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदि पर सम्यक जानकारी * [https://web.archive.org/web/20100106153131/http://www.aryasamajjamnagar.org/vedang.htm वेद एवं वेदांग] - आर्य समाज, जामनगर के जालघर पर सभी वेद एवं उनके भाष्य दिये हुए हैं। * [https://web.archive.org/web/20100827083327/http://members.multimania.co.uk/puranastudy/pur_index7/index.htm पुराण विषय अनुक्रमणिका] - यहाँ वेदों आदि में आये हुए शब्दों के अर्थ एवं सन्दर्भ दिये हुए हैं। * [https://web.archive.org/web/20100721020215/http://veda.wikidot.com/main:home वेद] - हिन्दू धर्म के महान पक्षों पर सुविचारित सामग्री * [https://web.archive.org/web/20100515172142/http://www.vedpuran.com/ '''वेद-पुराण'''] - यहाँ चारों वेद एवं दस से अधिक पुराण हिन्दी अर्थ सहित उपलब्ध हैं। पुराणों को यहाँ सुना भी जा सकता है। {{भारतीय दर्शन}} {{पुराण}} {{वैदिक साहित्य}} {{महाभारत}} {{रामायण}} {{हिन्दू धर्म}} [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:संस्कृत साहित्य]] [[श्रेणी:वेद]] [[श्रेणी:वैदिक धर्म]] dif1qyndthijt9y2da9f7ejt51556rk 6628305 6628137 2026-10-11T06:35:15Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628305 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि संपादन|date=दिसम्बर 2021}} {{निबंध|date=दिसम्बर 2021}} {{वैश्वीकरण|1=article|2=India|date=दिसम्बर 2021}} {{दृष्टिकोण|date=दिसम्बर 2021}} {{मूल शोध|date=दिसम्बर 2021}} {{अविश्वसनीय स्रोत|date=दिसम्बर 2021}} }} {{Infobox religious text | image = [[File:1500-1200 BCE Rigveda, manuscript page sample i, Mandala 1, Hymn 1 (Sukta 1), Adhyaya 1, lines 1.1.1 to 1.1.9, Sanskrit, Devanagari.jpg|thumb]] | alt = वेद | caption = ऋग्वेद की एक प्राचीन हस्तलिखित प्रति। | language = [[संस्कृत]] |religion = [[सनातन धर्म]] |author = |चौपाई= }} {{सन्दूक हिन्दू ग्रन्थ}} '''वेद''' [[सनातन धर्म]] के प्राचीनतम और आधारभूत धर्म ग्रन्थ हैं। वेद, विश्व के सबसे प्राचीन साहित्य भी हैं। वेद [[भारतीय दर्शन]] के जनक, प्रेरक और मानक भूमिकाओं में केन्द्रीय स्थान प्राप्त हैं। वेद को आदर और सम्मान की दृष्टि से देखा जाता है। वैदिक संस्कृत में रचित ये ग्रंथ संस्कृत साहित्य की प्राचीनतम परत का प्रतिनिधित्व करते हैं और हिंदू धर्म के सर्वाधिक प्राचीन तथा मूलाधार धर्मग्रंथों के रूप में प्रतिष्ठित हैं,<ref>see e.g. {{Harvnb|Radhakrishnan|Moore|1957|p=3}}; {{Harvnb|Witzel|2003|p=68}}; {{Harvnb|MacDonell|2004|pp=29–39}}.</ref><ref>''Sanskrit literature'' (2003) फिलिप के विश्वकोश में. Accessed 2007-08-09</ref><ref> सनुजीत घोष (2011). "[http://www.worldhistory.org/article/230/ Religious Developments in Ancient India]" विश्व इतिहास विश्वकोश में.</ref> जिनमें उस युग की आध्यात्मिक चेतना, वैचारिक गहराई और सांस्कृतिक परंपराओं का सजीव प्रतिबिंब परिलक्षित होता है। वेद वैदिक साहित्य का हिस्सा है। जो एक पीढ़ी से दूसरी पीढ़ी तक शब्दों के माध्यम से पहुंचा। इसलिए इसे श्रुति (सुनना) भी कहते हैं।{{sfn|Apte|1965|p=887}} आज 'चतुर्वेद' के रूप में ज्ञात निम्नलिखित ग्रंथों का विवरण इस प्रकार हैं।<ref name=gflood>गेविन फ्लड (1996), ''An Introduction to Hinduism'', कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस, {{ISBN|978-0-521-43878-0}}, pp. 35–39</ref><ref>ब्लूमफील्ड, एम. अथर्ववेद और गोपथ-ब्राह्मण, (Grundriss der Indo-Arischen Philologie und Altertumskunde II.1.b.) Strassburg 1899; गोंडा, जे. भारतीय साहित्य का इतिहास : I.1 Vedic literature (Samhitas and Brahmanas); I.2 The Ritual Sutras. Wiesbaden 1975, 1977</ref> * '''[[ऋग्वेद]]''' - ४ वेदों में से ऋग्वेद वेदों में प्रथम वेद है। ऋग्वेद में १०२८ सूक्त और १०५८० मंत्र हैं। जो १० मंडलों में (दूसरे से सातवें तक ) को [[गोत्र]]/वंश मंडल कुल ग्रंथ कहा जाता है। तीसरे मंडल में [[गायत्री मन्त्र]] है। १०वें मंडल में पुरुषसूक्त है जो वर्णों - [[ब्राह्मण]], [[क्षत्रिय]], [[वैश्य]], [[शूद्र]] की व्याख्या करता है। *'''[[यजुर्वेद]]''' - इस में कार्य (क्रिया) व यज्ञ (समर्पण) की प्रक्रिया के लिये १९७५ गद्यात्मक मन्त्र हैं। यह २ भागों में विभाजित है - कृष्ण यजुर्वेद और शुक्ल यजुर्वेद। *'''[[सामवेद संहिता|सामवेद]]''' - इस वेद का प्रमुख विषय उपासना है। संगीत में लगे सुर को गाने के लिये १८७५ संगीतमय मंत्र। यह भारतीय संगीत का आधार रूप वेद है। *'''[[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]]''' - इस वेद में गुण, धर्म, आरोग्य, एवं यज्ञ के लिये ५९७७ कवितामयी मन्त्र हैं। [[File:Four vedas.jpg|thumb]] चारों वेदों का सम्बन्ध यज्ञ से है। यज्ञ करने में चार प्रकार के ऋत्विजों की आवश्यकता होती है। यथा - • होता • उद्गाता • अध्वर्यु • ब्रह्मा को ''अपौरुषेय'' (जिसे किसी पुरुष के द्वारा न किया जा सकता हो, (अर्थात् ईश्वर कृत) माना जाता है। यह ज्ञान विराट् पुरुष से व [[ब्रह्म|कारणब्रह्म]] से श्रुति परम्परा के माध्यम से सृष्टिकर्ता ब्रह्मा ने प्राप्त किया माना जाता है। यह भी मान्यता है कि परमात्मा ने सबसे पहले ४ महर्षियों जिन के अग्नि, वायु, आदित्य और अंगिरा के आत्माओं में क्रमशः ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद का ज्ञान दिया, उन महर्षियों ने फिर यह ज्ञान ब्रह्मा को दिया। इन्हें श्रुति भी कहते हैं जिस का अर्थ है 'सुना हुआ ज्ञान'। क्योंकि इन्हें सुन कर के लिखा गया था। अन्य आर्य ग्रंथों को स्मृति कहते हैं। वेद मंत्रों की व्याख्या करने के लिए अनेक ग्रंथों जैसे [[ब्राह्मण-ग्रन्थ]], [[आरण्यक]] और [[उपनिषद्|उपनिषद]] की रचना की गई। इन में प्रयुक्त भाषा [[वैदिक संस्कृत]] कहलाती है जो [[संस्कृत भाषा|लौकिक संस्कृत]] से कुछ अलग है। ऐतिहासिक रूप से प्राचीन भारत और [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार|हिन्द-आर्य]] जाति के बारे में वेदों को एक अच्छा सन्दर्भ स्रोत माना जाता है। संस्कृत भाषा के प्राचीन रूप को लेकर भी इन का साहित्यिक महत्त्व बना हुआ है। वेदों को समझना प्राचीन काल से ही पहले भारतीय और बाद में संपूर्ण विश्व भर में एक वार्ता का विषय रहा है। इस को पढ़ाने के लिए छः अंगों - [[शिक्षा (वेदांग)|शिक्षा]], [[कल्प (वेदांग)|कल्प]], [[निरुक्त]], [[व्याकरण (वेदांग)|व्याकरण]], [[छंद|छन्द]] और [[ज्योतिष]] के अध्ययन और उपांगों जिन में छः शास्त्र - पूर्वमीमांसा, वैशेषिक, न्याय, योग, सांख्य और वेदांत व दश [[उपनिषद्]] - ईशावास्य, केन, कठ, प्रश्न, मुण्डक, मांडुक्य, ऐतरेय, तैतिरेय, छान्दोग्य और बृहदारण्यक आते हैं। प्राचीन समय में इन को पढ़ने के बाद वेदों को पढ़ा जाता था। प्राचीन काल के ऋषि [[वशिष्ठ]], [[शक्ति]], [[पराशर]], [[वेदव्यास]], [[जैमिनि|जैमिनी]], [[याज्ञवल्क्य]], [[कात्यायन]] इत्यादि ऋषियों को वेदों के अच्छे ज्ञाता माना जाता है। मध्यकाल में रचित व्याख्याओं में आचार्य [[सायण]] का रचा माधवीय वेदार्थदीपिका नाम का चतुर्वेद भाष्य ने पर्याप्त मान्यता पायी। पाश्चात्य के विद्वानों का वेदों के बारे में मत [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार|हिन्द - आर्य जाति]] के इतिहास की जिज्ञासा से प्रेरित रही है। अतः वे इस में लोगों, जगहों, पहाड़ों, नदियों के नाम ढूँढते रहते हैं - लेकिन ये भारतीय परंपरा और गुरुओं की शिक्षाओं से मेल नहीं खाता। अठारहवीं सदी उपरांत यूरोपियनों के वेदों और उपनिषदों में रुचि आने के बाद भी इनके अर्थों पर कई विद्वानों में असहमति बनी रही है। वेदों में अनेक वैज्ञानिक विश्लेषण प्राप्त होते हैं। ==कालक्रम== मुख्य लेख '''[[वैदिक सभ्यता]]''' वेद सबसे प्राचीन पवित्र ग्रंथों में से हैं। संहिता लगभग 1700 - 1100 ईसा पूर्व, और "वेदांग" के साथ - साथ संहिताओं की प्रतिदेयता कुछ विद्वान् वैदिक काल की अवधि 1500 - 600 ईसा पूर्व मानते हैं तो कुछ इससे भी अधिक प्राचीन मानते हैं। जिसके परिणामस्वरूप एक वैदिक अवधि होती है, जो 1000 ईसा पूर्व से लेकर 200 ई.पूर्व तक है। कुछ विद्वान् इन्हें ताम्र पाषाण काल (४००० ईसा पूर्व) का मानते हैं। लेकिन पुरातत्व प्रमाण उपलब्ध नहीं हैं। वेदों के बारे में यह मान्यता भी प्रचलित है कि वेद सृष्टि के आरंभ से हैं और परमात्मा द्वारा मानव मात्र के कल्याण के लिए दिए गए हैं। वेदों में किसी भी मत, पन्थ या सम्प्रदाय का उल्लेख न होना यह दर्शाता है कि वेद विश्व में सर्वाधिक प्राचीनतम साहित्य है। वेदों की प्रकृति विज्ञानवादी होने के कारण पश्चिमी जगत् में इन का डंका बज रहा है। [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]], वेद ग्रंथों की रचना के बाद ही अपने चरम पर पहुंचता है, संपूर्ण उत्तर भारत में विभिन्न शाखाओं की स्थापना के साथ, जो कि ब्राह्मण ग्रंथों के अर्थों के साथ मंत्र संहिताओं को उनके अर्थ की चर्चा करता है, बुद्ध और पाणिनी के काल में भी वेदों का बहुत अध्ययन - अध्यापन का प्रचार था यह भी प्रमाणित है। [[माइकल विटजेल]] भी एक समय अवधि देता है 1500 से 500 - 400 ईसा पूर्व, [[माइकल विटजेल]] ने 1400 ईसा पूर्व माना है, उन्होंने विशेष संदर्भ में ऋग्वेद की अवधि के लिए इंडो - आर्यन समकालीन का एकमात्र शिलालेख दिया था। उन्होंने 150 ईसा पूर्व (पतंजलि) को सभी वैदिक संस्कृत साहित्य के लिए एक टर्मिनस एंटी क्वीन के रूप में, और 1200 ईसा पूर्व (प्रारंभिक आयरन आयु) अथर्ववेद के लिए टर्मिनस पोस्ट क्वीन के रूप में दिया। [[मैक्स मूलर|मैक्समूलर]] ऋग्वेद का रचनाकाल 1200 ईसा पूर्व से 200 ईसा पूर्व के काल के मध्य मानता है। स्वामी [[दयानन्द सरस्वती]] चारों वेदों का काल १९६०८५२९७६ वर्ष हो चुके हैं यह (१८७६ [[ईसवी]] में) मानते है। [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]] में ग्रंथों का संचरण मौखिक परंपरा द्वारा किया गया था, विस्तृत नैमनिक तकनीकों की सहायता से परिशुद्धता से संरक्षित किया गया था। मौर्य काल (322 - 185 ई० पू०) में बौद्ध धर्म (600 ई० पू०) के उदय के बाद वैदिक समय के बाद साहित्यिक परंपरा का पता लगाया जा सकता है। इसी काल में गृहसूत्र, धर्मसूत्र और वेदांगों की रचना हुई, ऐसा विद्वानों का मत है। इसी काल में संस्कृत व्याकरण पर [[पाणिनि|पाणिनी]] ने '[[अष्टाध्यायी]]' नामक ग्रंथ लिखा। अन्य दो व्याकरणाचार्य [[कात्यायन]] और [[पतञ्जलि]] उत्तर मौर्य काल में हुए। [[चन्द्रगुप्त मौर्य|चंद्रगुप्त मौर्य]] के प्रधानमन्त्री [[चाणक्य]] ने [[अर्थशास्त्र]] नामक ग्रंथ लिखा। शायद १ शताब्दी ईसा पूर्व के यजुर्वेद के कण्व पाठ में सबसे पहले। हालांकि संचरण की मौखिक परंपरा सक्रिय रही। [[माइकल विटजेल]] ने १ सहस्राब्दी ई.पू. में लिखित वैदिक ग्रंथों की संभावना का सुझाव दिया। कुछ विद्वान् जैसे [[जैक गूडी]] कहते हैं कि "वेद एक मौखिक समाज के उत्पाद नहीं हैं", इस दृष्टिकोण को [[यूनान]], [[सर्बिया]] और अन्य संस्कृतियों जैसे विभिन्न मौखिक समाजों से साहित्य के संचरित संस्करणों में विसंगतियों की तुलना करके इस दृष्टिकोण का आधार रखते हुए, उस पर ध्यान देते हुए वैदिक साहित्य बहुत सुसंगत और विशाल है जिसे लिखे बिना, पीढ़ियों में मौखिक रूप से बना दिया गया था। हालांकि [[जैक गूडी]] कहते हैं, वैदिक ग्रंथों कि एक लिखित और मौखिक परंपरा दोनों में शामिल होने की संभावना है, इसे "साक्षरता समाज के समानांतर उत्पाद" कहते हैं। [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]] में पुस्तकों को ताड़ के पेड़ के पत्रों पर लिखा जाता था। पांडुलिपि सामग्री (बर्च की छाल या ताड़ के पत्तों) की तात्कालिक प्रकृति के कारण, जीवित पांडुलिपियां शायद ही कुछ सौ वर्षों की उम्र को पार करती हैं। [[सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय]] का १४वीं शताब्दी से [[ऋग्वेद]] पांडुलिपि है। हालांकि, नेपाल में कई पुरानी वेद पांडुलिपियां हैं जो ११वीं शताब्दी के बाद से हैं। ===प्राचीन विश्वविद्यालय=== वेद, वैदिक अनुष्ठान और उस के सहायक विज्ञान [[वेदांग]] कहलाते थे, ये वेदांग प्राचीन विश्वविद्यालयों जैसे [[तक्षशिला]], [[नालन्दा महाविहार|नालंदा]] और [[विक्रमशिला]] में पाठ्यक्रम का हिस्सा थे। == वेद - भाष्यकार == प्राचीन काल में माना जाता है कि ब्रह्मा, विष्णु, महेश (शिव), ने ही सारे संसार का संचालन किया है और सारे देवता उस में सहायक होते हैं। भगवान् शिव ने ७ ऋषियों को वेद ज्ञान दिया। इस का उल्लेख भगवद्गीता में हुआ है। ऐतिहासिक रूप से ब्रह्मा, उन के मरीचि, अत्रि आदि ७ और पौत्र [[कश्यप]] और अन्य यथा [[जैमिनि]], [[पतञ्जलि|पतंजलि]], [[मनु]], [[वात्स्यायन]], [[कपिल]], [[कणाद]] आदि मुनियों को वेदों का अच्छा ज्ञान था। व्यास ऋषि ने [[श्रीमद्भगवद्गीता|गीता]] में कई बार वेदों (श्रुति ग्रंथों) का उल्लेख किया है। अध्याय २ में भगवान् कृष्ण, अर्जुन से ये कहते हैं कि वेदों की अलंकारमयी भाषा के बदले उन के वचन आसान लगेंगे।<ref> गीता २.५३ - ''श्रुति विप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला। समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्यसि॥'' - अर्थात् (हे अर्जुन) यदि तुम्हारा मन श्रुति में घुसकर भी शांत रहे, समाधि में बुद्धि अविचल रहे तभी तुम्हें सच्चा दिव्य योग मिला है। </ref> मध्यकाल में आचार्य [[सायण]] को वेदों का प्रसिद्ध [[भाष्यकार]] मानते हैं। परंतु साथ ही यह भी मानते हैं कि उन्होंने ही प्रथम बार वेदों के भाष्य या अनुवाद में देवी - देवता, इतिहास और कथाओं का उल्लेख किया जिसको आधार मानकार [[महीधर]] और अन्य भाष्यकारों ने ऐसी व्याख्या की। [[महीधर]] और [[उवट|उव्वट]] इसी श्रेणी के भाष्यकार थे। आधुनिक काल में [[राजा राममोहन राय]] का [[ब्रह्म समाज]] और स्वामी [[दयानन्द सरस्वती]] का [[आर्य समाज]] लगभग एक ही समय (१८०० - १९०० ईसवी) में वेदों के सबसे बड़े प्रचारक बने। स्वामी [[दयानन्द सरस्वती]] ने ऋग्वेद और यजुर्वेद का लगभग सातवें मंडल के कुछ भाग तक भाष्य किया। सामवेद और अथर्ववेद का भाष्य पं० हरिशरण सिद्धान्तालंकार ने किया है। वैदिक संहिताओं के अनुवाद में [[रमेशचन्द्र दत्त|रमेशचंद्र दत्त]] बंगाल से, [[रामगोविन्द त्रिवेदी]] एवं [[जयदेव वेदालंकार]] के हिन्दी में एवं [[श्रीधर पाठक]] का मराठी में कार्य भी लोगों को वेदों के बारे में जानकारी प्रदान करता रहा है। इस के बाद गायत्री तपोभूमि के [[राम शर्मा|श्रीराम शर्मा आचार्य]] ने भी वेदों के भाष्य प्रकाशित किये हैं - इन के भाष्य सायणाधारित हैं। अन्य भी वेदों के अनेक भाष्यकार हैं। === वेदों का प्रकाशन === वेदों का प्रकाशन [[शंकर पाण्डुरंग]] ने सायण भाष्य के अलावा अथर्ववेद का ४ खण्डों में प्रकाशन किया। पण्डित बाल गंगाधर [[बाल गंगाधर तिलक|तिलक]] ने ओरायन और द आर्कटिक होम इन द वेदाज नामक २ ग्रंथ वैदिक साहित्य की समीक्षा के रूप में लिखे। [[बालकृष्ण दीक्षित]] ने सन् १८७७ ई० में कोलकाता से सामवेद पर अपने ज्ञान का प्रकाशन कराया। पण्डित [[श्रीपाद दामोदर सातवलेकर|दामोदर सातवलेकर]] ने [[सातारा]] में चारों वेदों की संहिता का श्रमपूर्वक प्रकाशन कराया। [[तिलक विद्यापीठ]], [[पुणे]] से ५ जिल्दों में प्रकाशित ऋग्वेद के [[सायण भाष्य]] के प्रकाशन को भी प्रामाणिक माना जाता है। === विदेशी प्रयास === हालांकि, वेदों का अवतरण काल वर्तमान सृष्टि के आरंभ के समय का माना जाता है। इस के हिसाब से वेद को अवतरित हुए २०२४ (चैत्र शुक्ल प्रतिपदा [[विक्रम संवत|विक्रमी संवत]] २०७४) को 1,96,08,53,124 वर्ष होंगे। १७वीं सदी में मुग़ल बादशाह औरंगज़ेब के भाई [[दारा शिकोह]] ने कुछ उपनिषदों का [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] में अनुवाद किया (''सिर्र ए अकबर'',سرّ اکبر महान् रहस्य) जो पहले फ्रांसिसी और बाद में अन्य भाषाओं में अनूदित हुईं। पाश्चात्य में इस के बाद वैदिक और संस्कृत साहित्य की ओर ध्यान गया। [[मैक्स मूलर]] जैसे पाश्चात्य विद्वान् ने संस्कृत और वैदिक साहित्य पर बहुत अध्ययन किया। परंतु यूरोप के विद्वानों का ध्यान हिन्द आर्य भाषा परिवार के सिद्धांत को बनाने और उस को सिद्ध करने में ही लगा हुआ है। शब्दों की समानता को लेकर बने इस सिद्धांत में ऐतिहासिक तथ्यों और काल निर्धारण को तोड़ मरोड़ करना ही पड़ता है। इस कारण से वेदों की रचना का समय 2014 - 2024 ईसा पूर्व माना जाता है जो संस्कृत साहित्य और हिन्दू सिद्धांतों पर खरा नहीं उतरता। लेकिन आर्य जातियों के प्रयाण के सिद्धांत के तहत और भाषागत दृष्टि से यही काल इन ग्रंथों की रचना का मान लिया जाता है। === वेदों का काल === वेदों का अवतरण काल वर्तमान सृष्टि के आरंभ के समय का माना जाता है। इसके हिसाब से वेद को अवतरित हुए 2024 (चैत्र शुक्ल प्रतिपदा [[विक्रम संवत|विक्रमी संवत]] 2074) को 1,96,08,53,124 वर्ष होंगे। वेद अवतरण के पश्चात् [[श्रुति]] के रूप में रहे और काफी बाद में वेदों को लिपिबद्ध किया गया और वेदों को संरक्षित करने अथवा अच्छी तरह से समझने के लिये वेदों से ही वेदांगों का आविष्कार किया गया। इसमें उपस्थित खगोलीय विवरणानुसार कई इतिहासकार इसे ५००० से ७००० साल पुराना मानते हैं परंतु आत्मचिंतन से ज्ञात होता है कि जैसे सात दिन बीत जाने पर पुनः रविवार आता है वैसे ही ये खगोलीय घटनाएं बार बार होतीं हैं अतः इनके आधार पर गणना श्रेयसकर नहीं।<ref>आर्यों का आदिदेश</ref> वेद हमें ब्रह्मांड के अनोखे, [[अलौकिक]] व ब्रह्मांड के अनंत राज बताते हैं जो साधारण समझ से परे हैं। वेद की पुरातन नीतियां व ज्ञान इस दुनिया को न केवल समझाते हैं अपितु इसके अलावा वे इस दुनियां को पुनः सुचारू तरीके से चलाने में मददगार साबित हो सकते हैं। == वेदों का महत्व == प्राचीन काल से भारत में वेदों के अध्ययन और व्याख्या की परम्परा रही है। वैदिक सनातन वर्णाश्रम (हिन्दू) धर्म के अनुसार [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]] में [[ब्रह्मा]] से लेकर [[वेदव्यास]] तथा [[जैमिनि]] तक के [[ऋषि]]-[[मुनि]]यों और दार्शनिकों ने [[शब्द]], [[प्रमाण]] के रूप में इन्हीं को माना है{{Citation needed}} और इनके आधार पर अपने ग्रन्थों का निर्माण भी किया है। पराशर, कात्यायन, याज्ञवल्क्य, व्यास, पाणिनी आदि को प्राचीन काल के वेदवेत्ता कहते हैं। वेदों के विदित होने यानि चार ऋषियों के ध्यान में आने के बाद इनकी व्याख्या करने की परम्परा रही है <ref>[[शतपथ ब्राह्मण]] के अनुसार - '''अग्नेर्वाऋग्वेदो जायते वायोर्यजुर्वेदः सूर्यात् सामवेदः'', यानि अग्नि ऋषि से ऋक्, वायु ऋषि से यजुस् और सूर्य ऋषि से सामवेद का ज्ञान मिला। अंगिरस ऋषि को अथर्ववेद का ज्ञान मिला। इससे [[ब्रह्मा]] जैसे ऋषियोंने चारो वेदौंकी शिक्षाको स्वयं साक्षात्कार कर अन्य विद्वानों में फैलाया। श्रुतिपरंपरा में वेदग्रहणकालमें ब्रह्मा के चतुर्मुख होने का वर्णन आया है </ref>। अतः फलस्वरूप एक ही वेद का स्वरुप भी मन्त्र, ब्राह्मण, आरण्यक, उपनिषद् के रुप में चार ही माना गया है। इतिहास (महाभारत), पुराण आदि महान् ग्रन्थ वेदों का व्याख्यान के स्वरूप में रचे गए। प्राचीन काल और मध्ययुग में शास्त्रार्थ इसी व्याख्या और अर्थांतर के कारण हुए हैं। मुख्य विषय - देव, अग्नि, रूद्र, विष्णु, मरुत, सरस्वती इत्यादि जैसे शब्दों को लेकर हुए। वेद के विषय में [[दयानन्द सरस्वती|स्वामी दयानन्द सरस्वती]] के विचार में ज्ञान, कर्म, उपासना और विज्ञान वेदों के विषय हैं। [[जीव]], [[ईश्वर]], [[प्रकृति]] इन तीन अनादि नित्य सत्ताओं का निज स्वरूप का ज्ञान केवल वेद से ही उपलब्ध होता है। वेद में मूर्ति पूजा को अमान्य कहा गया है। महर्षि [[कणाद]] ने "तद्वचनादाम्नायस्य प्राणाण्यम्"<ref> वैशेषिक दर्शन, प्रथम अध्याय, प्रथम माह्नक, तृतीयश्लोक </ref> और "बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिर्वेदे" लिख कर के वेद को दर्शन और विज्ञान का भी स्रोत माना है। सनातन धर्म के अनुसार सबसे प्राचीन नियम विधाता [[महर्षि]] [[मनु]] ने लिखा है कि वेदोऽखिलो धर्ममूलम् - खिलरहित वेद अर्थात् समग्र [[संहिता]], [[ब्राह्मण]], [[आरण्यक]] और [[उपनिषद्|उपनिषद]] के रूप में वेद ही [[धर्म]] व [[धर्मशास्त्र]] का मूल आधार है। न केवल धार्मिक किन्तु ऐतिहासिक दृष्टि से भी वेदों का असाधारण महत्त्व है। वैदिक युग के आर्यों की संस्कृति और सभ्यता को जानने का वेद ही तो एकमात्र साधन है। मानव - जाति और विशेषतः वैदिकों ने अपने शैशव में धर्म और समाज का किस प्रकार विकास किया इस का ज्ञान केवल वेदों से मिलता है। विश्व के वाङ्मय में इन को प्राचीनतम ग्रन्थ (पुस्तक) माना जाता है। <ref>ऋंगवेद संहिता प्रथम भाग में ख्याति प्राप्त प्रोफेसर [[मैक्स मूलर]] लिखते हैं (प्राक्कथन, पृष्ठ १०) कि वे इस बात से आश्वस्त हैं कि ये दुनिया की प्राचीनतम ग्रन्थ (पुस्तक) हैं। </ref> [[भारतीय भाषाओं]] का मूलस्वरूप निर्धारित करने में वैदिक भाषा अत्यधिक सहायक सिद्ध हुई है। [[युनेस्को|यूनेस्को]] ने ७ नवम्बर २००३ को [[वेदपाठ]] को मानवता के मौखिक एवं अमूर्त विरासत की श्रेष्ठ कृतियाँ और मानवता के मौखिक एवं अमूर्त विरासत की श्रेष्ठ कृति घोषित किया। [[File:Veda Pathashala students learning.jpg|विद्यार्थी पाठशाला में वेद की शिक्षा ले रहे हैं। |thumb]] === विवेचना === प्राचीन काल में, भारत में ही, इसकी विवेचना के अंतर के कारण कई मत बन गए थे। मध्ययुग में भी इसके [[भाष्य]] (व्याख्या) को लेकर कई शास्त्रार्थ हुए। वैदिक सनातन वर्णाश्रमी इसमें वर्णित चरित्रों ''देव'' को पूज्य और मूर्ति रूपक आराध्य समझते हैं जबकि स्वामी [[दयानन्द सरस्वती]] सहित अन्य विद्वानों का मत है कि इन में वर्णित चरित्र (जैसे ''अग्नि'', ''इंद्र'' आदि) एकमात्र ईश्वर के ही रूप और नाम हैं। इन के अनुसार ''देवता'' शब्द का अर्थ है - (उपकार) देने वाली वस्तुएँ, विद्वान् लोग और सूक्त मंत्र (और नाम) न कि मूर्ति पूजनीय आराध्य रूप। == वैदिक विवाद == आर्य आक्रमण सिद्धांत पूर्ण रूप से खंडित हो जाने से कोई वैदिक विवाद नहीं है। सरल बात है कि आर्यावर्त या भारतवर्ष के मूल वासी आर्य हैं। तथा अंग्रेज़ों ने निराधार आर्य आक्रमण सिद्धांत को बनाया। कुछ देशभक्त जैसे पण्डित [[बाल गंगाधर तिलक]] भी इन सच्चाई को ढंग से लिखने लगे। उन से जब पूछा गया तो उन्होंने बताया कि वे तो जो कुछ लिखे, अंग्रेजों द्वारा किए गए वैदिक अनुवाद का अध्ययन करके ही लिखे<ref>पुस्तक मानवेर आदि जन्मभूमि लेखक श्रीविद्यारत्न जी, पृष्ठ १२४</ref> == वैदिक वांग्मय का वर्गीकरण == वैदिकों का यह सर्वस्व ग्रन्थ 'वेदत्रयी' के नाम से भी विदित है। पहले यह वेद ग्रन्थ एक ही था जिस का नाम यजुर्वेद था - ''एकैवासीद् यजुर्वेद चतुर्धाः व्यभजत् पुनः'' वही यजुर्वेद पुनः ऋक् - यजुस् - सामः के रूप मे प्रसिद्ध हुआ जिस से वह 'त्रयी' कहलाया। बाद में वेद को पढ़ना बहुत कठिन प्रतीत होने लगा, इसलिए उसी एक वेद के तीन या चार विभाग किए गए। तब उन को ऋग् यजुः साम रुप में '''वेदत्रयी''' अथवा बहुत समय बाद ''ऋग्यजुसामाथर्व'' के रूप में '''चतुर्वेद''' कहलाने लगे। मंत्रों का प्रकार और आशय यानि अर्थ के आधार पर वर्गीकरण किया गया। इस का आधार इस प्रकार है - === वेदत्रयी === वैदिक परम्परा २ प्रकार की है - ब्रह्म परम्परा और आदित्य परम्परा। दोनों परम्पराओं में वेदत्रयी परम्परा प्राचीन काल में प्रसिद्ध थी। विश्व में शब्द प्रयोग की ३ शैलियाँ होती हैं: पद्य (कविता), गद्य और गान। वेदों के मंत्रों के '[[काव्य|पद्य]], [[गद्य]] और [[गान]]' ऐसे तीन विभाग होते हैं - # वेद का पद्य भाग - '''[[ऋग्वेद]]''' # वेद का गद्य भाग - '''[[यजुर्वेद]]''' # वेद का गायन भाग - '''[[सामवेद संहिता|सामवेद]]''' पद्य में अक्षर-संख्या तथा पाद एवं विराम का निश्चित नियम होता है। अतः निश्चित अक्षर-संख्या तथा पाद एवं विराम वाले वेद-मन्त्रों की संज्ञा 'ऋक्' है। जिन मन्त्रों में छन्द के नियमानुसार अक्षर-संख्या तथा पाद एवं विराम ऋषिदृष्ट नहीं है, वे गद्यात्मक मन्त्र 'यजुः' कहलाते हैं और जितने मन्त्र गानात्मक हैं, वे मन्त्र ‘'साम'’ कहलाते हैं। इन तीन प्रकार की शब्द-प्रकाशन-शैलियों के आधार पर ही शास्त्र एवं लोक में वेद के लिये ‘त्रयी’ शब्द का भी प्रयोग किया जाता है। यजुर्वेद गद्यसंग्रह है, अत: इस यजुर्वेद में जो ऋग्वेद के छंदोबद्ध मंत्र हैं, उनको भी यजुर्वेद पढ़ने के समय गद्य जैसा ही पढ़ा जाता है। === चतुर्वेद === [[द्वापर युग]] की समाप्ति के पूर्व वेदों के उक्त चार विभाग अलग-अलग नहीं थे। उस समय तो ऋक्, यजुः और साम - इन तीन शब्द-शैलियों मे संग्रहात्मक एक विशिष्ट अध्ययनीय शब्द-राशि ही वेद कहलाती थी। बाद में जब अथर्व भी वेद के समकक्ष हो गया, तब ये 'त्रयी' के स्थान पर 'चतुर्वेद' कहलाने लगे । गुरु के रुष्ट होने पर जिन्होने सभी वेदों को आदित्य से प्राप्त किया है उन [[याज्ञवल्क्य]] ने अपनी स्मृति मे वेदत्रयी के बाद और पुराणों के आगे अथर्व को सम्मिलित कर बोला '''वेदाsथर्वपुराणानि इति।''' वर्तमान काल में वेद चार हैं- लेकिन पहले ये एक ही थे। वर्तमान काल में वेद चार माने जाते हैं। परंतु इन चारों को मिलाकर एक ही 'वेद ग्रंथ' समझा जाता था। :''एकैवासीत्यजुर्वेदस्तंचतुर्धाःव्यवर्तयत्'' -[[गरुड़ पुराण| गरुड पुराण ]] लक्षणतः त्रयी होते हुये भी वेद एक ही था, फिर उसको चार भागों में बाँटा गया। : '''एक एव पुरा वेद: प्रणव: सर्ववाङ्मय ''' - [[महाभारत]] ===अन्य नाम=== वेदों को सुनने से फैलने और पीढ़ी दर पीढ़ी याद रखने के कारण व सृष्टिकर्ता ब्रह्मा द्वारा भी अपौरुषेय वाणी के रुप में प्राप्त करने के कारण ''श्रुति'', स्वतः प्रमाण के कारण आम्नाय, पुरुष (जीव) भिन्न ईश्वरकृत होने से अपौरुषेय इत्यादि नाम भी दिये जाते हैं। वेद के पठन पाठन के क्रम में गुरुमुख से श्रवण एवं याद करने का वेद के संरक्षण एवं सफलता की दृष्टि से अत्यन्त महत्त्व है। इसी कारण वेद को ‘'श्रुति'’ भी कहते हैं। वेद परिश्रम पूर्वक अभ्यास द्वारा संरक्षणीय है, इस कारण इस का नाम ‘'आम्नाय’' भी है। वेदों की रक्षार्थ महर्षियों ने अष्ट विकृतियों की रचना की है - जटा माला शिखा रेखा ध्वजो दण्डो रथो घनः। अष्टौ विकृतयः प्रोक्तो क्रमपूर्वा महर्षयः।। जिस के फलस्वरुप प्राचीन काल की तरह आज भी ह्रस्व, दीर्घ, प्लुत और उदात्त, अनुदात्त स्वरित आदि के अनुरुप मन्त्रोच्चारण होता है। === साहित्यिक दृष्टि === इस के अनुसार प्रत्येक शाखा की वैदिक शब्दराशि का वर्गीकरण उपर वर्णित प्रत्येक वेद के ४ भाग होते हैं। पहले भाग मन्त्रभाग (संहिता) के अलावा अन्य ३ भाग को वेद न मानने वाले भी हैं लेकिन ऐसा विचार तर्कपूर्ण सिद्ध होते नहीं देखा गया हैं। अनादि वैदिक परम्परा में मन्त्र, ब्राह्मण, आरण्यक और उपनिषद एक ही वेद के चार अवयव है। कुल मिलाकर वेद के भाग ये हैं। * [[संहिता]] मन्त्रभाग- यज्ञानुष्ठान मे प्रयुक्त व विनियुक्त भाग। * [[ब्राह्मण-ग्रन्थ]] - यज्ञानुष्ठान में प्रयोगपरक मन्त्र का व्याख्यायुक्त गद्यभाग में [[कर्मकाण्ड]] की विवेचना। * [[आरण्यक]] - यज्ञानुष्ठान के आध्यात्मपरक विवेचनायुक्त भाग अर्थ के पीछे के उद्देश्य की विवेचना। * [[उपनिषद्|उपनिषद]] - [[ब्रह्म]], [[माया]] व [[परमेश्वर]], [[अविद्या|अविद्या,]] [[जीवात्मा]] और जगत् के स्वभाव और सम्बन्ध का बहुत ही दार्शनिक और ज्ञानपूर्वक वर्णन वाला भाग। जैसा कि कृष्ण यजुर्वेद में मन्त्रखण्ड में ही ब्राह्मण है। शुक्ल यजुर्वेद मन्त्रभाग में ही ईशावास्योपनिषद् है। उपर के चारों खंड वेद होने पर भी कुछ लोग केवल 'संहिता' को ही वेद मानते हैं। ===वर्गीकरण का इतिहास=== द्वापरयुग की समाप्ति के समय महर्षि कृष्णद्वैपायन [[वेदव्यास]] ने [[यज्ञ|यज्ञानुष्ठान]] के उपयोग को दृष्टिगत रखकर उस एक वेद के ४ विभाग कर दिये और इन चारों विभागों की शिक्षा चार शिष्यों को दी। ये ही चार विभाग ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेद के नाम से प्रसिद्ध है। [[पिप्लाद|पिप्पलाद]], [[वैशम्पायन]], [[जैमिनि]] और [[सुमन्तु]] नामक ४ शिष्यों को क्रमशः ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेद की शिक्षा दी। इन चार शिष्यों ने शाकल आदि अपने भिन्न भिन्न शिष्यों को पढ़ाया। इन शिष्यों के द्वारा अपने अपने अधीन वेदों के प्रचार व संरक्षण के कारण वे [[वैदिक ग्रन्थ]], [[चरण]], [[शाखा]], [[प्रतिशाखा]] और [[अनुशाखा]] के माध्यम से अनेक रूपों में विस्तारित हो गये व उन्हीं प्रचारक ऋषियों के नाम से प्रसिद्ध हैं। परंतु अनेक विद्वानों का मानना है कि वेद आरंभ से ही चार हैं। ===शाखा === पूर्वोक्त चार शिष्यों ने शुरु में जितने शिष्यों को अनुश्रवण कराया वे चरण समूह कहलाये। प्रत्येक चरण समूह में बहुत सी शाखाएं होती हैं और इसी तरह प्रतिशाखा, अनुशाखा आदि बन गए। वेद की अनेक शाखाएं यानि व्याख्यान का तरीका बतायी गयी हैं। ऋषि पतंजलि के महाभाष्य के अनुसार ऋग्वेद की २१, यजुर्वेद की १०१, सामवेद की १००१, अर्थववेद की ९ अतः इस प्रकार ११३१ शाखाएं हैं परन्तु आज १२ शाखाओं के ही मूल ग्रन्थ उपलब्ध हैं। वेद की प्रत्येक शाखा की वैदिक शब्दराशि चार भागों में उपलब्ध है: 1. [[संहिता]] 2. [[ब्राह्मण]] 3. [[आरण्यक]] 4. [[उपनिषद्]]। कुछ विद्वान् '''इन में संहिता को ही वेद मानते हैं'''। शेष तीन भाग को वेदों के व्याख्या ग्रन्थ मानते हैं। अलग अलग शाखाओं में मूल संहिता तो वही रहती है लेकिन आरण्यक और ब्राह्मण ग्रंथों में अन्तर आ जाता है। कई मंत्र भागों में भी उपनिषद मिलता है जैसा कि शुक्ल यजुर्वेद मन्त्रभाग में इशावास्योपनिषद। पुराने समय में जितनी शाखाएं थी उतने ही मन्त्र, ब्राह्मण, आरण्यक और उपनिषद होते थे। इतनी शाखायें होने के बाबजूद भी आजकल कुल ९ शाखाओं के ही ग्रंथ मिलते हैं। अन्य शाखाओं में किसी के मन्त्र, किसी के ब्राह्मण, किसी के आरण्यक तो किसी के उपनिषद ही पाया जाता है। इतना ही नही, कई शाखाओं के तो केवल उपनिषद ही पाए जाते हैं, तभी तो उपनिषद अधिक मिलते हैं। ==वेदों के विषय== वैदिक ऋषियौ ने वेदों को जनकल्याणमे प्रवृत्त पाया। निस्संदेह जैसा कि - ''यथेमां वाचं कल्याणिमावदानि जनेभ्यः'' वैसा ही ''वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ता कालानुपूर्व्याभिहिताश्च यज्ञाः तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिषं वेद स वेद यज्ञम् '' वेदों की प्रवृत्तिः जनकल्याण के कार्य में है। वेद शब्द विद् धातु में घं प्रत्यय लगने से बना है। संस्कृत ग्रन्थों में ''विद् ज्ञाने'' और ''विद्‌ लाभे'' जैसे विशेषणों से विद् धातु से ज्ञान और लाभ के अर्थ का बोध होता है। वेदों के विषय उन की व्याख्या पर निर्भर करते हैं - अग्नि, यज्ञ, सूर्य, इंद्र (आत्मा तथा बिजली के अर्थ में), सोम, ब्रह्म, मन-आत्मा, जगत्-उत्पत्ति, पदार्थों के गुण, धर्म (उचित - अनुचित), दाम्पत्य, ध्यान - योग, प्राण (श्वास की शक्ति) जैसे विषय इस में बारंबार आते हैं। यज्ञ में [[ देवता]], द्रव्य, उद्देश्य,और विधि आदि विनियुक्त होते हैं। ग्रंथों के हिसाब से इन का विवरण इस प्रकार है - ==== [[ऋग्वेद]] ==== ऋग्वेद को चारों वेदों में सबसे प्राचीन माना जाता है। इस को २ प्रकार से बाँटा गया है। प्रथम प्रकार में इसे १० मण्डलों में विभाजित किया गया है। मण्डलों को सूक्तों में, सूक्त में कुछ ऋचाएं होती हैं। कुल ऋचाएं 10647 हैं। दूसरे प्रकार से ऋग्वेद में 64 अध्याय हैं। आठ-आठ अध्यायों को मिलाकर एक अष्टक बनाया गया है। ऐसे कुल आठ अष्टक हैं। फिर प्रत्येक अध्याय को वर्गों में विभाजित किया गया है। वर्गों की संख्या भिन्न-भिन्न अध्यायों में भिन्न भिन्न ही है। कुल वर्ग संख्या 2024 है। प्रत्येक वर्ग में कुछ मंत्र होते हैं। सृष्टि के अनेक रहस्यों का इनमें उद्घाटन किया गया है। पहले इसकी 21 शाखाएं थीं परन्तु वर्तमान में इसकी निकल शाखा का ही प्रचार है। ==== [[यजुर्वेद]] ==== इसमें गद्य और पद्य दोनों ही हैं। इसमें यज्ञ कर्म की प्रधानता है। प्राचीन काल में इसकी 101 शाखाएं थीं परन्तु वर्तमान में केवल पांच शाखाएं हैं - काठक, कपिष्ठल, मैत्रायणी, तैत्तिरीय, वाजसनेयी। इस वेद के दो भेद हैं - कृष्ण यजुर्वेद और शुक्ल यजुर्वेद। कृष्ण यजुर्वेद का संकलन महर्षि वेद व्यास ने किया है। इसका दूसरा नाम तैत्तिरीय संहिता भी है। इसमें मंत्र और ब्राह्मण भाग मिश्रित हैं। शुक्ल यजुर्वेद - इसे सूर्य ने याज्ञवल्क्य को उपदेश के रूप में दिया था। इसमें 15 शाखाएं थीं परन्तु वर्तमान में माध्यन्दिन को जिसे वाजसनेयी भी कहते हैं प्राप्त हैं। इसमें 40 अध्याय, 303 अनुवाक एवं 1975 मंत्र हैं। अन्तिम चालीसवां अध्याय ईशावास्योपनिषद है। ==== [[सामवेद संहिता|सामवेद]] ==== यह गेय ग्रन्थ है। इसमें गान विद्या का भण्डार है, यह भारतीय संगीत का मूल है। ऋचाओं के गायन को ही साम कहते हैं। इसकी 1001 शाखाएं थीं। परन्तु आजकल तीन ही प्रचलित हैं - कोथुमीय, जैमिनीय और राणायनीय। इसको पूर्वार्चिक और उत्तरार्चिक में बांटा गया है। पूर्वार्चिक में चार काण्ड हैं - आग्नेय काण्ड, ऐन्द्र काण्ड, पवमान काण्ड और आरण्य काण्ड। चारों काण्डों में कुल 640 मंत्र हैं। फिर महानाम्न्यार्चिक के 10 मंत्र हैं। इस प्रकार पूर्वार्चिक में कुल 650 मंत्र हैं। छः प्रपाठक हैं। उत्तरार्चिक को 21 अध्यायों में बांटा गया। नौ प्रपाठक हैं। इसमें कुल 1225 मंत्र हैं। इस प्रकार सामवेद में कुल 1875 मंत्र हैं। इसमें अधिकतर मंत्र ऋग्वेद से लिए गए हैं। इसे उपासना का प्रवर्तक भी कहा जा सकता है। ==== [[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]] ==== इसमें गणित, विज्ञान, आयुर्वेद, समाज शास्त्र, कृषि विज्ञान, आदि अनेक विषय वर्णित हैं। कुछ लोग इसमें मंत्र-तंत्र भी खोजते हैं। यह वेद जहां ब्रह्म ज्ञान का उपदेश करता है, वहीं मोक्ष का उपाय भी बताता है। इसे ब्रह्म वेद भी कहते हैं। इसमें मुख्य रूप में अथर्वण और आंगिरस ऋषियों के मंत्र होने के कारण अथर्व आंगिरस भी कहते हैं। यह 20 काण्डों में विभक्त है। प्रत्येक काण्ड में कई-कई सूत्र हैं और सूत्रों में मंत्र हैं। इस वेद में कुल 5977 मंत्र हैं। इसकी आजकल दो शाखाएं शौणिक एवं पिप्पलाद ही उपलब्ध हैं। अथर्ववेद का विद्वान् चारों वेदों का ज्ञाता होता है। यज्ञ में ऋग्वेद का होता देवों का आह्नान करता है, सामवेद का उद्गाता सामगान करता है, यजुर्वेद का अध्वर्यु देव:कोटीकर्म का वितान करता है तथा अथर्ववेद का ब्रह्म पूरे यज्ञ कर्म पर नियंत्रण रखता है। ===उपवेद, उपांग=== '''{{मुख्य|उपवेद}}''' प्रतिपदसूत्र, अनुपद, छन्दोभाषा ([[प्रातिशाख्य]]), [[धर्मशास्त्र]], न्याय तथा [[वैशेषिक दर्शन|वैशेषिक-]] ये ६ दर्शऩ उपांग ग्रन्थ भी उपलब्ध है। आयुर्वेद, धनुर्वेद, गान्धर्ववेद तथा स्थापत्यवेद- ये क्रमशः चारों वेदों के उपवेद [[कात्यायन]] ने बतलाये हैं। #[[वास्तु शास्त्र|स्थापत्यवेद]] - स्थापत्यकला के विषय, जिसे [[वास्तु शास्त्र]] या [[वास्तुकला]] भी कहा जाता है, इसके अन्तर्गत आता है। #[[धनुर्वेद]] - युद्ध कला का विवरण। इसके ग्रंथ विलुप्त प्राय हैं। #[[गन्धर्व वेद|गन्धर्वेद]] - गायन कला। #[[आयुर्वेद]] - वैदिक ज्ञान पर आधारित स्वास्थ्य विज्ञान। == वेद के अंग == '''{{मुख्य|वेदांग}}''' वेदों के सर्वांगीण अनुशीलन के लिये [[शिक्षा (वेदांग)]], [[निरुक्त]], [[व्याकरण]], [[छंद|छन्द]], और [[कल्प (वेदांग)]], [[ज्योतिष]] के ग्रन्थ हैं जिन्हें '''६ अंग''' कहते हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/news/opinion/article/sound-and-meaning-of-veda-23245229|title=Sound and meaning of Veda}}</ref> अंग के विषय इस प्रकार हैं - #'''शिक्षा''' - ध्वनियों का उच्चारण। #'''निरुक्त''' - शब्दों का मूल भाव। इनसे वस्तुओं का ऐसा नाम किस लिये आया इसका विवरण है। शब्द-मूल, शब्दावली, और शब्द निरुक्त के विषय हैं। #'''व्याकरण''' - संधि, समास, उपमा, विभक्ति आदि का विवरण। वाक्य निर्माण को समझने के लिए आवश्यक। #'''छन्द''' - गायन या मंत्रोच्चारण के लिए आघात और लय के लिए निर्देश। #'''कल्प''' - [[यज्ञ]] के लिए विधिसूत्र। इसके अन्तर्गत श्रौतसूत्र, गृह्यसूत्र, धर्मसूत्र और शुल्बसूत्र |वेदोक्त कार्य सम्पन्न करना और समर्पण करनेमे इनका महत्व है। #'''ज्योतिष''' - समय का ज्ञान और उपयोगिता| आकाशीय पिंडों (सूर्य, पृथ्वी, नक्षत्रों) की गति और स्थिति से । इसमें वेदांगज्योतिष नामक ग्रन्थ प्रत्येक वेदके अलग अलग थे | अब लगधमुनि प्रोक्त चारों वेदों के वेदांगज्योतिषों में दो ग्रन्थ ही पाए जा रहे हैं -एक आर्च पाठ और दुसरा याजुस् पाठ | इस ग्रन्थ में सोमाकर नामक विद्वानके प्राचीन भाष्य मिलता है साथ ही कौण्डिन्न्यायन संस्कृत व्याख्या भी मिलता है। == वैदिक स्वर प्रक्रिया == '''{{मुख्य|वैदिक स्वराघात}}''' [[चित्र:Rigved swar.png|thumb|right|400px|वैदिक स्वर लिखने की कला - देवनागरी लिपि में]] वेद की संहिताओं में मंत्राक्षरों में खड़ी तथा आड़ी रेखायें लगाकर उनके उच्च, मध्यम, या मन्द संगीतमय स्वर उच्चारण करने के संकेत किये गये हैं। इनको '''उदात्त''', '''अनुदात्त''' ऒर '''स्वारित''' के नाम से अभिहित किया गया है। ये स्वर बहुत प्राचीन समय से प्रचलित हैं और महामुनि [[पतञ्जलि|पतंजलि]] ने अपने [[महाभाष्य]] में इनके मुख्य मुख्य नियमों का समावेश किया है। स्वरों को अधिक या न्यून रूप से बोले जाने के कारण इनके भी दो-दो भेद हो जाते हैं। जैसे उदात्त-उदात्ततर, अनुदात्त-अनुदात्ततर, स्वरित-स्वरितोदात्त। इनके अलावा एक और स्वर माना गया है - श्रुति - इसमें तीनों स्वरों का मिलन हो जाता है। इस प्रकार कुल स्वरों की संख्या ७ हो जाती है। इन सात स्वरों में भी आपस में मिलने से स्वरों में भेद हो जाता है जिसके लिए स्वर चिह्नों में कुछ परिवर्तन हो जाता है। यद्यपि इन स्वरों के अंकण और टंकण में कई विधियाँ प्रयोग की जाती हैं और प्रकाशक-भाष्यकारों में कोई एक विधा सामान्य नहीं है, अधिकांश स्थानों पर अनुदात्त के लिए अक्षर के नीचे एक आड़ी लकीर तथा स्वरित के लिए अक्षर के ऊपर एक खड़ी रेखा बनाने का नियम है। उदात्त का अपना कोई चिह्न नहीं है। इससे अंकण में समस्या आने से कई लेखक-प्रकाशक स्वर चिह्नों का प्रयोग ही नहीं करते। ये स्वर इतने क्षमतावान होते है कि सही प्रयोग न होने पर मन्त्रों के अर्थों को भी बदल देते हैं। == वैदिक छंद == {{main|वैदिक छंद }} वैदिक मंत्रों में प्रयुक्त छंद कई प्रकार के हैं जिनमें मुख्य हैं {{cn|date=मई 2017}}- # '''[[गायत्री छंद|गायत्री]]''' - सबसे प्रसिद्ध छंद।आठ वर्णों (मात्राओं) के तीन पाद। गीता में भी इसको सर्वोत्तम बताया गया है (ग्यारहवें अध्याय में)। इसी में प्रसिद्ध [[गायत्री मन्त्र|गायत्री मंत्र]] ढला है। # '''[[त्रिष्टुप छंद|त्रिष्टुप]]''' - ११ वर्णों के चार पाद - कुल ४४ वर्ण। # '''[[अनुष्टुप छंद|अनुष्टुप]]''' - ८ वर्णों के चार पाद, कुल ३२ वर्ण। [[वाल्मीकि रामायण]] तथा [[श्रीमद्भगवद्गीता|गीता]] जैसे ग्रंथों में भई इस्तेमाल हुआ है। इसी को [[श्लोक]] भी कहते हैं। # '''[[जगती छंद|जगती]]''' - ८ वर्णों के ६ पाद, कुल ४८ वर्ण। # बृहती- ८ वर्णों के ४ पाद कुल ३२ वर्ण # पंक्ति- ४ या ५ पाद कुल ४० अक्षर २ पाद के बाद विराम होता है पादों में अक्षरों की संख्याभेद से इसके कई भेद हैं # उष्णिक- इसमें कुल २८ वर्ण होते हैं तथा कुल ३ पाद होते हैं २ में आठ आठ वर्ण तथा तीसरे में १२ वर्ण होते हैं दो पद के बाद विराम होता है बढे हुए अक्षरों के कारण इसके कई भेद होते हैं == वेद की शाखाएँ == '''{{मुख्य|वैदिक शाखाएँ}}''' इसके अनुसार वेदोक्त यज्ञों का अनुष्ठान ही वेद के शब्दों का मुख्य उपयोग माना गया है। सृष्टि के आरम्भ से ही यज्ञ करने में साधारणतया मन्त्रोच्चारण की शैली, मन्त्राक्षर एवं कर्म-विधि में विविधता रही है। इस विविधता के कारण ही वेदों की शाखाओं का विस्तार हुआ है। यथा-[[ऋग्वेद]] की २१ शाखा, [[यजुर्वेद]] की १०१ शाखा, [[सामवेद संहिता|सामवेद]] की १००० शाखा और [[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]] की ९ शाखा- इस प्रकार कुल १,१३१ शाखाएँ हैं। इस संख्या का उल्लेख महर्षि [[पतञ्जलि|पतंजलि]] ने अपने [[महाभाष्य]] में भी किया है। उपर्युक्त १,१३१ शाखाओं में से वर्तमान में केवल १२ शाखाएँ ही मूल ग्रन्थों में उपलब्ध हैः- # ऋग्वेद की २१ शाखाओं में से केवल २ शाखाओं के ही ग्रन्थ प्राप्त हैं- '''शाकल-शाखा''' और '''शांखायन शाखा'''। # यजुर्वेद में कृष्णयजुर्वेद की ८६ शाखाओं में से केवल ४ शाखाओं के ग्रन्थ ही प्राप्त है- '''तैत्तिरीय-शाखा''', '''मैत्रायणीय शाखा''', '''कठ-शाखा''' और '''कपिष्ठल-शाखा''' # शुक्लयजुर्वेद की १५ शाखाओं में से केवल २ शाखाओं के ग्रन्थ ही प्राप्त है- '''माध्यन्दिनीय-शाखा''' और '''काण्व-शाखा'''। # सामवेद की १,००० शाखाओं में से केवल २ शाखाओं के ही ग्रन्थ प्राप्त है- '''कौथुम-शाखा''' और '''जैमिनीय-शाखा'''। # अथर्ववेद की ९ शाखाओं में से केवल २ शाखाओं के ही ग्रन्थ प्राप्त हैं- '''शौनक-शाखा''' और '''पैप्पलाद-शाखा'''। उपर्युक्त १२ शाखाओं में से केवल ६ शाखाओं की अध्ययन-शैली प्राप्त है-शाकल, तैत्तरीय, माध्यन्दिनी, काण्व, कौथुम तथा शौनक शाखा। यह कहना भी अनुपयुक्त नहीं होगा कि अन्य शाखाओं के कुछ और भी ग्रन्थ उपलब्ध हैं, किन्तु उनसे शाखा का पूरा परिचय नहीं मिल सकता एवं बहुत-सी शाखाओं के तो नाम भी उपलब्ध नहीं हैं। == अन्य मतों की दृष्टि में वेद == वेदों के कई शब्दों को समझना उतना सरल नहीं रहा है। ऋषियों ने वेदों का वास्तविक अर्थ समझने के लिए वेदांङ्गों का निर्माण किया गया। इस का कारण इन में वर्णित अर्थों को जाना नहीं जा सकता। सबसे अधिक विवाद वार्ता ईश्वर के स्वरूप, यानि एकमात्र या अनेक देवों के सादृश्य को लेकर हुआ है। वेदों के वास्तविक अर्थ वह ही कर सकता है जो वेदांग - शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष का ज्ञाता है। पाश्चात्य संस्कृत विद्वानों की व्याख्या भी हिन्द - आर्य जाति के सिद्धांत से प्रेरित रही है। प्राचीन काल में ही इन की सत्ता को चुनौती देकर कई ऐसे मत प्रकट हुए जो आज भी धार्मिक मत कहलाते हैं लेकिन कई रूपों में भिन्न हैं। इन का मुख्य अन्तर नीचे स्पष्ट किया गया है। उन में से जिस का अपना अविच्छिन्न परम्परा से वेद, शाखा और कल्पसूत्रों से निर्देशित होकर एक अद्वितीय ब्रह्म तत्व को ईश्वर मान कर किसी एक देववाद में न उलझ कर वेदवाद में रमण करते हैं वे सनातन वैदिक [[हिन्दू वर्ण व्यवस्था|वर्णाश्रम]] धर्म मानने वाले हैं वे ही वेदों को सर्वोपरि मानते हैं। इस के अलावा अलग अलग विचार रखने वाले और पृथक् पृथक् देवता मानने वाले कुछ सम्प्रदाय ये हैं। *[[जैन धर्म|जैन]] - इन को मूर्ति पूजा के प्रवर्तक माना जाता है। ये वेदों को श्रेष्ठ नहीं मानते पर अहिंसा के मार्ग पर बल देते हैं। जैन मत में जैन दृष्टि से अहिंसा का पालन किया जाता है। *[[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] - बौद्ध मत वाले में महात्मा बुद्ध के प्रवर्तित ध्यान और तृष्णा को दुःखों का कारण बताया है। वेदों में लिखे ध्यान के महत्व को ये तो मानते हैं पर ईश्वर की सत्ता को नहीं मानते हैं। ये भी वेद नहीं मानते हैं। *[[शैव]] - वेदों में वर्णित रूद्र के रूप शिव को सर्वोपरि समझने वाले शैव हैं। शैव मत वाले अपने को वैदिक धर्म के मानने वाले मानते हैं और शिव को एकमात्र ईश्वर का कल्याणकारी रूप मानते हैं, परंतु शैव जन शंकर देव के रूप (जिस में नंदी बैल, जटा, बाघंबर इत्यादि हैं) को विश्व का कर्ता मानते हैं। *[[वैष्णव सम्प्रदाय|वैष्णव]] - विष्णु और उन के अवतारों को ईश्वर मानने वाले वैष्णव हैं। ये वैदिक ग्रन्थों से अधिक अपने आगम मत को सर्वोपरि मानते हैं। विष्णु को ही एक ईश्वर बताते हैं और जिस के अनुसार सर्वत्र व्याप्त हुआ ईश्वर विष्णु कहलाता है। *[[शाक्त सम्प्रदाय|शाक्त]] - शाक्त मत वाले अपने को वेदोक्त मानते तो है किंतु पूर्वोक्त शैव, वैष्णव से श्रेष्ठ समझते हैं, महाकाली, महालक्ष्मी और महासरस्वती के रूप में नवकोटि दुर्गा को इष्टदेवता मानते हैं और इन को सृष्टिकारिणी मानते हैं। *[[सौर सम्प्रदाय|सौर]] - सौर मत वाले जगत् साक्षी सूर्य को और उन के विभिन्न अवतारों को ईश्वर मानते हैं। वे स्थावर और जंगम का आत्मा सूर्य ही है ऐसा मानते हैं। *[[गाणपत्य]] - देव गणेश को ईश्वर समझते हैं। साक्षात् शिवादि देवों ने भी उन की उपासना कर के सिद्धि प्राप्त की है, ऐसा मानते हैं। *[[सिख]] - इस मत का विश्वास एकमात्र ईश्वर में तो है, लेकिन वेदों को ईश्वर की वाणी नहीं मानते हैं। *[[आर्य समाज]] - ये निराकार ईश्वर के उपासक हैं। ये वेद को ईश्वरीय ज्ञान मानते हैं। ये मानते हैं कि वेद आदि सृष्टि में अग्नि, वायु, आदित्य तथा अङ्गिरा आदि ऋषियों के अन्तस् में उत्पन्न हुआ। वेदों को अंतिम प्रमाण स्वीकार करते हैं और वेदों के अनन्तर जिन पुराण आदि की रचना हुई इन को वेद विरुद्ध मानते हुए अस्वीकार करते हैं। रामायण तथा महाभारत के इतिहास को स्वीकार करते हैं। इस समाज के संस्थापक स्वामी दयानन्द सरस्वती थे जिन्होंने वेदों की ओर लौटने का संदेश दिया। ये अर्वाचीन वैदिक हैं। '''यज्ञ :''' यज्ञ के वर्तमान रूप के महत्व को लेकर कई विद्वानों, मतों और भाष्यकारों में विरोधाभास है। यज्ञ में अग्नि के प्रयोग को प्राचीन [[पारसी]] पूजन विधि के इतना समान होना और हवन की अत्यधिक महत्ता के प्रति विद्वानों में रुचि रही है। '''देवताः''' देव शब्द को लेकर ही कई विद्वानों में असहमति रही है। वेदोक्त निर्गुण - निराकार और सगुण - साकार में से अन्तिम पक्ष को मानने वाले कई मतों में (जैसे - शैव, वैष्णव, शाक्त, सौर, गाणपत, कौमार) इसे महामनुष्य के रूप में विशिष्ट शक्ति प्राप्त साकार चरित्र समझते हैं और उन का मूर्ति रूप में पूजन करते हैं तो अन्य कई इन्हें ईश्वर (ब्रह्म, सत्य) के ही नाम बताते हैं। परोपकार (भला) करने वाली वस्तुएँ (यथा नदी, सूर्य), विद्वान् लोग और मार्गदर्शन करने वाले मंत्रों को देव कहा गया है। उदाहरणार्थ अग्नि शब्द का अर्थ आग न समझ कर सबसे ''आगे'' यानि ''प्रथम'' यानि परमेश्वर समझते हैं। देवता शब्द का अर्थ दिव्य, यानि परमेश्वर (निराकार, ब्रह्म) की शक्ति से पूर्ण माना जाता है - जैसे पृथ्वी आदि। इसी मत में महादेव, देवों के अधिपति होने के कारण ईश्वर को कहते हैं। इसी तरह सर्वत्र व्यापक ईश्वर ''विष्णु'' और सत्य होने के कारण ''ब्रह्मा'' कहलाता है। इस प्रकार ब्रह्मा, विष्णु और महादेव किसी चरित्र के नाम नहीं बल्कि ईश्वर के ही नाम है। व्याकरण और निरुक्त के बल पर ही वैदिक और लौकिक शब्दों के अर्थ निर्धारण किया जाता है। इस के अभाव में अर्थ के अनर्थ कर बैठते हैं। <ref> {{cite book|author=दयान्नद सरस्वती |page= 24-25|title=सत्यार्थ प्रकाश}} </ref> इसी प्राकर [[गणेश]] (गणपति), [[ब्रह्मा|प्रजापति]], [[देवी]], [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]], [[लक्ष्मी]] इत्यादि परमेश्वर के ही नाम हैं। वेदादि शास्त्रौंमे आए विभन्न एक ही परमेश्वरके है। जैसा की उपनिषदौंमे कहा गया है - एको देव सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। कुछ लोग ईश्वरके सगुण - निर्गुण स्वरुपमे झगड़ते रहते हैं। इन में से कोई मूर्तिपूजा करते हैं और कोई ऐसे लोग हैं जो मूर्तिपूजा के विरुद्ध हैं और ईश्वर को एकमात्र सत्य, सर्वोपरि समझते हैं। '''अश्वमेध :''' राजा द्वारा न्यायपूर्वक अपनी प्रजा का पालन करना ''अश्वमेध यज्ञ'' कहलाता है। अनेक विद्वानों का मानना है कि मेध शब्द में ''अध्वरं'' का भी प्रयोग हुआ है जिस का अर्थ है अहिंसा। अतः मेध का भी अर्थ कुछ और रहा होगा। इसी प्रकार अश्व शब्द का अर्थ घोड़ा न रहकर शक्ति रहा होगा। [[राम शर्मा|श्रीराम शर्मा आचार्य]] कृत भाष्यों के अनुसार अश्व शब्द का अर्थ शक्ति, ''गौ'' शब्द का अर्थ पोषण है। इस से अश्वमेध का अर्थ घोड़े का बलि से इतर होती प्रतीत होती है। '''सोम :''' कुछ लोग इसे शराब (मद्य) मानते हैं लेकिन कई अनुवादों के अनुसार इसे कूट पीसकर बनाया जाता था। अतः ये शराब जैसा कोई पेय नहीं लगता। पर इसके असली रूप का निर्धारण नहीं हो पाया है। == इन्हें भी देखें == * [[वैदिक साहित्य]] * [[सर्वानुक्रमणी]] * [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]] * [[वैदिक धर्म]] * [[वैदिक संस्कृति]] * [[वैदिक सभ्यता]] * [[वैदिक संस्कृत]] * [[वैदिक शाखाएँ]] * [[ऋषि]] * [[अवेस्ता]] == सन्दर्भ == <references/> == ग्रन्थसूची == {{refbegin|30em}} <!-- A --> * {{Citation | last =एंथनी | first =डेविड डब्ल्यू. | year =2007 | title =The Horse The Wheel And Language. How Bronze-Age Riders From the Eurasian Steppes Shaped The Modern World | publisher =प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस}} * {{citation |last=आप्टे |first= वामन शिवराम |title=The Practical Sanskrit-English Dictionary |year=1965 | edition=चौथा संशोधित और विस्तृत संस्करण |publisher=[[मोतीलाल बनारसीदास]] |location= दिल्ली |isbn=978-81-208-0567-5}} [http://www.aa.tufs.ac.jp/~tjun/sktdic/ Search] * {{citation |last=अवारी |first=बुरजोर |title=India: The Ancient Past|year=2007 |publisher=रूटलेज|location=लंदन |isbn= 978-0-415-35616-9}} <!-- B --> * {{Citation|last=बनर्जी|first=सुरेश चंद्रा|year=1989|title=A Companion to Sanskrit Literature|publisher=मोतीलाल बनारसीदास|isbn=978-81-208-0063-2|url=https://books.google.com/books?id=JkOAEdIsdUsC}} * {{Citation | last =बार्टली | first =क्रिस्ट |year=2001 | chapter =Shankara | editor-last =लीमैन | editor-first =ओलिवर | title =Encyclopedia of Asian Philosophy | publisher = रूटलेज |isbn=978-0-4151-7281-3}} * {{Citation | last =ब्रू | first =मैन्स | year =2016 | chapter =Rites of Burial and Immersion: Hindu Ritual practices on Disposing of Sacred Texts in Vrindavan | editor-last =मिरवोल्ड | editor-first =क्रिस्टीना | title =The Death of Sacred Texts: Ritual Disposal and Renovation of Texts in World Religions | publisher =रूटलेज}} * {{Citation | editor-last1 =बसवेल | editor-first1 = रॉबर्ट ई. | editor-last2 =लोपेज़ | editor-first2 =डोनाल्ड एस. जूनियर| year =2013 | chapter =Nālandā | title =The Princeton dictionary of Buddhism | location =प्रिंसटन | publisher = प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn =978-1-4008-4805-8 }} <!-- C --> *{{cite book|author= जे.वी. चेल्लिया|title= Pattupattu – Ten Tamil Idylls (Tamil Verses with Englilsh Translation)| year= 1946|url = https://archive.org/details/PattupattuTenTamilIdylls_20180715/page/n1| publisher= तमिल विश्वविद्यालय (1985 print)}} * {{Citation | last =कॉलिन्स | first =रान्डल | year =2009 | title =The Sociology of Philosophies | publisher =हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस}} * {{cite book | editor-last1=कावर्ड | editor-first1=हेरोल्ड जी. | editor-last2=राजा | editor-first2=के. कुंजुन्नी| editor-last3=पॉटर | editor-first3=कार्ल | year=1990 | title=Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 5: The Philosophy of the Grammarians | publisher=प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn=978-81-208-0426-5 | url=https://books.google.com/books?id=2CEj6wRqeRAC }} * {{cite book | last =कावर्ड | first =हेरोल्ड | year =2008 | title =The perfectibility of human nature in eastern and western thought | publisher =एसयूएनवाई प्रेस | isbn =978-0-7914-7336-8 | url =https://books.google.com/books?id=LkE_8uch5P0C }} <!-- D --> * {{Citation | last =दलाल | first =रोशेन | year =2014 | title =The Vedas: An Introduction to Hinduism's Sacred Texts | publisher =पेंगुइन यूके | isbn =978-81-8475-763-7 | url =https://books.google.com/books?id=UCEoAwAAQBAJ }} * {{Citation | last =देशपांडे | first =माधव एम. | year =1990 | title =Changing Conceptions of the Veda: From Speech-Acts to Magical Sounds | journal =अड्यार लाइब्रेरी बुलेटिन | url =https://www.scribd.com/document/378011865/Madhav-Deshpande-Changing-Conceptions-of-the-Veda-From-Speech-Acts-to-Magical-Sounds | access-date =7 जून 2020 | archive-date =1 अगस्त 2020 | archive-url =https://web.archive.org/web/20200801162442/https://www.scribd.com/document/378011865/Madhav-Deshpande-Changing-Conceptions-of-the-Veda-From-Speech-Acts-to-Magical-Sounds | url-status =dead }} * {{Citation | last =डोनिगर |first =वेंडी | year =2010 | title =The Hindus: An Alternative History | publisher =ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस}} * {{Citation |last=दत्त |first=सागरिका |year=2006 |title=India in a Globalized World |url=https://books.google.com/books?id=I4zaCQAAQBAJ |publisher=मैनचेस्टर यूनिवर्सिटी प्रेस |isbn=978-1-84779-607-3 }} * {{Citation|last=डायर |first=राहेल|year=2013|title=What Do Hindus Believe?|publisher=ग्रांटा बुक्स|isbn=978-1-84708-940-3}} <!-- F --> * {{Citation | last1=फिलियोज़ैट | first1= पियरे-सिल्वेन| year=2004 | chapter=Ancient Sanskrit Mathematics: An Oral Tradition and a Written Literature | editor1-last=चेमला | editor1-first=कैरिन | editor2-last=कोहेन | editor2-first=रॉबर्ट एस. | editor3-last=रेन | editor3-first=जुर्गन | title=History of Science, History of Text (Boston Series in the Philosophy of Science) | pages=137–157 | location=डॉर्ड्रेक्ट |publisher= स्प्रिंगर नीदरलैंड्स | doi=10.1007/1-4020-2321-9_7 | isbn=978-1-4020-2320-0 }} * {{citation | last =फ्लड | first =गैविन | year =1996 | title =An Introduction to Hinduism | publisher =कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn =978-0-521-43878-0 | url =https://archive.org/details/introductiontohi0000floo | url-access =registration }} * {{citation | editor-last =फ्लड | editor-first =गैविन | title =The Blackwell Companion to Hinduism |year=2003 |publisher=ब्लैकवेल|location =माल्डेन, मैसाचुसेट्स | isbn=978-1-4051-3251-0 }} * {{Citation | editor-last =फ्लड | editor-first =गैविन | title =The Blackwell Companion to Hinduism |year=2008 | publisher = जॉन विली एंड संस |location=न्यूयॉर्क| isbn =978-0-4709-9868-7}} * {{Citation | editor-last =फ्रेज़ियर | editor-first =जेसिका | year =2011 | title =The Continuum Companion to Hindu Studies | location =लंदन | publisher =कंटीन्यूम | isbn =978-0-8264-9966-0 | url =https://archive.org/details/continuumcompani00fraz | url-access =limited }} * {{Citation | last =फ्रेशी | first =एलिसा | year =2012 | title =Duty, Language and Exegesis in Prabhakara Mimamsa | publisher = ब्रिल | isbn =978-90-04-22260-1}} <!-- G --> * {{Citation | last =गैलेविच | first =सेज़री | year =2004 | chapter =Changing Canons: What did Sayana think he commented upon | editor-last1 =बाल्सेरोविच | editor-first1 =पियोटर | editor-last2 =मेजर | editor-first2 =मारेक | title =Essays in Indian Philosophy, Religion and Literature | publisher =मोतीलाल बनारसीदास प्रकाशक}} * {{Citation | last =गैलेविच | first =सेज़री | year =2011 | chapter =Why Should the Flower of Dharma be Invisible? Sayana's Vision of the Unity of the Veda | editor-last =स्क्वार्सिनी | editor-first =फेडेरिको | title =Boundaries, Dynamics and Construction of Traditions in South Asia | publisher =एंथम प्रेस}} * {{Citation | last = गुडी | year =1987 | title =The interface between the written and the oral | publisher =कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस}} * {{Citation | last= ग्रिफ़िथ्स| first =पॉल जे. | year =1999 | title =Religious Reading: The Place of Reading in the Practice of Religion | publisher =ऑक्सफ़ोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस}} <!-- H --> * {{Citation | last =हेक्सम | first =इरविंग | year =2011| title =Understanding World Religions: An Interdisciplinary Approach | publisher =विल्फ्रेड लॉरियर यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn =978-0-310-31448-6}} * {{Citation | last =होल्ड्रेज| first =बारबरा ए. | year =1995 | title =Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture | publisher= एसयूएनवाई प्रेस | isbn =978-0-7914-1640-2}} * {{Citation | last =होल्ड्रेज| first =बारबरा ए. | year =1996 | title =Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture | publisher= एसयूएनवाई प्रेस | isbn =978-0-7914-1639-6}} * {{Citation | last =होल्ड्रेज| first =बारबरा ए. | year =2012 | title =Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture | publisher =एसयूएनवाई प्रेस | isbn =978-1-4384-0695-4}} <!-- J --> * {{Citation | last =जैक्सन | first =डब्ल्यू.जे | year =2016 | title =Vijayanagara Voices: Exploring South Indian History and Hindu Literature | publisher = रूटलेज}} * {{Citation| last =कुमार | first =जय | year=2014| chapter =Ayurveda and Early Indian Medicine | editor-last1 =जॉनस्टन | editor-first1 =लुकास एफ.| editor-last2 =बाउमन | editor-first2 =व्हिटनी |title=Science and Religion: One Planet, Many Possibilities|publisher= रूटलेज}} <!-- K --> * {{Citation | last =क्लोस्टरमायर | first =क्लाउस | year =1994 | title =A Survey of Hinduism | edition =second | publisher =स्टेट यूनिवर्सिटी ऑफ न्यूयॉर्क प्रेस| isbn =978-0-7914-2109-3}} * {{Citation | last =क्लोस्टरमायर | first =क्लाउस| year =2007 | title =A Survey of Hinduism | edition =third | publisher =स्टेट यूनिवर्सिटी ऑफ न्यूयॉर्क प्रेस | isbn =978-0-7914-7082-4}} * {{Citation | last =नैप | first =स्टीफन | year =2005 | title =The Heart of Hinduism: The Eastern Path to Freedom, Empowerment and Illumination | publisher = आईयूनिवर्स | isbn =978-0-595-35075-9}} <!-- L --> * {{Citation | last =लिपनर | first =जूलियस | year =2012 | title =Hindus: Their Religious Beliefs and Practices | publisher = रूटलेज | isbn =978-1-135-24060-8 | url =https://books.google.com/books?id=oH1FIareczEC }} * {{Citation | last =लोपेज़ | first = डोनाल्ड एस. जूनियर| year =2016 | title =Elaborations on Emptiness: Uses of the Heart Sūtra | publisher =प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस}} <!-- M --> * {{cite book |last=मैकडोनेल, |first=आर्थर एंथोनी |year=2004 |title=A Practical Sanskrit Dictionary |url=https://archive.org/details/mlbd.practicalsanskri0000macd_y6e8 |publisher=मोतीलाल बनारसीदास |isbn=978-81-208-2000-5}} * {{Citation|title=History of Philosophy, Eastern and Western|first=टी.एम.पी|last=महादेवन|editor1=सर्वपल्ली राधाकृष्णन|editor2=अर्देशिर रटनजी वाडिया|editor3=धीरेंद्र मोहन दत्ता|year=1952|publisher=जॉर्ज एलन और अनविन |oclc=929704391}} * {{Citation | last =माइकल्स | first =एक्सल | year=2004 | title =Hinduism: Past and Present | publisher =प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस| isbn =978-0-691-08953-9}} * {{cite book | last =माइकल्स | first =एक्सल | year =2016 | title =Homo Ritualis: Hindu Ritual and Its Significance for Ritual Theory | publisher =ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn =978-0-19-026263-1 | url =https://books.google.com/books?id=DSaxCgAAQBAJ }} * {{Citation | last =मिश्रा | first =कमल के. | year =2000 | title =Textbook of Anthropological Linguistics | publisher =कॉन्सेप्ट पब्लिशिंग कंपनी}} * {{MWSD}} <!--{{sfnref|Monier-Williams|1899}} --> * {{Citation | last =मूकरजी | first =आर. | year =2011 | orig-year =1947 | title =Ancient Indian Education: Brahmanical and Buddhist | publisher =मोतीलाल बनारसीदास पब्लिशर्स| isbn =978-81-208-0423-4 | author-link =राधा कुमुद मुखर्जी}} * {{Citation | last =मूलर | first =मैक्स | year =1892 | title =('Veda and Vedanta'), 7th lecture in ''India: What Can It Teach Us: A Course of Lectures Delivered Before the University of Cambridge'' | url =https://archive.org/details/indiawhatcanitte00mluoft | author-link =मैक्स मूलर }} <!-- N --> * {{Citation | last =नागप्पा | first =गौड़ा के. | year =2011 | title =The Bhagavadgita in the Nationalist Discourse | publisher =ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, | isbn =978-0-19-908847-8 | url =https://books.google.com/books?id=4PQtDwAAQBAJ&q=authority+vedas+ambedkar&pg=PT283 }} * {{Citation | last =नाकामुरा | first =हाजिमे | year =1983 | title =A History of Early Vedānta Philosophy, part 2 | publisher = मोतीलाल बनारसीदास}} <!-- O --> * {{Citation | last =ओबेरलीज़ | first =थॉमस | year =1998 | title =Die Religion des Rgveda: Kompositionsanalyse der Soma-Hymnen des R̥gveda | location =विएन | publisher = इंस्टिट्यूट फर इंडोलॉजी डेर यूनिवर्सिटेट विएन}} * {{Citation | last =ओलिवेल | first =पैट्रिक |year =1998 | orig-year =1996 | title =Upanișads. A New Translation by Patrick Olivelle | publisher =ऑक्सफोर्ड्स वर्ल्ड क्लासिक्स | isbn =978-0-19-954025-9}} * {{cite book |last =ओलिवेल | first =पैट्रिकk |title=Dharmasutras: The Law Codes of Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=gnVxqvPg9a0C |year=1999 |publisher=ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस |isbn=978-0-19-283882-7 }} * {{Citation | last1 =ओल्सन | first1 =डेविड आर. | last2 =कोल | first2 =माइकल | year =2013 | title =Technology, Literacy, and the Evolution of Society: Implications of the Work of Jack Goody | publisher =साइकोलॉजी प्रेस}} <!-- P --> * {{Citation | last =पोलॉक | first =शेल्डन | year =2011 | title =Boundaries, Dynamics and Construction of Traditions in South Asia | editor-last =स्क्वार्सिनी | editor-first =फेडेरिको | publisher = एंथम | isbn =978-0-85728-430-3}} * {{Citation | last =प्रसाद | first =लीला | year =2007 | title =Poetics of conduct : oral narrative and moral being in a South Indian town | location =न्यूयॉर्क| publisher =कोलंबिया यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn =978-0-231-13921-2}} * {{ Citation | last =प्रसाद | first = आर.यू.एस. | year =2020 | title =The Rig-Vedic and Post-Rig-Vedic Polity (1500 BCE-500 BCE) | publisher =वर्नोन प्रेस}} * {{Citation | last =प्रुथी | first =आर.के.| year =2004 | title =Vedic Civilisation | publisher =डिस्कवरी पब्लिशिंग | isbn =81-7141-875-9}} <!-- R --> * {{Citation | editor-last=राधाकृष्णन | editor-first=सर्वपल्ली | editor-link=सर्वेपल्लि राधाकृष्णन | editor2-last=मूर | editor2-first=चार्ल्स ए. | title=A Sourcebook in Indian Philosophy | year=1957 | edition=12वां प्रिंसटन पेपरबैक संस्करण| publisher= प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस |isbn=978-0-691-01958-1 | url=https://archive.org/details/sourcebookinindi00radh }} * {{Citation | last =रामबचन | first =अनंतनंद | year =1994 | chapter =Redefining the authority of scripture: The rejection of Vedic infallibility by Brahmo Samaj | editor-last =पैटन | editor-first =लॉरी एल. | title =Authority, Anxiety, and Canon: Essays in Vedic Interpretation | publisher =एसयूएनवाई प्रेस | isbn =978-0-7914-1938-0 | chapter-url =https://books.google.com/books?id=aZjp0kIK5fsC&q=authority+vedas+rejection&pg=PA272 }} * {{Citation | last =रथ | first =सरजू|year=2012|title=Aspects of Manuscript Culture in South India|publisher=लीडेन: ब्रिल|isbn=978-90-04-21900-7}} <!-- S --> * {{Citation | last =शार्फ़ | first =हर्टमट | year =2002 | title =Handbook of Oriental Studies | publisher =ब्रिल एकेडमिक| isbn =978-90-04-12556-8}} * {{Citation | last =शिफमैन | first =हेरोल्ड | year =2012 | title =Linguistic Culture and Language Policy | publisher = रूटलेज}} * {{Citation | last =शर्मा | first =डी. | year =2011 | title =Classical Indian Philosophy: A Reader | publisher =कोलंबिया यूनिवर्सिटी प्रेस}} * {{Citation | last1=स्टाल | first1=फ्रिट्स | year=1986 | title=The Fidelity of Oral Tradition and the Origins of Science | publisher=मेडेडेलिंगेन डेर कोनिंकलिजके नेदरलैंड्स एकेडमी वूर वेटेन्सचप्पन, नॉर्थ हॉलैंड पब्लिशिंग कंपनी }} * {{Citation |last=सुलिवन |first= बी. एम.|date=Summer 1994 |title=The Religious Authority of the Mahabharata: Vyasa and Brahma in the Hindu Scriptural Tradition |journal=जर्नल ऑफ द अमेरिकन एकेडमी ऑफ रिलीजन |volume=62 |issue=1 |pages=377–401 |doi=10.1093/jaarel/LXII.2.377 }} <!-- T --> * {{Citation | last =टॉड | first =वॉरेन ली | year =2013 | title =The Ethics of Śaṅkara and Śāntideva: A Selfless Response to an Illusory World | publisher = एशगेट | isbn =978-1-4094-6681-9}} <!-- W --> * {{Citation | last =वेस्टरहॉफ | first =जान | year =2009 | title =Nagarjuna's Madhyamaka: A Philosophical Introduction | publisher =ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस | isbn =978-0-19-538496-3}} * {{Citation | last1 =विल्के | first1 =एनेट | last2 =मोएबस | first2 =ओलिवर | year =2011 | title =Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism | publisher =वाल्टर डी ग्रुइटर | isbn =978-3-11-018159-3 | url =https://books.google.com/books?id=KZCMe67IGPkC }} * {{Citation |last=विट्ज़ेल |first=माइकल |year=1995 |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |journal= ईजेवीएस |volume=1 |issue=4 |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220153727/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |archive-date=20 फरवरी 2012 }} * {{citation | last =विट्ज़ेल | first =माइकल | year =1997 | chapter =The Development of the Vedic Canon and its Schools: The Social and Political Milieu | editor-last =विट्ज़ेल | editor-first =माइकल | title =Inside the Texts, Beyond the Texts: New Approaches to the Study of the Vedas | series =हार्वर्ड ओरिएंटल सीरीज़, ओपेरा मिनोरा; खंड 2| publisher =हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस | location =कैम्ब्रिज | chapter-url =https://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/canon.pdf }} * {{Citation | last =वुड | first =माइकल | year =2007 | title =The Story of India Hardcover | publisher =बीबीसी वर्ल्डवाइड| isbn =978-0-563-53915-5}} <!-- Z --> * {{citation |last=ज़ेहनर |first=आर.सी. |title=Hindu Scriptures|year=1966 |publisher= जे.एम. डेंट|series=Everyman's Library|location=लंदन }} {{refend}} == बाहरी कडियाँ == * [https://www.shdvef.com/religious-scriptures/ved/ वेद] (यहाँ दो वेद हिन्दी अर्थ सहित दिये हैं) *[https://www.aryasamajjamnagar.org/rigvedabook.htm चारों वेद, हिन्दी अर्थ सहित] (आर्यसमाज, जामनगर) *[https://www.hindisahityadarpan.in/2017/12/4-vedas-in-hindi.html चार वेद, हिन्दी अर्थ सहित] * [https://web.archive.org/web/20150215031346/http://is1.mum.edu/vedicreserve/index.htm महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय] - यहाँ सम्पूर्ण वैदिक साहित्य संस्कृत में उपलब्ध है। *[https://archive.org/details/RigVedaInHindi ऋग्वेद, हिन्दी अर्थ सहित] (रामगोविन्द त्रिवेदी, १९५४) * [https://web.archive.org/web/20100928022018/http://tdil.mit.gov.in/vedicjan04/hdefault.html ज्ञानामृतम्] - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदि पर सम्यक जानकारी * [https://web.archive.org/web/20100106153131/http://www.aryasamajjamnagar.org/vedang.htm वेद एवं वेदांग] - आर्य समाज, जामनगर के जालघर पर सभी वेद एवं उनके भाष्य दिये हुए हैं। * [https://web.archive.org/web/20100827083327/http://members.multimania.co.uk/puranastudy/pur_index7/index.htm पुराण विषय अनुक्रमणिका] - यहाँ वेदों आदि में आये हुए शब्दों के अर्थ एवं सन्दर्भ दिये हुए हैं। * [https://web.archive.org/web/20100721020215/http://veda.wikidot.com/main:home वेद] - हिन्दू धर्म के महान पक्षों पर सुविचारित सामग्री * [https://web.archive.org/web/20100515172142/http://www.vedpuran.com/ '''वेद-पुराण'''] - यहाँ चारों वेद एवं दस से अधिक पुराण हिन्दी अर्थ सहित उपलब्ध हैं। पुराणों को यहाँ सुना भी जा सकता है। {{भारतीय दर्शन}} {{पुराण}} {{वैदिक साहित्य}} {{महाभारत}} {{रामायण}} {{हिन्दू धर्म}} [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:संस्कृत साहित्य]] [[श्रेणी:वेद]] [[श्रेणी:वैदिक धर्म]] [[श्रेणी:हिन्दू ग्रन्थ]] [[श्रेणी:संस्कृत ग्रन्थ]] c8un59n72t5ala3szo4hggd5ckufe3x इटारसी 0 3124 6628112 6601759 2026-10-10T16:33:05Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628112 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | | नगर का नाम = इटारसी | प्रकार = नगर | latd=22.611 | longd=77.76741 | प्रदेश = मध्य प्रदेश | जिला = [[नर्मदापुरम ज़िला|नर्मदापुरम जिला]] | शासक पद = [[विधायक]] | शासक का नाम = श्री सीताशरण जी शर्मा | शासक पद 2 = [[नगर पालिका अध्यक्ष]] | शासक का नाम 2 = श्री पंकज चौरे जी | ऊँचाई = 305 | जनगणना का वर्ष = 2011 | जनगणना स्तर = | जनसंख्या = 99,783 । जनसंख्या 2018= 1 लाख 17 हजार | घनत्व = 471 | क्षेत्रफल = 3,898 | दूरभाष कोड = 91 (0) 7572 | पिनकोड = 461111 | वाहन रेजिस्ट्रेशन कोड = MP-05 | लिंगानुपात =1.08:1 | unlocode = | वेबसाइट = | skyline = |abbreviation=IN-MP |vehicle_code_range= | skyline_caption =MP-05 | टिप्पणियाँ = | }} '''इटारसी''' (Itarsi) [[मध्य प्रदेश]] [[प्रांत|प्रान्त]] का एक [[शहर]] है जो कि [[नर्मदापुरम]] जिले के अन्तर्गत आता हैं। इटारसी के नाम के उत्पत्ति ईंट और रस्सी शब्द के संयोग से हुई है इसका कारण प्राचीन काल में इन उद्योगों की बहुतायत होना। व्यावसायिक दृष्टि से, एक बड़ी कृषि मंडी, आयुध निर्माणी, एवम् रेलवे के कारखानो से। यह नर्मदापुरम जिले में एक महत्वपूर्ण स्थान रखती है। बोरी अभयारण और तवा बाँध निकट के कुछ दर्शन-योग स्थान है। इटारसी की कुछ प्रमुख बिभुतियों में श्री हरिशंकर परसाई एवं श्री विपिन जोशी का नाम सर्वोपरि है। इटारसी में केसर मल्टी लॉजिस्टिक हब की स्थापना ने यहां व्यापारियों के लिए एक्सपोर्ट की बड़ी सुविधा दे दी है == भूगोल == इटारसी 22°37′N 77°45′E / 22.62°N 77.75°E अक्षानंस पे स्थित है तथा इसकी समुद्र तल से औसत ऊँचाई ३०४ मीटर है। == जन सांख्यिकी == २००१ के जनगणना के अनुसार इटारसी के कुल आबादी ९९,७८३ रही थी जिसमें से ५२% पुरुष और ४८% महिलाएँ सम्मिलित थी। वर्तमान में इटारसी की जनसंख्या 1 लाख 17 हजार के आसपास हो गई है। == प्रशासन == इटारसी मुख रूप से तहसील के श्रेणी में आती जिसका मुख्यालय नर्मदापुरम जिला है। यह नर्मदापुरम विधानसभा एवं नर्मदापुरम- नरसिंहपुर संसदीय क्षेत्र अंतर्गत आती है। वर्तमान नगर पालिका अध्यक्ष श्री pankaj chourey जी है। == यातायात == इटारसी रेल एवं सड़क से जुड़ा हुआ है। === रेल === इटारसी जंक्शन रेल द्वारा बडी आसानी से पहुँचा जा सकता है। दिल्ली-चेन्नई मेन लाइन एवं [[मुम्बई]]<nowiki/>-[[जबलपुर]] मुख्य मार्ग में इटारसी स्टेशन पड़ता है। [[दिल्ली]] से रेल द्वारा १०-१४ घंटे लगते हैं। इटारसी शहर पश्चिम मध्य रेल्वे का मुख्य स्टेशन एवं सबसे बड़ा जंक्शन है। यहां से हर रोज लगभग 350 गाड़िया गुजरती हैं। [[File:Itarsi junction stone.jpg|thumb|इटारसी जंक्शन]] === सड़क यात्रा === इटारसी सड़क द्वारा भी अच्छी तरह से जुड़ा हुआ है। सरकारी और निजी बसें भोपाल के लिये उपलब्ध हैं। राष्ट्रीय राजमार्ग 69 से जुड़ा है। == नामकरण == ऐसा माना जाता है कि यहाँ ईंट और रस्सी बनाई जाती थी। == दर्शनीय स्थल == # भगवान शिव का एतिहसिक तिलक सिंदूर मंदिर # तवा डेम की सुरम्य वादियां # बूड़ी माता मंदिर # बड़ा हनुमान मंदिर (फाटक वाले) # श्री दक्षिण मुखी हनुमान मंदिर रेलवे स्टेशन के सामने स्थापित वर्ष 1941 के पूर्व। # स्वप्नेश्वर हनुमान मंदिर # विंध्येश्वरी माता मंदिर (महर्षि नगर) # द्वारकाधीश मंदिर # बालाजी मंदिर #पशुपतिनाथ मंदिर #साई बाबा मंदिर न्यास कॉलोनी == ग्रामीण क्षेत्र == इटारसी के आस पास निम्न ग्रामीण क्षेत्र जुडे़ हैं- # सनखेड़ा # गुर्रा # सेमरी खुर्द # डोलरिया # पथरोटा # देहरी # सोनासाँवरी # बोरतलाई # बम्हनगाँव # मेहरागाँव # भीलाखेडी़ # जुझारपुर # रैसलपुर # भट्टी #साकेत #सोनतलाई #कोठा == इटारसी से प्रकाशित होने वाले समाचार पत्र == # [https://web.archive.org/web/20160304040602/http://mp.patrika.com/ पत्रिका] # [https://web.archive.org/web/20160712145456/http://vrajsanskritidarpan.webs.com/apps/photos/photo?photoid=201840716 दैनिक भास्कर] # [https://web.archive.org/web/20180717232342/http://www.navabharat.net/ नव भारत] # [https://web.archive.org/web/20190927235743/https://www.jagran.com/ दैनिक जागरण] # [https://web.archive.org/web/20170412132045/http://rajexpress.in/ राज एक्सप्रेस] == औद्योगिक संस्थान == # विद्युत इंजन शेड # डीजल इंजन शेड # ऑर्डीनैन्स फैक्ट्री # इटारसी ऑइल एंड फ्लोर मिल == विद्यालय/स्कूल == प्राथमिक शिक्षा के लिए काफी संस्थान अग्रणी है * पश्चिम मध्य रेल्वे सीनियर हाई सेकेंडरी स्कूल * केन्द्रीय विद्यालय ओ ई एफ * केन्द्रीय विद्यालय सी पी ई * शासकीय उच्चतर माध्यमिक विद्यालय * शासकीय कन्या उच्चतर माध्यमिक विद्यालय * श्री टैगौर विद्या मंदिर * गुरुनानक पब्लिक स्कूल * सरस्वती उच्चतर माध्यमिक विद्यालय * एम जी एम स्कूल * फ्रेन्ड्स स्कूल * आदर्श हाई सेकेंडरी स्कूल नया यार्ड * एम॰जी॰एम॰ स्कूल इटार्सी == महाविद्यालय/कॉलेज == # एम जी एम शासकीय महाविद्यालय # शासकीय कन्या महाविद्यालय # वर्धमान कॉलेज # राजीव गाँधी महाविद्यालय # साँईकृपा महाविद्यालय # शासकीय पॉलीटेक्निक महाविद्यालय इटारसी == इन्हें भी देखें == * [[होशंगाबाद|नर्मदापुरम]] * [[होशंगाबाद ज़िला|नर्मदापुरम जिला]] == बाहरी कड़ियाँ == [https://web.archive.org/web/20110826041141/http://www.wikimapia.org/#lat=22.611792&lon=77.76329&z=14&l=0&m=a&v=2 इटारसी का सेटेलाइट चित्र] *[https://web.archive.org/web/20090826111229/http://www.narmadanchal.in/index.html '''नर्मदांचल'''] - विश्वजाल पर इटारसी-होशंगाबाद का कोना *[http://www.jagran.com/uttar-pradesh/allahabad-city-9971414.html इटारसी पैसेंजर निरस्त होने से आक्रोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922120256/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/allahabad-city-9971414.html |date=22 सितंबर 2020 }} *[https://web.archive.org/web/20110826041141/http://www.wikimapia.org/#lat=22.611792&lon=77.76329&z=14&l=0&m=a&v=2 इटारसी.][https://web.archive.org/web/20180717232342/http://www.navabharat.net/ भारत] [[श्रेणी:होशंगाबाद ज़िला]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:होशंगाबाद ज़िले के नगर]] rl6m5s0ntk7ov77a8lt2syze74g1dlk पोप बेनेडिक्ट XVI 0 3322 6628035 6625681 2026-10-10T12:30:04Z Mundhalia746 934684 6628035 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian leader |type = Pope |name = बेनेडिक्ट XVI<br>Benedict XVI |image = Benedykt XVI (2010-10-17) 2.jpg |caption = पोप बेनेडिक्ट XVI |term_start = 19 अप्रैल 2005 |term_end = 28 फ़रवरी 2013 |predecessor = [[पोप जॉन पॉल II|जॉन पॉल II]] |successor = [[पोप फ़्रांसिस|फ़्रांसिस]] |ordination = 29 जून 1951 |consecration = 28 मई 1977 |consecrated_by = |cardinal = 27 जून 1977 |birth_name = योसेफ़ आलोयज़ियुस रात्सिंगर |birth_date = {{birth date|1927|4|16|df=y}} |birth_place = [[मार्कटल]], [[जर्मनी]] |death_date = |death_date = {{death date and age|2022|12|31|1927|4|16|df=y}} |death_place = [[वैटिकन सिटी]] |nationality = |coat_of_arms = Coat of arms of Benedictus XVI.svg }} '''पोप बेनेडिक्ट XVI''' जिनका असली नाम '''योसेफ़ आलोयज़ियुस रात्सिंगर''' था , [[कैथोलिक कलीसिया|कैथोलिक]] समुदाय के 265वें [[पोप]] चुने गये थे । 16 अप्रैल 1927 को [[जर्मनी]] में जन्मे पोप बेनेडिक्ट को 19 अप्रैल 2005 को ''पोंटिफ़'' के रूप में चुना गया । पिछले 275 सालों में चुने गए ये पोप सबसे उम्रदार थे। वे 2005 से 2013 में अपने इस्तीफे तक इस पद पर रहे । अपने इस्तीफे के बाद, उन्होंने "पोप एमेरिटस" के रूप में जाने जाना चुना और यह उपाधि उन्होंने 31 दिसंबर 2022 को अपनी मृत्यु तक धारण की।<ref>{{Cite web|url=https://popehistory.com/popes/pope-benedict-xvi/|title=Pope Benedict XVI - PopeHistory.com|date=2017-01-27|language=en-US|access-date=2026-10-10}}</ref> [[श्रेणी:पोप]] {{जीवनचरित-आधार}} bnpun8iesahjyjujpuzalofyesaxghr अंगिका भाषा 0 4044 6628193 6492320 2026-10-11T02:03:29Z ANGPUTRA 952951 6628193 wikitext text/x-wiki {{InterWiki|code=anp}} {{Infobox Language |name=अंगिका भाषा |nativename=𑂃𑂁𑂏𑂱𑂍𑂰 𑂦𑂰𑂭𑂰 | pronunciation = | image = {{Photomontage|position=center | photo1a = Angika.svg | size = 200 | spacing = 2 | color = | foot_montage = }} | imagesize = | imagecaption = अंगिका भाषा की लिखावट [[देवनागरी लिपि]] में |states=[[भारत]] |region=[[बिहार]], [[झारखण्ड]] |speakers= 743,600 <ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/18/language/anp/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=8 जुलाई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130607/https://www.ethnologue.com/18/language/anp/ |archive-date=21 मार्च 2018 |url-status=live }}</ref> |map = |familycolor=Indo-European |fam2=[[हिन्द-ईरानी भाषाएँ|हिन्द-ईरानी]] |fam3=[[हिन्द-आर्य भाषाएँ|हिन्द-आर्य]] |fam4=[[हिन्द-आर्य भाषाएँ|पूर्वी समूह]] |iso1=bh ([[बिहारी भाषाएँ|बिहारी]]) |iso2=[http://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/English_list.php anp] |iso3=anp|notice=Indic |mapcaption = }} '''अंगिका''' [[अंगप्रदेश]] की [[भाषा]] है जो बिहार और [[झारखण्ड]] के कुछ भागों में बोली जाती है। यह [[नेपाल]] के [[तराई क्षेत्र|तराई]] भाग में भी बोली जाती है। अंगिका भारतीय आर्य भाषा है।{{cn}} ==भाषा परिवार == [[अंगिका भाषा|अंगिका]] [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार]] परिवार के अन्दर आती है। ये [[हिन्द-आर्य भाषाएँ|हिन्द आर्य]] उपशाखा के अन्तर्गत वर्गीकृत है। हिन्द-आर्य भाषाएँ वो भाषाएँ हैं जो [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] से उत्पन्न हुई हैं। [[उर्दू भाषा|उर्दू]], [[कश्मीरी भाषा|कश्मीरी]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[ओड़िया भाषा|उड़िया]], [[पंजाबी]], [[रोमानी भाषा|रोमानी]], [[मराठी भाषा|मराठी]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[नेपाली (बहुविकल्पी)|नेपाली]] जैसी भाषाएँ भी [[हिन्द-आर्य भाषाएँ]] हैं। =='अंगिका' शब्द की व्युत्पत्ति== '''अंगिका''' शब्द [[अंग]] से बना है। [[अंगप्रदेश]] (वर्तमान में [[भागलपुर, मुंगेर, खगड़‍िया, बाँका, अररिया, कटिहार, पूर्णिया, मधेपुरा, बेगूसराय, देवघर, गोड्डा, दुमका]] के आस पास का क्षेत्र) में बोली जाने वाली भाषा को अंगिका नाम दिया गया। अंगिका को लोग छैछू के नाम से भी जानते हैं।{{cn}} [[File:Angika map.svg|thumb|अंगिका भाषा [[भारत]] और [[नेपाल]] में बोली जाती है। यह ज्यादातर [[बिहार]] के [[भागलपुर]] उपखंड और [[मुंगेर]] उपखंड में बोली जाती है, यह [[झारखंड]] के [[संथाल परगना]] में भी बोली जाती है।]] ==स्रोत== {{reflist}} ==इन्हें भी देखें== *[[अंग लिपि]] *[[अंगदेश]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20171019225528/http://angika.com/ अंगिका.कॉम] * [https://web.archive.org/web/20160720091245/http://kavitakosh.org/kk/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE अंगिका कविता कोश] * [https://web.archive.org/web/20160225145709/http://lokrang-india.blogspot.in/2009/02/blog-post.html अंगिका के फेकड़े (लोकोक्तियाँ)] {{हिन्द-आर्य भाषाएँ}} [[श्रेणी:हिन्द-आर्य भाषाएँ]] [[श्रेणी:पूर्वी हिन्द-आर्य भाषाएँ]] [[श्रेणी:बिहार की भाषाएँ]] [[श्रेणी:झारखंड की भाषाएँ]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल की भाषाएँ]] 2mx4afq1zhzmen0jtuend9845fjf8s8 पर्वत 0 5564 6628366 6621664 2026-10-11T08:17:44Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628366 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=अक्टूबर 2019}} [[चित्र:Everest, Nuptse, Khumbu Glacier, Himalayas.jpg|thumb|right|[[एवरेस्ट पर्वत|माउंट एवरेस्ट]], दुनिया का सबसे ऊँचा पर्वत (दाहिनी ओर)। बाएँ ओर की चोटी [[नुब्त्से|नुप्त्से]] है।]] [[File:Everest North Face toward Base Camp Tibet Luca Galuzzi 2006.jpg|thumb|[[माउंट एवरेस्ट]], पृथ्वी का सबसे ऊंचा पर्वत]] [[File:080103_hakkai_fuji.jpg|thumb|[[माउंट फ़ूजी]], [[जापान]] का सबसे ऊँचा पर्वत]] [[File:Mount_Kilimanjaro.jpg|thumb|[[किलिमंजारो|किलिमंजारो पर्वत]] [[तंजानिया]] में, [[अफ्रीका]] का सबसे ऊंचा पर्वत]] '''पर्वत''' या पहाड़ [[पृथ्वी]] की भू-सतह पर [[प्राकृतिक]] रूप से ऊँचा उठा हुआ हिस्सा होता है, जो ज़्यादातर आकस्मिक तरीके से उभरा हुआ होता है और [[पहाड़ी शृंखलाओं|पहाड़ी]] से बड़ा होता है।<ref>{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/mountain|title=MOUNTAIN {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary|website=dictionary.cambridge.org|language=en|access-date=2019-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714044614/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/mountain|archive-date=14 जुलाई 2019|url-status=live}}</ref> पर्वत ज़्यादातर एक लगातार समूह में होते हैं। पर्वत ५ प्रकार के होते हैं। # [https://geogyan.in/geography-in-hindi/%e0%a4%ad%e0%a5%8c%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%ad%e0%a5%82%e0%a4%97%e0%a5%8b%e0%a4%b2/mountains-and-their-classification/ वलित पर्वत] # भ्रंशोत्थ पर्वत या [https://geogyan.in/geography-in-hindi/%e0%a4%ad%e0%a5%8c%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%ad%e0%a5%82%e0%a4%97%e0%a5%8b%e0%a4%b2/mountains-and-their-classification/ ब्लॉक पर्वत] # होर्स्ट पर्वत # [[ज्वालामुखी|ज्वालामुखी पर्वत]] # [https://geogyan.in/geography-in-hindi/%e0%a4%ad%e0%a5%8c%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%ad%e0%a5%82%e0%a4%97%e0%a5%8b%e0%a4%b2/mountains-and-their-classification/ अवशिष्ट पर्वत] पहाड़ों पर ऊंचाई के कारण समान अक्षांश के समुद्र तल की तुलना में मौसम ठंडा रहता है। ये ठंडे मौसम पहाड़ों के पारिस्थितिक तंत्र को बहुत प्रभावित करते हैं जिसके कारण अलग-अलग ऊंचाई पर अलग-अलग पौधे और जानवर मिलते हैं। <ref>{{Citation|title=کوه|date=2022-01-16|url=https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%DA%A9%D9%88%D9%87&oldid=33939499|work=ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد|language=fa|access-date=2022-01-17}}</ref> इलाके और जलवायु के अनुकूल न होने के कारण, पहाड़ों का उपयोग कृषि के लिए कम और संसाधन निष्कर्षण, जैसे कि खनन और लॉगिंग, और साथ ही मनोरंजन, जैसे पहाड़ पर चढ़ना और स्कीइंग, के लिए अधिक होता है। पर्वत पर बहुत ज्यादा मात्रा में वन होता है जो उस इलाके में वर्षा होने के लिए कारगर साबित होता है। एक पहाड़ पृथ्वी की पपड़ी का एक ऊंचा हिस्सा है, आम तौर पर खड़ी किनारों के साथ जो महत्वपूर्ण उजागर आधार दिखाते हैं। हालाँकि परिभाषाएँ अलग-अलग हैं, एक पर्वत एक सीमित शिखर क्षेत्र में एक पठार से भिन्न हो सकता है, और आमतौर पर एक पहाड़ी से ऊँचा होता है, जो आमतौर पर आसपास की भूमि से कम से कम 300 मीटर (1000 फीट) ऊपर होता है। कुछ पर्वत अलग-अलग शिखर हैं, लेकिन अधिकांश पर्वत श्रृंखलाओं में पाए जाते हैं।<ref name="agi-1997">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |url=https://archive.org/details/glossaryofgeolog0000unse_k9a5 |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Viriginia |isbn=0922152349 |edition=Fourth |chapter=Mountain}}</ref> पर्वत विवर्तनिक बलों, कटाव, या ज्वालामुखी के माध्यम से बनते हैं,<ref name="agi-1997"/> जो लाखों वर्षों तक के समय के पैमाने पर कार्य करते हैं।<ref name="levin-2010-83">{{cite book |last1=Levin |first1=Harold L. |title=The earth through time |url=https://archive.org/details/earththroughtime0009edlevi |date=2010 |publisher=J. Wiley |location=Hoboken, N.J. |isbn=978-0470387740 |page=[https://archive.org/details/earththroughtime0009edlevi/page/83 83] |edition=9th}}</ref> एक बार जब पहाड़ का निर्माण बंद हो जाता है, तो पहाड़ों को धीरे-धीरे अपक्षय की क्रिया के माध्यम से, ढलान और बड़े पैमाने पर बर्बादी के अन्य रूपों के साथ-साथ नदियों और हिमनदों द्वारा कटाव के माध्यम से समतल किया जाता है।<ref>{{Cite book |last1=Cooke |first1=Ronald U. |url=https://books.google.com/books?id=RXub68YhovAC&dq=mountains+are+slowly+leveled+through+weathering&pg=PA212 |title=Geomorphology in Deserts |last2=Cooke |first2=Ronald Urwick |last3=Warren |first3=Andrew |date=1973-01-01 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-02280-5 |language=en}}</ref> पहाड़ों पर उच्च ऊंचाई समान अक्षांश पर समुद्र तल की तुलना में ठंडी जलवायु का उत्पादन करती है। ये ठंडी जलवायु पहाड़ों के पारिस्थितिक तंत्र को बहुत प्रभावित करती है: अलग-अलग ऊंचाई पर अलग-अलग पौधे और जानवर होते हैं। कम मेहमाननवाज इलाके और जलवायु के कारण, पहाड़ों का उपयोग कृषि के लिए कम और संसाधन निष्कर्षण के लिए अधिक किया जाता है, जैसे कि खनन और लॉगिंग, मनोरंजन के साथ, जैसे पहाड़ पर चढ़ना और स्कीइंग। [[पृथ्वी]] पर सबसे ऊँचा पर्वत एशिया के हिमालय में माउंट एवरेस्ट है, जिसका शिखर समुद्र तल से 8,850 मीटर (29,035 फीट) ऊपर है। सौर मंडल के किसी भी ग्रह पर सबसे ऊंचा ज्ञात पर्वत मंगल ग्रह पर 21,171 मीटर (69,459 फीट) पर ओलंपस मॉन्स है। पर्वत खनिजों की दृष्टि से महत्वपूर्ण होते हैं == परिभाषा == [[File:Batian Nelion and pt Slade in the foreground Mt Kenya.JPG|thumb|[[माउंट केन्या]] की चोटियाँ]] [[File:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|[[एल्ब्रुस पर्वत]], [[रूस]] और [[यूरोप]] का सबसे ऊंचा पर्वत]] [[File: Puncakjaya.jpg|thumb|[[पुंचाक जाया]] [[इंडोनेशिया]] में, [[ओशिनिया]] का सबसे ऊंचा पर्वत]] जब लाखों साल पहले धरती हिली थी, तो विशाल भू-भाग खिसककर एक-दूसरे से टकराए थे, जिससे अप्रत्याशित बल के कारण जमीन ऊपर उठ गई थी, जिससे विशाल पर्वत बन गए थे। पर्वत की कोई सार्वभौमिक रूप से स्वीकृत परिभाषा नहीं है। पर्वत को परिभाषित करने के लिए ऊँचाई, आयतन, राहत, ढलान, दूरी और निरंतरता को मानदंड के रूप में इस्तेमाल किया गया है। क्या किसी भू-आकृति को पर्वत कहा जाता है, यह स्थानीय उपयोग पर निर्भर हो सकता है। लॉटन, ओक्लाहोमा, संयुक्त राज्य अमेरिका के बाहर माउंट स्कॉट, अपने आधार से अपने उच्चतम बिंदु तक केवल 251 मीटर (823 फीट) है। विट्टो डिक्शनरी ऑफ फिजिकल जियोग्राफी<ref name="whittow">{{cite book |last=Whittow |first=John |year=1984 |title=Dictionary of Physical Geography |url=https://archive.org/details/penguindictionar0000whit_b9d8 |location=London |publisher=Penguin |page=[https://archive.org/details/penguindictionar0000whit_b9d8/page/352 352] |isbn=0-14-051094-X}}</ref> में कहा गया है, "कुछ अधिकारी 600 मीटर (1,969 फीट) से ऊपर की ऊंचाई को पहाड़ों के रूप में मानते हैं, जिन्हें नीचे की पहाड़ियों के रूप में संदर्भित किया जाता है।" यूनाइटेड किंगडम और आयरलैंड गणराज्य में, एक पर्वत को आमतौर पर कम से कम 2,000 फीट (610 मीटर) ऊंचे किसी भी शिखर के रूप में परिभाषित किया जाता है,<ref>{{bulleted list|{{cite book |last=Nuttall |first=John & Anne |work=The Mountains of England & Wales |volume=2 |title=England |edition=3rd |year=2008 |publisher=Cicerone |location=Milnthorpe, Cumbria |isbn=978-1-85284-037-2}}<br>- {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/north_west/7623904.stm|title=Survey turns hill into a mountain|work=BBC News|access-date=3 February 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002232825/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/north_west/7623904.stm|archive-date=2 October 2013}}|{{cite web|url=http://www.go4awalk.com/uk-mountains-and-hills/a-mountain-is-a-mountain.php|title=A Mountain is a Mountain – isn't it?|website=www.go4awalk.com|access-date=3 February 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122551/http://www.go4awalk.com/uk-mountains-and-hills/a-mountain-is-a-mountain.php|archive-date=8 February 2013}}|{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/mountain|title=mountain|website=dictionary.reference.com|access-date=3 February 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130205033435/http://dictionary.reference.com/browse/Mountain|archive-date=5 February 2013}}|{{cite journal |last=Wilson |first=Peter |year=2001 |title=Listing the Irish hills and mountains |journal=Irish Geography |volume=34 |issue=1 |publisher=University of Ulster |location=Coleraine |page=89 |url=http://www.ucd.ie/gsi/pdf/34-1/hills.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/6HgLY5lsv?url=http://www.ucd.ie/gsi/pdf/34-1/hills.pdf |archive-date=27 June 2013 |doi=10.1080/00750770109555778 | issn=0075-0778}}}}</ref> जो आधिकारिक यूके सरकार की परिभाषा के अनुरूप है कि पहुंच के प्रयोजनों के लिए एक पहाड़ है 2,000 फीट (610 मीटर) या उच्चतर का शिखर।<ref>{{cite web|url=http://metricviews.org.uk/2008/09/what-is-a-mountain-mynydd-graig-goch-and-all-that/ |title=What is a "Mountain"? Mynydd Graig Goch and all that... |website=Metric Views |access-date=3 February 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330062754/https://metricviews.org.uk/2008/09/what-is-a-mountain-mynydd-graig-goch-and-all-that/ |archive-date=30 March 2013 }}</ref> इसके अलावा, कुछ परिभाषाओं में एक स्थलाकृतिक प्रमुखता की आवश्यकता भी शामिल है, जैसे कि पहाड़ आसपास के इलाके से 300 मीटर (984 फीट) ऊपर उठता है।<ref name="agi-1997"/> एक समय में यू.एस. बोर्ड ऑन ज्योग्राफिक नेम्स ने एक पहाड़ को 1,000 फीट (305 मीटर) या उससे अधिक के रूप में परिभाषित किया था,<ref>{{cite web |title=What is the difference between "mountain", "hill", and "peak"; "lake" and "pond"; or "river" and "creek?" |url=https://www.usgs.gov/faqs/what-difference-between-mountain-hill-and-peak-lake-and-pond-or-river-and-creek |website=US Geological Survey |publisher=US Geological Survey}}</ref> लेकिन 1970 के दशक से परिभाषा को छोड़ दिया है। इस ऊँचाई से कम किसी भी समान भू-आकृति को पहाड़ी माना जाता था। हालांकि, आज, संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (यूएसजीएस) ने निष्कर्ष निकाला है कि इन शर्तों की अमेरिका में तकनीकी परिभाषाएं नहीं हैं।<ref>{{cite web|url=http://gallery.usgs.gov/audios/127|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509082833/http://gallery.usgs.gov/audios/127|archive-date=9 May 2013|url-status=live|title=What is the difference between lake and pond; mountain and hill; or river and creek?|publisher=USGS|access-date=11 February 2013}}</ref> [[संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम]] की "पर्वतीय पर्यावरण" की परिभाषा में निम्नलिखित में से कोई भी शामिल है:<ref name=Blyth2002>{{cite web|last1=Blyth |first1=S. |last2=Groombridge |first2=B. |last3=Lysenko |first3=I. |last4=Miles |first4=L. |last5=Newton |first5=A. |url=http://www.unep-wcmc.org/mountains/mountain_watch/pdfs/WholeReport.pdf |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080511044709/http://www.unep-wcmc.org/mountains/mountain_watch/pdfs/WholeReport.pdf |url-status=dead |archive-date=11 May 2008 |title=Mountain Watch |year=2002 |publisher=UNEP World Conservation Monitoring Centre, Cambridge, UK |access-date=17 February 2009}}</ref> * कक्षा 1: 4,500 मीटर (14,764 फीट) से अधिक ऊंचाई। * कक्षा 2: 3,500 मीटर (11,483 फीट) और 4,500 मीटर (14,764 फीट) के बीच की ऊंचाई। * कक्षा 3: 2,500 मीटर (8,202 फीट) और 3,500 मीटर (11,483 फीट) के बीच की ऊंचाई। * कक्षा 4: 1,500 मीटर (4,921 फीट) और 2,500 मीटर (8,202 फीट) के बीच की ऊंचाई, 2 डिग्री से अधिक ढलान के साथ। * कक्षा 5: 1,000 मीटर (3,281 फीट) और 1,500 मीटर (4,921 फीट) के बीच की ऊंचाई, 7 किमी (4.3 मील) के भीतर 5 डिग्री और/या 300 मीटर (984 फीट) की ऊंचाई से अधिक ढलान के साथ। * कक्षा 6: 300 मीटर (984 फीट) और 1,000 मीटर (3,281 फीट) के बीच की ऊंचाई, 7 किमी (4.3 मील) के भीतर 300 मीटर (984 फीट) की ऊंचाई के साथ। * कक्षा 7: 25 किमी 2 (9.7 वर्ग मील) से कम के क्षेत्र में पृथक आंतरिक बेसिन और पठार जो पूरी तरह से कक्षा 1 से 6 के पहाड़ों से घिरे हुए हैं, लेकिन स्वयं कक्षा 1 से 6 के पहाड़ों के मानदंडों को पूरा नहीं करते हैं। इन परिभाषाओं का उपयोग करते हुए, पहाड़ यूरेशिया के 33%, दक्षिण अमेरिका के 19%, उत्तरी अमेरिका के 24% और अफ्रीका के 14% हिस्से को कवर करते हैं।<ref name=Blyth2002/> कुल मिलाकर, पृथ्वी की 24% भूमि का द्रव्यमान पहाड़ी है।<ref name=panos>{{cite web |author=Panos |url=http://panos.org.uk/wp-content/files/2011/03/high_stakeshVwvcI.pdf |year=2002 |title=High Stakes |access-date=17 February 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603173156/http://panos.org.uk/wp-content/files/2011/03/high_stakeshVwvcI.pdf |archive-date=3 June 2012 }}</ref> == भूविज्ञान == पहाड़ तीन मुख्य प्रकार के होते हैं: ज्वालामुखी, तह और ब्लॉक।<ref name=literacy>{{cite book |title=Science matters: earth and beyond; module 4 |isbn=0-7986-6059-7 |year=2002 |publisher=Pearson South Africa |chapter=Chapter 6: Mountain building |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qoZftjymxFsC&pg=PA75 |page=75}}</ref> तीनों प्रकार प्लेट टेक्टोनिक्स से बनते हैं: जब पृथ्वी की पपड़ी के हिस्से हिलते हैं, उखड़ जाते हैं और गोता लगाते हैं। संपीड़न बल, समस्थानिक उत्थान और आग्नेय पदार्थ की घुसपैठ सतह को ऊपर की ओर धकेलती है, जिससे आसपास की विशेषताओं की तुलना में एक लैंडफॉर्म का निर्माण होता है। विशेषता की ऊँचाई इसे या तो एक पहाड़ी बनाती है या, यदि यह ऊँची और खड़ी है, तो एक पहाड़ है। प्रमुख पर्वत लंबे रेखीय चापों में पाए जाते हैं, जो टेक्टोनिक प्लेट सीमाओं और गतिविधि का संकेत देते हैं। === ज्वालामुखी === [[File:Geologycal cross-section of Fuji.png|thumb|upright=1.4|फ़ूजी ज्वालामुखी का भूवैज्ञानिक क्रॉस-सेक्शन]] ज्वालामुखी तब बनते हैं जब एक प्लेट को दूसरी प्लेट के नीचे धकेला जाता है, या समुद्र के बीच के रिज या हॉटस्पॉट पर धकेल दिया जाता है।<ref name=Butz>{{cite book |title=Science of Earth Systems |first=Stephen D |last=Butz |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JB4ArbvXXDEC&pg=PA136 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780766833913/page/136 136] |chapter=Chapter 8: Plate tectonics |isbn=0-7668-3391-7 |year=2004 |publisher=Thompson/Delmar Learning |url=https://archive.org/details/isbn_9780766833913/page/136 }}</ref> लगभग 100 किमी की गहराई पर, स्लैब के ऊपर चट्टान में (पानी के अतिरिक्त होने के कारण) पिघलता है, और सतह पर पहुंचने वाले मैग्मा का निर्माण करता है। जब मैग्मा सतह पर पहुंचता है, तो यह अक्सर एक ज्वालामुखी पर्वत का निर्माण करता है, जैसे कि ढाल ज्वालामुखी या स्ट्रैटोवोलकानो।<ref name="Gerrard1990">{{cite book|url=https://archive.org/details/mountainenvironm0000gerr|title=Mountain Environments: An Examination of the Physical Geography of Mountains|last=Gerrard|first=A.J.|publisher=MIT Press|year=1990|isbn=978-0-262-07128-4|location=Cambridge, Massachusetts|url-access=registration}}</ref>  ज्वालामुखियों के उदाहरणों में जापान में माउंट फ़ूजी और फिलीपींस में माउंट पिनातुबो शामिल हैं। पर्वत बनाने के लिए मैग्मा को सतह तक पहुंचने की आवश्यकता नहीं है: मैग्मा जो जमीन के नीचे जम जाता है, वह अभी भी गुंबददार पर्वत बना सकता है, जैसे कि अमेरिका में नवाजो पर्वत।<ref>{{cite book |last1=Fillmore |first1=Robert |title=Geological evolution of the Colorado Plateau of eastern Utah and western Colorado, including the San Juan River, Natural Bridges, Canyonlands, Arches, and the Book Cliffs |date=2010 |publisher=University of Utah Press |location=Salt Lake City |isbn=9781607810049 |page=430}}</ref> === अवशिष्ट पर्वत तह पर्वत === [[File:Lewis overthrust fault nh10f.jpg|thumb|पहाड़ों का चित्रण जो एक तह पर विकसित हुआ है जिसे जोर दिया गया है]] दो प्लेटों के टकराने पर वलित पर्वत उत्पन्न होते हैं: थ्रस्ट फॉल्ट के साथ छोटा हो जाता है और क्रस्ट अधिक मोटा हो जाता है।<ref name=Hatcher>{{cite book |title=4-D framework of continental crust |editor=Robert D. Hatcher Jr. |editor2=MP Carlson |editor3=JH McBride |editor4=JR Martinez Catalán |first=Michael P |last=Searle |pages=41 ff |chapter-url=https://books.google.com/books?id=jD-zXhTfJuMC&pg=PA41 |chapter=Diagnostic features and processes in the construction and evolution of Oman-, Zagros-, Himalayan-, Karakoram-, and Tibetan type orogenic belts |isbn=978-0-8137-1200-0 |publisher=Geological Society of America |year=2007}}</ref> चूंकि कम सघन महाद्वीपीय क्रस्ट नीचे सघन मेंटल चट्टानों पर "तैरता है", पहाड़ियों, पठारों या पहाड़ों को बनाने के लिए ऊपर की ओर मजबूर किसी भी क्रस्टल सामग्री का वजन बहुत अधिक मात्रा के उछाल बल द्वारा संतुलित किया जाना चाहिए जो नीचे की ओर नीचे की ओर मजबूर हो। इस प्रकार महाद्वीपीय क्रस्ट आमतौर पर निचले इलाकों की तुलना में पहाड़ों के नीचे अधिक मोटा होता है।<ref>{{cite book |last1=Press |first1=Frank |last2=Siever |first2=Raymond |title=Earth |publisher=W.H. Freeman |edition=4th |year=1985 |page=[https://archive.org/details/earth0004pres/page/413 413] |isbn=978-0-7167-1743-0 |url=https://archive.org/details/earth0004pres/page/413 }}</ref> चट्टान सममित रूप से या विषम रूप से मोड़ सकती है। अपफोल्ड एंटीकलाइन हैं और डाउनफोल्ड सिंकलाइन हैं: असममित फोल्डिंग में लेटा हुआ और उलटा फोल्ड भी हो सकता है। बाल्कन पर्वत<ref>{{cite journal |last1=Hsü |first1=Kenneth J. |last2=Nachev |first2=Ivan K. |last3=Vuchev |first3=Vassil T. |title=Geologic evolution of Bulgaria in light of plate tectonics |url=https://archive.org/details/tectonophysics_1977-07-06_40_3-4/page/245 |journal=Tectonophysics |date=July 1977 |volume=40 |issue=3–4 |pages=245–256 |doi=10.1016/0040-1951(77)90068-3|bibcode=1977Tectp..40..245H }}</ref> और जुरा पर्वत<ref>{{cite journal |last1=Becker |first1=Arnfried |title=The Jura Mountains — an active foreland fold-and-thrust belt? |journal=Tectonophysics |date=June 2000 |volume=321 |issue=4 |pages=381–406 |doi=10.1016/S0040-1951(00)00089-5|bibcode=2000Tectp.321..381B }}</ref> वलित पर्वतों के उदाहरण हैं। === भ्रंशोत्थ पर्वत या ब्लॉक पर्वत === [[File:Vihren Pirin IMG 8898.jpg|thumb|alt=पिरिना का सर्वोच्च शिखर|पिरिन माउंटेन, बुल्गारिया, फॉल्ट-ब्लॉक रीला-रोडोप मासिफ का हिस्सा है]] ब्लॉक पर्वत क्रस्ट में दोषों के कारण होते हैं: एक ऐसा तल जहां चट्टानें एक दूसरे से आगे निकल जाती हैं। जब भ्रंश के एक तरफ की चट्टानें दूसरे के सापेक्ष ऊपर उठती हैं, तो यह एक पर्वत का निर्माण कर सकती है।<ref name=Ryan>{{cite book |title=CliffsQuickReview Earth Science |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PV_BabxTTkcC&pg=PA94 |chapter=Figure 13-1 |first=Scott |last=Ryan |isbn=0-471-78937-2 |year=2006 |publisher=Wiley |url-access=registration |url=https://archive.org/details/cliffsquickrevie0000ryan }}</ref>उत्थान किए गए ब्लॉक ब्लॉक पहाड़ या हॉर्स्ट हैं। बीच में गिराए गए ब्लॉकों को ग्रैबेन कहा जाता है: ये छोटे हो सकते हैं या व्यापक रिफ्ट वैली सिस्टम बना सकते हैं। परिदृश्य का यह रूप पूर्वी अफ्रीका,<ref>{{cite journal |last1=Chorowicz |first1=Jean |title=The East African rift system |journal=Journal of African Earth Sciences |date=October 2005 |volume=43 |issue=1–3 |pages=379–410 |doi=10.1016/j.jafrearsci.2005.07.019|bibcode=2005JAfES..43..379C }}</ref> वोसगेस और राइन घाटी,<ref>{{cite journal |last1=Ziegler |first1=P.A. |last2=Dèzes |first2=P. |title=Cenozoic uplift of Variscan Massifs in the Alpine foreland: Timing and controlling mechanisms |journal=Global and Planetary Change |date=July 2007 |volume=58 |issue=1–4 |pages=237–269 |doi=10.1016/j.gloplacha.2006.12.004|bibcode=2007GPC....58..237Z }}</ref> और पश्चिमी उत्तरी अमेरिका के बेसिन और रेंज प्रांत में देखा जा सकता है। ये क्षेत्र अक्सर तब होते हैं जब क्षेत्रीय तनाव विस्तृत होता है और पपड़ी पतली हो जाती है। === कटाव === [[File:Slide Mountain Catskills.jpg|thumb|अपस्टेट न्यूयॉर्क में कैट्सकिल्स एक क्षीण पठार का प्रतिनिधित्व करते हैं।]] उत्थान के दौरान और उसके बाद, पहाड़ों को क्षरण (पानी, हवा, बर्फ और गुरुत्वाकर्षण) के एजेंटों के अधीन किया जाता है जो धीरे-धीरे ऊपर उठे हुए क्षेत्र को नीचे गिरा देते हैं। कटाव के कारण पहाड़ों की सतह स्वयं पहाड़ों को बनाने वाली चट्टानों से छोटी हो जाती है।<ref name="Fraknoi2004">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c5keAQAAIAAJ|title=Voyages to the Planets|last1=Fraknoi|first1=A.|last2=Morrison|first2=D.|last3=Wolff|first3=S.|publisher=Thomson Books/Cole|year=2004|isbn=978-0-534-39567-4|edition=3rd|location=Belmont}}</ref>  हिमनद प्रक्रियाएं विशिष्ट भू-आकृतियों का निर्माण करती हैं, जैसे कि पिरामिड की चोटियाँ, चाकू की धार वाली चट्टानें, और कटोरे के आकार के चक्र जिनमें झीलें हो सकती हैं।<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of geomorphology |url=https://archive.org/details/principlesofgeom00thor_0 |date=1969 |publisher=Wiley |location=New York |isbn=0471861979 |pages=[https://archive.org/details/principlesofgeom00thor_0/page/359 358]–376 |edition=2nd}}</ref> पठारी पर्वत, जैसे कैटस्किल्स, एक ऊपर उठे हुए पठार के कटाव से बनते हैं।<ref>{{cite journal |last1=Ver Straeten |first1=Charles A. |title=Beneath it all: bedrock geology of the Catskill Mountains and implications of its weathering: Bedrock geology and weathering of the Catskills |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |date=July 2013 |volume=1298 |pages=1–29 |doi=10.1111/nyas.12221|pmid=23895551}}</ref> == जलवायु == [[File:Ural_mountains_3_448122223_93fa978a6d_b.jpg|thumb|उच्च अक्षांश और ऊंचाई पर उत्तरी उरलों में अल्पाइन जलवायु और बंजर भूमि है।]] विकिरण और संवहन के बीच परस्पर क्रिया के कारण पहाड़ों में जलवायु उच्च ऊंचाई पर ठंडी हो जाती है। दृश्यमान स्पेक्ट्रम में सूर्य का प्रकाश जमीन से टकराता है और उसे गर्म करता है। जमीन तब सतह पर हवा को गर्म करती है। यदि विकिरण जमीन से अंतरिक्ष में गर्मी को स्थानांतरित करने का एकमात्र तरीका था, तो वातावरण में गैसों का ग्रीनहाउस प्रभाव जमीन को लगभग 333 K (60 °C; 140 °F) पर बनाए रखेगा, और तापमान ऊंचाई के साथ तेजी से क्षय होगा।<ref name=goodywilson>{{cite book |first1=Richard M. |last1=Goody |first2=James C.G. |last2=Walker |title=Atmospheres |chapter=Atmospheric Temperatures |chapter-url=http://lasp.colorado.edu/~bagenal/3720/GoodyWalker/AtmosCh3sm.pdf |publisher=Prentice-Hall |year=1972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729075851/http://lasp.colorado.edu/~bagenal/3720/GoodyWalker/AtmosCh3sm.pdf |archive-date=29 July 2016 }}</ref> हालांकि, जब हवा गर्म होती है, तो इसका विस्तार होता है, जिससे इसका घनत्व कम हो जाता है। इस प्रकार, गर्म हवा ऊपर उठती है और गर्मी को ऊपर की ओर स्थानांतरित करती है। यह संवहन की प्रक्रिया है। संवहन संतुलन में आता है जब किसी दिए गए ऊंचाई पर हवा के एक पार्सल का घनत्व उसके परिवेश के समान होता है। वायु ऊष्मा की कुचालक है, इसलिए वायु का एक अंश बिना ऊष्मा बदले ऊपर उठेगा और गिरेगा। इसे रुद्धोष्म प्रक्रिया के रूप में जाना जाता है, जिसमें एक विशिष्ट दबाव-तापमान निर्भरता होती है। जैसे-जैसे दबाव कम होता है, तापमान कम होता जाता है। ऊंचाई के साथ तापमान में कमी की दर को एडियाबेटिक लैप्स दर के रूप में जाना जाता है, जो लगभग 9.8 डिग्री सेल्सियस प्रति किलोमीटर (या 5.4 डिग्री फ़ारेनहाइट (3.0 डिग्री सेल्सियस) प्रति 1000 फीट) ऊंचाई है।<ref name=goodywilson/> वायुमण्डल में जल की उपस्थिति संवहन की प्रक्रिया को जटिल बना देती है। [[जलवाष्प|जल वाष्प]] में वाष्पीकरण की गुप्त ऊष्मा होती है। जैसे ही हवा ऊपर उठती और ठंडी होती है, यह अंततः संतृप्त हो जाती है और जलवाष्प की अपनी मात्रा को धारण नहीं कर पाती है। जल वाष्प संघनित (बादलों का निर्माण) करता है, और गर्मी छोड़ता है, जो शुष्क रुद्धोष्म चूक दर से नम रुद्धोष्म विलम्ब दर (5.5 °C प्रति किलोमीटर या 3 °F (1.7 °C) प्रति 1000 फीट) में बदल देता है।<ref>{{cite web|url=http://meteorologytraining.tpub.com/14312/css/14312_47.htm |title=Dry Adiabatic Lapse Rate |website=tpub.com |access-date=2 May 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603041448/http://meteorologytraining.tpub.com/14312/css/14312_47.htm |archive-date=3 June 2016 }}</ref> वास्तविक चूक दर ऊंचाई और स्थान के अनुसार भिन्न हो सकती है। [[File:四姑娘山景区 Mount Siguniang Scenic Area 45.jpg|thumb|माउंट सिगुनियांग, सिचुआन, चीन]] इसलिए, पहाड़ पर 100 मीटर ऊपर जाना लगभग 80 किलोमीटर (45 मील या 0.75° अक्षांश) को निकटतम ध्रुव की ओर ले जाने के बराबर है।<ref name=Blyth2002/> महासागर (जैसे आर्कटिक महासागर) जलवायु को अत्यधिक रूप से संशोधित कर सकते हैं।<ref>{{cite web | url=http://www.ecn.ac.uk/Education/factors_affecting_climate.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110716163841/http://www.ecn.ac.uk/Education/factors_affecting_climate.htm | archive-date=16 July 2011 | title=Factors affecting climate | publisher=The United Kingdom Environmental Change Network}}</ref> जैसे-जैसे ऊंचाई बढ़ती है, वर्षा का मुख्य रूप बर्फ बन जाता है और हवाएं बढ़ जाती हैं।<ref name=Blyth2002/> ऊंचाई पर पारिस्थितिकी पर जलवायु के प्रभाव को बड़े पैमाने पर वर्षा की मात्रा और जैव तापमान के संयोजन के माध्यम से पकड़ा जा सकता है, जैसा कि 1947 में लेस्ली होल्ड्रिज द्वारा वर्णित किया गया था।<ref>{{cite journal |url=http://www.epa.gov/wed/pages/publications/abstracts/archived/lugo.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20130428164559/http://www.epa.gov/wed/pages/publications/abstracts/archived/lugo.htm |archive-date=28 April 2013 |url-status=live |last1=Lugo |first1=Ariel E. |first2=Sandra L. |last2=Brown |first3=Rusty |last3=Dodson |first4=Tom S. |last4=Smith |first5=Hank H. |last5=Shugart |year=1999 |title=The Holdridge Life Zones of the conterminous United States in relation to ecosystem mapping |journal=Journal of Biogeography |volume=26 |pages=1025–1038 |doi=10.1046/j.1365-2699.1999.00329.x |issue=5}}</ref> बायोटेम्परेचर औसत तापमान है; 0 डिग्री सेल्सियस (32 डिग्री फारेनहाइट) से नीचे के सभी तापमानों को 0 डिग्री सेल्सियस माना जाता है। जब तापमान 0 डिग्री सेल्सियस से नीचे होता है, तो पौधे सुप्त अवस्था में होते हैं, इसलिए सटीक तापमान महत्वहीन होता है। स्थायी हिमपात वाले पहाड़ों की चोटियों का जैव तापमान 1.5 डिग्री सेल्सियस (34.7 डिग्री फारेनहाइट) से नीचे हो सकता है। == पारिस्थितिकी == [[File:GlarusAlps.jpg|thumb|स्विस आल्प्सो में एक अल्पाइन कीचड़]] पहाड़ों पर ठंडी जलवायु पहाड़ों पर रहने वाले पौधों और जानवरों को प्रभावित करती है। पौधों और जानवरों के एक विशेष समूह को जलवायु की अपेक्षाकृत संकीर्ण सीमा के अनुकूल बनाया जाता है। इस प्रकार, पारिस्थितिक तंत्र मोटे तौर पर स्थिर जलवायु के उन्नयन बैंड के साथ झूठ बोलते हैं। इसे ऊंचाई वाले क्षेत्र कहा जाता है।<ref>{{cite journal |last=Daubenmire |first=R.F. |date=June 1943 |title=Vegetational Zonation in the Rocky Mountains |url=https://archive.org/details/botanical-review_1943-06_9_6/page/325 |journal=Botanical Review |volume=9 |issue=6 |pages=325–393 |doi=10.1007/BF02872481}}</ref> शुष्क जलवायु वाले क्षेत्रों में, पहाड़ों में अधिक वर्षा के साथ-साथ कम तापमान की प्रवृत्ति भी बदलती परिस्थितियों के लिए प्रदान करती है, जो [[क्षेत्रीकरण]] को बढ़ाती है।<ref name=Blyth2002/><ref name="Merriam">{{cite web|title=Biotic Communities of the Colorado Plateau: C. Hart Merriam and the Life Zones Concept|url=http://cpluhna.nau.edu/Biota/merriam.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130114113402/http://www.cpluhna.nau.edu/Biota/merriam.htm|archive-date=14 January 2013|url-status=dead|access-date=30 January 2010}}</ref> ऊंचाई वाले क्षेत्रों में पाए जाने वाले कुछ पौधे और जानवर अलग-थलग पड़ जाते हैं क्योंकि किसी विशेष क्षेत्र के ऊपर और नीचे की स्थितियाँ दुर्गम होंगी और इस तरह उनकी गतिविधियों या फैलाव को बाधित करती हैं। इन पृथक पारिस्थितिक तंत्रों को आकाश द्वीप के रूप में जाना जाता है।<ref>{{cite book |last=Tweit |first=Susan J. |title=The Great Southwest Nature Factbook |publisher=[[Alaska Northwest Books]] |year=1992 |pages=[https://archive.org/details/greatsouthwestna0000twei/page/209 209–210] |isbn=0-88240-434-2 |url=https://archive.org/details/greatsouthwestna0000twei/page/209 }}</ref> ऊंचाई वाले क्षेत्र एक विशिष्ट पैटर्न का पालन करते हैं। उच्चतम ऊंचाई पर, पेड़ नहीं उग सकते हैं, और जो कुछ भी जीवन मौजूद हो सकता है वह अल्पाइन प्रकार का होगा, टुंड्रा जैसा होगा।<ref name="Merriam"/> पेड़ की रेखा के ठीक नीचे, सुई के पत्तों के पेड़ों के सबलपाइन वन मिल सकते हैं, जो ठंडी, शुष्क परिस्थितियों का सामना कर सकते हैं।<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tree|encyclopedia=Microsoft Encarta Reference Library 2003| publisher=Microsoft Corporation|orig-year=1993|year=2002|id=60210-442-1635445-74407}}</ref> उसके नीचे, पर्वतीय वन उगते हैं। पृथ्वी के समशीतोष्ण भागों में, उन जंगलों में सुई के पेड़ होते हैं, जबकि उष्णकटिबंधीय में, वे [[वर्षावन|वर्षा वन]] में उगने वाले चौड़े पेड़ हो सकते हैं। ==पहाड़ और इंसान== [[File:Monasterio Khor Virap, Armenia, 2016-10-01, DD 25.jpg|left|thumb|तुर्की में माउंट अरारत, जैसा कि खोर विराप, अर्मेनिया से देखा गया है|260px]] उच्चतम ज्ञात स्थायी रूप से सहनीय ऊंचाई 5,950 मीटर (19,520 फीट) है।<ref name=highestHabitation>{{cite journal |last=West |first=JB |pmid=12631426 |title=Highest permanent human habitation |journal=High Altitude Medical Biology |volume=3 |pages=401–407 |year=2002 |doi=10.1089/15270290260512882 |issue=4}}</ref> बहुत अधिक ऊंचाई पर, घटते वायुमंडलीय दबाव का मतलब है कि सांस लेने के लिए कम ऑक्सीजन उपलब्ध है, और सौर विकिरण (यूवी) से कम सुरक्षा है।<ref name=Blyth2002/> 8,000 मीटर (26,000 फीट) की ऊंचाई से ऊपर, मानव जीवन का समर्थन करने के लिए पर्याप्त ऑक्सीजन नहीं है। इसे कभी-कभी "मृत्यु क्षेत्र" कहा जाता है।<ref name="PBS">{{cite web|url= https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2506everest.html|title= Everest:The Death Zone|work= Nova|publisher= PBS|date= 24 February 1998|url-status=live|archive-url= https://web.archive.org/web/20170618221529/http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2506everest.html|archive-date= 18 June 2017|df= dmy-all}}</ref> माउंट एवरेस्ट और K2 के शिखर मृत्यु क्षेत्र में हैं। === पर्वतीय समाज और अर्थव्यवस्थाएं === कठोर मौसम और कृषि के लिए उपयुक्त छोटे स्तर की जमीन के कारण पहाड़ आमतौर पर तराई की तुलना में मानव निवास के लिए कम बेहतर होते हैं। जबकि पृथ्वी का 7% भूमि क्षेत्र 2,500 मीटर (8,200 फीट) से ऊपर है,<ref name=Blyth2002/>  केवल 140 मिलियन लोग उस ऊंचाई से ऊपर रहते हैं<ref>{{cite journal |title=Human Genetic Adaptation to High Altitude |first=Lorna G. |last=Moore |journal=High Alt Med Biol |year=2001 |volume=2 |issue=2 |pages=257–279 |doi=10.1089/152702901750265341 |pmid=11443005}}</ref> और केवल 20-30 मिलियन लोग 3,000 मीटर (9,800 फीट) की ऊंचाई से ऊपर हैं।<ref>{{cite journal |url=http://bloodjournal.hematologylibrary.org/content/106/4/1441.long |title=The influence of high-altitude living on body iron |first1=James D. |last1=Cook |first2=Erick |last2=Boy |first3=Carol |last3=Flowers |first4=Maria |last4=del Carmen Daroca |journal=Blood |year=2005 |volume=106 |pages=1441–1446 |doi=10.1182/blood-2004-12-4782 |issue=4 |pmid=15870179|doi-access=free }}</ref> लगभग आधे पहाड़ी निवासी एंडीज, मध्य एशिया और अफ्रीका में रहते हैं।<ref name=panos/> [[File:La Paz Skyline.jpg|thumb|ला पाज़ शहर की ऊँचाई {{convert|4000|m|ft}} तक है।]] बुनियादी ढांचे तक सीमित पहुंच के साथ, केवल कुछ मुट्ठी भर मानव समुदाय 4,000 मीटर (13,000 फीट) की ऊंचाई से ऊपर मौजूद हैं। कई छोटे हैं और अत्यधिक विशिष्ट अर्थव्यवस्थाएं हैं, जो अक्सर कृषि, खनन और पर्यटन जैसे उद्योगों पर निर्भर करती हैं।<ref>{{Cite web |title=Alps - The economy {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Alps/The-economy |access-date=2022-07-13 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> इस तरह के एक विशिष्ट शहर का एक उदाहरण ला रिनकोनाडा, पेरू है, जो एक सोने का खनन करने वाला शहर है और 5,100 मीटर (16,700 फीट) की ऊंचाई पर मानव निवास है।<ref>{{cite magazine|url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/04/20/tears-of-the-sun|title=Tears of the Sun|magazine=The New Yorker|first=William|last=Finnegan|date=20 April 2015}}</ref> 4,150 मीटर (13,620 फीट) की ऊंचाई पर एल ऑल्टो, बोलीविया का एक प्रति उदाहरण है, जिसकी अत्यधिक विविध सेवा और विनिर्माण अर्थव्यवस्था और लगभग 1 मिलियन की आबादी है।<ref>{{cite web|url=http://upsidedownworld.org/elalto.htm|title=El Alto, Bolivia: A New World Out of Differences|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150516032048/http://upsidedownworld.org/elalto.htm|archive-date=16 May 2015}}</ref> पारंपरिक पर्वतीय समाज कृषि पर निर्भर हैं, जहां कम ऊंचाई वाले क्षेत्रों की तुलना में फसल खराब होने का जोखिम अधिक होता है। खनिज अक्सर पहाड़ों में पाए जाते हैं, खनन कुछ पर्वतीय समाजों के अर्थशास्त्र का एक महत्वपूर्ण घटक है। हाल ही में, पर्यटन पर्वतीय समुदायों का समर्थन करता है, राष्ट्रीय उद्यानों या स्की रिसॉर्ट जैसे आकर्षण के आसपास कुछ गहन विकास के साथ।<ref name=Blyth2002/>  लगभग 80% पर्वतीय लोग गरीबी रेखा से नीचे रहते हैं।<ref name=panos/> दुनिया की अधिकांश नदियाँ पर्वतीय स्रोतों से पोषित होती हैं, जिसमें बर्फ नीचे के उपयोगकर्ताओं के लिए एक भंडारण तंत्र के रूप में कार्य करती है।<ref name=Blyth2002/>  आधे से अधिक मानवता पानी के लिए पहाड़ों पर निर्भर है।<ref>{{cite web|url=http://www.wateryear2003.org/en/ev.php-URL_ID=3903&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007104411/http://www.wateryear2003.org/en/ev.php-URL_ID%3D3903%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=7 October 2006 |title=International Year of Freshwater 2003 |access-date=7 December 2006 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mountain.org/mountains/whymtns.cfm?slidepage=water|archive-url=https://web.archive.org/web/20060709060421/http://www.mountain.org/mountains/whymtns.cfm?slidepage=water|archive-date=9 July 2006|title=The Mountain Institute|access-date=7 December 2006}}</ref> भू-राजनीति में पहाड़ों को अक्सर राजनीति के बीच बेहतर "प्राकृतिक सीमाओं" के रूप में देखा जाता है।<ref>{{cite journal|last=Kolossov|first=V|year=2005|title=Border studies: changing perspectives and theoretical approaches|journal=Geopolitics|volume=10|issue=4|pages=606–632|doi=10.1080/14650040500318415}}</ref><ref>{{cite journal|last=Van Houtum|first=H|year=2005|title=The geopolitics of borders and boundaries|journal=Geopolitics|volume=10|issue=4|pages=672–679|doi=10.1080/14650040500318522}}</ref> === पर्वतारोहण === [[File:Ortler_Ascent_-_South_Tyrol.jpg|thumb|left|upright|दक्षिण टायरो में पर्वतारोही चढ़ाई]] पर्वतारोहण, या पर्वतारोहण, लंबी पैदल यात्रा, स्कीइंग और पहाड़ों पर चढ़ने का खेल, शौक या पेशा है। जबकि पर्वतारोहण बिना चढ़ाई वाले बड़े पहाड़ों के उच्चतम बिंदु तक पहुंचने के प्रयासों के रूप में शुरू हुआ, यह उन विशेषज्ञताओं में बंटा हुआ है जो पहाड़ के विभिन्न पहलुओं को संबोधित करते हैं और इसमें तीन क्षेत्र शामिल हैं: रॉक-क्राफ्ट, स्नो-क्राफ्ट और स्कीइंग, इस पर निर्भर करता है कि चुना गया मार्ग खत्म हो गया है या नहीं। चट्टान, बर्फ या बर्फ। सुरक्षा बनाए रखने के लिए सभी को अनुभव, एथलेटिक क्षमता और इलाके के तकनीकी ज्ञान की आवश्यकता होती है।<ref name="freedom">{{cite book | edition = 7 | editor1-last= Cox|editor1-first= Steven M.|editor2-first= Kris| editor2-last=Fulsaas | title = Mountaineering: The Freedom of the Hills | publisher = The Mountaineers | isbn = 978-0-89886-828-9| location = Seattle | orig-year = 2003 | year=2009| title-link= Mountaineering: The Freedom of the Hills}}</ref> === पवित्र स्थानों के रूप में पर्वत === मुख्य लेख: पवित्र पर्वत पहाड़ अक्सर धर्म में महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। उदाहरण के लिए ग्रीस के भीतर कई पवित्र पर्वत हैं जैसे माउंट ओलंपस जिसे देवताओं का घर माना जाता था।<ref>{{Cite web|url=https://sacredsites.com/europe/greece/mt_olympus.html|title=Mt. Olympus|website=Sacred Sites: World Pilgrimage Guide}}</ref> जापानी संस्कृति में, माउंट फ़ूजी के 3,776.24 मीटर (12,389 फीट) ज्वालामुखी को भी पवित्र माना जाता है, जिसमें हर साल हज़ारों जापानी इस पर चढ़ते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/travel/destinations/asia/japan/climbing-mount-fuji/|title=How Mount Fuji became Japan's most sacred symbol|date=6 February 2019|website=National Geographic|access-date=11 अगस्त 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209081345/https://www.nationalgeographic.com/travel/destinations/asia/japan/climbing-mount-fuji/|archive-date=9 फ़रवरी 2019|url-status=dead}}</ref> चीन के [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]] में कैलाश पर्वत को चार धर्मों में पवित्र माना जाता है: हिंदू धर्म, बॉन, बौद्ध धर्म और जैन धर्म। आयरलैंड में, तीर्थयात्राएं आयरिश कैथोलिकों द्वारा 952 मीटर (3,123 फीट) माउंट ब्रैंडन की जाती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://pilgrimagemedievalireland.com/tag/mount-brandon/|title=Mount Brandon|website=Pilgrimage in Medieval Ireland}}</ref> नंदा देवी का हिमालय शिखर हिंदू देवी नंदा और सुनंदा से जुड़ा हुआ है;<ref>{{Cite web|url=https://thecompletepilgrim.com/nanda-devi/|title=Nanda Devi|website=Complete Pilgrim|date=11 August 2015}}</ref> यह 1983 से पर्वतारोहियों के लिए ऑफ-लिमिट रहा है। माउंट अरारत एक पवित्र पर्वत है, क्योंकि इसे नूह के सन्दूक का लैंडिंग स्थान माना जाता है। यूरोप में और विशेष रूप से आल्प्स में, शिखर क्रॉस अक्सर प्रमुख पहाड़ों की चोटी पर खड़े होते हैं।<ref name="Eppacher">{{citation|surname1=Wilhelm Eppacher|editor-last1=Raimund Klebelsberg|periodical=Schlern-Schriften|title=Berg- und Gipfelkreuze in Tirol |volume=178|publisher=Universitätsverlag Wagner|location=Innsbruck|year=1957|at=pp.&nbsp;5-9|language=de}}</ref> == अतिशयोक्ति/सर्वोत्कृष्ट == [[File:Volcán Chimborazo, "El Taita Chimborazo".jpg|thumb|चिम्बोराज़ो, इक्वाडोर। पृथ्वी की सतह पर वह बिंदु जो उसके केंद्र से सबसे दूर है।<ref name="The 'Highest' Spot on Earth">{{cite web |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |title=The 'Highest' Spot on Earth |publisher=Npr.org |date=7 April 2007 |access-date=31 July 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130164111/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |archive-date=30 January 2013 }}</ref>]] पहाड़ों की ऊंचाई आमतौर पर समुद्र तल से ऊपर मापी जाती है। इस मीट्रिक का उपयोग करते हुए, माउंट एवरेस्ट 8,848 मीटर (29,029 फीट) पर पृथ्वी का सबसे ऊँचा पर्वत है।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8608913.stm |title=Nepal and China agree on Mount Everest's height |work=BBC News |date=8 April 2010 |access-date=22 August 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303133522/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8608913.stm |archive-date=3 March 2012 }}</ref> समुद्र तल से 7,200 मीटर (23,622 फीट) से अधिक की ऊंचाई वाले कम से कम 100 पहाड़ हैं, जो सभी मध्य और दक्षिणी एशिया में स्थित हैं। समुद्र तल से सबसे ऊंचे पहाड़ आमतौर पर आसपास के इलाके से सबसे ऊंचे नहीं होते हैं। आसपास के आधार की कोई सटीक परिभाषा नहीं है, लेकिन डेनाली,<ref name="helman">{{cite book |title=The Finest Peaks: Prominence and Other Mountain Measures |last=Helman |first=Adam |year=2005 |publisher=[[Trafford]] |isbn=1-4122-3664-9 |page=9 |quote=the base to peak rise of Denali is the largest of any mountain that lies entirely above sea level, some 18,000 feet.}}</ref> माउंट किलिमंजारो और नंगा पर्वत इस उपाय से जमीन पर सबसे ऊंचे पर्वत के लिए संभावित उम्मीदवार हैं। पर्वत द्वीपों के आधार समुद्र तल से नीचे हैं, और इस विचार को देखते हुए मौना केआ (समुद्र तल से 4,207 मीटर (13,802 फीट) ऊपर) दुनिया का सबसे ऊंचा पर्वत और ज्वालामुखी है, जो [[प्रशान्त महासागर|प्रशांत महासागर]] के तल से लगभग 10,203 मीटर (33,474 फीट) की ऊंचाई पर है।<ref>{{cite web |url=http://science.nationalgeographic.com/science/earth/surface-of-the-earth/mountains-article/ |title=Mountains: Highest Points on Earth |publisher=National Geographic Society |access-date=19 September 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703123427/http://science.nationalgeographic.com/science/earth/surface-of-the-earth/mountains-article |archive-date=3 July 2010 }}</ref> सबसे ऊंचे पहाड़ आमतौर पर सबसे अधिक चमकदार नहीं होते हैं। मौना लोआ (4,169 मीटर या 13,678 फीट) आधार क्षेत्र (लगभग 2,000 वर्ग मील या 5,200 किमी 2) और आयतन (लगभग 18,000 घन मील या 75,000 किमी 3) के मामले में पृथ्वी पर सबसे बड़ा पर्वत है।<ref>{{cite conference |last=Kaye |first=G.D. |title=Using GIS to estimate the total volume of Mauna Loa Volcano, Hawaii |url=http://gsa.confex.com/gsa/2002CD/finalprogram/abstract_34712.htm |book-title=98th Annual Meeting |conference=Geological Society of America |year=2002 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125194545/http://gsa.confex.com/gsa/2002CD/finalprogram/abstract_34712.htm |archive-date=25 January 2009 |access-date=11 अगस्त 2022 |archivedate=25 जनवरी 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090125194545/http://gsa.confex.com/gsa/2002CD/finalprogram/abstract_34712.htm }}</ref> आधार क्षेत्र (245 वर्ग मील या 635 किमी 2) और मात्रा (1,150 घन मील या 4,793 किमी 3) दोनों के मामले में माउंट किलिमंजारो सबसे बड़ा गैर-ढाल ज्वालामुखी है। माउंट लोगान आधार क्षेत्र (120 वर्ग मील या 311 किमी 2) में सबसे बड़ा गैर-ज्वालामुखी पर्वत है। समुद्र तल से ऊँचे ऊँचे पर्वत भी पृथ्वी के केंद्र से सबसे दूर चोटियों वाले नहीं हैं, क्योंकि पृथ्वी की आकृति गोलाकार नहीं है। भूमध्य रेखा के करीब समुद्र का स्तर पृथ्वी के केंद्र से कई मील दूर है। इक्वाडोर के सबसे ऊंचे पर्वत, चिम्बोराज़ो का शिखर, आमतौर पर पृथ्वी के केंद्र से सबसे दूर का बिंदु माना जाता है, हालांकि पेरू के सबसे ऊंचे पर्वत, हुआस्करन का दक्षिणी शिखर एक अन्य दावेदार है।<ref> {{cite web |last=Krulwich |first=Robert |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |title=The 'Highest' Spot on Earth? |website=[[NPR]] |date=7 April 2007 |access-date=21 March 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130164111/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |archive-date=30 January 2013 }}</ref> दोनों की समुद्र तल से ऊंचाई एवरेस्ट से 2 किलोमीटर (6,600 फीट) कम है। ==सन्दर्भ== {{Reflist|33em}} [[श्रेणी:भौतिक भूगोल शब्दावली]] [[श्रेणी:भू-आकृति विज्ञान]] [[श्रेणी:स्थलरूप]] [[श्रेणी:पर्वत]] [[श्रेणी:भूगोल शब्दावली]] n45fu6wbrzr0ozhtjzgpaudcn3imqqe आकाश प्रक्षेपास्त्र 0 5781 6628274 6623580 2026-10-11T06:09:30Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628274 wikitext text/x-wiki {{infobox Weapon | name = आकाश | image = [[Image:Akash SAM.jpg|300px]] | caption = आकाश मिसाइल का परीक्षण एकीकृत परीक्षण रेंज (आईटीआर), [[चांदीपुर, भारत|चांदीपुर]], [[ओडिशा]] | origin = [[भारत]] | type = गतिशील [[सतह से हवा में मिसाइल]] प्रणाली <!-- Type selection --> | is_ranged = yes | is_bladed = | is_explosive = | is_artillery = | is_vehicle = | is_missile = yes | is_UK = <!-- Service history --> | service = 2009-वर्तमान | used_by = [[भारतीय थल सेना]] <br/> [[भारतीय वायु सेना]] | wars = <!-- Production history --> | designer = [[डीआरडीओ]] | design_date = | manufacturer = आयुध कारखाना बोर्ड <br/> [[भारत डायनेमिक्स]] <br/> [[भारत इलेक्ट्रॉनिक्स]] | unit_cost = | production_date = 2009-वर्तमान | number = 3000 मिसाइले<ref name="aviation week">{{cite news|url=http://web02.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news/awx/2011/03/25/awx_03_25_2011_p0-301846.xml&headline=Indian%20Army%20Orders%20Akash%20Missile%20System|title=Indian Army Orders Akash Missile System|publisher=Aviation Week|date=2011-03-25|accessdate=2012-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece|archive-date=27 अगस्त 2017|url-status=dead}}</ref> | variants = <!-- General specifications --> | speed = मैक 2.5<ref name="Sify"/> | spec_label = | weight = {{convert|720|kg|lb|abbr=on}} | length = {{convert|578|cm|in|abbr=on}} | part_length = | width = | height = | diameter = {{convert|35|cm|in|abbr=on}} | crew = | passengers = <!-- Artillery specifications --> | breech = | recoil = | carriage = | elevation = | traverse = <!-- Bladed weapon specifications --> | blade_type = | hilt_type = | sheath_type = | head_type = | haft_type = <!-- Explosive specifications --> | filling = उच्च विस्फोटक, पूर्व खंडित बम | filling_weight = {{convert|60|kg|lb|abbr=on}} | detonation =आरएफ निकटता फ्यूज | yield = <!-- Missiles only --> | wingspan = | propellant = अभिन्न रॉकेट मोटर/रैमजेट बूस्टर और स्थिर मोटर | ceiling = {{convert|18|km|ft|abbr=on}} | altitude = | depth = | boost = | accuracy = | launch_platform = | guidance =कमान मार्गदर्शन | transport = |vehicle_range = {{convert|30|km|mile|abbr=on}}<ref name="Sify"/> }} '''आकाश प्रक्षेपास्त्र''' [[भारत]] द्वारा स्वदेशीय निर्मित, माध्यम दूर की सतह से हवा में मार करने वाली [[प्रक्षेपास्त्र]] प्रणाली है। इसे [[रक्षा अनुसंधान और विकास संगठन]] (डीआरडीओ) द्वारा विकसित किया गया है।<ref name=dr/><ref name=ak>{{Cite web |url=http://www.akashsam.com/akashmissile.htm |title=AkashSAM.com |access-date=3 जून 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121228145415/http://www.akashsam.com/akashmissile.htm |archive-date=28 दिसंबर 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |work=Journal of Electronic Defense Staff |title= International Electronic Countermeasures Handbook |publisher= Artech House |year= 2004 |isbn=1-58053-898-3|chapter=Guided Threat Systems|page=115}}</ref> मिसाइल प्रणाली विमान को 30 किमी दूर व 18,000 मीटर ऊंचाई तक टारगेट कर सकती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.asiantribune.com/oldsite/show_news.php?id=12250 |title=Asian tribune: Upgraded version of ‘Akash’ test fired; By Hemanta Kumar Rout |access-date=3 जून 2017 |archive-date=4 अप्रैल 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404094325/http://www.asiantribune.com/oldsite/show_news.php?id=12250 |url-status=dead }}</ref> इसमें लड़ाकू जेट विमानों, क्रूज मिसाइलों और हवा से सतह वाली मिसाइलों के साथ-साथ बैलिस्टिक मिसाइलों जैसे हवाई लक्ष्यों को बेअसर करने की क्षमता है।<ref>{{Cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/akash-missile-successfully-test-fired-for-second-day/ |title=Akash missile successfully test fired for second day, ''Dated:November 18, 2014'' |access-date=3 जून 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706133433/http://indianexpress.com/article/india/india-others/akash-missile-successfully-test-fired-for-second-day/ |archive-date=6 जुलाई 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/india-news/india-successfully-test-fires-medium-range-akash-missile-579358|title=India Successfully Test Fires Medium-Range Akash Missile|work=ndtv.com|accessdate=26 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812154859/http://www.ndtv.com/india-news/india-successfully-test-fires-medium-range-akash-missile-579358|archive-date=12 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref><ref>http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-12-13/india/27973517_1_akash-missile-nuclear-capable-multi-target-missile {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107010453/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-12-13/india/27973517_1_akash-missile-nuclear-capable-multi-target-missile |date=7 नवंबर 2012 }} {{Cite web |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |title=संग्रहीत प्रति |access-date=3 जून 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |archive-date=27 अगस्त 2017 |url-status=bot: unknown}} Nuclear-capable Akash missile test fired</ref><ref>http://www.army-technology.com/projects/akashsurfacetoairmis/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527020718/http://www.army-technology.com/projects/akashsurfacetoairmis/ |date=27 मई 2012 }} kash Surface-to-Air Missile System, India{{Unreliable source?|reason=domain on WP:BLACKLIST|date=June 2016}}</ref> यह [[भारतीय थल सेना]] और [[भारतीय वायु सेना]] के साथ परिचालन सेवा में है। आकाश की एक बैटरी में एक एकल राजेंद्र 3डी निष्क्रिय इलेक्ट्रॉनिक स्कैन सरणी (ऐरे) रडार और तीन-तीन मिसाइलों के साथ चार लांचर हैं, जो सभी एक दूसरे से जुड़े हैं। प्रत्येक बैटरी 64 लक्ष्यों तक को ट्रैक कर सकती है और उनमें से 12 तक पर हमला कर सकती है। मिसाइल में एक 60 किग्रा उच्च विस्फोटक, पूर्व-खंडित हथियार है जो निकटता (प्रोक्सिमिटी) फ्यूज के साथ है। आकाश प्रणाली पूरी तरह से गतिशील है और वाहनों के चलते काफिले की रक्षा करने में सक्षम है। लांच प्लेटफार्म को दोनों पहियों और ट्रैक वाहनों के साथ एकीकृत किया गया है जबकि आकाश सिस्टम को मुख्य रूप से एक हवाई रक्षा (सतह से हवा) के रूप में बनाया गया है। इसे मिसाइल रक्षा भूमिका में भी टेस्ट किया गया है। प्रणाली 2,000 किमी² के क्षेत्र के लिए हवाई रक्षा मिसाइल कवरेज प्रदान करती है। रडार सिस्टम (डब्ल्यूएलआर और निगरानी) सहित आकाश मिसाइल के लिए भारतीय सेना का संयुक्त ऑडर कुल 23,300 करोड़ (यूएस$4 बिलियन) के मूल्य का है।<ref name="AW01"/><ref>{{Cite web |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news%2Fawx%2F2010%2F10%2F08%2Fawx_10_08_2010_p0-260585.xml |title=Akash Missile Users Give Feedback To DRDO {{!}} AVIATION WEEK<!-- Bot generated title --> |access-date=16 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |archive-date=27 अगस्त 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news%2Fawx%2F2011%2F03%2F25%2Fawx_03_25_2011_p0-301846.xml |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |archive-date=27 अगस्त 2017 |url-status=live }}</ref> == विकास और इतिहास == ;मार्क-1 1990 में आकाश मिसाइल का पहली परीक्षण उड़ान आयोजित की गयी और मार्च 1997 तक इसकी विकास की उड़ने चली। 2005 में दो आकाश मिसाइलों ने दो तेजी से बढ़ते लक्ष्य को एक साथ जुड़ाव मोड में नष्ट किया। 3-डी केंद्रीय अधिग्रहण रडार (3डी-कार) समूह मोड प्रदर्शन पूरी तरह से स्थापित है।<ref>{{cite web|url=http://frontierindia.net/iaf-initiates-process-for-inducting-akash-and-trishul-sams/|title=IAF initiates process for inducting Akash and Trishul SAM's|work=Frontier India|accessdate=24 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20100325051818/http://frontierindia.net/iaf-initiates-process-for-inducting-akash-and-trishul-sams/|archive-date=25 मार्च 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.india-defence.com/reports-3629|title=Defense19|publisher=|accessdate=24 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034320/http://www.india-defence.com/reports-3629|archive-date=24 सितंबर 2015|url-status=dead}}</ref> आकाश मिसाइल की विकास लागत ₹1000 करोड़ (€150 मिलियन; 200 मिलियन) है जिसमें 600 करोड़ रुपए (€9 मिलियन; 120 मिलियन) की परियोजना स्वीकृति शामिल है। आकाश मिसाइल के विकास की लागत दूसरे देशों में इसी तरह के सिस्टम विकास की लागत से 8-10 गुना कम है। आकाश में कुछ अनोखी विशेषताएं हैं जैसे कि गतिशीलता, अवरोधन को लक्षित करने के लिए सभी तरह से संचालित उड़ान, एकाधिक लक्ष्य नियंत्रण, डिजिटल कोडित निर्देश मार्गदर्शन और पूरी तरह से स्वचालित संचालन आदि।<ref name="AW01"/> ;मार्क-2 जैसा कि 11 जून 2010 को बताया गया, आकाश मार्क-2 संस्करण का विकास शुरू हो गया है और 24 महीनों में पहली उड़ान के लिए तैयार हो जाएगा। आकाश मार्क-2 एक लंबी दूरी की, तेज और अधिक सटीक सतह से हवा में मार करने वाली मिसाइल होगी। मिसाइल में 30-35 किलोमीटर की एक अवरोधक (इंटरसेप्टर) सीमा होगी और मिसाइल मार्गदर्शन प्रणाली और फायर नियंत्रण प्रणाली की सटीकता में वृद्धि की जायेगी।<ref>{{cite web|url=http://livefist.blogspot.com/2010/06/exclusive-akash-mk-ii-sam-to-fly-in-two.html|title=LIVEFIST: EXCLUSIVE: Akash Mk-II SAM To Fly In Two Years|author=Shiv Aroor|publisher=|accessdate=24 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131184459/http://livefist.blogspot.com/2010/06/exclusive-akash-mk-ii-sam-to-fly-in-two.html|archive-date=31 जनवरी 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/blogs/sauravjha/2976/65363/interview-with-dr-avinash-chander-drdo-chief-and-scientific-adviser-to-defence-minister.html|title=Saurav Jha's Blog : Interview with Dr Avinash Chander, DRDO Chief and Scientific Adviser to Defence Minister|work=http://ibnlive.in.com/|accessdate=24 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110010522/http://ibnlive.in.com/blogs/sauravjha/2976/65363/interview-with-dr-avinash-chander-drdo-chief-and-scientific-adviser-to-defence-minister.html|archive-date=10 जनवरी 2015|url-status=live}}</ref> == विवरण== ===मिसाइल=== आकाश 30 किलोमीटर की एक अवरोधक सीमा के साथ एक सतह-से-हवा मिसाइल है।<ref name="Sify">[http://sify.com/finance/iaf-orders-another-750-akash-sams-news-default-kccpOceegcj.html Sify] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127203455/http://sify.com/finance/iaf-orders-another-750-akash-sams-news-default-kccpOceegcj.html |date=27 नवंबर 2010 }} article ''dated'' 2 Feb 2010, ''accessed'' 25 Feb 2010.</ref> इसका वज़न 720 किलोग्राम, व्यास 35 सेमी व लम्बाई 5.78 मीटर की है। आकाश सुपरसोनिक गति पर, 2.5 मैक के आसपास पहुंचती है। यह 18 किमी की ऊंचाई तक पहुंच सकती है और ट्रैक और पहिएदार दोनों प्लेटफार्मों से फायर किया जा सकता है।<ref name="Sify"/> एकचूएटर सिस्टम के साथ मिलकर एक ऑन-बोर्ड मार्गदर्शन प्रणाली 15 जी के लोड तक मिसाइल का उपयोग कर सकती है और पूंछ का पीछा करने की क्षमता काम तमाम करने की योग्यता प्रदान करती है। एक डिजिटल प्रोक्सिमिटी फ्यूज 55 किलो के पूर्व-विखंडित बम के साथ युग्मित है, जबकि सुरक्षा आर्मिंग और विस्फोट तंत्र एक नियंत्रित विस्फोट अनुक्रम (सीक्वेंस) सक्षम बनाता है। एक आत्म-विनाश डिवाइस भी एकीकृत है। यह एकीकृत रैमजेट [[रॉकेट]] इंजन द्वारा संचालित है रैमजेट प्रणोदन (इग्निशन) प्रणाली का इस्तेमाल उड़ान में रफ़्तार कम हुए बिना निरंतर गति को सक्षम बनाता है।<ref>[http://www.hindu.com/2005/12/11/stories/2005121102871000.htm The Hindu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104002640/http://www.hindu.com/2005/12/11/stories/2005121102871000.htm |date=4 नवंबर 2012 }} article ''dated'' 11 December 2005, ''accessed'' 18 October 2006.</ref> मिसाइल की पूरी उड़ान में कमांड गाइडेंस है।<ref name=dr>{{Cite web |url=http://www.drdo.org/bnews/jan08/akash_test.htm |title=AKASH AIR DEFENSE WEAPON SYSTEM |access-date=4 जून 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115103532/http://www.drdo.org/bnews/jan08/akash_test.htm |archive-date=15 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> मिसाइल का डिजाइन एसए -6 के समान है, जिसमें चार लम्बी ट्यूब रैमजेट इनलेट नलिकाएं पंखों के बीच मध्य-शरीर पर हैं। पिच / यॉ कंट्रोल के लिए चार क्लिप किए गए त्रिकोणीय पंखों को मध्य-शरीर पर रखा गया है। रोल नियंत्रण के लिए पूंछ के सामने एलीयरॉन के साथ चार इनलाइन क्लिप्ड डेल्टा पंख लगाए जाते हैं। हालांकि, आंतरिक स्कीमा ऑनबोर्ड डिजिटल कंप्यूटर के साथ एक अलग लेआउट दिखाती है, कोई अर्ध-सक्रिय सीकर नहीं, अलग प्रोपेलेंट, विभिन्न एक्ट्यूएटर और कमांड मार्गदर्शन डेटालिंक्स। आकाश में एक ऑनबोर्ड रेडियो प्रोक्सिमिटी फ़्यूज़ होता है। आकाश की समग्र तकनीक में शामिल हैं रेडॉम असेंबली, बूस्टर लाइनर, एबलेट लाइनर, टावर लाइनर आदि।<ref name="Frontier India">{{cite web|url=http://frontierindia.net/iaf-initiates-process-for-inducting-akash-and-trishul-sams |title=IAF initiates process for inducting Akash and Trishul SAM's |work=Frontier India |accessdate=24 December 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120616174211/http://frontierindia.net/iaf-initiates-process-for-inducting-akash-and-trishul-sams |archivedate=16 June 2012 |df= }}</ref> ===सिस्टम=== प्रत्येक आकाश की बैटरी में चार आत्म-चालित लांचरों (प्रत्येक में 3 आकाश मिसाइल), एक बैटरी स्तर रडार - राजेंद्र, और एक कमान पोस्ट (बैटरी नियंत्रण केंद्र) शामिल होती हैं। दो बैटरी को एक स्क्वाड्रन (वायु सेना) के रूप में तैनात की जाता है, जबकि चार बैटरी तक को आकाश समूह (आर्मी कॉन्फिगरेशन) के रूप में तैनात की जाता है। दोनों विन्यास में एक अतिरिक्त समूह नियंत्रण केंद्र (जीसीसी) जोड़ा गया है, जो स्क्वाड्रन या समूह के कमान और नियंत्रण मुख्यालय के रूप में कार्य करता है। एकल मोबाइल प्लेटफॉर्म के आधार पर, ग्रुप कंट्रोल सेंटर बैटरी नियंत्रण केंद्रों के साथ लिंक स्थापित करता है और आपरेशन के क्षेत्र में स्थापित हवाई रक्षा के समन्वय में हवाई रक्षा को संचालित करता है। प्रारंभिक चेतावनी के लिए, समूह नियंत्रण केंद्र केंद्रीय अधिग्रहण रडार पर निर्भर करता है। हालांकि, अलग-अलग बैटरी को सस्ते 2-डी बीएसआर (बैटरी निगरानी रडार) के साथ 100 किमी से अधिक की दूरी तक तैनात किया जा सकता है। आकाश में एक उन्नत स्वचालित कार्य क्षमता है। 3डी राडर स्वचालित रूप से सिस्टम और ऑपरेटरों को पहले ही चेतावनी देने के लिए लगभग 150 किमी की दूरी पर लक्ष्य की ट्रैकिंग शुरू कर देता है। टारगेट ट्रैक की जानकारी को समूह नियंत्रण केंद्र पर स्थानांतरित कर दिया जाया है। समूह नियंत्रण केंद्र स्वचालित रूप से लक्ष्य को वर्गीकृत करता है। बैटरी निगरानी रडार 100 किमी की सीमा के आसपास टारगेट की ट्रैकिग करना शुरू कर देता है। यह डेटा समूह नियंत्रण केंद्र को स्थानांतरित कर दिया जाता है। समूह नियंत्रण केंद्र बहु-रडार ट्रैकिंग करती है और ट्रैक सहसंबंध और डेटा संलयन पर काम करती है। लक्ष्य की स्थिति की जानकारी बैटरी स्तर रडार को भेजी जाती है जो लक्ष्य को प्राप्त करने के लिए इस सूचना का उपयोग करती है। विभिन्न वाहनों के बीच संचार वायरलेस और वायर्ड लिंक का एक संयोजन है। पूरे सिस्टम को तेजी से स्थापित करने के लिए डिज़ाइन किया गया है। आकाश प्रणाली को रेल, सड़क या वायु द्वारा तैनात किया जा सकता है। ===रडार=== मिसाइल को चरणबद्ध सरणी फायर कंट्रोल रडार द्वारा निर्देशित किया जाता है जिसे 'राजेंद्र' कहा जाता है यह बैटरी स्तर राडार (बीएलआर) के रूप में लगभग 60 किमी तक के टारगेट की ट्रैकिंग कर सकता है। ट्रैकिंग और मिसाइल मार्गदर्शन रडार कॉन्फ़िगरेशन में 4000 से अधिक तत्वों के एक मृदु चरणबद्ध सरणी एंटीना, शुद्ध TWT ट्रांसमीटर, दो स्टेज सुपरहेट्रॉइड सहसंबंध रिसीवर, उच्च गति [[डिजिटल सिग्नल प्रोसेसर]], रीयल टाइम मैनेजमेंट कंप्यूटर और एक शक्तिशाली रडार डेटा प्रोसेसर शामिल हैं। यह सीमा, अजीमुथ और ऊंचाई में 64 लक्ष्यों को ट्रैक कर सकता है और आठ मिसाइलों को एक साथ एक तरफ फायर मोड में चार लक्ष्यों के लिए मार्गदर्शन कर सकता है। ===प्लेटफार्म=== सेना के रडार और लांचर ऑर्डनेंस फैक्ट्री बोर्ड द्वारा निर्मित टी -72 चेसिस पर आधारित हैं वायु सेना के संस्करण ट्रैक और पहिया वाहन के संयोजन का उपयोग करते हैं। वायु सेना के आकाश लांचर में एक वियोज्य ट्रेलर होता है जिसे एक [[अशोक लेलैंड]] ट्रक द्वारा लाया जाता है और जो स्वायत्तता से तैनात किया जा सकता है। दोनों सेना और वायुसेना के लांचर में प्रत्येक तीन रेडी-टू-फाइअर आकाश मिसाइलें हैं। ===प्रोपल्शन=== आकाश, 2K12 रूसी (एसए-6 गेनफुल) की तरह, एक एकीकृत रैमजेट-रॉकेट प्रणोदन (प्रोपल्शन) प्रणाली का उपयोग करता है, जो अपनी अधिकांश उड़ान में मिसाइल तो थ्रस्ट देता है। क्योंकि इस मिसाइल में एकीकृत रैम-रॉकेट है, जिसकी गतिशीलता उच्चतम है। इंजन उड़ान भर में चालू रहता है मिसाइल लक्ष्य को रोकता है जब तक थ्रस्ट दिया जाता है। यू.एस. पैट्रियट और रूसी एस-300 श्रृंखला सहित अधिकांश अन्य सतह से हवा वाली मिसाइलें, ठोस ईंधन रॉकेट प्रणोदन का उपयोग करती हैं। ==स्थिति== ===भारतीय वायु सेना=== दिसंबर 2007 में, भारतीय वायु सेना ने इस मिसाइल के लिए उपयोगकर्ता परीक्षण पूरा किए। दस दिनों में फैले हुए परीक्षणों को मिसाइल द्वारा पांच मौकों पर लक्ष्य गिराने के बाद सफल घोषित किया गया। आकाश हथियार प्रणाली की अनेक टारगेट से निपटने की क्षमता को सीआई पर्यावरण में लाइव फायरिंग द्वारा प्रदर्शित किया गया था। चंडीपुर में दस दिवसीय परीक्षण से पहले, ग्वालियर एयर फोर्स बेस में ईसीसीएम मूल्यांकन परीक्षण किया गया और पोखरण में गतिशीलता परीक्षण किया गया। आईएएफ ने आकाश की निरंतरता को सत्यापित करने के लिए यूजर ट्रायल डायरेक्टिव विकसित किया था। निम्न परीक्षणों का आयोजन किया गया था: कम-उड़ान निकटता वाले लक्ष्य, लंबी दूरी की उच्च ऊंचाई लक्ष्य, नीचें उतरते कम ऊंचाई वाले लक्ष्य के खिलाफ एक ही लांचर से रिप्पल फायरिंग द्वारा दो मिसाइलों से टारगेट।<ref>{{Cite web |url=http://www.drdo.com/bnews/jan08/akash_test.htm |title=DRDO report on Akash |access-date=4 जून 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409051827/http://www.drdo.com/bnews/jan08/akash_test.htm |archive-date=9 अप्रैल 2008 |url-status=dead }}</ref> भारतीय वायु सेना व्यापक उड़ान परीक्षण के बाद आकाश के प्रदर्शन से संतुष्ट थी और उसने हथियार प्रणाली को शामिल करने का फैसला किया है। दो स्क्वाड्रनों के लिए एक आदेश प्रारंभ में रखा गया था, जिन्हें 2009 में शामिल किया गया था। भारतीय वायुसेना ने मिसाइल प्रदर्शन को संतोषजनक माना था और 16 अन्य लांचरों के आदेश के लिए भारत के पूर्वोत्तर थिएटर के लिए दो और स्क्वाड्रॉन बनाए जाने की उम्मीद की गई थी।<ref name=bs-armyakash/><ref name="IAF Hindu" /><ref>{{cite web|url=http://news.outlookindia.com/item.aspx?667753|title=IAF Slams Chinese Protest to PM's Arunachal Visit|publisher=|accessdate=24 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718084228/http://news.outlookindia.com/item.aspx?667753|archive-date=18 जुलाई 2011|url-status=dead}}</ref> मई 2008 में, भारतीय वायु सेना ने आकाश मिसाइल के दो स्क्वाड्रनों (कुल 4 बैटरी) को शामिल करने का निर्णय लिया।<ref>{{cite web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/iaf-inducts-the-akash-missile_10047471.html|title=IAF inducts the Akash missile|work=Thaindian News|accessdate=24 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141224225007/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/iaf-inducts-the-akash-missile_10047471.html|archive-date=24 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> मार्च 2009 में, टाटा पावर के रणनीतिक इंजीनियरिंग डिवीजन (टाटा पावर एसईडी) ने घोषणा की कि 16 लांचरों को अगले 33 महीनों में वितरित करने के लिए उसने 1.82 अरब डॉलर का ऑर्डर प्राप्त किया है।<ref>{{cite news | url=http://www.hindu.com/2009/03/31/stories/2009033155561600.htm | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Tata Power unit bags defence order | date=31 March 2009 | access-date=4 जून 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090403074739/http://www.hindu.com/2009/03/31/stories/2009033155561600.htm | archive-date=3 अप्रैल 2009 | url-status=live }}</ref> जनवरी 2010 में, यह पता चला कि भारतीय वायु सेना ने 6 और स्क्वाड्रनों के लिए आदेश दिया था। प्रत्येक स्क्वाड्रन में 125 मिसाइल शामिल होंगे, जिससे 6 स्क्वाड्रनों के लिए 750 मिसाइलों को ऑर्डर मिलेगा।<ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/IAF-orders-another-750-Akash-surface-to-air-missiles/articleshow/5527577.cms |title=IAF orders another 750 Akash surface-to-air missiles |access-date=4 जून 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413104043/http://timesofindia.indiatimes.com/india/IAF-orders-another-750-Akash-surface-to-air-missiles/articleshow/5527577.cms |archive-date=13 अप्रैल 2010 |url-status=live }}</ref> पहले दो स्क्वाड्रन में प्रत्येक में 48<ref>{{Cite web |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news%2Fawx%2F2010%2F04%2F27%2Fawx_04_27_2010_p0-222589.xml&headline=IAF%20To%20Get%20Akash%20Missiles%20This%20Year |title=IAF To Get Akash Missiles This Year |access-date=16 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |archive-date=27 अगस्त 2017 |url-status=live }}</ref> मिसाइल शामिल होंगे जबकि भविष्य में स्क्वॉड्रन संख्या में भिन्न होंगे, वायुसेना के आधार पर। अतिरिक्त मिसाइलों को सरकारी भारत इलेक्ट्रॉनिक्स को आदेश दिया गया था, जो 42.79 बिलियन (925 मिलियन डॉलर) की कीमत पर सिस्टम इंटीग्रेटर के रूप में कार्य करेगा।<ref>{{cite web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/business/iaf-orders-another-750-akash-sams_100313537.html|title=IAF orders another 750 Akash SAMs|work=Thaindian News|accessdate=24 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141224224204/http://www.thaindian.com/newsportal/business/iaf-orders-another-750-akash-sams_100313537.html|archive-date=24 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> [[Image:Akash missile Aero India 2011.JPG|thumb|right|एरो इंडिया 2011 में आकाश मिसाइल]] ===भारतीय सेना=== जून 2010 में, रक्षा अधिग्रहण परिषद (डीएसी) ने आकाश मिसाइल प्रणाली का आदेश दिया, जिसका मूल्य 12,500 करोड़ रुपये (2.8 अरब डॉलर) था। आकाश डायनेमिक्स (बीडीएल) आकाश सेना संस्करण के लिए सिस्टम इंटीग्रेटर और नोडल प्रोडक्शन एजेंसी होगी।<ref name="AW01">{{Cite web |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news%2Fawx%2F2010%2F06%2F09%2Fawx_06_09_2010_p0-233041.xml |title=Akash Missile System For Indian Army OK'd |access-date=16 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |archive-date=27 अगस्त 2017 |url-status=live }}</ref> सेना ने मिसाइल के दो रेजिमेंटों को शामिल करने की योजना बनाई है।<ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/india/news/india-eyes-producing-more-akash-missiles-bel-expects-windfall/118021/on|title=India eyes producing more Akash missiles, BEL expects windfall|author=Press Trust of India|date=2 December 2010|publisher=|accessdate=24 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013051825/http://www.business-standard.com/india/news/india-eyes-producing-more-akash-missiles-bel-expects-windfall/118021/on|archive-date=13 अक्तूबर 2012|url-status=live}}</ref> मार्च 2011 में, एक रिपोर्ट इंगित करती है कि भारतीय सेना ने 2 आकाश रेजिमेंटों का आदेश दिया है - लगभग 2,000 मिसाइलें - कीमत 14,000 करोड़ रुपए (3.1 अरब डॉलर) है।<ref>{{Cite web |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news%2Fawx%2F2011%2F03%2F25%2Fawx_03_25_2011_p0-301846.xml |title=Indian Army Orders Akash Missile System |access-date=16 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |archive-date=27 अगस्त 2017 |url-status=live }}</ref> ये भारतीय सेना के 2 एसए -6 समूह (155 मिसाइलों वाले 25 सिस्टम) की जगह ले लेगी, जो 1977 और 1979 के बीच शामिल थे।<ref>{{cite web|url=http://www.sipri.org/databases/armstransfers|title=SIPRI Arms Transfers Database|publisher=|accessdate=24 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216034008/http://www.sipri.org/databases/armstransfers/|archive-date=16 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> 5 मई 2015 को आकाश मिसाइल को भारतीय सेना में शामिल किया गया था।<ref name="defencewire">{{cite web |title=Akash Missile Supersonic System inducted by Indian Army |url=http://www.defencewire.com/army/akash-missile-supersonic-system-inducted-by-indian-army/ |date=5 May 2015 |accessdate=5 May 2015 |publisher=Defence Wire |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |archive-date=27 अगस्त 2017 |url-status=dead }}</ref> 11 अप्रैल से 13 अप्रैल 2015 तक, भारतीय सेना ने सफलतापूर्वक मिसाइलका छह दौरों में परीक्षण किया। ओडिशा में चांदिपुरी में एकीकृत परीक्षण रेंज (आईटीआर) के कॉम्प्लेक्स 3 से परीक्षण किया गया। मिसाइलों ने पायलट लेस लक्ष्य विमान (पीटीए) को निशाना बनाया, मानव रहित वायुयान (यूएवी) 'बैनशी' और एक पैरा बैरल लक्ष्य को दो बार टारगेट किया गया था।<ref name="Army-TechIndiaTestFires">{{Cite web|url=http://www.army-technology.com/news/newsindia-test-fires-akash-supersonic-missile-4862036|title=India test fires Akash supersonic missile|website=Army Technology|access-date=2016-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415023732/http://www.army-technology.com/news/newsindia-test-fires-akash-supersonic-missile-4862036|archive-date=15 अप्रैल 2016|url-status=live}}{{Unreliable source?|reason=domain on WP:BLACKLIST|date=June 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/User-Trial-of-Akash-Missile-System-By-Indian-Army-Successful/2016/04/12/article3375372.ece|title=User Trial of Akash Missile System By Indian Army Successful|website=The New Indian Express|access-date=2016-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415114245/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/User-Trial-of-Akash-Missile-System-By-Indian-Army-Successful/2016/04/12/article3375372.ece|archive-date=15 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-akash-missile-test-fired-for-second-consecutive-day-2201470|title=Akash missile test fired for second consecutive day {{!}} Latest News & Updates at Daily News & Analysis|website=dna|language=en-US|access-date=2016-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416234549/http://www.dnaindia.com/india/report-akash-missile-test-fired-for-second-consecutive-day-2201470|archive-date=16 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://odishasuntimes.com/2016/04/12/surface-to-air-akash-missile-successfully-test-fired-in-odisha/|title=Surface-to-air Akash missile successfully test fired in Odisha|website=OdishaSunTimes.com|access-date=2016-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423211556/http://odishasuntimes.com/2016/04/12/surface-to-air-akash-missile-successfully-test-fired-in-odisha/|archive-date=23 अप्रैल 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Akash-Missile-System-Successfully-Demonstrates-Killing-Efficiency/2016/04/14/article3379377.ece|title=Akash Missile System Successfully Demonstrates Killing Efficiency|website=The New Indian Express|access-date=2016-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416203925/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Akash-Missile-System-Successfully-Demonstrates-Killing-Efficiency/2016/04/14/article3379377.ece|archive-date=16 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/akash-missile-test-fired-successfully-for-third-consecutive-116041300920_1.html|title=Akash missile test fired successfully for third consecutive|access-date=2016-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160419051748/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/akash-missile-test-fired-successfully-for-third-consecutive-116041300920_1.html|archive-date=19 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> 30 मार्च 2016 को, भारतीय सेना ने कहा कि आकाश क्षेत्र रक्षा मिसाइल प्रणाली आगे के क्षेत्रों में दुश्मन के वायु हमलों के खिलाफ के फौज का बचाव करने के लिए परिचालन आवश्यकताओं को पूरा नहीं करती अतः अधिक रेजिमेंटों का आदेश नहीं दे रही थी। इसके बजाय सेना ने चार इजरायली क्विक प्रतिक्रिया एसएएम रेजिमेंट्स का चयन किया।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Enough-of-Akash-says-Army-as-it-opts-for-Israeli-missiles/articleshow/51608406.cms|title=Enough of Akash, says Army as it opts for Israeli missiles - Times of India|access-date=2016-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923215900/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Enough-of-Akash-says-Army-as-it-opts-for-Israeli-missiles/articleshow/51608406.cms|archive-date=23 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indiandefensenews.in/2016/03/indias-missile-program-in-peril-as-army.html|title=India's Missile Program in Peril as Army Dumps Rs 1,000 Cr Akash Missiles {{!}} Indian Defence News|website=www.indiandefensenews.in|access-date=2016-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820203523/http://www.indiandefensenews.in/2016/03/indias-missile-program-in-peril-as-army.html|archive-date=20 अगस्त 2016|url-status=dead}}</ref> मिसाइल को मई 2015 में भारतीय सेना में शामिल किया गया था। सेना को 2017 तक दो आकाश रेजिमेंट मिलनी है।<ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/news-ani/akash-air-missile-induced-into-indian-army-arsenal-115050500557_1.html|title='Akash' air missile inducted into Indian Army arsenal|first=|last=ANI|work=business-standard.com|accessdate=26 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816190251/http://www.business-standard.com/article/news-ani/akash-air-missile-induced-into-indian-army-arsenal-115050500557_1.html|archive-date=16 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/akash-missile-surface-to-air-missile-army-manohar-parrikar/1/433681.html|title=Surface-to-air missile Akash to be inducted into Indian Army today|work=intoday.in|accessdate=26 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818031541/http://indiatoday.intoday.in/story/akash-missile-surface-to-air-missile-army-manohar-parrikar/1/433681.html|archive-date=18 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> ===अन्य=== यह भी बताया गया था कि [[मलेशिया]], [[थाईलैंड]], [[बेलारूस]] और [[वियतनाम]] ने आकाश मिसाइल प्रणाली खरीदने में रुचि दिखाई है।<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-01-09/india/27746640_1_gorshkov-breakthrough-india-and-russia | work=The Times Of India | title=India, Russia yet to reach breakthrough on Gorshkov | date=9 January 2008 | access-date=4 जून 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece | archive-date=27 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/wary-of-china-india-offers-akash-missile-to-vietnam-both-countries-crank-up-their-bilateral-military-relations/articleshow/56410196.cms| title=संग्रहीत प्रति| access-date=4 जून 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170110023649/http://timesofindia.indiatimes.com/india/wary-of-china-india-offers-akash-missile-to-vietnam-both-countries-crank-up-their-bilateral-military-relations/articleshow/56410196.cms| archive-date=10 जनवरी 2017| url-status=live}}</ref> == तैनाती == भारतीय वायुसेना ने ग्वालियर (महाराजपुर एएफएस), जलपाईगुड़ी (हिसिमारा एएफएस), तेजपुर, जोरहाट और पुणे (लोहेगांव एएफएस) में अपने अड्डों पर आकाश को तैनात किया है।<ref>{{Cite web|title = Akash Air Defence System to be Formally Inducted Into IAF|url = http://www.newindianexpress.com/nation/Akash-Air-Defence-System-to-be-Formally-Inducted-Into-IAF/2015/07/08/article2909348.ece1|website = The New Indian Express|accessdate = 2015-12-30|archive-url = https://web.archive.org/web/20151030193531/http://www.newindianexpress.com/nation/Akash-Air-Defence-System-to-be-Formally-Inducted-Into-IAF/2015/07/08/article2909348.ece1|archive-date = 30 अक्तूबर 2015|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|title = Surface-to-air missile 'Akash' inducted in IAF - Times of India|url = http://timesofindia.indiatimes.com/india/Surface-to-air-missile-Akash-inducted-in-IAF/articleshow/48021610.cms|website = The Times of India|accessdate = 2015-12-30|archive-url = https://web.archive.org/web/20150713044811/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Surface-to-air-missile-Akash-inducted-in-IAF/articleshow/48021610.cms|archive-date = 13 जुलाई 2015|url-status = live}}</ref> भारतीय सेना ने जून-जुलाई 2015 में एक आकाश रेजिमेंट तैनात किया है, जिसमें 2016 के अंत तक दूसरा रेजिमेंट तैनात करने की योजना है।<ref>{{Cite web|title = Indian Army gets muscle with Akash missile system - Rediff.com India News|url = http://www.rediff.com/news/report/defence-news-indian-army-gets-some-serious-firepower/20150505.htm|website = www.rediff.com|accessdate = 2015-12-30|archive-url = https://web.archive.org/web/20160107203935/http://www.rediff.com/news/report/defence-news-indian-army-gets-some-serious-firepower/20150505.htm|archive-date = 7 जनवरी 2016|url-status = live}}</ref> == ऑपरेटर्स == ;{{IND}} * [[भारतीय वायु सेना]] - 8 आकाश स्क्वाड्रॉन + 7 आकाश स्क्वाड्रॉन ऑर्डर पर।<ref name=":0" /><ref name=":1" /> प्रत्येक स्क्वाड्रन में 48-125 मिसाइल हैं।<ref name="hindu.com">{{cite news | url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011255511200.htm | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Air Force places order with BEL for Akash missile | date=12 January 2009 | access-date=3 जून 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090923161915/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011255511200.htm | archive-date=23 सितंबर 2009 | url-status=live }}</ref> * [[भारतीय थल सेना]] - 2 आकाश रेजिमेंट + 2 आकाश रेजिमेंट ऑर्डर पर।<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece | work=The Hindu | title=More Akash systems for Army | date=30 May 2017 | access-date=3 जून 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece | archive-date=27 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> एक रेजिमेंट 5 या 6 स्क्वाड्रॉन के बराबर है।<ref name="hindu.com" /> == सन्दर्भ == {{Reflist|30em}} {{भारत के प्रक्षेपास्त्र}} [[श्रेणी:हथियार]] [[श्रेणी:रॉकेट विज्ञान]] [[श्रेणी:प्रक्षेपास्त्र]] f6qan56fdo2j1g7uuxeq14p3gyn7zdt जयप्रकाश नारायण 0 6347 6628231 6548075 2026-10-11T03:17:13Z ~2026-54584-44 952962 /* */ 6628231 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = जयप्रकाश नारायण | image = Jawaharlal Nehru with Jayaprakash Narayan (cropped).jpg | caption = जयप्रकाश नारायण | birth_date = {{birth date|1902|10|11|mf=y}} | birth_place = [[वाला टोला, सिताब दियारा]],[[बलिया]] [[ (उत्तर प्रदेश)]],[[भारत]] | death_date = {{death date and age|1979|10|8|1902|10|11|mf=y}} }} '''जयप्रकाश नारायण''' ([[११ अक्टूबर|11 अक्टूबर]], [[१९०२|1902]] - [[८ अक्तूबर|8 अक्टूबर]], [[१९७९|1979]]) (संक्षेप में ''जेपी'') भारतीय स्वतंत्रता सेनानी और राजनेता थे। उन्हें [[१९७०|1970]] में [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] के विरुद्ध विपक्ष का नेतृत्व करने के लिए जाना जाता है। इन्दिरा गांधी को पदच्युत करने के लिये उन्होने 'सम्पूर्ण क्रांति' नामक आन्दोलन चलाया। वे समाज-सेवक थे, जिन्हें 'लोकनायक' के नाम से भी जाना जाता है। [[१९९९|1999]] में उन्हें मरणोपरान्त [[भारत रत्‍न|भारत रत्न]] से सम्मनित किया गया। इसके अतिरिक्त उन्हें समाजसेवा के लिए १९६५ में [[रेमन मैगसेसे पुरस्कार|मैगससे पुरस्कार]] प्रदान किया गया था। [[पटना]] के हवाई अड्डे का नाम उनके नाम पर रखा गया है। [[दिल्ली सरकार]] का सबसे बड़ा अस्पताल '[[मौलाना आजाद चिकित्सा महाविद्यालय|लोकनायक जयप्रकाश अस्पताल]]' भी उनके नाम पर है। == शिक्षा == [[पटना]] में अपने विद्यार्थी जीवन में जयप्रकाश नारायण ने स्वतंत्रता संग्राम में हिस्सा लिया। जयप्रकाश नारायण बिहार विद्यापीठ में शामिल हो गये, जिसे युवा प्रतिभाशाली युवाओं को प्रेरित करने के लिए डॉ॰ [[राजेन्द्र प्रसाद]] और सुप्रसिद्ध गांधीवादी डॉ॰ [[अनुग्रह नारायण सिंह|अनुग्रह नारायण सिन्हा]] द्वारा स्थापित किया गया था, जो [[महात्मा गांधी|गांधी जी]] के एक निकट सहयोगी रहे और बाद में [[बिहार]] के पहले उप मुख्यमंत्री सह वित्त मंत्री रहे। वे [[१९२२|1922]] में उच्च शिक्षा के लिए [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] गये, जहाँ उन्होंने 1922-1929 के बीच [[कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय, सांता बारबरा|कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय-]][[बरकली]], [[विसकांसन विश्वविद्यालय]] में [[समाज-शास्त्र]] का अध्ययन किया। महँगी पढ़ाई के खर्चों को वहन करने के लिए उन्होंने खेतों, कम्पनियों, रेस्त्रा में काम किया। वे [[कार्ल मार्क्स|मार्क्स]] के [[समाजवाद]] से प्रभावित हुए। उन्होंने एम॰ ए॰ की डिग्री हासिल की। उनकी माताजी की तबियत ठीक न होने के कारण वे भारत वापस आ गये और पी॰ एच॰ डी॰ पूरी न कर सके। == जीवन == जयप्रकाश नारायण का जन्म बिहार के सिताब दियारा में [[११ अक्टूबर|11 अक्टूबर]] 1902 में एक [[चित्रगुप्तवंशी कायस्थ]] परिवार में हुआ था I<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VtAV8R5CtR4C&pg=RA2-PA116&dq=jai+Prakash+narayan+was+kayastha&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj_6u7c2474AhXkmuYKHY6PCsYQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=jai%20Prakash%20narayan%20was%20kayastha&f=false|title=PSC Prliminary exam. Indian History|publisher=Upkar Prakashan|language=en}}</ref> [[बिहार]] [[बृज किशोर प्रसाद]] की पुत्री प्रभावती के साथ इनका विवाह अक्टूबर 1920 में हुआ। वे डॉ॰ राजेन्द्र प्रसाद और सुप्रसिद्ध डॉ॰ अनुग्रह नारायण सिन्हा द्वारा स्थापित [[बिहार विद्यापीठ]] में शामिल हो गये। १९२९ में जब वे अमेरिका से लौटे, भारतीय स्वतंत्रता संग्राम तेज़ी पर था। उनका सम्पर्क गांधी जी के साथ काम कर रहे [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहर लाल नेहरु]] से हुआ। वे भारतीय स्वतंत्रता संग्राम का हिस्सा बने। [[१९३२|1932]] में गांधी, नेहरु और अन्य महत्त्वपूर्ण कांग्रेसी नेताओं के जेल जाने के बाद, उन्होंने भारत में अलग-अलग हिस्सों में संग्राम का नेतृत्व किया। अन्ततः उन्हें भी [[चेन्नई|मद्रास]] में सितम्बर 1932 में गिरफ्तार कर लिया गया और [[नासिक]] के जेल में भेज दिया गया। यहाँ उनकी मुलाकात [[मीनू मसानी]], [[अच्युत पटवर्धन]], [[एन. सी. गोरे|एन॰ सी॰ गोरे]], [[अशोक मेहता]], [[एम. एच. दांतवाला|एम॰ एच॰ दाँतवाला]], [[चार्ल्स मास्कारेन्हास]] और [[सी. के. नारायणस्वामी|सी॰ के॰ नारायण स्वामी]] जैसे उत्साही कांग्रेसी नेताओं से हुई। जेल में इनके द्वारा की गयी चर्चाओं ने [[कांग्रेस समाजवादी दल|कांग्रेस सोसलिस्ट पार्टी]] (सी॰ एस॰ पी॰) को जन्म दिया। सी॰ एस॰ पी॰ समाजवाद में विश्वास रखती थी। जब कांग्रेस ने 1934 में चुनाव में हिस्सा लेने का फैसला किया तो जे॰ पी॰ और सी॰ एस॰ पी॰ ने इसका विरोध किया। 1939 में उन्होंने [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के दौरान, अंग्रेज सरकार के खिलाफ लोक आन्दोलन का नेतृत्व किया। उन्होंने सरकार को किराया और राजस्व रोकने के अभियान चलाये। [[टाटा स्टील कंपनी|टाटा स्टील कम्पनी]] में हड़ताल कराके यह प्रयास किया कि अंग्रेज़ों को इस्पात न पहुँचे। उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया और 9 महीने की कैद की सज़ा सुनाई गयी। जेल से छूटने के बाद उन्होंने गांधी और सुभाष चंद्र बोस के बीच सुलह का प्रयास किया। उन्हें बन्दी बनाकर मुम्बई की आर्थर जेल और दिल्ली की कैम्प जेल में रखा गया। 1942 भारत छोडो आन्दोलन के दौरान वे हजारी बाग जेल से फरार हो गये। : ''मुझे अपने लिए चिन्ता नहीं है, किन्तु देश के लिए मुझे चिन्ता है।'' — बिहार विभूति डॉ॰ अनुग्रह नारायण सिन्हा उन्होंने स्वतंत्रता संग्राम के दौरान हथियारों के उपयोग को सही समझा। उन्होंने [[नेपाल]] जाकर [[जयप्रकाश नारायण|आज़ाद दस्ते]] का गठन किया और उसे प्रशिक्षण दिया। उन्हें एक बार फिर [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] में चलती ट्रेन में सितम्बर 1943 में गिरफ्तार कर लिया गया। 16 महीने बाद जनवरी 1945 में उन्हें आगरा जेल में स्थान्तरित कर दिया गया। इसके उपरान्त गांधी जी ने यह साफ कर दिया था कि डॉ॰ लोहिया और जे॰ पी॰ की रिहाई के बिना अंग्रेज सरकार से कोई समझौता नामुमकिन है। दोनों को अप्रील 1946 को आजाद कर दिया गया। [[चित्र:J P Narayan.JPG|right|thumb|300px|१९५८ में इजराइल के प्रधानमन्त्री डेविड बेन गुरिओन के साथ [[तेल अवीब]] में जयप्रकाश जी]] 1948 में उन्होंने कांग्रेस के समाजवादी दल का नेतृत्व किया और बाद में गांधीवादी दल के साथ मिलकर [[समाजवादी सोशलिस्ट पार्टी]] की स्थापना की। [[19 अप्रेल|19 अप्रील]], [[१९५४|1954]] में [[गया]], [[बिहार]] में उन्होंने [[विनोबा भावे]] के [[सर्वोदय|सर्वोदय आन्दोलन]] के लिए जीवन समर्पित करने की घोषणा की। [[१९५७|1957]] में उन्होंने लोकनीति के पक्ष में राजनीति छोड़ने का निर्णय लिया। 1960 के दशक के अंतिम भाग में वे राजनीति में पुनः सक्रिय रहे। [[१९७४|1974]] में किसानों के [[सम्पूर्ण क्रांति|बिहार आन्दोलन]] में उन्होंने तत्कालीन राज्य सरकार से इस्तीफे की मांग की। वे इंदिरा गांधी की प्रशासनिक नीतियों के विरुद्ध थे। गिरते स्वास्थ्य के बावजूद उन्होंने बिहार में सरकारी भ्रष्टाचार के खिलाफ आन्दोलन किया। उनके नेतृत्व में पीपुल्स फ्रंट ने [[गुजरात]] राज्य का चुनाव जीता। [[१९७५|1975]] में इंदिरा गांधी ने [[आपातकाल (भारत)|आपातकाल]] की घोषणा की जिसके अन्तर्गत जे॰ पी॰ सहित ६०० से भी अधिक विरोधी नेताओं को बन्दी बनाया गया और प्रेस पर सेंसरशिप लगा दी गयी। जेल में जे॰ पी॰ की तबीयत और भी खराब हुई। 7 महीने बाद उनको मुक्त कर दिया गया। [[१९७७|1977]] जेपी के प्रयासों से एकजुट विरोध पक्ष ने इंदिरा गांधी को चुनाव में हरा दिया। जयप्रकाश नारायण का निधन उनके निवास स्थान पटना में 8 अक्टूबर 1979 को हृदय की बीमारी और [[मधुमेह]] के कारण हुआ। उनके सम्मान में तत्कालीन प्रधानमंत्री [[चौधरी चरण सिंह]] ने ७ दिन के राष्ट्रीय शोक की घोषणा की थी, उनके सम्मान में कई हजार लोग उनकी शोक यात्रा में शामिल हुए। == सम्पूर्ण क्रान्ति का आह्वान == {{मुख्य|सम्पूर्ण क्रांति}} [[चित्र:Jp's raily.jpg|right|thumb|300px|१५ जून सन् १९७५ को पटना के गांधी मैदान में छात्रों की विशाल समूह के समक्ष 'सम्पूर्ण क्रान्ति' का उद्घोष|कड़ी=Special:FilePath/Jp's_raily.jpg]] पाँच जून के पहले छात्रों - युवकों की कुछ तात्कालिक मांगें थीं, जिन्हें कोई भी सरकार जिद न करती तो आसानी से मान सकती थी। लेकिन पाँच जून को जे॰ पी॰ ने घोषणा की— : "भ्रष्टाचार मिटाना, बेरोजगारी दूर करना, शिक्षा में क्रांति लाना, आदि ऐसी चीजें हैं जो आज की व्यवस्था से पूरी नहीं हो सकतीं; क्योंकि वे इस व्यवस्था की ही उपज हैं। वे तभी पूरी हो सकती हैं जब सम्पूर्ण व्यवस्था बदल दी जाए और सम्पूर्ण व्यवस्था के परिवर्तन के लिए क्रान्ति, '''’सम्पूर्ण क्रान्ति'''’ आवश्यक है।" सम्पूर्ण क्रान्ति के आह्वान उन्होंने श्रीमती इंदिरा गांधी की सत्ता को उखाड़ फेंकने के लिए किया था। लोकनायक नें कहा कि सम्पूर्ण क्रांति में सात क्रांतियाँ शामिल है— राजनैतिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, बौद्धिक, शैक्षणिक व आध्यात्मिक क्रांति। इन सातों क्रांतियों को मिलाकर सम्पूर्ण क्रान्ति होती है। सम्पूर्ण क्रांति की तपिश इतनी भयानक थी कि केन्द्र में कांग्रेस को सत्ता से हाथ धोना पड़ गया था। जय प्रकाश नारायण जिनकी हुंकार पर नौजवानों का जत्था सड़कों पर निकल पड़ता था। बिहार से उठी सम्पूर्ण क्रांति की चिंगारी देश के कोने-कोने में आग बनकर भड़क उठी थी। जे॰ पी॰ के नाम से मशहूर जयप्रकाश नारायण घर-घर में क्रांति का पर्याय बन चुके थे। [[लालमुनि चौबे]], [[लालू प्रसाद यादव|लालू प्रसाद]], [[नितीश कुमार|नीतीश कुमार]], [[रामविलास पासवान]] या फिर [[सुशील कुमार मोदी|सुशील मोदी]], आज के सारे नेता उसी छात्र युवा संघर्ष वाहिनी का हिस्सा थे। ==सम्मान== * [[भारत रत्‍न|भारतरत्न]] (1999 में , मरणोपरान्त) * राष्ट्रभूषण सम्मान (एफ आई ई फाउण्डेशन) * [[रेमन मैगसेसे पुरस्कार|रमन मैगसेसे पुरस्कार]] (1965 में, लोकसेवा के लिए) लोकनायक जयप्रकाश नारायण की स्मृति में कुछ संस्थानों के नाम उनके नाम प्र रखे गये हैं, जैसे * [[जयप्रकाश विश्वविद्यालय|जयप्रकाश नारायण विश्वविद्यालय]] * [[जयप्रकाश विश्वविद्यालय]] * [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र]] * [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र|जयप्रकाश नारायण अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] * [[लोकनायक जयप्रकाश नारायण राष्ट्रीय अपराधशास्त्र एवं विधि-विज्ञान संस्थान, नयी दिल्ली]] * [[लो‍कनायक जयप्रकाश नारायण राष्‍ट्रीय अपराध तथा न्‍याय विज्ञान संस्‍थान]] * [[लोकनायक जयप्रकाश , दिल्ली]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[जनता पार्टी]] * [[सम्पूर्ण क्रांति]] * [[लोकनायक फाउण्डेशन]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160313112402/http://bhartiyapaksha.com/?p=593 सम्पूर्ण क्रान्ति का आह्वान] * [https://web.archive.org/web/20121215052417/http://books.google.co.in/books?id=RXSXAdAVp3sC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false स्वराज से लोकनायक] (गूगल पुस्तक ; लेखक -जयप्रकश नारायण, यशवन्त सिन्हा) * [https://web.archive.org/web/20070430182054/http://www.mkgandhi-sarvodaya.org/jpnarayan/index.htm लोकनायक जयप्रकाश नरायण] (अंग्रेजी लेख) * [https://web.archive.org/web/20081013042453/http://www.bookrags.com/biography-jayaprakash-narayan/index.html जयप्रकाश नरायण की जीवनी] - (अंग्रेजी मे) * [https://web.archive.org/web/20061002053452/http://www.mkgandhi.org/jpnarayan/index.htm लोकनायक जयप्रकाश नरायण] (अंग्रेजी लेख) * [https://web.archive.org/web/20110816062349/http://gyanghar.blogspot.com/2010/01/blog-post_15.html जेपी का गांव] (हिन्दी चिट्ठा 'ज्ञानघर' से) * [http://pawankarvind.blogspot.com/2010/06/blog-post.html समग्र क्रांति के नायक जेपी]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20111115134816/http://www.janjwar.com/2011-06-03-11-27-26/2011-06-03-11-45-07 जेपी आंदोलन में साहित्यकारों की भूमिका] {{भारत रत्न सम्मानित}} {{रेमन मैगसेसे पुरस्कार विजेता भारतीय}} [[श्रेणी:1902 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९७९ में निधन]] [[श्रेणी:राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता सेनानी]] [[श्रेणी:भारत रत्न सम्मान प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:बिहार के लोग]] [[श्रेणी:मैगसेसे पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:बलिया के लोग]] n154wnbnfxxyo0rrdf6zq7ar44z1zr9 6628235 6628231 2026-10-11T03:18:07Z ~2026-54584-44 952962 /* */ 6628235 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = जयप्रकाश नारायण | image = Jawaharlal Nehru with Jayaprakash Narayan (cropped).jpg | caption = जयप्रकाश नारायण | birth_date = {{birth date|1902|10|11|mf=y}} | birth_place = [[लाला टोला, सिताब दियारा]],[[बलिया]] [[ (उत्तर प्रदेश)]],[[भारत]] | death_date = {{death date and age|1979|10|8|1902|10|11|mf=y}} }} '''जयप्रकाश नारायण''' ([[११ अक्टूबर|11 अक्टूबर]], [[१९०२|1902]] - [[८ अक्तूबर|8 अक्टूबर]], [[१९७९|1979]]) (संक्षेप में ''जेपी'') भारतीय स्वतंत्रता सेनानी और राजनेता थे। उन्हें [[१९७०|1970]] में [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] के विरुद्ध विपक्ष का नेतृत्व करने के लिए जाना जाता है। इन्दिरा गांधी को पदच्युत करने के लिये उन्होने 'सम्पूर्ण क्रांति' नामक आन्दोलन चलाया। वे समाज-सेवक थे, जिन्हें 'लोकनायक' के नाम से भी जाना जाता है। [[१९९९|1999]] में उन्हें मरणोपरान्त [[भारत रत्‍न|भारत रत्न]] से सम्मनित किया गया। इसके अतिरिक्त उन्हें समाजसेवा के लिए १९६५ में [[रेमन मैगसेसे पुरस्कार|मैगससे पुरस्कार]] प्रदान किया गया था। [[पटना]] के हवाई अड्डे का नाम उनके नाम पर रखा गया है। [[दिल्ली सरकार]] का सबसे बड़ा अस्पताल '[[मौलाना आजाद चिकित्सा महाविद्यालय|लोकनायक जयप्रकाश अस्पताल]]' भी उनके नाम पर है। == शिक्षा == [[पटना]] में अपने विद्यार्थी जीवन में जयप्रकाश नारायण ने स्वतंत्रता संग्राम में हिस्सा लिया। जयप्रकाश नारायण बिहार विद्यापीठ में शामिल हो गये, जिसे युवा प्रतिभाशाली युवाओं को प्रेरित करने के लिए डॉ॰ [[राजेन्द्र प्रसाद]] और सुप्रसिद्ध गांधीवादी डॉ॰ [[अनुग्रह नारायण सिंह|अनुग्रह नारायण सिन्हा]] द्वारा स्थापित किया गया था, जो [[महात्मा गांधी|गांधी जी]] के एक निकट सहयोगी रहे और बाद में [[बिहार]] के पहले उप मुख्यमंत्री सह वित्त मंत्री रहे। वे [[१९२२|1922]] में उच्च शिक्षा के लिए [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] गये, जहाँ उन्होंने 1922-1929 के बीच [[कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय, सांता बारबरा|कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय-]][[बरकली]], [[विसकांसन विश्वविद्यालय]] में [[समाज-शास्त्र]] का अध्ययन किया। महँगी पढ़ाई के खर्चों को वहन करने के लिए उन्होंने खेतों, कम्पनियों, रेस्त्रा में काम किया। वे [[कार्ल मार्क्स|मार्क्स]] के [[समाजवाद]] से प्रभावित हुए। उन्होंने एम॰ ए॰ की डिग्री हासिल की। उनकी माताजी की तबियत ठीक न होने के कारण वे भारत वापस आ गये और पी॰ एच॰ डी॰ पूरी न कर सके। == जीवन == जयप्रकाश नारायण का जन्म बिहार के सिताब दियारा में [[११ अक्टूबर|11 अक्टूबर]] 1902 में एक [[चित्रगुप्तवंशी कायस्थ]] परिवार में हुआ था I<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VtAV8R5CtR4C&pg=RA2-PA116&dq=jai+Prakash+narayan+was+kayastha&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj_6u7c2474AhXkmuYKHY6PCsYQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=jai%20Prakash%20narayan%20was%20kayastha&f=false|title=PSC Prliminary exam. Indian History|publisher=Upkar Prakashan|language=en}}</ref> [[बिहार]] [[बृज किशोर प्रसाद]] की पुत्री प्रभावती के साथ इनका विवाह अक्टूबर 1920 में हुआ। वे डॉ॰ राजेन्द्र प्रसाद और सुप्रसिद्ध डॉ॰ अनुग्रह नारायण सिन्हा द्वारा स्थापित [[बिहार विद्यापीठ]] में शामिल हो गये। १९२९ में जब वे अमेरिका से लौटे, भारतीय स्वतंत्रता संग्राम तेज़ी पर था। उनका सम्पर्क गांधी जी के साथ काम कर रहे [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहर लाल नेहरु]] से हुआ। वे भारतीय स्वतंत्रता संग्राम का हिस्सा बने। [[१९३२|1932]] में गांधी, नेहरु और अन्य महत्त्वपूर्ण कांग्रेसी नेताओं के जेल जाने के बाद, उन्होंने भारत में अलग-अलग हिस्सों में संग्राम का नेतृत्व किया। अन्ततः उन्हें भी [[चेन्नई|मद्रास]] में सितम्बर 1932 में गिरफ्तार कर लिया गया और [[नासिक]] के जेल में भेज दिया गया। यहाँ उनकी मुलाकात [[मीनू मसानी]], [[अच्युत पटवर्धन]], [[एन. सी. गोरे|एन॰ सी॰ गोरे]], [[अशोक मेहता]], [[एम. एच. दांतवाला|एम॰ एच॰ दाँतवाला]], [[चार्ल्स मास्कारेन्हास]] और [[सी. के. नारायणस्वामी|सी॰ के॰ नारायण स्वामी]] जैसे उत्साही कांग्रेसी नेताओं से हुई। जेल में इनके द्वारा की गयी चर्चाओं ने [[कांग्रेस समाजवादी दल|कांग्रेस सोसलिस्ट पार्टी]] (सी॰ एस॰ पी॰) को जन्म दिया। सी॰ एस॰ पी॰ समाजवाद में विश्वास रखती थी। जब कांग्रेस ने 1934 में चुनाव में हिस्सा लेने का फैसला किया तो जे॰ पी॰ और सी॰ एस॰ पी॰ ने इसका विरोध किया। 1939 में उन्होंने [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के दौरान, अंग्रेज सरकार के खिलाफ लोक आन्दोलन का नेतृत्व किया। उन्होंने सरकार को किराया और राजस्व रोकने के अभियान चलाये। [[टाटा स्टील कंपनी|टाटा स्टील कम्पनी]] में हड़ताल कराके यह प्रयास किया कि अंग्रेज़ों को इस्पात न पहुँचे। उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया और 9 महीने की कैद की सज़ा सुनाई गयी। जेल से छूटने के बाद उन्होंने गांधी और सुभाष चंद्र बोस के बीच सुलह का प्रयास किया। उन्हें बन्दी बनाकर मुम्बई की आर्थर जेल और दिल्ली की कैम्प जेल में रखा गया। 1942 भारत छोडो आन्दोलन के दौरान वे हजारी बाग जेल से फरार हो गये। : ''मुझे अपने लिए चिन्ता नहीं है, किन्तु देश के लिए मुझे चिन्ता है।'' — बिहार विभूति डॉ॰ अनुग्रह नारायण सिन्हा उन्होंने स्वतंत्रता संग्राम के दौरान हथियारों के उपयोग को सही समझा। उन्होंने [[नेपाल]] जाकर [[जयप्रकाश नारायण|आज़ाद दस्ते]] का गठन किया और उसे प्रशिक्षण दिया। उन्हें एक बार फिर [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] में चलती ट्रेन में सितम्बर 1943 में गिरफ्तार कर लिया गया। 16 महीने बाद जनवरी 1945 में उन्हें आगरा जेल में स्थान्तरित कर दिया गया। इसके उपरान्त गांधी जी ने यह साफ कर दिया था कि डॉ॰ लोहिया और जे॰ पी॰ की रिहाई के बिना अंग्रेज सरकार से कोई समझौता नामुमकिन है। दोनों को अप्रील 1946 को आजाद कर दिया गया। [[चित्र:J P Narayan.JPG|right|thumb|300px|१९५८ में इजराइल के प्रधानमन्त्री डेविड बेन गुरिओन के साथ [[तेल अवीब]] में जयप्रकाश जी]] 1948 में उन्होंने कांग्रेस के समाजवादी दल का नेतृत्व किया और बाद में गांधीवादी दल के साथ मिलकर [[समाजवादी सोशलिस्ट पार्टी]] की स्थापना की। [[19 अप्रेल|19 अप्रील]], [[१९५४|1954]] में [[गया]], [[बिहार]] में उन्होंने [[विनोबा भावे]] के [[सर्वोदय|सर्वोदय आन्दोलन]] के लिए जीवन समर्पित करने की घोषणा की। [[१९५७|1957]] में उन्होंने लोकनीति के पक्ष में राजनीति छोड़ने का निर्णय लिया। 1960 के दशक के अंतिम भाग में वे राजनीति में पुनः सक्रिय रहे। [[१९७४|1974]] में किसानों के [[सम्पूर्ण क्रांति|बिहार आन्दोलन]] में उन्होंने तत्कालीन राज्य सरकार से इस्तीफे की मांग की। वे इंदिरा गांधी की प्रशासनिक नीतियों के विरुद्ध थे। गिरते स्वास्थ्य के बावजूद उन्होंने बिहार में सरकारी भ्रष्टाचार के खिलाफ आन्दोलन किया। उनके नेतृत्व में पीपुल्स फ्रंट ने [[गुजरात]] राज्य का चुनाव जीता। [[१९७५|1975]] में इंदिरा गांधी ने [[आपातकाल (भारत)|आपातकाल]] की घोषणा की जिसके अन्तर्गत जे॰ पी॰ सहित ६०० से भी अधिक विरोधी नेताओं को बन्दी बनाया गया और प्रेस पर सेंसरशिप लगा दी गयी। जेल में जे॰ पी॰ की तबीयत और भी खराब हुई। 7 महीने बाद उनको मुक्त कर दिया गया। [[१९७७|1977]] जेपी के प्रयासों से एकजुट विरोध पक्ष ने इंदिरा गांधी को चुनाव में हरा दिया। जयप्रकाश नारायण का निधन उनके निवास स्थान पटना में 8 अक्टूबर 1979 को हृदय की बीमारी और [[मधुमेह]] के कारण हुआ। उनके सम्मान में तत्कालीन प्रधानमंत्री [[चौधरी चरण सिंह]] ने ७ दिन के राष्ट्रीय शोक की घोषणा की थी, उनके सम्मान में कई हजार लोग उनकी शोक यात्रा में शामिल हुए। == सम्पूर्ण क्रान्ति का आह्वान == {{मुख्य|सम्पूर्ण क्रांति}} [[चित्र:Jp's raily.jpg|right|thumb|300px|१५ जून सन् १९७५ को पटना के गांधी मैदान में छात्रों की विशाल समूह के समक्ष 'सम्पूर्ण क्रान्ति' का उद्घोष|कड़ी=Special:FilePath/Jp's_raily.jpg]] पाँच जून के पहले छात्रों - युवकों की कुछ तात्कालिक मांगें थीं, जिन्हें कोई भी सरकार जिद न करती तो आसानी से मान सकती थी। लेकिन पाँच जून को जे॰ पी॰ ने घोषणा की— : "भ्रष्टाचार मिटाना, बेरोजगारी दूर करना, शिक्षा में क्रांति लाना, आदि ऐसी चीजें हैं जो आज की व्यवस्था से पूरी नहीं हो सकतीं; क्योंकि वे इस व्यवस्था की ही उपज हैं। वे तभी पूरी हो सकती हैं जब सम्पूर्ण व्यवस्था बदल दी जाए और सम्पूर्ण व्यवस्था के परिवर्तन के लिए क्रान्ति, '''’सम्पूर्ण क्रान्ति'''’ आवश्यक है।" सम्पूर्ण क्रान्ति के आह्वान उन्होंने श्रीमती इंदिरा गांधी की सत्ता को उखाड़ फेंकने के लिए किया था। लोकनायक नें कहा कि सम्पूर्ण क्रांति में सात क्रांतियाँ शामिल है— राजनैतिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, बौद्धिक, शैक्षणिक व आध्यात्मिक क्रांति। इन सातों क्रांतियों को मिलाकर सम्पूर्ण क्रान्ति होती है। सम्पूर्ण क्रांति की तपिश इतनी भयानक थी कि केन्द्र में कांग्रेस को सत्ता से हाथ धोना पड़ गया था। जय प्रकाश नारायण जिनकी हुंकार पर नौजवानों का जत्था सड़कों पर निकल पड़ता था। बिहार से उठी सम्पूर्ण क्रांति की चिंगारी देश के कोने-कोने में आग बनकर भड़क उठी थी। जे॰ पी॰ के नाम से मशहूर जयप्रकाश नारायण घर-घर में क्रांति का पर्याय बन चुके थे। [[लालमुनि चौबे]], [[लालू प्रसाद यादव|लालू प्रसाद]], [[नितीश कुमार|नीतीश कुमार]], [[रामविलास पासवान]] या फिर [[सुशील कुमार मोदी|सुशील मोदी]], आज के सारे नेता उसी छात्र युवा संघर्ष वाहिनी का हिस्सा थे। ==सम्मान== * [[भारत रत्‍न|भारतरत्न]] (1999 में , मरणोपरान्त) * राष्ट्रभूषण सम्मान (एफ आई ई फाउण्डेशन) * [[रेमन मैगसेसे पुरस्कार|रमन मैगसेसे पुरस्कार]] (1965 में, लोकसेवा के लिए) लोकनायक जयप्रकाश नारायण की स्मृति में कुछ संस्थानों के नाम उनके नाम प्र रखे गये हैं, जैसे * [[जयप्रकाश विश्वविद्यालय|जयप्रकाश नारायण विश्वविद्यालय]] * [[जयप्रकाश विश्वविद्यालय]] * [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र]] * [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र|जयप्रकाश नारायण अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] * [[लोकनायक जयप्रकाश नारायण राष्ट्रीय अपराधशास्त्र एवं विधि-विज्ञान संस्थान, नयी दिल्ली]] * [[लो‍कनायक जयप्रकाश नारायण राष्‍ट्रीय अपराध तथा न्‍याय विज्ञान संस्‍थान]] * [[लोकनायक जयप्रकाश , दिल्ली]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[जनता पार्टी]] * [[सम्पूर्ण क्रांति]] * [[लोकनायक फाउण्डेशन]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160313112402/http://bhartiyapaksha.com/?p=593 सम्पूर्ण क्रान्ति का आह्वान] * [https://web.archive.org/web/20121215052417/http://books.google.co.in/books?id=RXSXAdAVp3sC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false स्वराज से लोकनायक] (गूगल पुस्तक ; लेखक -जयप्रकश नारायण, यशवन्त सिन्हा) * [https://web.archive.org/web/20070430182054/http://www.mkgandhi-sarvodaya.org/jpnarayan/index.htm लोकनायक जयप्रकाश नरायण] (अंग्रेजी लेख) * [https://web.archive.org/web/20081013042453/http://www.bookrags.com/biography-jayaprakash-narayan/index.html जयप्रकाश नरायण की जीवनी] - (अंग्रेजी मे) * [https://web.archive.org/web/20061002053452/http://www.mkgandhi.org/jpnarayan/index.htm लोकनायक जयप्रकाश नरायण] (अंग्रेजी लेख) * [https://web.archive.org/web/20110816062349/http://gyanghar.blogspot.com/2010/01/blog-post_15.html जेपी का गांव] (हिन्दी चिट्ठा 'ज्ञानघर' से) * [http://pawankarvind.blogspot.com/2010/06/blog-post.html समग्र क्रांति के नायक जेपी]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20111115134816/http://www.janjwar.com/2011-06-03-11-27-26/2011-06-03-11-45-07 जेपी आंदोलन में साहित्यकारों की भूमिका] {{भारत रत्न सम्मानित}} {{रेमन मैगसेसे पुरस्कार विजेता भारतीय}} [[श्रेणी:1902 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९७९ में निधन]] [[श्रेणी:राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता सेनानी]] [[श्रेणी:भारत रत्न सम्मान प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:बिहार के लोग]] [[श्रेणी:मैगसेसे पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:बलिया के लोग]] 4nld6v3rm7v7gdhu1spwrnjll1n9yde 6628242 6628235 2026-10-11T03:21:41Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/~2026-54584-44|~2026-54584-44]] ([[User talk:~2026-54584-44|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:The Sorter|The Sorter]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6548075 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = जयप्रकाश नारायण | image = Jawaharlal Nehru with Jayaprakash Narayan (cropped).jpg | caption = जयप्रकाश नारायण | birth_date = {{birth date|1902|10|11|mf=y}} | birth_place = [[सिताब दियारा]],[[सारण]] [[ (बिहार)]],[[भारत]] | death_date = {{death date and age|1979|10|8|1902|10|11|mf=y}} }} '''जयप्रकाश नारायण''' ([[११ अक्टूबर|11 अक्टूबर]], [[१९०२|1902]] - [[८ अक्तूबर|8 अक्टूबर]], [[१९७९|1979]]) (संक्षेप में ''जेपी'') भारतीय स्वतंत्रता सेनानी और राजनेता थे। उन्हें [[१९७०|1970]] में [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] के विरुद्ध विपक्ष का नेतृत्व करने के लिए जाना जाता है। इन्दिरा गांधी को पदच्युत करने के लिये उन्होने 'सम्पूर्ण क्रांति' नामक आन्दोलन चलाया। वे समाज-सेवक थे, जिन्हें 'लोकनायक' के नाम से भी जाना जाता है। [[१९९९|1999]] में उन्हें मरणोपरान्त [[भारत रत्‍न|भारत रत्न]] से सम्मनित किया गया। इसके अतिरिक्त उन्हें समाजसेवा के लिए १९६५ में [[रेमन मैगसेसे पुरस्कार|मैगससे पुरस्कार]] प्रदान किया गया था। [[पटना]] के हवाई अड्डे का नाम उनके नाम पर रखा गया है। [[दिल्ली सरकार]] का सबसे बड़ा अस्पताल '[[मौलाना आजाद चिकित्सा महाविद्यालय|लोकनायक जयप्रकाश अस्पताल]]' भी उनके नाम पर है। == शिक्षा == [[पटना]] में अपने विद्यार्थी जीवन में जयप्रकाश नारायण ने स्वतंत्रता संग्राम में हिस्सा लिया। जयप्रकाश नारायण बिहार विद्यापीठ में शामिल हो गये, जिसे युवा प्रतिभाशाली युवाओं को प्रेरित करने के लिए डॉ॰ [[राजेन्द्र प्रसाद]] और सुप्रसिद्ध गांधीवादी डॉ॰ [[अनुग्रह नारायण सिंह|अनुग्रह नारायण सिन्हा]] द्वारा स्थापित किया गया था, जो [[महात्मा गांधी|गांधी जी]] के एक निकट सहयोगी रहे और बाद में [[बिहार]] के पहले उप मुख्यमंत्री सह वित्त मंत्री रहे। वे [[१९२२|1922]] में उच्च शिक्षा के लिए [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] गये, जहाँ उन्होंने 1922-1929 के बीच [[कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय, सांता बारबरा|कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय-]][[बरकली]], [[विसकांसन विश्वविद्यालय]] में [[समाज-शास्त्र]] का अध्ययन किया। महँगी पढ़ाई के खर्चों को वहन करने के लिए उन्होंने खेतों, कम्पनियों, रेस्त्रा में काम किया। वे [[कार्ल मार्क्स|मार्क्स]] के [[समाजवाद]] से प्रभावित हुए। उन्होंने एम॰ ए॰ की डिग्री हासिल की। उनकी माताजी की तबियत ठीक न होने के कारण वे भारत वापस आ गये और पी॰ एच॰ डी॰ पूरी न कर सके। == जीवन == जयप्रकाश नारायण का जन्म बिहार के सिताब दियारा में [[११ अक्टूबर|11 अक्टूबर]] 1902 में एक [[चित्रगुप्तवंशी कायस्थ]] परिवार में हुआ था I<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VtAV8R5CtR4C&pg=RA2-PA116&dq=jai+Prakash+narayan+was+kayastha&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj_6u7c2474AhXkmuYKHY6PCsYQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=jai%20Prakash%20narayan%20was%20kayastha&f=false|title=PSC Prliminary exam. Indian History|publisher=Upkar Prakashan|language=en}}</ref> [[बिहार]] [[बृज किशोर प्रसाद]] की पुत्री प्रभावती के साथ इनका विवाह अक्टूबर 1920 में हुआ। वे डॉ॰ राजेन्द्र प्रसाद और सुप्रसिद्ध डॉ॰ अनुग्रह नारायण सिन्हा द्वारा स्थापित [[बिहार विद्यापीठ]] में शामिल हो गये। १९२९ में जब वे अमेरिका से लौटे, भारतीय स्वतंत्रता संग्राम तेज़ी पर था। उनका सम्पर्क गांधी जी के साथ काम कर रहे [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहर लाल नेहरु]] से हुआ। वे भारतीय स्वतंत्रता संग्राम का हिस्सा बने। [[१९३२|1932]] में गांधी, नेहरु और अन्य महत्त्वपूर्ण कांग्रेसी नेताओं के जेल जाने के बाद, उन्होंने भारत में अलग-अलग हिस्सों में संग्राम का नेतृत्व किया। अन्ततः उन्हें भी [[चेन्नई|मद्रास]] में सितम्बर 1932 में गिरफ्तार कर लिया गया और [[नासिक]] के जेल में भेज दिया गया। यहाँ उनकी मुलाकात [[मीनू मसानी]], [[अच्युत पटवर्धन]], [[एन. सी. गोरे|एन॰ सी॰ गोरे]], [[अशोक मेहता]], [[एम. एच. दांतवाला|एम॰ एच॰ दाँतवाला]], [[चार्ल्स मास्कारेन्हास]] और [[सी. के. नारायणस्वामी|सी॰ के॰ नारायण स्वामी]] जैसे उत्साही कांग्रेसी नेताओं से हुई। जेल में इनके द्वारा की गयी चर्चाओं ने [[कांग्रेस समाजवादी दल|कांग्रेस सोसलिस्ट पार्टी]] (सी॰ एस॰ पी॰) को जन्म दिया। सी॰ एस॰ पी॰ समाजवाद में विश्वास रखती थी। जब कांग्रेस ने 1934 में चुनाव में हिस्सा लेने का फैसला किया तो जे॰ पी॰ और सी॰ एस॰ पी॰ ने इसका विरोध किया। 1939 में उन्होंने [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के दौरान, अंग्रेज सरकार के खिलाफ लोक आन्दोलन का नेतृत्व किया। उन्होंने सरकार को किराया और राजस्व रोकने के अभियान चलाये। [[टाटा स्टील कंपनी|टाटा स्टील कम्पनी]] में हड़ताल कराके यह प्रयास किया कि अंग्रेज़ों को इस्पात न पहुँचे। उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया और 9 महीने की कैद की सज़ा सुनाई गयी। जेल से छूटने के बाद उन्होंने गांधी और सुभाष चंद्र बोस के बीच सुलह का प्रयास किया। उन्हें बन्दी बनाकर मुम्बई की आर्थर जेल और दिल्ली की कैम्प जेल में रखा गया। 1942 भारत छोडो आन्दोलन के दौरान वे हजारी बाग जेल से फरार हो गये। : ''मुझे अपने लिए चिन्ता नहीं है, किन्तु देश के लिए मुझे चिन्ता है।'' — बिहार विभूति डॉ॰ अनुग्रह नारायण सिन्हा उन्होंने स्वतंत्रता संग्राम के दौरान हथियारों के उपयोग को सही समझा। उन्होंने [[नेपाल]] जाकर [[जयप्रकाश नारायण|आज़ाद दस्ते]] का गठन किया और उसे प्रशिक्षण दिया। उन्हें एक बार फिर [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] में चलती ट्रेन में सितम्बर 1943 में गिरफ्तार कर लिया गया। 16 महीने बाद जनवरी 1945 में उन्हें आगरा जेल में स्थान्तरित कर दिया गया। इसके उपरान्त गांधी जी ने यह साफ कर दिया था कि डॉ॰ लोहिया और जे॰ पी॰ की रिहाई के बिना अंग्रेज सरकार से कोई समझौता नामुमकिन है। दोनों को अप्रील 1946 को आजाद कर दिया गया। [[चित्र:J P Narayan.JPG|right|thumb|300px|१९५८ में इजराइल के प्रधानमन्त्री डेविड बेन गुरिओन के साथ [[तेल अवीब]] में जयप्रकाश जी]] 1948 में उन्होंने कांग्रेस के समाजवादी दल का नेतृत्व किया और बाद में गांधीवादी दल के साथ मिलकर [[समाजवादी सोशलिस्ट पार्टी]] की स्थापना की। [[19 अप्रेल|19 अप्रील]], [[१९५४|1954]] में [[गया]], [[बिहार]] में उन्होंने [[विनोबा भावे]] के [[सर्वोदय|सर्वोदय आन्दोलन]] के लिए जीवन समर्पित करने की घोषणा की। [[१९५७|1957]] में उन्होंने लोकनीति के पक्ष में राजनीति छोड़ने का निर्णय लिया। 1960 के दशक के अंतिम भाग में वे राजनीति में पुनः सक्रिय रहे। [[१९७४|1974]] में किसानों के [[सम्पूर्ण क्रांति|बिहार आन्दोलन]] में उन्होंने तत्कालीन राज्य सरकार से इस्तीफे की मांग की। वे इंदिरा गांधी की प्रशासनिक नीतियों के विरुद्ध थे। गिरते स्वास्थ्य के बावजूद उन्होंने बिहार में सरकारी भ्रष्टाचार के खिलाफ आन्दोलन किया। उनके नेतृत्व में पीपुल्स फ्रंट ने [[गुजरात]] राज्य का चुनाव जीता। [[१९७५|1975]] में इंदिरा गांधी ने [[आपातकाल (भारत)|आपातकाल]] की घोषणा की जिसके अन्तर्गत जे॰ पी॰ सहित ६०० से भी अधिक विरोधी नेताओं को बन्दी बनाया गया और प्रेस पर सेंसरशिप लगा दी गयी। जेल में जे॰ पी॰ की तबीयत और भी खराब हुई। 7 महीने बाद उनको मुक्त कर दिया गया। [[१९७७|1977]] जेपी के प्रयासों से एकजुट विरोध पक्ष ने इंदिरा गांधी को चुनाव में हरा दिया। जयप्रकाश नारायण का निधन उनके निवास स्थान पटना में 8 अक्टूबर 1979 को हृदय की बीमारी और [[मधुमेह]] के कारण हुआ। उनके सम्मान में तत्कालीन प्रधानमंत्री [[चौधरी चरण सिंह]] ने ७ दिन के राष्ट्रीय शोक की घोषणा की थी, उनके सम्मान में कई हजार लोग उनकी शोक यात्रा में शामिल हुए। == सम्पूर्ण क्रान्ति का आह्वान == {{मुख्य|सम्पूर्ण क्रांति}} [[चित्र:Jp's raily.jpg|right|thumb|300px|१५ जून सन् १९७५ को पटना के गांधी मैदान में छात्रों की विशाल समूह के समक्ष 'सम्पूर्ण क्रान्ति' का उद्घोष|कड़ी=Special:FilePath/Jp's_raily.jpg]] पाँच जून के पहले छात्रों - युवकों की कुछ तात्कालिक मांगें थीं, जिन्हें कोई भी सरकार जिद न करती तो आसानी से मान सकती थी। लेकिन पाँच जून को जे॰ पी॰ ने घोषणा की— : "भ्रष्टाचार मिटाना, बेरोजगारी दूर करना, शिक्षा में क्रांति लाना, आदि ऐसी चीजें हैं जो आज की व्यवस्था से पूरी नहीं हो सकतीं; क्योंकि वे इस व्यवस्था की ही उपज हैं। वे तभी पूरी हो सकती हैं जब सम्पूर्ण व्यवस्था बदल दी जाए और सम्पूर्ण व्यवस्था के परिवर्तन के लिए क्रान्ति, '''’सम्पूर्ण क्रान्ति'''’ आवश्यक है।" सम्पूर्ण क्रान्ति के आह्वान उन्होंने श्रीमती इंदिरा गांधी की सत्ता को उखाड़ फेंकने के लिए किया था। लोकनायक नें कहा कि सम्पूर्ण क्रांति में सात क्रांतियाँ शामिल है— राजनैतिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, बौद्धिक, शैक्षणिक व आध्यात्मिक क्रांति। इन सातों क्रांतियों को मिलाकर सम्पूर्ण क्रान्ति होती है। सम्पूर्ण क्रांति की तपिश इतनी भयानक थी कि केन्द्र में कांग्रेस को सत्ता से हाथ धोना पड़ गया था। जय प्रकाश नारायण जिनकी हुंकार पर नौजवानों का जत्था सड़कों पर निकल पड़ता था। बिहार से उठी सम्पूर्ण क्रांति की चिंगारी देश के कोने-कोने में आग बनकर भड़क उठी थी। जे॰ पी॰ के नाम से मशहूर जयप्रकाश नारायण घर-घर में क्रांति का पर्याय बन चुके थे। [[लालमुनि चौबे]], [[लालू प्रसाद यादव|लालू प्रसाद]], [[नितीश कुमार|नीतीश कुमार]], [[रामविलास पासवान]] या फिर [[सुशील कुमार मोदी|सुशील मोदी]], आज के सारे नेता उसी छात्र युवा संघर्ष वाहिनी का हिस्सा थे। ==सम्मान== * [[भारत रत्‍न|भारतरत्न]] (1999 में , मरणोपरान्त) * राष्ट्रभूषण सम्मान (एफ आई ई फाउण्डेशन) * [[रेमन मैगसेसे पुरस्कार|रमन मैगसेसे पुरस्कार]] (1965 में, लोकसेवा के लिए) लोकनायक जयप्रकाश नारायण की स्मृति में कुछ संस्थानों के नाम उनके नाम प्र रखे गये हैं, जैसे * [[जयप्रकाश विश्वविद्यालय|जयप्रकाश नारायण विश्वविद्यालय]] * [[जयप्रकाश विश्वविद्यालय]] * [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र]] * [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र|जयप्रकाश नारायण अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] * [[लोकनायक जयप्रकाश नारायण राष्ट्रीय अपराधशास्त्र एवं विधि-विज्ञान संस्थान, नयी दिल्ली]] * [[लो‍कनायक जयप्रकाश नारायण राष्‍ट्रीय अपराध तथा न्‍याय विज्ञान संस्‍थान]] * [[लोकनायक जयप्रकाश , दिल्ली]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[जनता पार्टी]] * [[सम्पूर्ण क्रांति]] * [[लोकनायक फाउण्डेशन]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160313112402/http://bhartiyapaksha.com/?p=593 सम्पूर्ण क्रान्ति का आह्वान] * [https://web.archive.org/web/20121215052417/http://books.google.co.in/books?id=RXSXAdAVp3sC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false स्वराज से लोकनायक] (गूगल पुस्तक ; लेखक -जयप्रकश नारायण, यशवन्त सिन्हा) * [https://web.archive.org/web/20070430182054/http://www.mkgandhi-sarvodaya.org/jpnarayan/index.htm लोकनायक जयप्रकाश नरायण] (अंग्रेजी लेख) * [https://web.archive.org/web/20081013042453/http://www.bookrags.com/biography-jayaprakash-narayan/index.html जयप्रकाश नरायण की जीवनी] - (अंग्रेजी मे) * [https://web.archive.org/web/20061002053452/http://www.mkgandhi.org/jpnarayan/index.htm लोकनायक जयप्रकाश नरायण] (अंग्रेजी लेख) * [https://web.archive.org/web/20110816062349/http://gyanghar.blogspot.com/2010/01/blog-post_15.html जेपी का गांव] (हिन्दी चिट्ठा 'ज्ञानघर' से) * [http://pawankarvind.blogspot.com/2010/06/blog-post.html समग्र क्रांति के नायक जेपी]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20111115134816/http://www.janjwar.com/2011-06-03-11-27-26/2011-06-03-11-45-07 जेपी आंदोलन में साहित्यकारों की भूमिका] {{भारत रत्न सम्मानित}} {{रेमन मैगसेसे पुरस्कार विजेता भारतीय}} [[श्रेणी:1902 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९७९ में निधन]] [[श्रेणी:राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता सेनानी]] [[श्रेणी:भारत रत्न सम्मान प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:बिहार के लोग]] [[श्रेणी:मैगसेसे पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:बलिया के लोग]] sw5fgi8fokgbikyca1t2x8wlekh2j1r 6628243 6628242 2026-10-11T03:22:03Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628243 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = जयप्रकाश नारायण | image = Jawaharlal Nehru with Jayaprakash Narayan (cropped).jpg | caption = जयप्रकाश नारायण | birth_date = {{birth date|1902|10|11|mf=y}} | birth_place = [[सिताब दियारा]],[[सारण]] [[ (बिहार)]],[[भारत]] | death_date = {{death date and age|1979|10|8|1902|10|11|mf=y}} }} '''जयप्रकाश नारायण''' ([[११ अक्टूबर|11 अक्टूबर]], [[१९०२|1902]] - [[८ अक्तूबर|8 अक्टूबर]], [[१९७९|1979]]) (संक्षेप में ''जेपी'') भारतीय स्वतंत्रता सेनानी और राजनेता थे। उन्हें [[१९७०|1970]] में [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] के विरुद्ध विपक्ष का नेतृत्व करने के लिए जाना जाता है। इन्दिरा गांधी को पदच्युत करने के लिये उन्होने 'सम्पूर्ण क्रांति' नामक आन्दोलन चलाया। वे समाज-सेवक थे, जिन्हें 'लोकनायक' के नाम से भी जाना जाता है। [[१९९९|1999]] में उन्हें मरणोपरान्त [[भारत रत्‍न|भारत रत्न]] से सम्मनित किया गया। इसके अतिरिक्त उन्हें समाजसेवा के लिए १९६५ में [[रेमन मैगसेसे पुरस्कार|मैगससे पुरस्कार]] प्रदान किया गया था। [[पटना]] के हवाई अड्डे का नाम उनके नाम पर रखा गया है। [[दिल्ली सरकार]] का सबसे बड़ा अस्पताल '[[मौलाना आजाद चिकित्सा महाविद्यालय|लोकनायक जयप्रकाश अस्पताल]]' भी उनके नाम पर है। == शिक्षा == [[पटना]] में अपने विद्यार्थी जीवन में जयप्रकाश नारायण ने स्वतंत्रता संग्राम में हिस्सा लिया। जयप्रकाश नारायण बिहार विद्यापीठ में शामिल हो गये, जिसे युवा प्रतिभाशाली युवाओं को प्रेरित करने के लिए डॉ॰ [[राजेन्द्र प्रसाद]] और सुप्रसिद्ध गांधीवादी डॉ॰ [[अनुग्रह नारायण सिंह|अनुग्रह नारायण सिन्हा]] द्वारा स्थापित किया गया था, जो [[महात्मा गांधी|गांधी जी]] के एक निकट सहयोगी रहे और बाद में [[बिहार]] के पहले उप मुख्यमंत्री सह वित्त मंत्री रहे। वे [[१९२२|1922]] में उच्च शिक्षा के लिए [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] गये, जहाँ उन्होंने 1922-1929 के बीच [[कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय, सांता बारबरा|कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय-]][[बरकली]], [[विसकांसन विश्वविद्यालय]] में [[समाज-शास्त्र]] का अध्ययन किया। महँगी पढ़ाई के खर्चों को वहन करने के लिए उन्होंने खेतों, कम्पनियों, रेस्त्रा में काम किया। वे [[कार्ल मार्क्स|मार्क्स]] के [[समाजवाद]] से प्रभावित हुए। उन्होंने एम॰ ए॰ की डिग्री हासिल की। उनकी माताजी की तबियत ठीक न होने के कारण वे भारत वापस आ गये और पी॰ एच॰ डी॰ पूरी न कर सके। == जीवन == जयप्रकाश नारायण का जन्म बिहार के सिताब दियारा में [[११ अक्टूबर|11 अक्टूबर]] 1902 में एक [[चित्रगुप्तवंशी कायस्थ]] परिवार में हुआ था I<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VtAV8R5CtR4C&pg=RA2-PA116&dq=jai+Prakash+narayan+was+kayastha&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj_6u7c2474AhXkmuYKHY6PCsYQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=jai%20Prakash%20narayan%20was%20kayastha&f=false|title=PSC Prliminary exam. Indian History|publisher=Upkar Prakashan|language=en}}</ref> [[बिहार]] [[बृज किशोर प्रसाद]] की पुत्री प्रभावती के साथ इनका विवाह अक्टूबर 1920 में हुआ। वे डॉ॰ राजेन्द्र प्रसाद और सुप्रसिद्ध डॉ॰ अनुग्रह नारायण सिन्हा द्वारा स्थापित [[बिहार विद्यापीठ]] में शामिल हो गये। १९२९ में जब वे अमेरिका से लौटे, भारतीय स्वतंत्रता संग्राम तेज़ी पर था। उनका सम्पर्क गांधी जी के साथ काम कर रहे [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहर लाल नेहरु]] से हुआ। वे भारतीय स्वतंत्रता संग्राम का हिस्सा बने। [[१९३२|1932]] में गांधी, नेहरु और अन्य महत्त्वपूर्ण कांग्रेसी नेताओं के जेल जाने के बाद, उन्होंने भारत में अलग-अलग हिस्सों में संग्राम का नेतृत्व किया। अन्ततः उन्हें भी [[चेन्नई|मद्रास]] में सितम्बर 1932 में गिरफ्तार कर लिया गया और [[नासिक]] के जेल में भेज दिया गया। यहाँ उनकी मुलाकात [[मीनू मसानी]], [[अच्युत पटवर्धन]], [[एन. सी. गोरे|एन॰ सी॰ गोरे]], [[अशोक मेहता]], [[एम. एच. दांतवाला|एम॰ एच॰ दाँतवाला]], [[चार्ल्स मास्कारेन्हास]] और [[सी. के. नारायणस्वामी|सी॰ के॰ नारायण स्वामी]] जैसे उत्साही कांग्रेसी नेताओं से हुई। जेल में इनके द्वारा की गयी चर्चाओं ने [[कांग्रेस समाजवादी दल|कांग्रेस सोसलिस्ट पार्टी]] (सी॰ एस॰ पी॰) को जन्म दिया। सी॰ एस॰ पी॰ समाजवाद में विश्वास रखती थी। जब कांग्रेस ने 1934 में चुनाव में हिस्सा लेने का फैसला किया तो जे॰ पी॰ और सी॰ एस॰ पी॰ ने इसका विरोध किया। 1939 में उन्होंने [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के दौरान, अंग्रेज सरकार के खिलाफ लोक आन्दोलन का नेतृत्व किया। उन्होंने सरकार को किराया और राजस्व रोकने के अभियान चलाये। [[टाटा स्टील कंपनी|टाटा स्टील कम्पनी]] में हड़ताल कराके यह प्रयास किया कि अंग्रेज़ों को इस्पात न पहुँचे। उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया और 9 महीने की कैद की सज़ा सुनाई गयी। जेल से छूटने के बाद उन्होंने गांधी और सुभाष चंद्र बोस के बीच सुलह का प्रयास किया। उन्हें बन्दी बनाकर मुम्बई की आर्थर जेल और दिल्ली की कैम्प जेल में रखा गया। 1942 भारत छोडो आन्दोलन के दौरान वे हजारी बाग जेल से फरार हो गये। : ''मुझे अपने लिए चिन्ता नहीं है, किन्तु देश के लिए मुझे चिन्ता है।'' — बिहार विभूति डॉ॰ अनुग्रह नारायण सिन्हा उन्होंने स्वतंत्रता संग्राम के दौरान हथियारों के उपयोग को सही समझा। उन्होंने [[नेपाल]] जाकर [[जयप्रकाश नारायण|आज़ाद दस्ते]] का गठन किया और उसे प्रशिक्षण दिया। उन्हें एक बार फिर [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] में चलती ट्रेन में सितम्बर 1943 में गिरफ्तार कर लिया गया। 16 महीने बाद जनवरी 1945 में उन्हें आगरा जेल में स्थान्तरित कर दिया गया। इसके उपरान्त गांधी जी ने यह साफ कर दिया था कि डॉ॰ लोहिया और जे॰ पी॰ की रिहाई के बिना अंग्रेज सरकार से कोई समझौता नामुमकिन है। दोनों को अप्रील 1946 को आजाद कर दिया गया। [[चित्र:J P Narayan.JPG|right|thumb|300px|१९५८ में इजराइल के प्रधानमन्त्री डेविड बेन गुरिओन के साथ [[तेल अवीब]] में जयप्रकाश जी]] 1948 में उन्होंने कांग्रेस के समाजवादी दल का नेतृत्व किया और बाद में गांधीवादी दल के साथ मिलकर [[समाजवादी सोशलिस्ट पार्टी]] की स्थापना की। [[19 अप्रेल|19 अप्रील]], [[१९५४|1954]] में [[गया]], [[बिहार]] में उन्होंने [[विनोबा भावे]] के [[सर्वोदय|सर्वोदय आन्दोलन]] के लिए जीवन समर्पित करने की घोषणा की। [[१९५७|1957]] में उन्होंने लोकनीति के पक्ष में राजनीति छोड़ने का निर्णय लिया। 1960 के दशक के अंतिम भाग में वे राजनीति में पुनः सक्रिय रहे। [[१९७४|1974]] में किसानों के [[सम्पूर्ण क्रांति|बिहार आन्दोलन]] में उन्होंने तत्कालीन राज्य सरकार से इस्तीफे की मांग की। वे इंदिरा गांधी की प्रशासनिक नीतियों के विरुद्ध थे। गिरते स्वास्थ्य के बावजूद उन्होंने बिहार में सरकारी भ्रष्टाचार के खिलाफ आन्दोलन किया। उनके नेतृत्व में पीपुल्स फ्रंट ने [[गुजरात]] राज्य का चुनाव जीता। [[१९७५|1975]] में इंदिरा गांधी ने [[आपातकाल (भारत)|आपातकाल]] की घोषणा की जिसके अन्तर्गत जे॰ पी॰ सहित ६०० से भी अधिक विरोधी नेताओं को बन्दी बनाया गया और प्रेस पर सेंसरशिप लगा दी गयी। जेल में जे॰ पी॰ की तबीयत और भी खराब हुई। 7 महीने बाद उनको मुक्त कर दिया गया। [[१९७७|1977]] जेपी के प्रयासों से एकजुट विरोध पक्ष ने इंदिरा गांधी को चुनाव में हरा दिया। जयप्रकाश नारायण का निधन उनके निवास स्थान पटना में 8 अक्टूबर 1979 को हृदय की बीमारी और [[मधुमेह]] के कारण हुआ। उनके सम्मान में तत्कालीन प्रधानमंत्री [[चौधरी चरण सिंह]] ने ७ दिन के राष्ट्रीय शोक की घोषणा की थी, उनके सम्मान में कई हजार लोग उनकी शोक यात्रा में शामिल हुए। == सम्पूर्ण क्रान्ति का आह्वान == {{मुख्य|सम्पूर्ण क्रांति}} [[चित्र:Jp's raily.jpg|right|thumb|300px|१५ जून सन् १९७५ को पटना के गांधी मैदान में छात्रों की विशाल समूह के समक्ष 'सम्पूर्ण क्रान्ति' का उद्घोष|कड़ी=Special:FilePath/Jp's_raily.jpg]] पाँच जून के पहले छात्रों - युवकों की कुछ तात्कालिक मांगें थीं, जिन्हें कोई भी सरकार जिद न करती तो आसानी से मान सकती थी। लेकिन पाँच जून को जे॰ पी॰ ने घोषणा की— : "भ्रष्टाचार मिटाना, बेरोजगारी दूर करना, शिक्षा में क्रांति लाना, आदि ऐसी चीजें हैं जो आज की व्यवस्था से पूरी नहीं हो सकतीं; क्योंकि वे इस व्यवस्था की ही उपज हैं। वे तभी पूरी हो सकती हैं जब सम्पूर्ण व्यवस्था बदल दी जाए और सम्पूर्ण व्यवस्था के परिवर्तन के लिए क्रान्ति, '''’सम्पूर्ण क्रान्ति'''’ आवश्यक है।" सम्पूर्ण क्रान्ति के आह्वान उन्होंने श्रीमती इंदिरा गांधी की सत्ता को उखाड़ फेंकने के लिए किया था। लोकनायक नें कहा कि सम्पूर्ण क्रांति में सात क्रांतियाँ शामिल है— राजनैतिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, बौद्धिक, शैक्षणिक व आध्यात्मिक क्रांति। इन सातों क्रांतियों को मिलाकर सम्पूर्ण क्रान्ति होती है। सम्पूर्ण क्रांति की तपिश इतनी भयानक थी कि केन्द्र में कांग्रेस को सत्ता से हाथ धोना पड़ गया था। जय प्रकाश नारायण जिनकी हुंकार पर नौजवानों का जत्था सड़कों पर निकल पड़ता था। बिहार से उठी सम्पूर्ण क्रांति की चिंगारी देश के कोने-कोने में आग बनकर भड़क उठी थी। जे॰ पी॰ के नाम से मशहूर जयप्रकाश नारायण घर-घर में क्रांति का पर्याय बन चुके थे। [[लालमुनि चौबे]], [[लालू प्रसाद यादव|लालू प्रसाद]], [[नितीश कुमार|नीतीश कुमार]], [[रामविलास पासवान]] या फिर [[सुशील कुमार मोदी|सुशील मोदी]], आज के सारे नेता उसी छात्र युवा संघर्ष वाहिनी का हिस्सा थे। ==सम्मान== * [[भारत रत्‍न|भारतरत्न]] (1999 में , मरणोपरान्त) * राष्ट्रभूषण सम्मान (एफ आई ई फाउण्डेशन) * [[रेमन मैगसेसे पुरस्कार|रमन मैगसेसे पुरस्कार]] (1965 में, लोकसेवा के लिए) लोकनायक जयप्रकाश नारायण की स्मृति में कुछ संस्थानों के नाम उनके नाम प्र रखे गये हैं, जैसे * [[जयप्रकाश विश्वविद्यालय|जयप्रकाश नारायण विश्वविद्यालय]] * [[जयप्रकाश विश्वविद्यालय]] * [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र]] * [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र|जयप्रकाश नारायण अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] * [[लोकनायक जयप्रकाश नारायण राष्ट्रीय अपराधशास्त्र एवं विधि-विज्ञान संस्थान, नयी दिल्ली]] * [[लो‍कनायक जयप्रकाश नारायण राष्‍ट्रीय अपराध तथा न्‍याय विज्ञान संस्‍थान]] * [[लोकनायक जयप्रकाश , दिल्ली]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[जनता पार्टी]] * [[सम्पूर्ण क्रांति]] * [[लोकनायक फाउण्डेशन]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160313112402/http://bhartiyapaksha.com/?p=593 सम्पूर्ण क्रान्ति का आह्वान] * [https://web.archive.org/web/20121215052417/http://books.google.co.in/books?id=RXSXAdAVp3sC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false स्वराज से लोकनायक] (गूगल पुस्तक ; लेखक -जयप्रकश नारायण, यशवन्त सिन्हा) * [https://web.archive.org/web/20070430182054/http://www.mkgandhi-sarvodaya.org/jpnarayan/index.htm लोकनायक जयप्रकाश नरायण] (अंग्रेजी लेख) * [https://web.archive.org/web/20081013042453/http://www.bookrags.com/biography-jayaprakash-narayan/index.html जयप्रकाश नरायण की जीवनी] - (अंग्रेजी मे) * [https://web.archive.org/web/20061002053452/http://www.mkgandhi.org/jpnarayan/index.htm लोकनायक जयप्रकाश नरायण] (अंग्रेजी लेख) * [https://web.archive.org/web/20110816062349/http://gyanghar.blogspot.com/2010/01/blog-post_15.html जेपी का गांव] (हिन्दी चिट्ठा 'ज्ञानघर' से) * [http://pawankarvind.blogspot.com/2010/06/blog-post.html समग्र क्रांति के नायक जेपी]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20111115134816/http://www.janjwar.com/2011-06-03-11-27-26/2011-06-03-11-45-07 जेपी आंदोलन में साहित्यकारों की भूमिका] {{भारत रत्न सम्मानित}} {{रेमन मैगसेसे पुरस्कार विजेता भारतीय}} [[श्रेणी:1902 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९७९ में निधन]] [[श्रेणी:राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता सेनानी]] [[श्रेणी:भारत रत्न सम्मान प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:बिहार के लोग]] [[श्रेणी:मैगसेसे पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:बलिया के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय शांतिवादी]] [[श्रेणी:ब्रिटिश भारत के क़ैदी और बंदी]] j5voqsmc1271u71hyhiej4pjlci9zrh जीमेल 0 6871 6628288 6581284 2026-10-11T06:14:05Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628288 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|अंग्रेज़ी}} {{Infobox software | logo = Gmail icon (2026).svg | logo_size = 100 | screenshot = | screenshot_size = 300 | developer = [[गूगल]] | released = {{initial release|2004|3|21}} | operating_system = [[क्रॉस-प्लेटफ़ॉर्म]] ([[वेब एप्लिकेशन]]) | genre =[[पोस्ट ऑफिस प्रोटोकॉल|पीओपी3]], [[इंटरनेट मैसेज एक्सेस प्रोटोकॉल|आईएमएपी]], [[ई-मेल]], [[वेब-आधारित ईमेल|वेबमेल]] | license = | website = {{आधिकारिक यूआरएल}} |logo size=120px}} '''जीमेल''' [[गूगल]] द्वारा प्रदान की जाने वाली एक निःशुल्क [[ईमेल]] सेवा है। 2019 तक, विश्व भर में इसके 1.5 अरब सक्रिय उपयोगकर्ता थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/10/26/gmail-dominates-consumer-email-with-1point5-billion-users.html|title=Google's rocky path to email domination|last=Petrova|first=Jennifer Elias,Magdalena|website=CNBC|language=en|access-date=2022-12-01}}</ref> एक उपयोगकर्ता साधारणतः एक [[वेब ब्राउज़र]] या आधिकारिक [[मोबाइल अनुप्रयोग]] में जीमेल का उपयोग करता है। गूगल [[पीओपी]] और [[आईएमएपी]] प्रोटोकॉल के माध्यम से [[ई-मेल क्लाइंट|ईमेल क्लायण्ट]] के उपयोग का भी समर्थन करता है। 2004 में अपने आरम्भ के समय, जीमेल ने प्रति उपयोगकर्ता एक [[गिगाबाइट]] की संग्रहण क्षमता प्रदान की, जो उस समय पेश किए गए अपने प्रतिस्पर्धियों की तुलना में काफी अधिक थी। आज, सेवा 15 गिगाबाइट संग्रहण के साथ आती है। उपयोगकर्ता संलग्नक सहित आकार में 50 [[मैगाबाइट]] तक के ईमेल प्राप्त कर सकते हैं, जबकि वे 25 मेगाबाइट तक के चित्र भेज सकते हैं। बड़ी फ़ाइलें भेजने के लिए, उपयोगकर्ता [[गूगल ड्राइव]] से फ़ाइलें संदेश में सम्मिलित कर सकते हैं। जीमेल में एक [[इंटरनेट]] फोरम के समान एक [[खोज इंजन|खोज]]<nowiki/>-उन्मुख इण्टरफ़ेस और एक "[[जीमेल अंतराफलक|वार्तालाप दृश्य]]" है। [[एजेक्स|एजैक्स]] को जल्दी अपनाने के लिए [[जालस्थल]] विकासकों के बीच यह सेवा उल्लेखनीय है। गूगल के मेल सर्वर कई उद्देश्यों के लिए स्वचालित रूप से ईमेल की जांच करते हैं, जिसमें स्पैम और [[मैलवेयर|मैल्वैर]] को फ़िल्टर करना और ईमेल के आगे संदर्भ-संवेदनशील विज्ञापन जोड़ना शामिल है। असीमित डेटा प्रतिधारण, तृतीय पक्षों द्वारा निगरानी में आसानी, अन्य ईमेल प्रदाताओं के उपयोगकर्ताओं द्वारा जीमेल पतों पर ईमेल भेजने पर नीति से सहमत नहीं होने, और गूगल के बदलने की संभावना पर चिंताओं के कारण गोपनीयता अधिवक्ताओं द्वारा इस विज्ञापन अभ्यास की काफी आलोचना की गई है। अन्य गूगल डेटा उपयोग के साथ जानकारी को संयोजित करके गोपनीयता को और कम करने की इसकी नीतियाँ। कम्पनी मुद्दों से संबंधित मुकदमों का विषय रही है। गूगल ने कहा है कि ईमेल [[उपयोगकर्ताओं]] को अपने ईमेल को स्वचालित प्रसंस्करण के अधीन होने की "अनिवार्य रूप से अपेक्षा" करनी चाहिए और यह दावा करना चाहिए कि सेवा संभावित रूप से संवेदनशील संदेशों के आगे विज्ञापनों को प्रदर्शित करने से मना करती है, जैसे कि नस्ल, धर्म, लिंग अभिविन्यास, स्वास्थ्य या वित्तीय विवरणों का उल्लेख करने वाले। जून 2017 में, गूगल ने विज्ञापन उद्देश्यों के लिए प्रासंगिक जीमेल सामग्री के उपयोग को समाप्त करने की घोषणा की, इसके बजाय इसकी अन्य सेवाओं के उपयोग से एकत्रित डेटा पर निर्भर किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-06-23/google-will-stop-reading-your-emails-for-gmail-ads|title=Google Will Stop Reading Your Emails for Gmail Ads|date=2017-06-23|work=Bloomberg.com|access-date=2022-12-01|language=en}}</ref> == विशेषताएँ == === भंडारण === आजकल जीमेल सेवा 7250 <!-- Please don't update until it goes up by more than 50 MB -->एमबी ([[:en:Megabyte|MB]]) से अधिक मुफ्त का भंडारण प्रदान करता है<ref name="Gmail homepage" /> उपयोगकर्ता 10 जीबी (यूएस $ 20 प्रति वर्ष) से 400 GB (यूएस $ 500 प्रति वर्ष) का अतिरिक्त भंडारण किराये पर ले सकते हैं (जो [[पिकासा|पिकासा वेब एल्बम]] ([[:en:Picasa|Picasa Web Albums]]) और जीमेल के बीच बंटा है).<ref> {{citeweb | url = https://www.google.com/support/accounts/bin/answer.py?answer=65431 | title = More storage for photos and messages | publisher = Google | year = 2007 | accessdate = 2008-06-01}} </ref> 1 अप्रैल 2005 को जीमेल की पहली सालगिरह पर गूगल ने 1 जीबी से वृद्धि की घोषणा करते हुए कहा कि " गूगल सदैव लोगों को अधिकाधिक भंडारण क्षमता देगा"<ref> [http://www.internetnews.com/xSP/article.php/3494491 अंतहीन जीमेल भंडारण], 30 जून 2006 को पुनः प्राप्त </ref> अप्रैल 2005 में जीमेल के इंजीनियर रोब सियेम्बोर्सकी ने कहा कि जब तक गूगल के सर्वरों पर पर्याप्त जगह है तब तक भंडारण क्षमता बढ़ती रहेगी. 12 अक्टूबर 2007 को, गूगल ने भंडारण गणक को 5.37 ऍमबी प्रति घंटे तक बढ़ा दिया। <ref>{{citeweb | title = More Gmail storage coming for all | url = http://gmailblog.blogspot.com/2007/10/more-gmail-storage-coming-for-all.html |date=2007-10-12 | accessdate = 2008-06-01 | author = Rob Siemborski | publisher = Official Gmail Blog}}</ref> लगभग एक सप्ताह बाद, यह गणक घटकर वापस 1.12 ऍमबी प्रति घंटे तक कर दिया गया। 4 जनवरी 2008 को, यह गणक घटकर 3.35 ऍमबी प्रति दिन अथवा 0.14 ऍमबी प्रति घंटे हो गया<!--3.35MB/24hours=.13958333-->.अक्टूबर 2008 से, यह गणक घटकर 353.9 केबी प्रति दिन तक चला गया। === जीमेल प्रयोगशाला === 5 जून 2008 को प्रस्तुत की गई जीमेल प्रयोगशाला की सुविधाएँ उपयोगकर्ताओं को जीमेल के नए अथवा प्रयोगात्मक सुविधाओं उदाहरणार्थ महत्वपूर्ण ई मेल संदेश को बुकमार्क करना, विशेष रूप से निर्मित कीबोर्ड शॉर्टकट या खेल अत्यादी की अनुमति देता है। प्रयोक्ता प्रयोगशाला की सुविधाओं को चयनात्मक सक्षम या अक्षम कर सकते हैं और इनमें से प्रत्येक के बारे में प्रतिक्रिया दे सकते हैं। इन नई सुविधाओं के बारे में उपयोगकर्ता के निवेश को प्राप्त करके जीमेल के इंजिनियर उनमें सुधार कर सकते हैं और तय भी कर सकते हैं कि कौन सा लोकप्रिय हैं और नियमित रूप से जीमेल में सुविधाओं के विकास के लायक है। प्रयोगशाला की सभी सुविधाएँ प्रयोगात्मक हैं तथा किसी भी समय अन्त किए जा सकते हैं। प्रयोगशाला की सुविधाओं को केवल जीमेल के अंग्रेजी भाषा इंटरफ़ेस में इस्तेमाल किया जा सकता है 10 दिसम्बर 2008 को, जीमेल ने अपनी एकीकृत चैट के माध्यम से एसएमएस संदेश के लिए समर्थन जोड़ा गया।<ref name="Techcrunchdec08">{{cite web|url = http://www.techcrunch.com/2008/12/10/gmail-enables-sms-messaging-from-chat/|title = Gmail Enables SMS Messaging From Chat|accessdate = 2008-12-11|last = Kincaid |first = Jason|authorlink = |year = 2008|month = December}}</ref><ref name="CNet10Dec08">{{cite web|url = https://www.cnet.com/tech/services-and-software/google-takes-two-with-gmail-sms-chat/ |title = Google takes two with Gmail-SMS chat|accessdate = 2008-12-11|last = Shankland|first = Stephen|authorlink = |year = 2008|month = December}}</ref><ref name="GMailNew10Dec08">{{cite web|url = http://mail.google.com/mail/help/about_whatsnew.html|title = New in Labs: Tasks, Text Messaging in Chat|accessdate = 2008-12-11|last = [[गूगल]]|authorlink = |year = 2008}}</ref> 28 जनवरी 2009 को, जीमेल ने ऑफ़लाइन उपयोग के लिए एकीकरण के माध्यम से अपने गूगल औजार ([[:en:Google gears|Google gears]]) से समर्थन जोड़ा .<ref name="GmailBlog09">{{cite web|url = http://gmailblog.blogspot.com/2009/01/new-in-labs-offline-gmail.html|title = New in Labs:Offline Gmail|accessdate = 2009-01-28|last = Palay |first = Andy|authorlink = |year = 2009|month = January}}</ref> === स्पैम निस्पंदक === जीमेल की स्पैम निस्पंदक ([[:en:spam filter|spam filter]]) सुविधाएँ एक समुदाय चालित ([[:en:community-driven|community-driven]]) प्रणाली है: जब कोई उपयोगकर्ता एक ईमेल पर स्पैम ([[:en:E-mail spam|spam]]) का निशान लगता है तो यह प्रणाली को जानकारी प्रदान करता है तथा सभी जीमेल उपयोगकर्ताओं के लिए इसी प्रकार के अागामी संदेशों को पहचानने में मदद करता है। ===भाषा समर्थन=== मार्च 2015 तक, जीमेल इंटरफ़ेस 72 भाषाओं का समर्थन करता है, जिनमें शामिल हैं: [[अरबी]], बास्क, बल्गेरियाई, कैटलन, चीनी (सरलीकृत), चीनी (पारंपरिक), क्रोएशियाई, चेक, डेनिश, डच, अंग्रेजी (यूके), [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] (यूएस), एस्टोनियाई, [[फिनिश भाषा|फिनिश]], [[फ्रेंच]], [[जर्मन]], [[ग्रीक]], [[गुजराती]], हिब्रू, [[हिंदी]], हंगेरियन, आइसलैंडिक, इंडोनेशियाई, इतालवी, [[जापानी]], कन्नड़, [[कोरियाई]], लातवियाई, लिथुआनियाई, मलय, [[मलयालम]], मराठी, नॉर्वेजियन (बोकमाल), उड़िया, पोलिश, पंजाबी , पुर्तगाली (ब्राजील), पुर्तगाली (पुर्तगाल), रोमानियाई, रूसी, सर्बियाई, सिंहल, स्लोवाक, स्लोवेनियाई, स्पेनिश, स्वीडिश, तागालोग (फिलिपिनो), तमिल, तेलुगु, थाई, तुर्की, यूक्रेनी, उर्दू, वियतनामी, वेल्श और ज़ुलु। ===भाषा इनपुट शैलियाँ=== अक्टूबर 2012 में, Google ने जीमेल में 100 से अधिक वर्चुअल कीबोर्ड, लिप्यंतरण और इनपुट विधि संपादक जोड़े, जो उपयोगकर्ताओं को उन भाषाओं में लिखने में मदद करने के प्रयास में विभिन्न भाषाओं के लिए विभिन्न प्रकार की इनपुट शैलियों को सक्षम करते हैं जो "आपके कीबोर्ड की भाषा द्वारा सीमित" नहीं हैं। " अक्टूबर 2013 में, Google ने जीमेल में लिखावट इनपुट समर्थन जोड़ा। अगस्त 2014 में, जीमेल पहला प्रमुख ईमेल प्रदाता बन गया, जिसने उपयोगकर्ताओं को लैटिन वर्णमाला के बाहर के उच्चारण चिह्नों और अक्षरों वाले पतों से ईमेल भेजने और प्राप्त करने की अनुमति दी। == इंटरफ़ेस == {{Main|Gmail interface}} [[जीमेल इंटरफ़ेस]] ([[:en:Gmail interface|Gmail interface]]) सभी [[वेबमेल]] ([[:en:webmail|webmail]]) प्रणालियों में अनूठा है जिसके कई कारण हैं। इसके खोज-उन्मुख विशेषताओं के अधिकांश उपयोगकर्ता रहे हैं और ईमेल प्रबंधन के लिये इसका 'वार्तालाप दृश्य' [[इंटरनेट मंच|इंटरनेट फोरम]] ([[:en:Internet forum|Internet forum]]) के समान है <!-- NOTE: Please stop adding information on "themes" here. This subject has been moved to the Gmail interface article and that is explained on this article's talk page --> ===जीमेल में हिन्दी समर्थन=== जीमेल [[हिन्दी]] एवं [[इण्डिक यूनिकोड]] समर्थन के मामले में सर्वोत्तम [[ईमेल]] सेवा मानी जाती है। साथ ही इसमें हिन्दी में मेल लिखने के लिये [[गूगल इण्डिक लिप्यन्तरण|गूगल का लिप्यन्तरण औजार]] अन्तर्नि्र्मित है जिसकी मदद से बिना किसी अन्य टूल के हिन्दी में ईमेल लिखी जा सकती है। == इतिहास == {{main|जीमेल का इतिहास}} जीमेल परियोजना गूगल विकासकर्ता [[पॉल बुछेइत]] ([[:en:Paul Buchheit|Paul Buchheit]]) द्वारा सार्वजनिक करने की घोषणा के कई वर्षों पहले शुरू किया गया था शुरू में केवल गूगल के कर्मचारी इस ईमेल का आंतरिक इस्तेमाल कर सकते थे। अंततः 1 अप्रैल 2004 को गूगल ने जनता के लिए जीमेल की घोषणा की। <ref>{{cite web |url=http://searchenginewatch.com/showPage.html?page=3334241 |title=Google Launches Gmail, Free Email Service - Search Engine Watch |publisher=searchenginewatch.com |accessdate=2008-03-12 |last=Sullivan |first=Danny |archive-date=26 फ़रवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226051306/http://searchenginewatch.com/showPage.html?page=3334241 |url-status=dead }}</ref> == डोमेन नाम == गूगल द्वारा जीमेल.कॉम के अधिग्रहण से पहले यह [[डोमेन नाम]] ([[:en:domain name|domain name]]) garfield.com नामक एक मुक्त ईमेल सेवा द्वारा प्रयोग किया जाता था जो [[हास्य पट्टी|कॉमिक स्ट्रिप]] ([[:en:comic strip|comic strip]])''[[गारफील्ड|गारफ़ील्ड]] ([[:en:Garfield|Garfield]])'' का वेबसाइट था एक अलग डोमेन में जाने के बाद, उस सेवा को बाद में बंद कर दिया गया।<ref>{{cite web | url=http://www.intelliot.com/blog/archives/2004/03/31/slashdot-comments-on-google-gmail/#comment-294783 | title=Slashdot Comments on Google Gmail | author=Elliot Lee | date=2004-03-31 | accessdate=2008-06-01 | archive-date=12 जनवरी 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090112144800/http://www.intelliot.com/blog/archives/2004/03/31/slashdot-comments-on-google-gmail/#comment-294783 | url-status=dead }}</ref> 22 जून 2005 के अनुसार, जीमेल की [[धर्मवैधानिक#कंप्यूटर विज्ञान|धर्मवैधानिक]] ([[:en:Canonical#Computer science|canonical]]) [[यूनिफ़ॉर्म रिसोर्स आईडेंटीफाईअर|यूआरआइ]] ([[:en:Uniform Resource Identifier|URI]]) से बदल कर <कोड>http://gmail.google.com/gmail/</ कोड> से <कोड>http://mail.google.com/mail/</ कोड> कर दी गई।<ref>{{cite web | url=http://mathiasbynens.be/blogmarks/2005/06/gmail-goes-301 | title=Google goes 301 | author=Mathias Bynens | date=2005-06-25 | accessdate=2007-11-25 | archive-date=11 अगस्त 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070811084436/http://mathiasbynens.be/blogmarks/2005/06/gmail-goes-301 | url-status=dead }}</ref> ''जीमेल.कॉम'' डोमेन कुछ देशों में उपलब्ध नहीं है अतः प्रयोक्ता ''गूगलमेल.कॉम '' नामक डोमेन का उपयोग करने में सक्षम होते हैं जीमेल सेवा इन दो डोमेनों के बीच विभेद नहीं करता इसलिए "''जॉन.डो@ जीमेल.कॉम''" को भेजी गई ईमेल ''जॉन.डो@ गूगलमेल.कॉम'' में ही आएँगी और यह विपरीततया भी मुमकिन है। तदनुसार, ''गूगलमेल.कॉम'' डोमेन के प्रयोक्ता द्वारा चुने गए पते ''जीमेल.कॉम'' के उपयोगकर्ता चयन नहीं कर पायेंगे == जीमेल छल == === जीमेल पेपर छल === [[अप्रैल फूल डे]] ([[:en:April Fools' Day|April Fools' Day]]) 2007 में गूगल ने जीमेल पेपर नामक सुविधा से उपयोगकroshniर्ता का मज़ाक उड़ाया जिसमें अनुमानतः उपयोगकर्ता एक बटन दबाते और जीमेल उनको विज्ञापन के साथ ईमेल को छापकर मुक्त में भेजता.<ref>{{ cite web | url=http://mail.google.com/mail/help/paper/ | title=Welcome to Gmail (introducing Google Paper) | author=[[Google]] | date=2007-04-01 | accessdate=2008-06-01 }}</ref> === जीमेल का विशेष रूप से निर्मित समय छल === [[अप्रैल फूल डे]] ([[:en:April Fools' Day|April Fools' Day]]) 2008 में, गूगल ने जीमेल कस्टम टाइम नामक एक नकली सेवा शुरू की, जिससे उपयोगकर्ताओं को जाली वक्त के ठप्पे के साथ प्रति वर्ष दस ईमेल भेजने की अनुमति होगीइस छल के अनुसार ईमेल को गूगल के सर्वर पर स्पेसटाइम को मोड़कर समय के चौथे आयाम के माध्यम से उनकी इच्छित प्राप्तकर्ता तक पहुंचाई जाती है।<ref>[http://mail.google.com/mail/help/customtime/index.html जीमेल: ईमेल की ओर गूगल का दृष्टिकोण]</ref><ref>[http://news.cnet.com/8301-13577_3-9907571-36.html?tag=nefd.top अप्रैल फूल डे': 'विशेष रूप से निर्मित समय' और एक मंगल ग्रह की यात्रा| दी सोशल - सीनेट न्यूज़.कॉम ]{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == संहिता परिवर्तन == जून और अक्टूबर 2007 के बीच जीमेल की जावास्क्रिप्ट को पुनः लिखा गया और 29 अक्टूबर 2007 को प्रयोक्ताओं के लिए निर्गम कर दिया गया इस नए परिवर्तित अभिकल्पना में पुनः रचित संपर्क अनुभाग, शीघ्र संपर्क कक्ष और चैट पॉपअप थे जिसको संदेश सूची और संपर्क सूची के नामों के साथ जोड़ दिया गया यह संपर्क आवेदन [[गूगल डॉक्स]] जैसे अन्य गूगल सेवाओं में एकीकृत हैजिन उपयोगकर्ताओं को इस नए संस्करण का अभिगम दिया गया उनको उपयोग करने के लिए दाहिना हाथ की चोटी में "नया संस्करण" नामक एक लिंक दिया गया दिसंबर 2007 तक, लगभग सभी नए अंग्रेज़ी (यूएस) पंजीकरण और पुराने खातों को यह नया अंतराफलक दिया जाता है"पुराने संस्करणः" एक लिंक के द्वारा पदावनति कराने का विकल्प रहता है।<ref> {{cite web |url=http://www.google.com/a/help/intl/en/admins/new.html |title=Google Apps |publisher=www.google.com |accessdate=2008-03-12 |quote=Google Docs is integrated with your Gmail contacts list so it's easy to invite people to view or edit your files. }} </ref><ref name="gmail_2.0_blogoscoped">{{cite web | url = http://blogoscoped.com/archive/2007-10-29-n47.html | title = Gmail 2.0 Screenshots | accessdate = 2008-06-01 | date = 2007-10-29 | author = Philipp Lenssen | publisher = Google Blogoscoped}}</ref><ref name="gmail_code_changes">{{cite web | url = http://gmailblog.blogspot.com/2007/10/code-changes-to-prepare-gmail-for.html | title = Code changes to prepare Gmail for the future | accessdate = 2008-06-01 | date = 2007-10-29 | author = Dan Pupius | publisher = Official Gmail Blog | quote = So recently the Gmail team has been working on a structural code change that we'll be rolling out to Firefox 2 and IE 7 users over the coming weeks (with other browsers to follow).}}</ref><ref name="zdnet_new_gmail2">{{cite web | url = http://blogs.zdnet.com/Google/?p=786 | title = New version of Gmail starting to roll out | accessdate = 2008-06-01 | date = 2007-10-29 | author = Garett Rogers | publisher = ZDNet | archive-date = 29 जनवरी 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090129195518/http://blogs.zdnet.com/Google/?p=786 | url-status = dead }}</ref> इन कोडों के बदलाव का मतलब है कि केवल [[इंटरनेट एक्सप्लोरर 7]] ([[:en:Internet Explorer 7|Internet Explorer 7]]), [[मोज़िला फ़ायरफ़ॉक्स 2|फ़ायरफ़ॉक्स 2]] ([[:en:Mozilla Firefox 2|Firefox 2]]), [[गूगल क्रोम]] ([[:en:Google Chrome|Google Chrome]]) और [[सफ़ारी (वेब ब्राउज़र)|सफ़ारी 3.0]] ([[:en:Safari (web browser)|Safari 3.0]]) (या नवीनतम संस्करण) के उपयोगकर्ता ही पूरी तरह नए कोड का इस्तेमाल कर सकते हैंइंटरनेट एक्सप्लोरर 5.5 +, नेटस्केप 7.1 +, मोज़िला 1.4 +, फ़ायरफ़ॉक्स 0.8, सफ़ारी 1.3 और कुछ अन्य ब्राउजर सीमित कार्यक्षमता देंगे। अन्य ब्राउज़रों को जीमेल के बुनियादी एचटीएम्एल संस्करण की ओर निर्देशित किया जा सकता है।<ref name="gmail_code_changes"/><ref name="gmail_pays_to_upgrade">{{cite web | url = https://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=76137 | title = It pays to upgrade your browser | work = Gmail Help Center | publisher = Google | date = 2007-12-03 | accessdate = 2008-06-01 | quote = We've added some great new features to Gmail. To check them out, please upgrade your browser to either Mozilla Firefox 2.0, Safari 3.0 or Internet Explorer 7 (with Google Toolbar).}}</ref><ref name="aim_in_gmail">{{cite web | url = https://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=61024 | title = About AIM in Gmail | publisher = Google | work = Gmail Help Center | date = 2007-12-07 | accessdate = 2008-06-01 | archive-date = 8 नवंबर 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081108221740/http://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=61024 | url-status = dead }}</ref><ref name="editing_labels_help">{{cite web | url = https://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=14026 | title = Editing labels | publisher = Google | work = Gmail Help Center | date = 2007-12-07 | accessdate = 2008-06-01}}</ref><ref name="GMailSupported">{{cite web|url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?hl=en&answer=6557|title = Gmail - Supported browsers|accessdate = 2008-12-04|last = [[Google]]|authorlink = |year = 2008|month = December}}</ref> जनवरी, 2008 के तीसरे सप्ताह में गूगल ने एक ऐसा नवीनीकरण का निर्गमन किया जिससे जीमेल के जावास्क्रिप्ट को लोड करने का अंदाज़ बदल गया। यह तीसरे-पक्ष एक्सटेंशन की विफलता का कारण बना। <ref>{{cite web | url = http://gmailblog.blogspot.com/2008/01/gmailgreasemonkey-api-issue.html | title = Gmail/Greasemonkey API issue | last = Pupius | first = Dan | date = 2008-01-29 | accessdate = 2008-06-01 | publisher = Official Gmail Blog }}</ref> 12 दिसम्बर 2008 को, जीमेल ने तीव्रतर [[पोर्टेबल दस्तावेज़ स्वरूप|पीडीएफ]] ([[:en:Portable Document Format|PDF]]) देखने के लिए ब्राउज़र के भीतर समर्थन जोड़ा<ref> http://gmailblog.blogspot.com/2008/12/fast-pdf-viewing-right-in-your-browser.html</ref> == आलोचनाएं == === गोपनीयता === गूगल संदर्भ-संवेदनशील विज्ञापनों जोड़ने के लिए स्वतः ईमेल स्कैन करता है। गोपनीयता अधिवक्ताओं ने अपनी चिंता व्यक्त करते हुए कहा कि इस योजनानुसार उनके व्यक्तिगत एवं निजी ईमेल भी स्कैनिंग में शामिल है जोकि एक सुरक्षा समस्या हैअगर एक कंप्यूटर को भी ईमेल का विषय पढने की अनुमति दें तो ईमेल में [[गोपनीयता की उम्मीद]] ([[:en:expectation of privacy|expectation of privacy]]) कम हो जाने का जोखिम उठता है। इसके अलावा, जिन गैर-सदस्यों ने जीमेल की गोपनीयता नीति अथवा शर्तों को स्वीकार नहीं किया उनके द्वारा भेजे गए ईमेल भी जीमेल स्कैन करता है। गूगल अपनी गोपनीयता नीति को एकतरफा बदल सकते हैं और वह कुकीज़ को जानकारी युक्त उत्पाद लाइन के साथ प्रति संदर्भ करके व्यक्तियों पर फ़ाइल बनाने में भी सक्षम हैं। हालांकि, सभी ईमेल प्रणालियाँ [[ईमेल स्पैम|स्पैम]] ([[:en:E-mail spam|spam]]) की जाँच के लिए सर्वर साइड विषय स्कैनिंग का उपयोग करतीं हैं।<ref>{{cite web | url = http://www.epic.org/privacy/gmail/faq.html | title = Gmail Privacy Page | accessdate = 2008-06-01 | date=2004-07-18 | publisher = Electronic Privacy Information Center }}</ref><ref name="Register15Jun04">{{cite web|url = http://www.theregister.co.uk/2004/06/15/gmail_spook_heaven/|title = Google's Gmail: spook heaven?|accessdate = 2008-11-24|last = Rasch|first = Mark|authorlink = |year = 2004|month = June}}</ref> गोपनीयता अधिवक्ता भी डेटा प्रतिधारण और सहसंबंध नीतियों के खुलासे की कमी को समस्याग्रस्त मानते हैं। एक व्यक्ति के ईमेल और उनके इंटरनेट खोजों के बारे में जानकारी को मिलाना गूगल के लिए संभव हैं इस जानकारी को कब तक रखा जायेगा और इसका इस्तेमाल कैसे होगा यह नहीं पता, एक चिंता यह भी है कि वह कानून प्रवर्तन एजेंसियों के हित में हो सकता है। 30 से अधिक गोपनीयता और जानपद अधिकार संगठनों ने आग्रह किया है कि जब तक ये मुद्दे हल न हों तब तक जीमेल इस सेवा को स्थगित करे.<ref>{{cite web | url = http://www.privacyrights.org/ar/GmailLetter.htm | title = Thirty-One Privacy and Civil Liberties Organizations Urge Google to Suspend Gmail | accessdate = 2008-06-01 | date = 2004-04-19 | publisher = Privacy Rights Clearinghouse | archive-date = 30 जनवरी 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090130063002/http://www.privacyrights.org/ar/GmailLetter.htm | url-status = dead }}</ref> कुछ टिप्पणीकारों<ref>{{cite web | url = http://gmailtips.info/ | title = Gmail Tips to Use Email System Safely | accessdate = 2008-12-11 | date = 2008-04-19 | publisher = Ask a Friend Publishing Company | archive-date = 30 अप्रैल 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090430181630/http://gmailtips.info/ | url-status = dead }}</ref> ने जीमेल की गोपनीयता नीति की आलोचना की है जिसकेनुसार अवशिष्ट संदेशों और खातों को सक्रिय सर्वरों से हटाने में 60 दिन तक लग सकते हैं और वह उनके ऑफ़लाइन बैकअप सिस्टम में रह सकते हैंगूगल ने इस आलोचना का उत्तर देते हुए कहा कि जीमेल ज्यादातर उद्योगिक प्रथाओं का उपयोग कर रहा हैं। बाद में गूगल ने कहा कि वे "मिटाए गए सूचना को जल्द ही व्यावहारिक रूप में सिस्टम से हटाने का उचित प्रयास करेंगे."<ref>{{ cite web | url=http://mail.google.com/mail/help/privacy.html | title = Gmail Privacy Policy | accessdate=2008-06-01 | author=[[Google]] }}</ref><ref>{{cite web | url = http://mail.google.com/mail/help/about_privacy.html#data_retention | title = More on Gmail and privacy | accessdate = 2008-03-02 | date=2007-01-01 | publisher = Google }}</ref> जीमेल की गोपनीयता नीतियों के आधार पर गूगल ने कहा कि जीमेल संभावित संवेदनशील संदेशों के साथ विज्ञापनों के प्रदर्शन को रोकेगा.<ref> {{cite web | url = http://mail.google.com/mail/help/about_privacy.html#targeted_ads | title = About Gmail: More on Gmail and privacy | accessdate = 2009-01-06 | date = 2007-01-01 | publisher = Google<!-- date attribute is approximate; someone please fix if possible --> | quote = "Gmail's filters also block ads from running next to messages about catastrophic events or tragedies, erring on the side of not displaying an ad if the content is questionable." }} </ref> दुखान्त खबर, विपत्तिपूर्ण घटना और मौत घोषणाओं की ईमेल में यह प्रणाली विज्ञापनों को रोकती है।{{Fact|date= जनवरी 2009}}आलोचकों{{Who|date= जनवरी 2009}} का मानना है कि वास्तविकता में इन ईमेल के वर्ग को पहचाने के लिए जीमेल की प्रणाली उनको स्कैन करेगी === तकनीकी मुद्दों === जीमेल उपयोगकर्ताओं को ऐक्सीक्यूटेबल [[संगणक संचिका|संचिका]] या संग्रह को भेजने या अभिग्रहण कि अनुमति नहीं देता अगर उसका [[संचिका विस्तार]] ऐक्सीक्यूटेबल [[संगणक संचिका|संचिका]] या संग्रह में उपयोग होता हो। कंप्यूटर जानकार उपयोगकर्ता जो आकस्मिक गलतियाँ नहीं करते, स्वयं यादृच्छिक मात्र और अनियमित राशि के नुकसान कि खबर दी है।<ref name="google1">{{citeweb | url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=6590&topic=1517 | title = Title Gmail: Help Center - Can I send or receive an executable file? | accessdate = 2008-06-01 |date=2005-10-14 | quote = Gmail does not allow users to receive executable files | publisher = Google }}</ref><ref>[http://www.infoworld.com/article/07/11/14/Disappearing-Gmail-messages-baffle-users_1.html इन्फोवर्ल्ड.कॉम ] जीमेल संदेशों के गायब होने से उपयोगकर्ताओं में घबराहट. (जुआन कार्लोस पेरेस, आईडीजी न्यूज सेवा, 2007-11-14)</ref> बनावटानुसार जीमेल उपयोगकर्ता को पुरा ईमेल को नहीं पहुंचताजब पी ओ पी या आई ऍम ए पी के माध्यम से मेल संदेश को डाउनलोड किया जाता है तो जीमेल उपयोगकर्ताओं द्वारा स्वयं को भेज गए ईमेल डाउनलोड करने में विफल रहता है।<ref> {{cite web | url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?hl=en&answer=13291 | title = Some mail was not downloaded | accessdate = 2009-01-15 | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | year = | month = | format = | work = Gmail Help | publisher = Google | location = | pages = | doi = | archiveurl = | archivedate = | quote = [...] Gmail doesn't download copies of messages sent from within your client, or messages already available in your client. }} </ref> जिन संदेशों को उपयोगकर्ताओं ने [[इलेक्ट्रॉनिक डाक प्रेषण सूची|मेलिंग सूची]] ([[:en:electronic mailing list|mailing list]]) को भेजा है और जिन संदेशों को वह मेलिंग सूची के माध्यम से वापस प्राप्त करने की उम्मीद करते हैं वह भी इनबॉक्स में (किसी भी अंतरफलक द्वारा) नहीं पहुंचाए जाते.<ref>[http://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=6588&topic=1564 मेलिंग सूची को भेजे गए संदेश मेरे इनबॉक्स में नहीं दिखाते- सहायता केंद्र<!-- Bot generated title -->]</ref> जीमेल छानक कस्टम हेडर नामों का उपयोग नहीं कर सकतमेलिंग सूची को भेजे गए संदेशों से आने वाले जवाबों को पहचानने के लिए जीमेल के समर्थन जोड़ने से पहले इस पाबन्दी का महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ा{{when?}}: कुछ मेलिंग सूची प्रबंधक कार्यक्रम जैसे की [[सोर्सफोर्ज]] ([[:en:SourceForge|SourceForge]]) द्वारा उपयोग किए जाने वाले [[जीएनयु मेलमैन|मेलमैन]] ([[:en:GNU Mailman|Mailman]]) में संदेशों को भेजते हुए एक कस्टम शीर्षक जोड़ दिया जाता है लेकिन "विषय" में कोई परिवर्तन नहीं किया जाता.जीमेल छानक "विषय" में एक शब्द को खोज सकते हैं परन्तु कस्टम हैडर में नहीं। {{Fact|date=December 2008}} === "की ओर से" === जीमेल के प्रचलित कार्यान्वयन के साथ जीमेल अंतरफलक द्वारा एक कस्टम ईमेल खाते से भी भेजी गई ईमेल में जीमेल.कॉम पता "प्रेषक" के रूप में शामिल होगा। उदाहरण स्वरूप, जीमेल के अंतरफलक द्वारा किसी बाहरी खाते से भेजी गई ईमेल प्रयोक्ता को ऐसे प्रदर्शित होगी '' यूज़र@जीमेल.कॉम की ओर से यूज़र@ (अन्य डोमेन ईमेल का पता).कॉम के हेतु में''.जीमेल खतों के नाम का खुलासा करने से, गूगल का दावा है कि यह "मेल को स्पैम के रूप में चिह्नित होने से रोकने में मदद करेगा".<ref>[http://mail.google.com/support/bin/answer.py?hl=en&answer=22370 गूगल और कस्टम "पते से"]</ref> अनेक जीमेल उपयोगकर्ताओं ने शिकायत की है कि इसके कार्यान्वयन से गोपनीयता की चिंता और व्यावसायिकता की समस्या खड़ी होती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.japanitup.com/gmail-on-behalf-of-73/ |title=जीमेल का "की ओर से" अव्यवसायिक है |access-date=8 जून 2009 |archive-date=18 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218191111/http://www.japanitup.com/gmail-on-behalf-of-73/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.petitionspot.com/petitions/gmailfrom |title=जीमेल के "की ओर से" हटाने की याचिका |access-date=8 जून 2009 |archive-date=15 जून 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615103241/http://www.petitionspot.com/petitions/gmailfrom/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://thewobblingmind.wordpress.com/2008/04/13/multiple-gmail-accounts-where-is-the-privacy/ जीमेल - गोपनीयता कहाँ है?]</ref> == पुरस्कार == जीमेल ''[[पीसी वर्ल्ड (पत्रिका)|पीसी वर्ल्ड]] ([[:en:PC World (magazine)|PC World]])''' की " 2005 की 100 सर्वश्रेष्ठ उत्पाद," में [[फ़ायरफ़ॉक्स|मोज़िला फ़ायरफ़ॉक्स]] के पीछे दूसरे स्थान पर रहा थाजीमेल ने आधारिक पद डिजाइन पुरस्कार 2005 में 'माननीय वर्णन' जीता है।<ref>[http://www.pcworld.com/reviews/article/0,aid,120763,pg,12,00.asp पीसीवर्ल्ड.कॉम - 2005 की100 सर्वश्रेष्ठ उत्पाद ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517002308/http://www.pcworld.com/reviews/article/0%2Caid%2C120763%2Cpg%2C12%2C00.asp |date=17 मई 2008 }}, 14 मई 2006 को पुनः प्राप्त</ref><ref>[http://www.bottomlinedesignawards.com/gmail.html आधारिक पद डिजाइन पुरस्कार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070330005708/http://www.bottomlinedesignawards.com/gmail.html |date=30 मार्च 2007 }} माननीय वर्णन है। पुनः प्राप्त 14 फ़रवरी 2007</ref> जीमेल ने अपने दानशील भंडारण और अनूठे संगठन के लिए अनेक उपयोगकर्ताओं से अनुकूल समिक्षाओ को आकर्षित किया है।<ref>[http://mail.google.com/mail/help/reviews.html जीमेल के बारे में - समीक्षा], 14 मई 2006 को पुनः प्राप्त</ref> == ट्रेडमार्क विवाद == === यूनाइटेड किंगडम === 19 अक्टूबर 2005 में ब्रिटेन की इंडीपेंडेंट इंटरनेशनल इनवेस्टमेंट रिसर्च नामक कंपनी के साथ विवाद की वजह से गूगल ने स्वेच्छा जीमेल के ब्रिटेन संस्करण को ''गूगल मेल'' में परिवर्तित कर दिया। <ref>[http://mail.google.com/mail/help/intl/en-GB/googlemail.html गूगल मेल युके में], 14 मई 2006 को पुनः प्राप्त</ref><ref>{{ cite web | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4354954.stm | title=Google drops Gmail address in UK | publisher=[[बीबीसी न्यूज़]] | date=2005-10-19 | accessdate=2008-04-18 }}</ref> जो उपयोगकर्ता गूगल मेल में परिवर्तन के पहले पंजीकृत थे वह अपने जीमेल पते रखने में सक्षम रहे हालांकि जीमेल लोगो को ''गूगल मेल'' लोगो में बदल दिया गया। जिन उपयोगकर्ताओं ने परिवर्तन के पश्चात पंजीकरण किया उनको <tt>गूगलमेल.कॉम</tt> का पता मिला, हालांकि दोनों को ईमेल भेजा जाए तो एक ही जगह पहुँचेगा === जर्मनी === 4 जुलाई 2005 को, गूगल ने घोषणा की है कि ''जीमेल दोइच्लंद'' का नाम बदलकर वापस ''गूगल मेल'' किया जाएगा .उसके पश्चात, जर्मनी से उत्पन्न होने वाले [[आईपी पता|आइपी एड्रेस]] ([[:en:IP address|IP address]]) के अभ्यागतों को <tt>गूगलमेल.कॉम</tt> पर भेजा जाता है जहाँ वह नए डोमेन युक्त [[ईमेल पता|ईमेल पते]] ([[:en:e-mail address|e-mail address]]) प्राप्त कर सकते हैं। जिन जर्मन उपयोगकर्ताओं को <tt>जीमेल.कॉम</tt> के पते चाहिए उनको एक [[प्रॉक्सी सर्वर|प्रॉक्सी]] ([[:en:Proxy server|proxy]]) द्वारा पंजीकरण करना पड़ता है। जर्मन उपयोगकर्ता जो पहले से ही पंजीकृत हैं उनको अपने पुराने पते रखने की अनुमति दी गई। गूगल और डैनियल गिएर्स्च के बीच यह जर्मन नामकरण का मुद्दा एक ट्रेडमार्क विवाद की वजह से है। डैनियल गिएर्स्च "जी मेल" नामक कंपनी का मालिक है जो प्रेषकों के ईमेल को छापकर इच्छित प्राप्तकर्ता को डाक द्वारा भेजने की सेवा प्रदान करता है। 30 जनवरी 2007 को [[आंतरिक बाजार में संगतिकरण के लिए कार्यालय]] ([[:en:Office for Harmonization in the Internal Market|Office for Harmonization in the Internal Market]]) ने गिएर्स्च के पक्ष में निर्णय किया।<ref> {{cite web |url=http://arstechnica.com/news.ars/post/20070131-8741.html |title=Google can't use "Gmail" name in Europe |publisher=arstechnica.com |accessdate=2008-03-12 |last=Anderson |first=Nate }} </ref> 2007 के अप्रैल फूल दिवस में गूगल ने इस सेवा को प्रदान करने का मज़ाक किया।<ref name="Paper">{{cite web|url = http://mail.google.com/mail/help/paper/more.html|title = Introducing Gmail Paper|accessdate = 2008-11-23|last = [[Google]]|authorlink = |year = 2008}}</ref> 19 जून 2008 के बाद अगर जर्मन आईपी एड्रेस से जीमेल.कॉम डोमेन का अभिगमन किया जाए तो वह गूगल मेल सेवा में पुनर्निर्देश नहीं करताइसके बजाय, एक छोटे पाठ संदेश दिखाया गया है। === पोलैंड === फ़रवरी 2007 में, गूगल ने <tt>जीमेल.पीएल</tt>, एक नकली{{Fact|date=October 2008}} कवि समूह के मालिकों, ''ग्रुपा मॉलओद्य्च आर्टीस्टोव आइ लिटेरातोव'' संक्षिप्त में GMAiL (पूरे में "युवा कलाकारों और लेखकों का समूह "), के खिलाफ कानूनी कार्रवाई शुरू किया।<ref>{{cite web |url=http://searchengineland.com/070219-091511.php |title=Google Sues Group Of Polish Poets Over Gmail.pl Name |publisher=searchengineland.com |accessdate=2009-02-10 |last=Schwartz |first=Barry |archive-date=27 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080927034806/http://searchengineland.com/070219-091511.php |url-status=dead }}</ref> लोद्ज्का गीएलदा कोम्पुतेरोवा ([[लॉज़की|लॉड्ज़]] ([[:en:Łódź|Łódź]]) कंप्यूटर बाजार), कंप्यूटर-उपसाधन बेचनेवाले निगम ने प्रचार उद्देश्यों के लिए जीमेल.पीएल नामक डोमेन को पंजीकृत किया था।{{Fact|date= फ़रवरी 2009}}इस विवाचन अधिकरण ने "प्रक्रियात्मक कारणों के लिए" इस कार्रवाई को रद्द कर दिया{{citequote}}. === मेनलैंड चीन === आइएसएम् टेकनोलोजीस (चीनी:爱思美) नामक मेनलैंड चीन की एक [[सूचना प्रौद्योगिकी]] कंपनी <tt>जीमेल.सीएन</tt> वेबपोर्टल का मालिक है और 2003 से उसका परिचालन कर रहा है।<ref>{{cite web|url=http://www.ism.net.cn/blackboard/withTitle.html?title=289&description=290&topMenu=domain|title=About ISM Technologies|publisher=ISM Technologies|accessdate=2008-07-21|archive-date=5 मई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505130320/http://www.ism.net.cn/blackboard/withTitle.html?title=289&description=290&topMenu=domain|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://china.gmail.cn/aboutus.htm|title=关于Gmail中国|publisher=ISM Technologies|language=zh|accessdate=2008-07-21|archive-date=22 जुलाई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722031053/http://china.gmail.cn/aboutus.htm|url-status=dead}}</ref> === रूसी संघ === रूसी संघ में <tt>जीमेल.आरयु</tt> नामक एक मुफ्त वेबमेल सेवा "जीमेल" ट्रेडमार्क का मालिक हैं।<ref>{{cite web | url = http://gmail.ru/docs/svid/ | title = Зарегистрированный Товарный Знак | accessdate = 2008-06-01 | archive-date = 17 दिसंबर 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081217050936/http://gmail.ru/docs/svid/ | url-status = dead }}</ref> जनवरी 27, 2003 से यह <tt>जीमेल.आरयु </tt> डोमेन नाम है<ref>{{cite web | url =https://www.reg.ru/whois/?dname=gmail.ru |title = REG.RU and RIPN WHOIS Server}} </ref> == प्रतिद्वन्दता == {{seealso|Comparison of webmail providers}} जीमेल के प्रारंभिक विकास और प्रक्षेपण के बाद, कई मौजूदा वेबमेल सेवाओं ने जल्द ही अपने भंडारण क्षमता में वृद्धि की। <ref>{{cite web | author = Glauser, Stephen | title = Should you switch to Gmail? | url = http://blog.tooreal.net/articles/gmail/ | publisher = Too Real | accessdate = 2008-06-01 | archive-date = 5 जुलाई 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080705110634/http://blog.tooreal.net/articles/gmail/ | url-status = dead }}</ref> उदाहरण स्वरूप, [[एम्एसएन हॉटमेल|हॉटमेल]] ([[:en:MSN Hotmail|Hotmail]]) ने कुछ उपयोगकर्ताओं के भंडारण को 2 एमबी से बढ़ाकर 25 एमबी कर दिया फिर 30 दिनों के बाद 250 एमबी और हॉटमेल प्लस खातों के लिए 2 जीबी कर दिया। [[याहू! मेल]] ([[:en:Yahoo! Mail|Yahoo! Mail]]) ने 4 एमबी से 100 एमबी और याहू! मेल प्लस खातों के लिए 2 जीबी कर दिया। फिर याहू! मेल के भंडारण में 250 एमबी तक और अप्रैल 2005 के अंत में 1 जीबी तक वृद्धि हुई। याहू! मेल ने सभी उपयोगकर्ताओं के लिए मार्च 2007 में असीमित भंडारण के उपलब्धी की घोषणा की और मई 2007 में प्रदान करना शुरू किया।<ref>[http://news.cnet.com/2100-1038_3-6171111.html याहू मेल असीमित भंडारण की पेशकश करने वाला है | सीनेट न्यूज़.कॉम<!-- Bot generated title -->]</ref> ये सभी कदम मौजूदा उपयोगकर्ताओं को जीमेल पदांतरण से रोकने के रूप में देखा गया। पिछड़ने का डर विशेष रूप से एम्एसएन हॉटमेल में दिखा जिसने अपने ईमेल भंडारण को 250 एमबी से 5 जीबी भंडारण युक्त नए [[विंडोज लाइव हॉटमेल]] ([[:en:Windows Live Hotmail|Windows Live Hotmail]]) में परिवर्तित कर दिया। नवंबर 2006 तक, एम्एसएन हॉटमेल ने सभी मुक्त खातों को 1 GB भंडारण में उन्नत कर दिया। <ref>{{Cite web |url=http://mailcall.spaces.live.com/blog/cns!CC9301187A51FE33!13754.entry |title=1 जीबी हॉटमेल मेलबोक्सेस |access-date=8 जून 2009 |archive-date=3 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101103062913/http://mailcall.spaces.live.com/blog/cns!CC9301187A51FE33!13754.entry |url-status=dead }}</ref> अगस्त 2005 में एओएल ने सभी [[ऐओएल इन्स्टैंट मैसेन्जर|ऐआइएम्]] ([[:en:AOL Instant Messenger|AIM]]) स्क्रीन नामों को 2 जीबी के भंडारण युक्त ईमेल प्रदान करना शुरू किया। 2006 के अंत में, जीमेल के लिए प्रतियोगिता का एक अन्य स्रोत [[30 गिग्स|30गिग्स]] ([[:en:30Gigs|30Gigs]]) से आया जिसने नामानुसार [[आमंत्रण प्रणाली|केवल निमंत्रण]] ([[:en:invitation system|invitation only]]) द्वारा 30 गीगाबाइट भंडारण की शुरुवाती पेशकश की। लेकिन नवंबर 2007 में, 30Gigs' सेवा बंद कर दी गई। जीमेल प्रणाली हर उस जीमेल खाते पर निष्क्रिय का चिह्न लगा देती है जो छह महीने के लिए हर रूप में निष्क्रिय हो। तीन और महीने अतः कुल नौ महीने की प्रसुप्ति के बाद, यह प्रणाली ऐसे खातों को नष्ट कर देती है। अन्य वेबमेल सेवाएं अलग प्रणाली द्वारा अक्सर कम समय में खातों को निष्क्रिय निर्धारित करतीं हैं। याहू! मेल चार महीने के बाद निष्क्रिय खातों को निर्योग्य कर देता है अथवा विंडोज लाइव हॉटमेल आजकल मुक्त खातों को चार महीने के बाद निर्योग्य कर देता है<ref name="Time">{{cite web|url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=6832&topic=12782|title = Dormant addresses|accessdate = 2008-11-23|last = [[Google]]|authorlink = |year = 2008}}</ref> जीमेल के प्रारम्भ के बाद याहू! मेल और हॉटमेल ने अपने भंडारण सीमा को बढ़ाने के अलावा अपने ईमेल अंतराफलक को भी निखार दिया। 2005 के दौरान याहू! मेल और हॉटमेल ने जीमेल की 10 एमबी की कुर्की आकार का सुमेलन किया। जीमेल के कदमों में [[एजेक्स (प्रोग्रामिंग)|एजेक्स]] ([[:en:Ajax (programming)|Ajax]]) अंतराफलक को शामिल करते हुए याहू! ने याहू! मेल बीटा सेवा और [[माइक्रोसॉफ़्ट|माइक्रोसॉफ्ट]] ने विंडोज लाइव हॉटमेल की शुरुवात की। मई 2007 में गूगल ने अधिकतम कुर्की आकार को बढ़ाकर 20 एमबी तक कर दिया। <ref> [http://googlesystem.blogspot.com/2007/05/gmail-doubles-maximum-attachment-size.html जीमेल अधिकतम कुर्की आकार को दुगना करके 20 एमबी कर देता है]</ref> == इन्हें भी देखें == {{wikibooks|Gmail}} * [[जीमेल अंतराफलक]] ([[:en:Gmail interface|Gmail interface]]) * [[जीमेल का इतिहास]] ([[:en:History of Gmail|History of Gmail]]) * [[वेबमेल प्रदाताओं की तुलना]] ([[:en:Comparison of webmail providers|Comparison of webmail providers]]) * [[गूगल सेवाओं और उपकरणों की सूची#जीमेल|गूगल सेवाओं और उपकरणों की सूची]] ([[:en:List of Google services and tools#Gmail|List of Google services and tools]]) * [https://kaiseq.com/gmail-ka-password-kaise-dekhe/ जीमेल आईडी पासवर्ड कऐसे देखें] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240823040639/https://kaiseq.com/gmail-ka-password-kaise-dekhe/ |date=23 अगस्त 2024 }} === जीमेल थर्ड पार्टी ऐड -इन्स === * [[जीमेल ड्राइव]] ([[:en:GMail Drive|GMail Drive]]) * [[जीमेल ऍफ़एस]] ([[:en:GmailFS|GmailFS]]) * [[पिएचपि जीमेल ड्राइव]] ([[:en:PhpGmailDrive|PhpGmailDrive]]) * [[मेलप्लेन]] ([[:en:Mailplane|Mailplane]]) जीमेल क्लाइंट [[मैक OS X]] ([[:en:Mac OS X|Mac OS X]]) के लिए == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{sisterlinks|Gmail}} * [http://mail.google.com/ जीमेल] {{Google Inc.}} [[श्रेणी:गूगल]] [[श्रेणी:Internet properties established in 2004]] [[श्रेणी:Gmail]] [[श्रेणी:Google services]] [[श्रेणी:Web 2.0]] [[श्रेणी:Cross-platform software]] 6g2ll6irwua09ka7f7jkbjqt71o5zv6 पूर्वी चम्पारण जिला 0 7065 6628039 6625421 2026-10-10T12:54:48Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 6628039 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी चंपारण''' [[बिहार]] के [[तिरहुत प्रमंडल|तिरहुत]] प्रमंडल का एक [[ज़िला|जिला]] है। चंपारण को विभाजित कर 1971 में बनाए गए पूर्वी चंपारण का मुख्यालय [[मोतिहारी]] है। '''चंपारण''' का नाम चंपा + अरण्य से बना है जिसका अर्थ होता है- चम्‍पा के पेड़ों से आच्‍छादित जंगल। पूर्वी चम्‍पारण के उत्‍तर में [[नेपाल]] तथा दक्षिण में [[मुजफ्फरपुर]], पूर्व में [[शिवहर]] और [[सीतामढ़ी]] तथा पश्चिम में [[पश्चिमी चम्पारण जिला|पश्चिमी चम्‍पारण]] जिला स्थित है। जिले के प्रमुख नगरों में [[मोतिहारी]], तथा [[मेहसी]] अपने शाही लीची उत्पादन के लिए प्रसिद्ध है | [[File:Pearl (sip) artificial Digain from Mehsi, India.jpg|thumb|Artificial pearl from Mehsi, India]] [[मेहसी]] अपने मोती वाले बटन उद्योग के लिए अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मशहूर है। इसे [[भारत]] में सीप के खोल (ऑयस्टर-शेल) से बटन बनाने वाले अनोखे उद्योगों में से एक माना जाता है यह उद्योग 20वीं सदी की शुरुआत में विकसित हुआ और बाद में सीप के खोल से बटन बनाने का एक महत्वपूर्ण भारतीय केंद्र बन गया।<ref>{{cite web |title=मेहसी बटन उद्योग |url=https://eastchamparan.nic.in/mehsi-button-industry/ |website=पूर्वी चंपारण जिला, बिहार सरकार |publisher=जिला प्रशासन, पूर्वी चंपारण; राष्ट्रीय सूचना-विज्ञान केंद्र |access-date=7 अगस्त 2026 }}</ref> {{Infobox Indian Jurisdiction | नगर का नाम = पूर्वी चंपारण | प्रकार = जिला | latd = 26 | latm = 21 | lats = 28 | latNS = N | longd = 85 | longm = 6 | longs = 49 | longEW = E | प्रदेश = बिहार | जिला = पूर्वी चंपारण | शासक पद = [[सांसद]] | शासक का नाम = राधामोहन सिंह | ऊँचाई = | जनगणना का वर्ष = 2011 | जनगणना स्तर = | जनसंख्या = 50,99,371 | घनत्व = 1,285 | क्षेत्रफल = 3968 | दूरभाष कोड = 91 (06252) | पिनकोड = 845 xxx | वाहन रेजिस्ट्रेशन कोड = BR | unlocode = | वेबसाइट = eastchamparan.bih.nic.in | skyline = Forest, Bhimalpur.jpg | skyline_caption = भीमलपुर का वन, पूर्वी चंपारण | टिप्पणियाँ = }} == यह भी देखें == {{div col|colwidth=22em}} === जिले के प्रमुख नगर निकाय === # [[मोतिहारी]] # [[रक्सौल]] # [[चकिया]] # [[मेहसी]] * [[बिहार के जिले]] {{div col end}} ==ऐतिहासिक प्रशासनिक केंद्र== मेहसी (ऐतिहासिक रूप से ''मिहसी'' या ''Mihsī'') चंपारण क्षेत्र का एक ऐतिहासिक प्रशासनिक एवं राजस्व केंद्र था। मुगल काल में ''आइन-ए-अकबरी'' में ''Parganah Mihsí, Sirkár Champáran'' दर्ज है। इससे मिहसी का सरकार चंपारण के अंतर्गत एक स्वतंत्र परगना के रूप में प्रशासनिक अस्तित्व प्रमाणित होता है।<ref>{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |publisher=Asiatic Society |year=1891 |volume=2 |chapter=Sarkar Champaran }}</ref> 18वीं शताब्दी में मिहसी चंपारण की राजस्व व्यवस्था में सक्रिय प्रशासनिक केंद्र था। 5 अगस्त 1769 के फारसी पत्राचार में '''लाल बिशन लाल, पेशकार ऑफ मिहसी''' (Peshkar of Mihsi) का स्पष्ट उल्लेख है। यह पत्र चंपारण के राजस्व संग्रह और भुगतान से संबंधित था।<ref>{{cite web |title=Calendar of Persian Correspondence: 5 August 1769 |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00445_en_calendarofpersiancorrespondence_2 |publisher=University of Exeter |access-date=6 October 2026 }}</ref> 1765 में चंपारण अंग्रेजों को प्राप्त होने के बाद मेहसी का प्रशासनिक महत्व बना रहा। ईस्ट इंडिया कंपनी के चंपारण पर अधिकार प्राप्त करने के समय '''मेहसी चंपारण का सदर तथा मुख्य सिविल स्टेशन''' (Sadar or chief civil station) था। 1938 के सरकारी ''Bihar and Orissa District Gazetteers: Champaran'' में मेहसी की यह स्थिति स्पष्ट रूप से दर्ज है।<ref name="Gazetteer1938">{{cite book |last=O'Malley |first=L. S. S. |title=Bihar and Orissa District Gazetteers: Champaran |publisher=Government of Bihar and Orissa |location=Patna |year=1938 |page=168 |url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/1/38302/GIPE-017779.pdf?sequence=3 }}</ref> मेहसी में '''मुंसिफ की अदालत (Munsif's Court)''' भी स्थापित थी और कुछ समय तक वहीं कार्य करती थी। 1938 के गजेटियर में पुराने न्यायालय भवन और एक यूरोपीय बंगले के अवशेषों का उल्लेख किया गया है। इससे मेहसी के औपनिवेशिक काल में न्यायिक एवं प्रशासनिक महत्व की पुष्टि होती है। मेहसी का संबंध ऐतिहासिक '''मेहसी परगना''' से था। सरकारी गजेटियर के अनुसार मेहसी बस्ती ने अपने नाम से परगना मेहसी को नाम दिया और यह परगना अकबर के शासनकाल में माहरूम खान को प्रदान किया गया था। मेहसी लंबे समय तक एक मुस्लिम काजी का निवास-स्थान भी रहा। 1771 में चंपारण की राजनीतिक और जमींदारी व्यवस्था में '''मेहसी और बाबरा के परगने''' अलग प्रशासनिक इकाइयों के रूप में दर्ज हैं। इन्हें श्रीकृष्ण सिंह और अवधूत सिंह को प्रदान किया गया था। 1791 के Decennial Settlement में मेहसी और बाबरा से संबंधित व्यवस्था को पुनः दर्ज किया गया और 1793 के Permanent Settlement में इसकी पुष्टि हुई।<ref>{{cite book |last=Prasad |first=Rajendra |title=Satyagraha in Champaran |publisher=Servants of India Society |year=1928 |chapter=History of Champaran |url=https://vvgnli.gov.in/sites/default/files/Satyagraha%20in%20Champaran.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250315174956/https://vvgnli.gov.in/sites/default/files/Satyagraha%20in%20Champaran.pdf |archive-date=15 मार्च 2025 |access-date=5 अक्तूबर 2026 |url-status=dead }}</ref> 19वीं शताब्दी में भी मिहसी का प्रशासनिक नाम और क्षेत्रीय स्थिति कायम रही। 1885 में जॉन बीम्स ने मिहसी को चंपारण से संबंधित महालों में सूचीबद्ध किया।<ref>{{cite journal |last=Beames |first=John |title=Notes on the History and Geography of Bihar |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1885 }}</ref> {| class="wikitable" ! काल ! प्रशासनिक केंद्र ! स्थिति / भूमिका ! प्रमाण |- | मुगल काल | '''मेहसी (मिहसी)''' | सरकार चंपारण के अंतर्गत '''मिहसी परगना''' | ''आइन-ए-अकबरी'' |- | 5 अगस्त 1769 | '''मेहसी (मिहसी)''' | '''मिहसी का पेशकार''' राजस्व प्रशासन में कार्यरत | फारसी पत्राचार |- | ईस्ट इंडिया कंपनी का प्रारंभिक काल | '''मेहसी''' | '''चंपारण का सदर और मुख्य सिविल स्टेशन''' (Sadar or Chief Civil Station) | 1938, ''Bihar and Orissa District Gazetteers: Champaran'' |- | ईस्ट इंडिया कंपनी/प्रारंभिक ब्रिटिश काल | '''मेहसी''' | '''मुंसिफ की अदालत''' तथा यूरोपीय अधिकारियों का बंगला | 1938, ''Bihar and Orissa District Gazetteers: Champaran'' |- | 1771–1793 | '''मेहसी परगना''' | चंपारण की ऐतिहासिक राजस्व एवं जमींदारी व्यवस्था का प्रमुख परगना | ''Satyagraha in Champaran'' |- | 19वीं शताब्दी | '''मेहसी (मिहसी)''' | चंपारण के ऐतिहासिक महालों में दर्ज | J. Beames, 1885 |- | '''1866''' | '''मोतिहारी''' | '''नवगठित चंपारण जिले का मुख्यालय''' | सरकारी चंपारण जिला इतिहास / गजेटियर |- | 1866–1972 | '''मोतिहारी''' | '''चंपारण जिले का जिला मुख्यालय''' | सरकारी जिला इतिहास; Imperial Gazetteer |- | '''1972''' | '''मोतिहारी''' | चंपारण के विभाजन के बाद '''पूर्वी चंपारण का मुख्यालय''' | भारत सरकार/पूर्वी चंपारण जिला प्रशासन |- | वर्तमान | '''मोतिहारी''' | '''पूर्वी चंपारण जिले का वर्तमान जिला मुख्यालय''' | पूर्वी चंपारण जिला प्रशासन |} मोतिहारी के बारे में सबसे सीधा सरकारी प्रमाण: पूर्वी चंपारण जिला प्रशासन के अनुसार चंपारण जिले का निर्माण 1866 में हुआ और वर्तमान पूर्वी चंपारण का मुख्यालय मोतिहारी है। वर्तमान जिला प्रशासन की पर्यटन-सूचना भी स्पष्ट रूप से कहती है कि ब्रिटिशों द्वारा चंपारण को जिला बनाए जाने पर मोतिहारी को मुख्यालय बनाया गया, और 1972 में पश्चिमी चंपारण बनने के बाद मोतिहारी पूर्वी चंपारण का मुख्यालय बना रहा। एक पुराने Imperial Gazetteer of India में भी मोतिहारी को चंपारण के headquarters के रूप में दर्ज किया गया है। इसलिए Wikipedia में सबसे सटीक ऐतिहासिक distinction यह रहेगा: «मेहसी — ईस्ट इंडिया कंपनी के चंपारण-अधिग्रहण के समय “Sadar or Chief Civil Station” मोतिहारी — 1866 में चंपारण जिला बनने के बाद जिला मुख्यालय» इससे दोनों की भूमिकाएँ आपस में मिलती नहीं हैं और Mehsi की पुरानी प्रशासनिक भूमिका तथा Motihari की बाद की जिला-राजधानी भूमिका दोनों स्पष्ट रहती हैं। इस प्रकार ऐतिहासिक अभिलेखों में मेहसी केवल एक सामान्य ग्रामीण बस्ती के रूप में नहीं, बल्कि चंपारण की ऐतिहासिक प्रशासनिक और राजस्व व्यवस्था के एक महत्वपूर्ण केंद्र के रूप में दर्ज है। विशेष रूप से 1938 के सरकारी चंपारण गजेटियर में ईस्ट इंडिया कंपनी के प्रारंभिक अधिग्रहण के समय मेहसी को '''“Sadar or chief civil station of Champaran”''' कहा गया है। इसके अतिरिक्त यहां मुंसिफ अदालत और यूरोपीय अधिकारियों के बंगले भी दर्ज हैं।<ref name="Gazetteer1938"/><ref>{{cite web |title=Calendar of Persian Correspondence: 5 August 1769 |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00445_en_calendarofpersiancorrespondence_2 |publisher=University of Exeter |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[महाकाव्य]] काल से लेकर आज तक [[चंपारण ज़िला|चंपारण]] का इतिहास गौरवपूर्ण एवं महत्वपूर्ण रहा है। पुराण में वर्णित है कि यहाँ के राजा उत्तानपाद के पुत्र भक्त ध्रुव ने यहाँ के तपोवन नामक स्थान पर ज्ञान प्राप्ति के लिए घोर तपस्या की थी।<ref name="चंपारण में सत्याग्रह">{{Cite web |url=http://www.archive.org/stream/satyagrahaincham029158mbp/satyagrahaincham029158mbp_djvu.txt |title=चंपारण में सत्याग्रह |access-date=13 अगस्त 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619183644/http://www.archive.org/stream/satyagrahaincham029158mbp/satyagrahaincham029158mbp_djvu.txt |archive-date=19 जून 2009 |url-status=live }}</ref> एक आधुनिक [[भारत]] में [[महात्मा गांधी|गाँधीजी]] का [[चम्पारण सत्याग्रह|चंपारण सत्याग्रह]] [[भारतीय स्वतंत्रता]] के [[इतिहास]] का अमूल्य पन्ना है। राजा जनक के समय यह [[मिथिला]] ([[तिरहुत प्रमंडल|तिरहुत]]) प्रदेश का अंग था। लोगों का ऐसा विश्वास है कि जानकीगढ, जिसे चानकीगढ भी कहा जाता है, राजा [[जनक]] के [[मिथिला]] प्रदेश की राजधानी थी। जो बाद में छठी सदी ईसापूर्व में वज्जी के साम्राज्य का हिस्सा बन गया। [[गौतम बुद्ध|भगवान बुद्ध]] ने यहाँ अपना उपदेश दिया था जिसकी याद में तीसरी सदी ईसापूर्व में [[अशोक|प्रियदर्शी अशोक]] ने स्तंभ लगवाए और स्तूप का निर्माण कराया। [[गुप्त राजवंश|गुप्त वंश]] तथा [[पाल वंश]] के पतन के बाद चंपारण कर्नाट वंश के अधीन हो गया। मुसलमानों के अधीन होने तक तथा उसके बाद भी यहाँ स्थानीय क्षत्रपों का सीधा शासन रहा। भारत के [[स्वतंत्रता संग्राम]] के समय चंपारण के ही एक रैयत एवं स्वतंत्रता सेनानी [[राजकुमार शुक्ल]] के बुलावे पर [[महात्मा गांधी|महात्मा गाँधी]] अप्रैल १९१७ में [[मोतिहारी]] आए और नील की फसल के लागू [[तीनकठिया खेती]] के विरोध में[[सत्याग्रह]] का पहला सफल प्रयोग किया। पूर्वी चंपारण के ऐतिहासिक नगरों में [[मेहसी]] का भी विशेष स्थान रहा है। [[महात्मा गांधी]] जब अप्रैल १९१७ में [[चम्पारण सत्याग्रह]] के दौरान मोतिहारी की ओर आए, तब उन्होंने मेहसी रेलवे स्टेशन पर भी पड़ाव किया था, जहाँ स्थानीय लोगों ने उनका स्वागत किया।<ref name="चंपारण में सत्याग्रह"/> आजा़दी की लड़ाई में यह नए चरण की शुरूआत थी। बाद में भी बापू कई बार यहाँ आए। अंग्रेजों ने चंपारण को सन १८६६ में ही स्वतंत्र इकाई बनाया था लेकिन १९७१ में इसका विभाजन कर पूर्वी तथा [[पश्चिमी चम्पारण जिला|पश्चिमी चंपारण]] बना दिया गया।<ref>तिरहुत का इतिहास [tirhut-muzaffarpur.bih.nic.in/]</ref> == भूगोल == [[File:Bihar district location map East Champaran.svg|250px|left|thumb|बिहार के मानचित्र पर पूर्वी चंपारण को गाढ़े रंग में दिखाया गया है]] पश्चिमोत्तर [[बिहार]] में स्थित 3,969 वर्ग किलोमीटर क्षेत्रफल वाला पूर्वी चंपारण की सीमा [[नेपाल]] से मिलती है। [[गण्डकी नदी|गंडक]], [[बागमती]] तथा इसकी अन्य सहायक नदियों के मैदान में होने से पूर्वी चम्‍पारण की उपजाऊ मिट्टी खेती के लिए उपयुक्त है। [[हिमालय]] के गिरिपाद क्षेत्र से रिसकर भूमिगत हुए जल के कारण तराई क्षेत्र को यथेष्ट आर्द्रता उपलब्ध है इसलिए यहाँ दलदली मिट्टी (चौर) का विस्तार है। लोगों के जीवन का मुख्य आधार कृषि और गृह उद्योग है। उत्तम कोटि के बासमती चावल तथा गन्ने के उत्पादन में जिले को ख्याति प्राप्त है। पूर्वी चंपारण के प्रमुख भौगोलिक एवं आर्थिक केंद्रों में [[मेहसी]] का महत्वपूर्ण स्थान है। यह नगर जिले के पश्चिमी भाग में स्थित एक प्रमुख प्रखंड मुख्यालय है तथा [[राष्ट्रीय राजमार्ग 27]] और मुजफ्फरपुर–नरकटियागंज रेलमार्ग से जुड़ा हुआ है। मेहसी एवं इसके आसपास का क्षेत्र शाही लीची के उत्पादन के लिए प्रसिद्ध है और पूर्वी चंपारण जिले को भारत सरकार की ''वन डिस्ट्रिक्ट वन प्रोडक्ट (ODOP)'' योजना के अंतर्गत लीची उत्पादक जिले के रूप में भी मान्यता प्राप्त है। कृषि, बागवानी तथा व्यापारिक गतिविधियों के कारण मेहसी जिले के महत्वपूर्ण आर्थिक केंद्रों में विकसित हुआ है।{{Cite web |url=https://www.india.gov.in/explore-india/odop/details/litchi |title=Litchi – One District One Product (East Champaran) |website=National Portal of India |access-date=10 जून 2026 }}{{Cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Litchi_orchard_in_Mehsi,_Bihar,_India.png |title=Litchi orchard in Mehsi, Bihar, India |website=Wikimedia Commons |access-date=10 जून 2026 }} मृदु जलवायु तथा उपजाऊ भूप्रदेश के चलते यह [[बिहार]] का दूसरा सबसे अधिक जनसंख्या वाला जिला है। लेकिन स्त्री-पुरुष जनसंख्या का अनुपात असंतुलित (८९८ प्रति १०००) है। सालाना औसत वर्षा १२४२ मिलीमीटर होती है जो पश्चिम की ओर बढ़ती जाती है। सिंचाई के लिए गंडक से निकाली गई त्रिवेणी, [[ढाका]] तथा सकरी नहरें बनी हैं। नदियाँ: [[गण्डकी नदी|गंडक]], [[बागमती]], [[सिकरहना]], ललबकिया, तिलावे, कचना, मोतिया, तिऊर और धनौति। ; प्रशासनिक विभाजनः अनुमंडलः मोतिहारी सदर, [[अरेराज]], [[चकिया]], [[रक्सौल]], [[सिकरहना]], [[पकड़ीदयाल|पकड़ी दयाल]] प्रखंडः ढाका, अरेराज, आदापुर, कल्याणपुर, केसरिया, कोटवा, घोड़ासहन, [[चकिया]], छौरादानों, तेतरिया, तुरकौलिया, पकड़ी दयाल, पताही, पहाड़पुर, पिपराकोठी, फेनहारा, बनकटवा, बंजारिया, मधुवन, [[मेहसी]], [[मोतिहारी]], [[रक्सौल]], रमगढ़वा, संग्रामपुर, सुगौली, हरसिद्धी पुलिस थानों की संख्या – ४१ पंचायतों की संख्या – ४०९ गाँव की संख्या – १३४५ == जनजीवन एवं संस्कृति == [[तिरहुत प्रमंडल|तिरहुत]] का अंग होने पर भी अलग भाषा तथा भौगोलिक विशिष्टता के चलते चंपारण की संस्कृति [[बज्जिका]] भाषी क्षेत्रों से थोड़ा भिन्न है। जिले के सभी हिस्सों में [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] बोली जाती है लेकिन [[हिन्दी|हिंदी]] और [[उर्दू भाषा|उर्दू]] शिक्षा का माध्यम है। शहरों में अंग्रेजी माध्यम से पढाने वाले स्कूल भी हैं। यद्यपि भोजपुरी संस्कृति यहाँ रची- बसी है किंतु लोगों में अपनी भाषा के लिए गौरव का अभाव है। [[उत्तर प्रदेश]] तथा [[बिहार]] के कई जिलों के करोड़ों लोगों सहित अंतरराष्ट्रीय स्तर पर बोली जानेवाली भोजपुरी को लोग शिक्षा का माध्यम बनाने में लोग हिचकते हैं। शादी-विवाह या अन्य मांगलिक अवसरों पर भोजपुरी संगीत कार्यक्रम का अभिन्न हिस्सा होता है। कभी नील की खेती के लिए जाने जानावाला जिला अब अच्छी किस्म के चावल और गुड़ के लिए प्रसिद्ध है। अपरिचितों का स्वागत भी गुड़ और पानी से किया जाता है। <br /> [[छठ पूजा|छठ]] पूजा को यहाँ लोग बड़ी श्रद्धा से मनाते है। इसके अतिरिक्त [[होली]], [[दीपावली|दिवाली]], [[दुर्गा पूजा]], [[महाशिवरात्रि]], [[रक्षाबन्धन|रक्षाबंधन]], गुरु-पूर्णिमा, सतुआनी, चकचंदा आदि हिंदुओं का प्रमुख त्योहार है। मुसलमान [[ईद]], [[ईद-उल-अज़हा|बकरीद]] या [[मुहर्रम|मुहरम]] मनाते हैं। दोनों समुदायों में हालांकि समरसता आम है लेकिन लोग जातीय भेदभाव के शिकार हैं। विवाह माता-पिता द्वारा अपनी जाति के समान आर्थिक और सामाजिक स्तर में ही तय किए जाते हैं। == पर्यटन स्थल == ; भीमलपुर वन क्षेत्र (मेहसी): मेहसी प्रखंड के अंतर्गत स्थित भीमलपुर वन क्षेत्र पूर्वी चंपारण के उल्लेखनीय प्राकृतिक स्थलों में गिना जाता है। घने वृक्षों, समृद्ध हरित आवरण तथा स्थानीय जैव विविधता के कारण यह क्षेत्र पर्यावरणीय दृष्टि से महत्वपूर्ण माना जाता है। यहाँ विभिन्न प्रकार के देशी वृक्ष, पक्षियों की अनेक प्रजातियाँ तथा अन्य वन्य जीव पाए जाते हैं। वर्षा एवं शीत ऋतु के दौरान इसका प्राकृतिक सौंदर्य विशेष रूप से आकर्षक दिखाई देता है। प्राकृतिक संरक्षण और सतत विकास की दृष्टि से भी भीमलपुर वन क्षेत्र का विशेष महत्व है तथा भविष्य में इसे इको-टूरिज्म की संभावनाओं वाले स्थलों में शामिल किए जाने की चर्चा समय-समय पर होती रही है। ; मेहसी की लीची: मेहसी उत्तर बिहार के प्रमुख लीची उत्पादक क्षेत्रों में से एक माना जाता है। यहाँ की उपजाऊ जलोढ़ मिट्टी, अनुकूल जलवायु तथा पारंपरिक बागवानी पद्धतियाँ उच्च गुणवत्ता वाली लीची के उत्पादन के लिए उपयुक्त हैं। ग्रीष्म ऋतु में मेहसी के बागानों से उत्पादित लीची पूर्वी चंपारण सहित बिहार के विभिन्न जिलों तथा अन्य राज्यों के बाजारों तक पहुँचती है। लीची की खेती स्थानीय कृषि अर्थव्यवस्था का महत्वपूर्ण आधार है और इससे बड़ी संख्या में किसान, बागवान तथा व्यापारी जुड़े हुए हैं। फलोत्पादन के क्षेत्र में मेहसी ने अपनी विशिष्ट पहचान स्थापित की है और यह क्षेत्र जिले की बागवानी गतिविधियों में महत्वपूर्ण योगदान देता है। ; महात्मा गांधी और मेहसी: 1917 के ऐतिहासिक चंपारण सत्याग्रह के दौरान महात्मा गांधी ने पूर्वी चंपारण के विभिन्न क्षेत्रों में किसानों की समस्याओं का अध्ययन कर जनजागरण अभियान चलाया। मेहसी तथा इसके आसपास के क्षेत्रों पर भी इस आंदोलन का सामाजिक और वैचारिक प्रभाव देखा गया, जिसके परिणामस्वरूप किसानों एवं स्थानीय समाज में जागरूकता का विस्तार हुआ। चंपारण सत्याग्रह ने स्वतंत्रता आंदोलन को नई दिशा प्रदान की और पूर्वी चंपारण की ऐतिहासिक पहचान को राष्ट्रीय स्तर पर स्थापित किया। मेहसी क्षेत्र भी इस व्यापक ऐतिहासिक विरासत और सामाजिक परिवर्तन की प्रक्रिया से जुड़ा हुआ माना जाता है। ; केसरिया का बौद्ध स्‍तूप: [[मोतिहारी]] से ३५ किलोमीटर लाल छपरा चौक के पास अवस्थित है प्राचीन ऐतिहासिक स्थल [[केसरिया]]। यहाँ एक वृहद् बौद्धकालीन स्तूप है जिसे [[केसरिया स्तूप]] के नाम से जाना जाता है। 1998 में भारतीय पुरातत्‍व विभाग द्वारा उत्‍खनन के उपरांत इस जगह का पर्यटन और ऐतिहासिक रूप से महत्‍व बढ़ गया है। पुरातत्ववेत्‍ताओं के अनुसार यह बौद्ध स्‍तूप दुनिया की सबसे ऊँचा स्‍तूप है। यह स्‍थान राजधानी [[पटना]] से 120 किलोमीटर और [[वैशाली]] से 30 मील दूर है। मूल रूप में १५० फीट ऊँचे इस स्‍तूप की ऊँचाई सन 1934 में आए भयानक भूकंप से पहले 123 फीट थी। भारतीय पुरातत्‍वेत्‍ताओं के अनुसार जावा का बोराबुदूर स्‍तूप वर्तमान में जहाँ 103 फीट ऊँचा है वहीं केसरिया स्थित इस स्‍तूप की ऊंचाई 104 फीट है। विश्‍व धरोहर में शामिल सांची का स्‍तूप की ऊंचाई 77.50 फीट ही है। इसके ऐतिहासिक महत्‍व को देखते हुए बिहार सरकार केंद्र की मदद से इसे एक ऐतिहासिक पर्यटक स्‍थल के रूप में वि‍कसित करने की योजना बना रही है। बिहार पर्यटन में केसरिया का महत्‍व बढ़ता ही जा रहा है। ; लौरिया नन्दनगढ: {{main|अशोक स्तंभ}} अरेराज अनुमंडल के लौरिया गांव में स्थित अशोक स्‍तंभ की ऊंचाई 36.5 फीट है। इस स्‍तंभ (बलुआ पत्‍थर से निर्मित) का निर्माण 249 ईसा पूर्व सम्राट अशोक के द्वारा किया गया था। इसपर प्रियदर्शी अशोक लिखा हुआ है। इसके आधार का व्‍यास 41.8 इंच तथा शिखर का व्‍यास 37.6 इंच है। इस स्‍तंभ को ''स्‍तंभ धर्मलेख' के नाम से भी जाना जाता है। सम्राट अशोक ने इसमें अपने 6 आदेशों के संबंध में लिखा है। स्‍तंभ का वजन (जमीन से ऊपर का हिस्‍सा) 34 टन के आसपास है। अनुमान के अनुसार इस स्‍तंभ का कुल वजन 40 टन है। कहा जाता है कि इस स्‍तंभ के ऊपर जानवर की मूर्ति थी जिसको कोलकाता संग्रहालय भेज दिया गया है। इस स्‍तंभ पर लिखा हुआ आदेश 18 लाइनों में है। ; गाँधी स्मारक (मोतिहारी): चम्‍पारण की शान का प्रतीक गांधी मेमोरियल स्‍तंभ का शिलान्‍यास 10 जून 1972 को तत्‍कालीन राज्‍यपाल डी.के. बरूच के द्वारा किया गया था। 18 अप्रैल 1978 को वरिष्‍ठ गांधीवादी विद्याकर कवि ने इस स्‍तंभ को राष्‍ट्र को समर्पित किया। इस स्‍तंभ का निर्माण महात्‍मा गांधी के चंपारण सत्‍याग्रह की याद में शांति निकेतन के मशहूर कलाकार [[नंदलाल बोस|नन्‍द लाल बोस]] के द्वारा किया गया। चुनार पत्‍थर से निर्मित इस स्‍तंभ की लंबाई 48 फीट है। स्मारक का निर्माण ठीक उसी जगह किया गया है जहां गाँधीजी को 18 अप्रैल 1917 में धारा 144 का उल्‍लंघन करने के जुर्म में अनुमंडलाधिकारी की अदालत में पेश किया गया था। ; जॉर्ज ऑरवेल स्मारकः अंग्रेजी साहित्य के महान लेखक [[जॉर्ज ऑरवेल]] का जन्म २५ जून १९०३ को [[मोतिहारी]] में हुआ था। उस समय उनके पिता रिचर्ड वेल्मेज्ली ब्लेयर [[चंपारण ज़िला|चंपारण]] के अफीम विभाग में सिविल अधिकारी थे। जन्म के कुछ दिनों के बाद ऑरवेल अपनी माँ और बहन के साथ [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] चले गए जहाँ उन्होंने विद्यार्थी जीवन से ही लेखन आरंभ किया। उनकी लिखी Animal Farm, Burmese Days, A Hanging जैसी कुछ पुस्तकें अंग्रेजी साहित्य की महान कृति है। वर्ष २००४ में रोटरी क्लब मोतिहारी तथा जिला प्रशासन के प्रयास से उनके जन्म स्थल की दशा सुधार कर वहाँ एक फलक लगाया गया जिसपर उनका संक्षिप्त जीवन चरित लिखा है। '''विश्व कबीर शांति स्तंभ, बेलवातिया:''' जिला मुख्यालय से दस किलो मीटर पर पीपराकोठी प्रखंड के बेलवातिया गांव में पूरे भारत का आठवां एवं बिहार का अब तक इकलौता विश्व कबीर शांति स्तंभ स्थापित है इस स्तंभ का निर्माण तत्कालीन महंत स्व० रामस्नेही दास ने २००२ में किया जबकि यह आश्रम १८७५ ई० में तत्कालीन महंत स्व० केशव साहेब ने स्थापित किया इस स्तंभ के अलावा अन्य सभी स्तंभ मध्य प्रदेश शासन के द्वारा बनाये गए है इस आश्रम पर प्रति वर्ष अनंत चतुर्दशी को त्रिदिवाशिये संत सम्मेलन का आयोजन किया जाता है जिसमे देश विदेश के संत महात्मा भक्त का समागम होता है यह आश्रम धार्मिक समाजिक राजनैतिक व अध्यात्मिक साधना का केंद्र रहा है वर्तमान महंथ डॉ त्रिपुरारी दास के नेतृत्व में इस आश्रम का संचालन किया जा रहा है जिनके द्वारा देश विदेश में इस आश्रम के विकास के लिये प्रयास किया जा रहा है इस ऐतिहासिक स्थल के बारे में गौर करें तो आश्रम की स्थापना करने वाले महंथ स्व० केशव साहब ने १८७५ ई० में की और वे १८९५ तक महंथ रहे उसके बाद स्व० श्याम बिहारी दास साहब सन १८९५ से १९०१ ई०, महंथ स्व० रिशाल साहब १९०१ से १९२९ तक, महंथ स्व० ब्रह्मदेव साहब सन १९२९ से १९५४ ई० तक , उसके बाद महंथ स्व० कमल साहेब सन १९५४ से १९७५ तक रहे एव उन्होंने आश्रम के १०० वे स्थापना दिवस पर अपने जीवन काल में ही रामस्नेही दास को महंथ की गदी पर आशिन करते हुए उन्हें महंथ बनाया और महंथ रामस्नेही दास ने अपने काल में ही विश्व कबीर शांति स्तंभ की स्थापना किया तथा वे भी अपने जीवन काल में ही १५ सितम्बर १९९७ को अपना कार्य भार रामरूप दास को सौपा तथा वे सन ३१ मई २००२ को गुजर गए फ़िलहाल के महंथ डॉ० त्रिपुरारी दास को ०७ सितम्बर २०१४ को बनाया गया और तब से उन्ही के नेतृत्व में आश्रम का संचालन हो रहा है == महत्वपुर्ण व्यक्तित्व == * [[राजकुमार शुक्ल]] * [[जॉर्ज ऑरवेल]] * [[रमेश चन्द्र झा]] *[[राधा मोहन सिंह]] *[[अनुरंजन झा]] *[[रवीश कुमार]] *[[संजीव के झा]] *गौरव कुमार मिश्र == कृषि एवं उद्योग == मेहसी का पर्ल (ऑयस्टर शेल) बटन उद्योग: [[मेहसी]] पूर्वी चंपारण का एक प्रमुख औद्योगिक एवं कृषि केंद्र है। यहाँ का पर्ल (ऑयस्टर शेल) बटन उद्योग देश के विशिष्ट कुटीर उद्योगों में गिना जाता है, जिसकी स्थापना स्थानीय निवासी राय साहब भुलावन लाल द्वारा 1905 में की गई थी। बाद के वर्षों में यह उद्योग तेज़ी से विकसित हुआ और मेहसी प्रखंड के 13 पंचायतों में लगभग 160 बटन निर्माण इकाइयाँ संचालित होने लगीं, जिससे हजारों लोगों को प्रत्यक्ष एवं अप्रत्यक्ष रोजगार मिला। वर्तमान में भी मेहसी अपनी ऐतिहासिक बटन उद्योग परंपरा तथा शाही लीची आधारित कृषि अर्थव्यवस्था के कारण पूर्वी चंपारण के प्रमुख आर्थिक केंद्रों में महत्वपूर्ण स्थान रखता है।<ref>{{Cite web |url=https://eastchamparan.nic.in/mehsi-button-industry/ |title=Mehsi Button Industry |website=Official Website of East Champaran District Administration |access-date=10 जून 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://eastchamparan.nic.in/industry/ |title=Industry Profile – East Champaran |website=Official Website of East Champaran District Administration |access-date=10 जून 2026 }}</ref> == आवागमन == ;सड़क मार्ग- पूर्वी चम्‍पारण जिले में [[राष्ट्रीय राजमार्ग २८ (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 28]] तथा 28A तथा 98 लंबा राजकीय राजमार्ग संख्या 54 जिले की महत्वपूर्ण सड़क है। जिला मुख्‍यालय मोतिहारी से राजधानी [[पटना]] की दूरी लगभग 150 किलोमीटर है, जहां बस से पहुंचने में 3-4 घंटे लग जाते हैं। मोतिहारी बिहार के अन्‍य शहरों से सड़क के माध्‍यम से जुड़ा हुआ है। उत्तर बिहार का दूसरा प्रमुख शहर तथा [[तिरहुत प्रमंडल|तिरहुत]] प्रमंडल का मुख्यालय [[मुजफ्फरपुर]] मोतिहारी से ८० किलोमीटर दूर है। यहां से भी बिहार के विभिन्‍न क्षेत्रों में जाने के लिए बस लिया जा सकता है। ;रेल मार्ग- मोतिहारी [[भारतीय रेल]] के [[पूर्वमध्य रेलवे]] क्षेत्र में पड़ता है। पूर्वी चंपारण से गुजरनेवाली मुख्य रेलमार्ग [[गोरखपुर]]-[[मुजफ्फरपुर]] रेलखंड का हिस्सा है। सीतामढी से नरकटियागंज को जोडनेवाली एक अन्य रेलमार्ग है , पर्यटन के लिए महत्वपूर्ण बुद्ध रेल परिपथ को बढावा देने हेतु [[हाजीपुर]], [[वैशाली]] होते हुए एक अन्य नई रेल लाईन का काम प्रस्तावित है, जिसका काम चल रहा हैं जो आने वाले कुछ सालों में पूर्ण रूप से सेवा में आ जाएगाा। यहाँ से राजधानी पटना के लिए कोई सीधी ट्रेन सेवा नहीं है लेकिन देश के अन्‍य भागों के लिए यहाँ से नियमित ट्रेनें हैं। ;वायुमार्ग- जिला मुख्यालय मोतिहारी का निकटतम हवाई अडडा १४९ किलोमीटर दूर पटना में है। मोतिहारी से ७० किमी तथा सीमा से सटे रक्सौल से मात्र २० किलोमीटर की दूरी पर सेमरबासा में [[नेपाल]] का विमानपत्तन है जहाँ से काठमांडू आसानी से पहुँचा जा सकता है। == सन्दर्भ == [[श्रेणी:बिहार के जिले]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण जिला|*]] giu3hd5cnm802f9rzc6ikdkg6yqnxdw बक्सर का युद्ध 0 8225 6628128 6624431 2026-10-10T17:07:34Z Mundhalia746 934684 6628128 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict= बक्सर का युद्ध |image=[[चित्र:Battle of Buxar -Crown and company- Arthur Edward Mainwaring pg.144.jpg|300px]] |date= 22/23 अक्टूबर [[१७६४|1764]] |place=[[बक्सर]] के पास |result= [[ब्रिटिश ईस्ट इण्डिया कम्पनी]] की जीत |combatant1=[[चित्र:Flag of Awadh.svg|25px]][[अवध के नवाब]]<br /> [[बंगाल के नवाब]]<br />[[चित्र:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|25px]][[मुग़ल साम्राज्य]] |combatant2=[[चित्र:Flag of the British East India Company (1707).svg|25px]] [[ब्रिटिश ईस्ट इण्डिया कम्पनी]] |commander1=[[चित्र:Flag of Awadh.svg|25px]][[शुजाउद्दौला]]<br /> [[मीर कासिम]]<br />[[चित्र:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|25px]][[मिर्ज़ा नजफ खां]]<br />[[चित्र:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|25px]][[शाह आलम द्वितीय]] |commander2=[[चित्र:Flag of the British East India Company (1707).svg|25px]] नोवर का हेक्टर मुनरो |मेजर रॉबर्ट मुनरो <br />; |strength1=४००००<br />१४० [[तोप|तोपें]] |strength2=७०७२<br />३० [[तोप|तोपें]] |casualties1= १०,००० मरे गए या घायल हुए <br /> ६००० बन्दी बनाये गये |casualties2 1874 मारे गये या घायल हुए }} नबाब [[मीर कासिम]], अवध के नबाब [[शुजाउद्दौला]], तथा मुगल बादशाह [[शाह आलम द्वितीय]] की संयुक्त सेना अंग्रेज कम्पनी से लड़ रही थी। लड़ाई में अंग्रेजों की जीत हुई और इसके परिणाम में [[पश्चिम बंगाल]], [[बिहार]], [[झारखंड|झारखं]] के हाथ चला गया।<ref>{{cite book |title=आधुनिक इतिहास का शब्दकोश (१७०७-१९४७) [A Dictionary of Modern History (1707–1947)] |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000mehr |author= परषोत्तम मेहरा |isbn=0-19-561552-2 |year=१९८५ |publisher=[[ऑक्स्फ़ोर्ड युनिवर्सिटी प्रेस]]}}</ref><ref name="बेस्ट">{{cite web|last1=डू द बेस्ट|title=बक्सर की लड़ाई|url=http://dothebest.in/battle-of-buxar/|publisher=२७ नवंबर २०१५|accessdate=23 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223221416/http://dothebest.in/battle-of-buxar/|archive-date=23 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="कोश">{{cite web|title=बक्सर का युद्ध|url=http://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%AC%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7|publisher=भारतकोश|accessdate=23 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208101747/http://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%AC%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7|archive-date=8 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref> == पृष्ठभूमि == [[चित्र:India-ImperialGazetteer-1765.jpg|बाएं|thumb|200px|१७६५ में भारत की राजनैतिक स्थिति का मानचित्र]] [[चित्र:Shuja-ud-daula, Nawab of Oudh.tif|right|thumb||अवध का नवाब सुजा-उद-दौला]] [[प्लासी का युद्ध|प्लासी के युद्ध]] के पश्चात् सतारुढ़ हुआ [[मीर जाफ़र]] अपनी रक्षा तथा पद हेतु [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] पर निर्भर था। जब तक वो कम्पनी का लोभ पूरा करता रहा तब तक पद पर भी बना रहा। उसने खुले हाथों से धन लुटाया, किंतु प्रशासन सम्भाल नहीं सका, सेना के खर्च, जमींदारों की बगावतों से स्थिति बिगड़ रही थी, लगान वसूली में गिरावट आ गई थी, कम्पनी के कर्मचारी दस्तक का जम कर दुरूपयोग करने लगे थे। वो इसे कुछ रुपयों के लिए बेच देते थे। इस से चुंगी बिक्री कर की आमद जाती रही थी। बंगाल का खजाना खाली होता जा रहा था। [[हाल्वेल]] ने माना की सारी समस्या की जड़ मीर जाफ़र है। उसी काल में जाफर का बेटा मीरन मर गया जिससे कम्पनी को अवसर मिल गया था और उसने [[मीर कासिम]] जो जाफर का दामाद था, को सत्ता दिलवा दी। इस हेतु [[27 सितंबर]] [[1760]] एक संधि भी हुई जिसमें कासिम ने 5 लाख रूपये तथा [[बर्धमान]], [[मिदनापुर]], [[चटगांव]] के जिले भी कम्पनी को दे दिए। इसके पश्चात् धमकी मात्र से जाफ़र को सत्ता से हटा दिया गया और मीर कासिम सत्ता में आ गया। इस घटना को ही '''1760 की क्रांति''' कहते हैं। === मीर कासिम का शासन काल 1760-1764=== मीर कासिम ने रिक्त राजकोष, बागी सेना, विद्रोही जमींदार जैसी विकट समस्याओ का हल निकाल लिया। बकाया लागत वसूल ली, कम्पनी की माँगें पूरी कर दी, हर क्षेत्र में उसने कुशलता का परिचय दिया। अपनी राजधानी [[मुंगेर]] ले गया, ताकि कम्पनी के कुप्रभाव से बच सके। सेना तथा प्रशासन का आधुनिकीकरण आरम्भ कर दिया। उसने दस्तक पारपत्र के दुरूपयोग को रोकने हेतु चुंगी ही हटा दी। मार्च 1763 में कम्पनी ने इसे अपने विशेषाधिकार का हनन मान युद्ध आरम्भ कर दिया। लेकिन इस बहाने के बिना भी युद्ध आरम्भ हो ही जाता क्योंकि दोनों पक्ष अपने अपने हितों की पूर्ति में लगे थे। कम्पनी को कठपुतली चाहिए थी लेकिन मिला एक योग्य हाकिम। [[1764]] युद्ध से पूर्व ही कटवा, गीरिया, उदोनाला, की लडाइयों में नवाब हार चुका था उसने दर्जनों षड्यन्त्रकारियों को मरवा दिया (वो मीर जाफर का दामाद था और जानता था कि [[सिराजुद्दौला]] के साथ क्या हुआ था।) === अवध, मीर कासिम, शाह आलम का गठ जोड़ === मीर कासिम ने [[अवध]] के नवाब से सहायता की याचना की, [[शुजाउद्दौला|नवाब शुजाउदौला]] इस समय सबसे शक्ति शाली था। [[मराठा|मराठे]] [[पानीपत की तीसरी लड़ाई]](1761) से उबर नहीं पाए थे, मुग़ल सम्राट तक उसके यहाँ शरणार्थी था, उसे [[अहमद शाह अब्दाली]] की मित्रता प्राप्त थी। जनवरी 1764 में मीर कासिम उससे मिला। उसने धन तथा बिहार के प्रदेश के बदले उसकी सहायता खरीद ली। [[शाह आलम]] भी उनके साथ हो लिया। किंतु तीनों एक दूसरे पर संदेह करते थे। == युद्ध के घातक परिणाम == [[२२ अक्टूबर|२२]][[पूर्ण विराम|/]][[२३ अक्टूबर]] १७६४ को बक्सर के युद्ध में हार मिलने के पश्चात् मुगल सम्राट शाहआलम जो पहले ही अंग्रेजों से मिला हुआ था, अंग्रेजों से संधि कर उनकी शरण में जा पहुंचा। वहीं अवध के नवाब शुजाउदौला और अंग्रेजों के बीच कुछ दिन तक लड़ाईयां हुईं लेकिन लगातार परास्त होने की वजह से शुजाउदौला को भी अंग्रजों के सामने आत्मसमर्पण करने के लिए मजबूर होना पड़ा अंग्रेजों के साथ संधि करनी पड़ी। वहीं इलाहाबाद की संधि के पश्चात् जहां मुगल बादशाह शाहआलम को ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी को उड़ीसा, बिहार, [[बंगाल]] का [[राजस्व]] और दीवानी कंपनी के हाथों के हाथों सौंपना पड़ा। वहीं अवध के नवाब शुजाउदौला को भी अंग्रेजों से हुई संधि के मुताबिक करीब ६० लाख रुपए की रकम इस युद्ध में हुए नुकसान के रुप में अंग्रजों को देनी पड़ी। [[इलाहाबाद]] का किला और कड़ा का क्षेत्र छोड़ना पड़ा। ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी ने मीरजाफर की मृत्यु के पश्चात् उसके पुत्र नज्मुदौला को बंगाल का नवाब बना दिया। इसके अलावा गाजीपुर और पड़ोस का क्षेत्र अंग्रेजों को देना पड़ा। वहीं बक्सर के युद्ध में हार के बाद किसी तरह जान बचाते हुए मीरकासिम भागने में कामयाब रहा लेकिन बंगाल से अंग्रेजों का शासन खत्म करने का सपना उसका पूरा नहीं हो पाया। वहीं इसके पश्चात् वह दिल्ली चला गया और यहीं पर उसने अपना बाकी का जीवन बेहद कठिनाइयों के साथ गुजारा। वहीं १७७७ ईसवी के आसपास उसकी दिल्ली के पास ही मृत्यु हो गई। हालांकि उसकी मृत्यु के कारणों का खुलासा नहीं हो सका है। कुलमिलाकर बक्सर के युद्ध के बाद अंग्रजों की शक्ति और भी अधिक बढ़ गई, जिसका दुष्परिणाम भारत की राजनीति पर पड़ा। ज्यादातर राज्यों के शासक अंग्रेजों पर निर्भर रहने लगे और धीमे-धीमे भारत का सामाजिक, नैतिक, राजनैतिक और आर्थिक मूल्यों का पतन होने लगा और अंतत: अंग्रेज पूरी तरह से भारत को जीतने में सफल होते चले गए और फिर भारत गुलामी की बेडियों में बंध गया और अंग्रेजों के अमानवीय अत्याचारों का शिकार हुआ। ===इलाहाबाद की सन्धि=== बक्सर के युद्ध की समाप्ति के बाद क्लाइव ने मुगल सम्राट [[शाहआलम द्वितीय]] तथा अवध के नवाब [[शुजाउद्दौला]] के साथ क्रमश: इलाहाबाद की प्रथम एवं द्वितीय के संधि की। ; इलाहाबाद की प्रथम संधि (12 अगस्त, 1765 ई.) * कंपनी को मुगल सम्राट शाहआलम द्वितीय से बंगाल, बिहार तथा उड़ीसा की दीवानी प्राप्त हुई। * कंपनी ने [[अवध के नवाब]] से [[कड़ा]] और [[इलाहाबाद]] के जिले लेकर मुगल, सम्राट शाहआलम द्वितीय को दे दिए। * कंपनी ने मुगल सम्राट को 26 लाख रूपये की वार्षिक पेंशन देना स्वीकार किया। ;इलाहाबाद की द्वितीय संधि (16 अगस्त, 1765 ई.) यह संधि क्लाइव एवं शुजाउद्दौला के मध्य सम्पन्न हुई। इस संधि की शर्तें निम्नवत थीं- * इलाहाबाद और कड़ा को छोड़कर अवध का शेष क्षेत्र शुजाउद्दौला को वापस कर दिया गया। * कंपनी द्वारा अवध की सुरक्षा हेतु नवाब के खर्च पर एक अंग्रेजी सेना अवध में रखी गई। * कंपनी को अवध में कर-मुफ्त व्यापार करने की सुविधा प्राप्त हो गयी। * शुजाउद्दौला को [[बनारस]] के राजा [[बलवंत सिंह]] से पहले की ही तरह लगान वसूल करने का अधिकार दिया गया। ==बंगाल में [[द्वैध शासन|द्वैध-शासन]]== (Diarchy in Bengal) (1765-1772 ई.) इलाहाबाद की प्रथम संधि बंगाल के इतिहास में एक युगांतकारी घटना थी क्योंकि कालान्तर में इसने उन प्रशासकीय परिवर्तनों की पृष्ठभूमि तैयार कर दी जिससे ब्रिटिश प्रशासनिक व्यवस्था की आधारशिला रखी गयी। नवाब की सत्ता का अंत हो गया और एक ऐसी व्यवस्था का जन्म हुआ जो शासन के उत्तरदायित्व से मुक्त थी। द्वैध शासन का अर्थ है दोहरी नीति अथवा दोहरा शासन। क्लाइव ने [[बंगाल]] में दोहरा शासन स्थापित किया जिसमें 'दीवानी' अर्थात भू-राजस्व वसूलने का अधिकार कम्पनी के पास था किन्तु प्रशासन का भार नवाब के कन्धों पर था। इस व्यवस्था की विशेषता थी- उत्तरदायित्व रहित अधिकार, तथा अधिकार रहित उत्तरदायित्व। इस योजना के अन्तर्गत सैनिक संरक्षण, विदेश व्यापार-नीति और विदेशी व्यापार का प्रबन्ध तो कम्पनी ने अपने हाथ में ले लिया तथा लगान वसूलने एवं न्याय के लिए भारतीय अधिकारियों को नियुक्त कर दिया गया। लगान वसूल करने के लिए मुहम्मद रजा खाँ को बंगाल का तथा शिताब राय को बिहार का दीवान बनाया गया। इस व्यवस्था के अन्तर्गत कम्पनी द्वारा वसूले गये राजस्व में से प्रतिवर्ष २६ लाख रूपए सम्राट को तथा ५३ लाख रूपए बंगाल के नवाब को शासन कार्यों के संचालन के लिए दिया जाना था, शेष राशि को अपने पास रखने के लिए कम्पनी स्वतन्त्र थी। शीघ्र ही '''द्वैध शासन प्रणाली के दुष्परिणाम''' सामने आने लगे। देश में कानून-व्यवस्था अस्त-व्यस्त हो गयी तथा न्याय मात्र बीते समय की बात होकर रह गया। इस सम्बन्ध में लॉर्ड कार्नवालिस ने इंग्लैंड के हाउस ऑफ कॉमन्स में कहा था कि, ''मैं निश्चयपूर्वक कह सकता हूँ कि १७६५-१७८४ ई तक ईस्ट इंडिया कम्पनी की सरकार से अधिक भ्रष्ट, झूठी तथा बुरी सरकार संसार के किसी भी देश में नहीं थी।'' द्वैध शासन से कृषि व्यवस्था को भी आघात लगा। राजस्व वसूली, सर्वोच्च बोली लगाने वालों को दी जाने लगी। ऊपर से १७७० ई के बंगाल के अकाल ने तो कृषकों की कमर ही तोड़ दी। ==चित्र दीर्घा== <div style="text-align: center;"><gallery> चित्र:Shah Alam II, Mughal emperor of india, reviewing the East India Companys troops.jpg|[[मुगल बादशाह]] [[शाह आलम द्वितीय]], [[ब्रिटिश ईस्ट इण्डिया कंपनी]] के बंधक के रूप में, १७८१ चित्र:The Navab's arrival before Clive's position.jpg|[[बंगाल के नवाब]], [[मीर कासिम]] चित्र:अवध के नवाब शुजाउद्दौला.jpg|[[शुजाउद्दौला]], मुगल बादशाह [[शाह आलम द्वितीय]] के राज्य पर्यन्त नवाब वज़ीर के रूप में रहा। चित्र:Mughal amir horseback large c hi.jpg|[[मिर्ज़ा नजफ खां]] बल्लूच, मुगल सेनापति। चित्र:India-ImperialGazetteer-1765.jpg|१७६५ में भारतीय उपमहाद्वीप का मानचित्र। </gallery> </div> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणी सूची}} == इन्हें भी देखें == * [[प्लासी का पहला युद्ध]] * [[द्वैध शासन]] {{भारतीय स्वतंत्रता संग्राम}}{{मुग़ल साम्राज्य}} [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध - उत्तरकालीन मुग़ल]] [[श्रेणी:अवध का इतिहास]] [[श्रेणी:बंगाल का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत सम्बंधित ब्रिटिश युद्ध]] [[श्रेणी:बंगाल के युद्ध]] [[श्रेणी:अवध के युद्ध]] [[श्रेणी:बिहार का इतिहास]] [[श्रेणी:बक्सर जिला]] gwe4s5sw4zv8x1abmbykn3x886sy5zu बर्लिन 0 8428 6628273 6562939 2026-10-11T06:09:19Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628273 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बर्लिन | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{GER}} | settlement_type = [[राजधानी]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/1/2 | caption_align = center | image1 = Museumsinsel Berlin Juli 2021 1 (cropped) b.jpg | alt1 = Tiergarten and Mitte skyline | caption1 = [[स्प्री नदी]], [[संग्रहालय द्वीप]], [[बर्लिन TV टावर]] और [[बर्लिन महल]] | image2 = Brandenburger Tor abends.jpg | alt2 = Brandenburg Gate | caption2 = [[ब्रांडेनबर्ग द्वार]] | image3 = Berlin - Reichstag - 2020.jpg | alt3 = Reichstag | caption3 = [[रैहस्टाग]] | image4 = Panorama Gendarmenmarkt-Berlin-Huntke-2008.jpg | alt4 = Gendarmenmarkt | caption4 = [[जेंदार्मेंमार्क्त]] | image5 = 141227 Berliner Dom.jpg | alt5 = Berlin Cathedral | caption5 = [[बर्लिन कैथेड्रल]] | image6 = Hochhäuser am Potsdamer Platz, Berlin, 160606, ako.jpg | alt6 = Potsdam Square | caption6 = [[पोत्सदाम चौक]] }} | image_shield = DEU Berlin COA.svg | shield_size = 70px | coordinates = {{coord|52|31|12|N|13|24|18|E|format=dms|display=inline}} | image_flag = Flag of Berlin.svg | area_total_km2 = 891.3 | area_urban_km2 = 3,743 | area_footnotes = <ref name="Amt für Statistik Berlin-Brandenburg-2">{{cite web |access-date=2 May 2019 |title=Amt für Statistik Berlin Brandenburg – Statistiken |url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/Statistiken/inhalt-statistiken.asp |website=[[Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]] |language=de |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308125331/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/Statistiken/inhalt-statistiken.asp |url-status=dead }}</ref> | population_total = 3596999 | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref>*www.zensus2022.de*{{cite web|url=https://www.zensus2022.de/EN/Census_results/_inhalt.html |title=Release of results (Census 15.05.2022) |publisher=[[Federal Statistical Office of Germany|DESTATIS]] |website=www.destatis.de |date=2024-06-25 |access-date=2025-01-22}}</ref> | pop_est_as_of = दिसंबर 2023 | population_est = 3662381 | pop_est_footnotes = <ref name="Destatis.Population">{{cite web |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/population-by-laender-basis-2022.html |title=Population by nationality and federal states |publisher=[[Federal Statistical Office of Germany|DESTATIS]] |website=www.destatis.de |date=2025-01-10 |access-date=2025-01-22}}</ref> | population_urban = 4679500 | population_urban_footnotes = <ref name="UrbanAgglomerations">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/en/germany/agglo/ |title=Germany: Urban Agglomerations |publisher=CityPopulation |website=www.citypopulation.de |access-date=2025-01-22}}</ref> | population_density_km2 = 4109 | population_density_urban_km2 = 1250 | elevation_m = 34 | population_rank = [[जनसंख्या के आधार पर यूरोप के महानगर|5वीं (यूरोप)]]<br />प्रथम (जर्मनी) | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Bruttoinlandsprodukt, Bruttowertschöpfung {{!}} Statistikportal.de |url=http://www.statistikportal.de/de/vgrdl/ergebnisse-laenderebene/bruttoinlandsprodukt-bruttowertschoepfung |access-date=31 July 2023 |website=Statistische Ämter des Bundes und der Länder {{!}} Gemeinsames Statistikportal |language=de |archive-date=25 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925065816/https://www.statistikportal.de/de/vgrdl/ergebnisse-laenderebene/bruttoinlandsprodukt-bruttowertschoepfung |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|last=|first=|date=|website=ec.europa.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|archive-date=15 February 2023|access-date=|url-status=live}}</ref> | demographics1_title1 = शहरी | demographics1_info1 = €193.219 अरब (2023) | demographics1_title2 = महानगरीय | demographics1_info2 = €290.696 अरब (2023) | blank2_name_sec2 = [[मानव विकास सूचकांक|HDI]] (2021) | blank2_info_sec2 = 0.959<ref>{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=13 September 2018|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|अत्युच्च}} · | timezone1 = [[मध्य यूरोपीय समय|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[मध्य यूरोपीय ग्रीष्म समय|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | blank_name_sec2 = [[GeoTLD]] | blank_info_sec2 = [[.berlin]] | website = {{URL|berlin.de/en/|berlin.de}} | governing_body = प्रतिनिधि सभा | leader_title = महापौर | leader_party = CDU | leader_name = [[काइ वेगनर]] | geocode = DE3 | area_code = 030 | registration_plate = B | iso_code = DE-BE | map_caption1 = {{Legend|#FF0000|बर्लिन}} | pushpin_map = Germany#Europe | native_name = {{nobold|Berlin}} | native_name_lang = de | pushpin_map_caption = बर्लिन (जर्मनी) }} '''बर्लिन''' ({{Langx|de|Berlin|italic=no}}) [[जर्मनी]] की [[राजधानी]] और इसके 16 राज्यों में से एक है। यह बर्लिन-ब्रैन्डनबर्ग मेट्रोपोलिटन क्षेत्र के मध्य में, जर्मनी के उत्तर-पूर्वी भाग में स्थित है। इसकी जनसंख्या 34 लाख है। यह जर्मनी का सबसे बड़ा और [[यूरोपीय संघ]] का दूसरा सबसे बड़ा शहर है।बर्लिन में जर्मनीकी किसी भी महानगर की अपेक्षा सबसे अधिक बहुभाषियों की संख्या है। बर्लिन 13वीं शताब्दी में स्थापित हुआ और इस क्षेत्र के कई राज्यों और साम्राज्यों की राजधानी रहा- प्रुशिया राज्य (1701 से), जर्मन साम्राज्य (1871-1918), वेइमार गणतंत्र (1919-1932) और तीसरी राइख (1933-1945). द्वितीय विश्वयुद्ध के बाद इस शहर का विभाजन हो गया। पूर्वी बर्लिन जर्मन लोकतान्त्रिक गणराज्य (पूर्वी जर्मनी) की राजधानी बना और बर्लिन दीवार से घिरा पश्चिमी बर्लिन पश्चिमी जर्मनी के हिस्से आया। 1989 में बर्लिन दीवार के टूटने पर बर्लिन शहर फिर एक हो गया और जर्मनी के एकीकरण के बाद पूरे जर्मनी की राजधानी बना। बर्लिन यूरोप की राजनीति, संस्कृति और विज्ञान का महत्त्वपूर्ण केन्द्र है। यूरोप के यातायात के लिए यह एक धुरी के समान है। यहाँ कई महत्त्वपूर्ण विश्वविद्यालय, संग्रहालय और शोध केन्द्र हैं। यह शहर बहुत तेजी से विकास कर रहा है और यहाँ के समारोह, उत्सव, अग्रणी कलाएँ, वास्तुशिल्प और रात्रि-जीवन काफी प्रसिद्ध हैं। 2019 में 14 मिलियन पर्यटक बर्लिन घुमने आये थे, इसके साथ ही यह दुनिया का शीर्ष पर्यटन स्थलों में से एक बन गया। == स्थिति == 52° 32मि. उत्तरी [[अक्षांश रेखाएँ|अक्षांश]] तथा 13° 24मिनट पूर्वी देशान्तर। यह उत्तर-पूर्वी जर्मनी में [[बाल्टिक सागर]] के तट से 110 मील अंदर की ओर एल्ब और ओडर नदियों के बीच [[स्प्री नदी|स्प्री]] नदी के दोनों किनारों पर बसा हुआ है। [[चित्र:PanoramaBerlin2021.jpg|thumb|center|upright=3.0|[[:en:Fernsehturm Berlin|बर्लिन टीवी टावर]], शहर के लिए मील का पत्थर]] === जलवायु === औसत गर्मियों का दिन तापमान 19 से 25°C के बीच होता है। शरद ऋतु आम तौर पर शांत, बादल छाए हुए होते हैं और थोड़ा तापमान में भिन्नता के साथ नमी लिये होते हैं। == इतिहास == [[चित्र:Dom und Stadtschloss, Berlin 1900.png|thumb|[[:en:Berlin Cathedral|बर्लिन कैथेड्रल]] (बाएं)। [[बर्लिन का रॉयल पैलेस|बर्लिन के रॉयल पैलेस]] (दाएं), प्रशिया राजाओं और जर्मन सम्राटों के निवास। यह 2019 तक खंगाला किया जाएगा।]] यूरोपीय स्तर पर बर्लिन एक नया नगर माना जाता है। इसका विकास प्रारंभ में काल्न (Kalln) और बर्लिन नामक दो गाँवों से शुरू हुआ। बर्लिन स्प्री नदी के दक्षिण में तथा काल्न उत्तर में नदी की दोनों भुजाओं द्वारा निर्मित टापू पर विकसित हुआ। इन दोनों नगरों के नियम एवं प्रशासन पहले बिलकुल अलग अलग थे, फिर भी दोनों सन् [[१३०७|1307]] से सामान्य कार्यपालिका के अंतर्गत रहे। आगे चलकर सन् [[१७०९|1709]] ई. में ये दोनों पूरी तरह संयुक्त हो गए। थोड़े समय बाद पूर्व एवं उत्तर-पूर्व के व्यापार के लिए इन दोनों नगरों की स्थिति अत्यंत महत्वपूर्ण प्रतीत हुई और इस दृष्टि से इनकी बड़ी उन्नति हुई। सामरिक दृष्टि से भी इसका स्थान अद्वितीय समझा गया। इस प्रकार तीव्र व्यापारिक उन्नति के कारण जर्मनी के प्रगतिशील उत्तरी नगरों से इसका संबंध होना आवश्यक हो गया और अंत में अपने उद्देश्यों की पूर्ति के लिए यह [[हैंसियाटिक लीग]] में सम्मिलित हो गया। फिर तो विभिन्न वातावरण एवं परिस्थितियों में बर्लिन शनै: शनै: विकसित होता रहा। [[चित्र:Einstein and Tagore Berlin 14 July 1930.jpg|अंगूठाकार|[[अल्बर्ट आइंस्टीन]] / [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर]], 1930]] 19वीं शताब्दी के प्रारंभ में बर्लिन में बहुत सी आंतरिक एवं बाह्य गड़बड़ियाँ हुईं जिनके कारण इस नगर की उन्नति में बाधाएँ उत्पन्न हुई। आगे चलकर फिर वह उपयुक्त अवसर आया जब नगर की उन्नति भली प्रकार हुई। सन् 1860 से लेकर सन् 1920 तक बर्लिन की सीमा में कोई परिवर्तन नहीं हुआ, यद्यपि सन् 1912 ई. में प्रमुख नगर एवं उसके आस पास के क्षेत्रों की एक संस्था का निर्माण हुआ और इसमें सम्मिलित संपूर्ण क्षेत्रों को विशाल बर्लिन के नाम से संबोधित किया गया। इस संस्था का उद्देश्य सड़कों, रेलों तथा भवन योजनाओं और सामान्य नियंत्रण रखना, आंतरिक सुरक्षा कायम करना एवं जंगलों तथा भवन निर्माण के लिए जमीन उपलब्ध करना था। इसके शीघ्र ही पश्चात् फिर कुछ सुधार करना आवश्यक प्रतीत हुआ। सन् 1920 में बर्लिन में एक नई नगरपालिका स्थापित की गई जिसमें सभी पड़ोसी क्षेत्रों को प्रभावकारी उन्नति की दृष्टि से एक प्रशासन के अंतर्गत रखा गया। इस प्रकार द्वितीय विश्वयुद्ध के पूर्व जर्मनी के इतिहास में बर्लिन का विकास चरमोत्कर्ष पर रहा। [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के पूर्व बर्लिन एक बड़ा समृद्धिशाली और सब प्रकार से उन्नत नगर था। [[यूरोप]] में [[लंदन]] और [[पेरिस]] के बाद इसी का स्थान था। पर द्वितीय विश्वयुद्ध के समय (1945 ई.) नगर में इतना अधिक परिवर्तन हुआ कि इसका सारा ढाँचा ही बदल गया। यह मुख्यत: दो भागों में विभाजित हो गया - एक पश्चिमी बर्लिन और दूसरा पूर्वी बर्लिन। पश्चिमी बर्लिन वस्तुत: पश्चिमी जर्मनी के संघीय गणराज्य की राजधानी के रूप में था और इस पर [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमरीका]], [[ब्रिटेन|ग्रेट ब्रिटेन]] तथा फ्रांस का संयुक्त अधिकार था। पूर्वी बर्लिन पूर्णतया पूर्वी जर्मनी के लोकतान्त्रिक गणराज्य के अंतर्गत हो गया तथा वास्तव में यह [[रूसी साम्राज्य|रूस]] की संरक्षण में था। [[चित्र:Über den Dächern von Berlin 2.jpg|thumb|left|[[:en:Mitte (locality)|बर्लिन-मिटे]] के क्षितिज]] सन् 1945 के पहले नगर की अवस्था को दृष्टिगत करते हुए यह देखा गया कि नगर के पश्चिमी भाग की ओर रहने के लिए मकान बसाए गए थे अर्थात् इसी भाग में लोग बसे। उत्तरपश्चिमी भाग में शैक्षणिक, वैज्ञानिक, एवं मिलिटरी संस्थाओं का विकास हुआ। उत्तरी भाग में यंत्रों के कार्य उन्नत हुए। उत्तर-पूर्वी भाग ऊनी सामान के निर्माण के लिए प्रसिद्ध हुआ। पूर्वी तथा दक्षिण-पूर्वी भाग में रँगाई, फर्नीचर, धातु आदि के उद्योग पनपे और दक्षिणी भाग रेल के उद्योग के लिए प्रसिद्ध हुआ। राजधानी का सामाजिक कार्यालय संबंधी जीवन रॉयल पैलेस से लेकर ब्रैडेनबर्गर टॉर तक अंटरडेन लिंडेन पर केंद्रित हुआ। [[चित्र:Britz Blaschkoallee Hindutempel-002.JPG|thumb|बर्लिन में हिंदू मंदिर (2013)]] द्वितीय विश्वयुद्ध के समय बर्लिन की दशा बिल्कुल खराब हो गई और यह बुरी तरह तहस नहस हो गया। जैसा ऊपर कहा गया है, यह कई भागों में विभाजित हो गया और विभिन्न शक्तियों ने इसपर अपना प्रभुत्व जमा लिया। वास्तव में इस समय यह नगर राजनीतिक खींचा तानी का विषय बन गया था। फिर भी द्वितीय विश्वयुद्ध की समाप्ति के बाद से विभिन्न खंडों में होते हुए भी बर्लिन ने फिर उन्नति करना प्रारंभ किया परंतु वह अपनी पुरानी स्थिति में अब भी नहीं आ सका है। बर्लिन में यातायात तथा संदेशवाहन को देखने से पता चलता है कि पश्चिमी बर्लिन में वायुयान द्वारा आना जाना बहुत अधिक होता है। घेरे के बाद अधिकतर विदेशी भ्रमणकारी वायुयानों द्वारा यहाँ आते जाते रहे हैं। यहाँ के स्थानीय उद्योग धंधों की निर्मित वस्तुएँ वायुयानों द्वारा ही बाहर भेजी जाती रही हैं। वैसे सामान्यत: रेल द्वारा भी यातायात प्रचलित है। कभी कभी सोवियत सरकार द्वारा कुछ बातों को लेकर बीच बीच में विघ्न बाधाएँ उत्पन्न हो जाया करती हैं। == भूगोल == बर्लिन में 12 जिले हैं. 2001 से पहले, बर्लिन में 23 जिले थे, लेकिन विभिन्न शहर जिलों के विलय और [[पश्चिम बर्लिन|पश्चिम]] और [[पूर्वी बर्लिन]] के बीच पुनर्मिलन के बाद अब 12 जिले हैं। == प्रशासन == <gallery mode="packed"> Reichstagsgebäude mit Weihnachtsbaum bei Nacht, Berlin, 151223, ako.jpg|[[संसद]] Rotes Rathaus June 2023 02.jpg|Rotes Rathaus Berlin, administrative divisions (+districts +boroughs -pop) - de - colored (less colors).svg|12 जिलों और बर्लिन के 97 जिलों Berlin-Köpenick-Rathaus DSC6865.jpg|Bezirk Köpenick ]]'' </gallery> == अर्थशास्त्र == सन् 1945 के पहले बर्लिन नगर जर्मनी का प्रसिद्ध व्यापारिक, बीमा, बैकिंग एवं दलाली का केंद्र रहा। साथ ही असंख्य विशाल भवनों के कार्यालय भी रहे। उद्योग धंधों के मामलों में भी यह नगर बेजोड़ रहा और हर प्रकर के [[वैज्ञानिक उपकरण]], बिजली के सामान, मशीनें, मोटरें, वस्त्र, वायुयान, मशीनों के औजार, [[टर्बाइन]], ट्रैक्टर, [[लेंस]] आदि बनाने में यूरोप में इसका प्रमुख स्थान रहा। सन् 1990 के बाद से बर्लिन ने अपनी [[आर्थिक सुधार|आर्थिक क्षमता]] को फिर से कायम करने की कोशिश की परंतु यहाँ की विचित्र कठिन राजनीतिक परिस्थितियों ने पश्चिम बर्लिन को काफी पंगु बना दिया जिससे बेरोजगारी की समस्या काफी बढ़ गई। बर्लिन जर्मनी और यूरोप के सबसे मजबूत आर्थिक केंद्रों में से एक है। 3.7 मिलियन निवासियों के साथ, बर्लिन यूरोपीय संघ का सबसे बड़ा शहर और कई कंपनियों का मुख्यालय है। बर्लिन पर्यटन के मामले में भी समृद्ध है और प्रति वर्ष 13 मिलियन से अधिक आगंतुकों के साथ जर्मनी में सबसे अधिक देखा जाने वाला शहर है। यह भी देखें: [[जर्मनी की अर्थव्यवस्था]] == शिक्षा == <gallery mode="packed"> TUBerlin2021.jpg|Technische Universität Berlin 2016 Charite Hospital.jpg|Charité - Universitätsmedizin Berlin L'université Humboldt (Berlin) (9634657735).jpg|[[हम्बोल्ट बर्लिन विश्वविद्यालय]] ]]'' State Council building in Berlin.jpg|European School of Management and Technology </gallery> {{Seealso|:en:Universities and research institutions in Berlin}} == संस्कृति == <gallery mode="packed"> ShowgirlsBerlin.jpg|Friedrichstadtpalast Philharmonie, Berlin, 170518, ako.jpg|Philharmonie Berlin ]]'' 141227 Berliner Dom.jpg|बर्लिन कैथेड्रल New Year Berlin.jpg|नव वर्ष </gallery> {{Seealso|:de:Kultur Berlins}} == खेल == <gallery mode="packed"> Olympiastadion Berlin 2015.jpg|बर्लिन का ओलंपिक स्टेडियम Lttc4284 07.jpg| टेनिस Clp 20090708 Alte Försterei Eröffnungsspiel 3.jpg|फुटबॉल Berlin Marathon 2016.jpg| बर्लिन मैराथन २००७ के प्रतियोगी ]]'' </gallery> == यातायात == पूर्वी क्षेत्र से द्रुतगामी रेले पूर्वी जर्मनी तथा [[मध्य यूरोप]] के अन्य भागों में पूर्व, पश्चिम रेल यातायात के अंतर्गत, खूब प्रचलित हैं। बर्लिन में एक भाग से दूसरे भाग के बीच यातायात सेवा प्रचलित है परंतु विभागीय सीमाओं पर रेलगाड़ियाँ बदलनी पड़ती हैं। नित्य पूर्वी बर्लिन के लोग पश्चिम बर्लिन में दुकानदारी आदि कार्य करने के लिए जाते रहते हैं। <gallery mode="packed"> Oberbaum Bridge, Berlin.png|बत्वरित परिवहन Classic Days 2019, Berlin (CDB90120).jpg| सड़क परिवहन 2023 Cube Berlin 4.jpg|रेलवे स्टेशन Berlin Brandenburg Airport Terminal 1 at night.jpg| हवाई अड्डा </gallery> == इन्हें भी देखें== * [[बर्लिन की दीवार]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons|Berlin}} *[https://web.archive.org/web/20150302171919/http://www.berlin.de/en/ बर्लिन की आधिकारिक वेबसाइट] (अंग्रेजी) {{जर्मन संघीय गणराज्य के राज्य}} {{जर्मनी के राज्य}} [[श्रेणी:जर्मनी के शहर]] [[श्रेणी:यूरोप में राजधानियाँ]] [[श्रेणी:कॉमन्स पर निर्वाचित चित्र युक्त लेख]] al1s3tbkonjn4u3c9fzj85j1v3bin0v मौलवी खुदाबक़्श खान 0 8457 6628405 5948389 2026-10-11T09:24:34Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628405 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = मौलवी खुदाबक़्श खान | image = Maulvi Khuda Bakhsh.jpg | alt = | caption = | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{Birth date|1842|08|02}} | birth_place = सीवान | death_date = {{Death date and age|1908|08|03|1842|08|02|df=y}} | death_place = पटना | nationality = भारतीय | other_names = | occupation = वकील, ग्रंथालय-संस्थापक | known_for = }} '''मौलवी खुदाबक़्श खान''' [[पटना]] के प्रसिद्ध [[खुदाबक़्श लाइब्रेरी]] के संस्थापक थे जिसे इस्तांबुल सार्वजनिक ग्रंथालय (तुर्की) के बाद दुनिया के दूसरा सबसे बड़े ग्रंथालय के रूप में देखा जाता है। आज यह राष्ट्रीय महत्व की संस्था मान ली गई है क्योंकि 1969 में संसद के एक अधिनियम द्वारा ग्रंथालय का नियंत्रण [[भारत सरकार]] अपने हाथ में ले चुकी है। यहाँ पर [[उर्दू भाषा|उर्दू]], फ़ारसी और अरबी की हजारों पांडुलिपियाँ मौजूद हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.greaterkashmir.com/news/2012/Apr/23/a-tribute-to-khuda-bakhsh-36.asp |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714193040/http://www.greaterkashmir.com/news/2012/Apr/23/a-tribute-to-khuda-bakhsh-36.asp |archive-date=14 जुलाई 2014 |url-status=dead }}</ref> खुदाबक़्श का जन्म 2 अगस्त 1842 को सीवान के क़रीब उखाई गाँव में हुआ था। उनके पूर्वज मुगल राजा आलमगीर की सेवा में थे। उनके पिता पटना में एक प्रसिद्ध वकील थे पर उनकी कमाई का बड़ा हिस्सा किताबें ख़रीदने में जाता था। वे ही पटना में खुदाबख्श को लेकर आये थे। खुदाबक़्श ने 1859 में पटना हाई स्कूल से बहुत अच्छे अंकों के साथ मैट्रिक पास की। उनके पिता ने उन्हें उच्च शिक्षा के लिए कोलकाता भेज दिया। लेकिन वह नए वातावरण में खुद को समायोजित नहीं कर सके और वह अक्सर स्वास्थ्य समस्याओं से ग्रसित रहे। बाद में उन्होंने 1868 में अपनी कानून की शिक्षा पूरी की और पटना में अभ्यास शुरू कर दिया। कम समय में ही वह एक प्रसिद्ध वकील बन गए।<ref>{{cite web |title=खुदा बख्श खां सिवान के प्रसिद्ध व्यक्तित्व |url=https://siwan.nic.in/hi/%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%B6-%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82/ |website=siwan.nic.in}}</ref> 1876 में खुदाबक़्श के पिता का देहान्त हो गया मगर पिता ने वसीयत की कि उनका बेटा 1700 के आसपास पुस्तकों के संग्रह बढ़ाने और इसे एक सार्वजनिक ग्रंथालय स्थापित करने का प्रयास करे। 1877 में वे पटना नगर निगम के उपाध्यक्ष बन गए। उन्हें 1891 में उन्हें 'खान बहादुर' के खिताब से सम्मानित किया गया। शिक्षा और साहित्य के क्षेत्र में उनके योगदान के लिए 1903 में उन्हें उस समय "सीआईबी" के शीर्षक के साथ सम्मानित किया गया। ग्रंथालय का उद्घाटन 1891 में बंगाल के उपराज्यपाल सर चार्ल्स इलियट के द्वारा किया गया। उस समय इस पुस्तकालय में लगभग 4000 हाथ से लिखी गई पुस्तकें थीं। 1895 में वह [[हैदराबाद के निज़ाम]] के उच्च न्यायालय के मुख्य न्यायाधीश के रूप में नियुक्त हुए। तीन साल के लिए वहाँ रहने के बाद, वे फिर पटना लौट आए और पटना में अभ्यास शुरू कर दिया। लेकिन जल्द ही वह पक्षाघात से पीड़ित हो गए और उन्होंने केवल ग्रंथालय तक ही अपनी गतिविधियों को सीमित कर दिया। 3 अगस्त 1908 को उनका निधन हो गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.siwan.bih.nic.in/Khuda.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021630/http://www.siwan.bih.nic.in/Khuda.htm |archive-date=5 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1842 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९०८ में निधन]] [[श्रेणी:बिहार के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय पुस्तकालयाध्यक्ष]] [[श्रेणी:भारत के इतिहासकार]] km8tei9gketg876co5dwimxi78k9jk9 ओम पुरी 0 8529 6628431 6512941 2026-10-11T09:51:54Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* प्रमुख फिल्में */ कड़ियाँ 6628431 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ओम पुरी<!-- | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|OBE}}--> | image = OmPuriSept10TIFF.jpg | caption = ओम पुरी 2010-[[टोरंटो अंतर्राष्ट्रीय फ़िल्म समारोह]] में | birth_date = {{Birth date|1950|10|18|df=yes}} | birth_place = [[अम्बाला]], पंजाब<!--अम्बाला १९६६ से हरियाणा में है, लेकिन १९५० में पंजाब में था।-->, भारत | death_date = {{death date and age|df=yes|2017|1|6|1950|10|18}} | death_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], भारत | death_cause = [[हृदयाघात]] | education = [[राष्ट्रीय नाट्य विद्यालय]]<br />[[भारतीय फिल्म और टेलिविज़न संस्थान]] | occupation = अभिनेता | notable_works = | spouse = सीमा कपूर (1991)<br />नंदिता पुरी (1993–2013) | children= ईशान पुरी | awards = [[पद्म श्री]], [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] | birthname = ओम प्रकाश पुरी | yearsactive = 1972–2017 }} '''ओम पुरी''' [[हिन्दी सिनेमा|हिन्दी फिल्मों]] के एक प्रसिद्ध अभिनेता थे।<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/news-from-bollywood/remembering-om-puri-on-his-birthday/articleshow/66265397.cms|title=14 साल की उम्र में नौकरानी से सेक्स, एक साल में तोड़ी शादी, कुछ ऐसा था ओम पुरी का जीवन|access-date=18 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019042523/https://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/news-from-bollywood/remembering-om-puri-on-his-birthday/articleshow/66265397.cms|archive-date=19 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> इनका जन्म 18 अक्टूबर [[१९५०|1950]] में [[अम्बाला]], पंजाब (अब [[हरियाणा]]) में हुआ। इन्होने [[ब्रिटिश सिनेमा|ब्रिटिश]] तथा [[हॉलीवुड|अमेरिकी सिनेमा]] में भी योगदान किया है। ये [[पद्म श्री|पद्मश्री पुरस्कार]] विजेता भी हैं, जोकि [[भारत की सम्मान प्रणाली|भारत के नागरिक पुरस्कारों]] के पदानुक्रम में चौथा पुरस्कार है। [[हृदयाघात|दिल का दौरा]] पड़ने के कारण 6 जनवरी 2017 को 66 साल की उम्र में इनका निधन हो गया।<ref name = navbharat>[http://m.navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/news-from-bollywood/veteran-actor-ompuri-passes-away-after-a-massive-heart-attack/articleshow/56367796.cms जाने माने बॉलिवुड ऐक्टर ओम पुरी का हार्ट अटैक से निधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106174018/http://m.navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/news-from-bollywood/veteran-actor-ompuri-passes-away-after-a-massive-heart-attack/articleshow/56367796.cms |date=6 जनवरी 2017 }} - [[नवभारत टाइम्स]] - 6 जनवरी 2016</ref> == प्रारंभिक जीवन == ओम पुरी का जन्म 18 अक्टूबर [[१९५०|1950]] में [[हरियाणा]] के [[अम्बाला]] शहर में हुआ।<ref name=bday>{{cite web|url=http://bollywood.bhaskar.com/news/ENT-BOL-birthday-special-om-puri-4780018-PHO.html|title=B'Day: 64 साल के हुए ओम पुरी, पढ़ें उनके कुछ फेमस डायलॉग्स|publisher=[[दैनिक भास्कर]]|date=18 अक्टूबर 2014|accessdate=19 अक्टूबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020192454/http://bollywood.bhaskar.com/news/ENT-BOL-birthday-special-om-puri-4780018-PHO.html|archive-date=20 अक्तूबर 2014|url-status=dead}}</ref> उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा अपने ननिहाल पंजाब के [[पटियाला]] से पूरी की। 1976 में [[भारतीय फिल्म और टेलिविज़न संस्थान|पुणे फिल्म संस्थान]] से प्रशिक्षण प्राप्त करने के बाद ओमपुरी ने लगभग डेढ़ वर्ष तक एक स्टूडियो में अभिनय की शिक्षा दी। बाद में ओमपुरी ने अपने निजी थिएटर ग्रुप "मजमा" की स्थापना की। <ref>{{cite web|url=http://www.patrika.com/news/birthday-special-intersting-facts-about-om-puri/1038166|title=बर्थ डे स्पेशल : ओमपुरी को निकाला था नौकरी से, करना पड़ा ढ़ाबे में काम|publisher=पत्रिका|date=18 अक्टूबर 2014|accessdate=19 अक्टूबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019080941/http://www.patrika.com/news/birthday-special-intersting-facts-about-om-puri/1038166|archive-date=19 अक्तूबर 2014|url-status=live}}</ref> एम पुरी पंजाबफैमिली में अंबाला में पैदा हुआ था। उनके पिता रेलवे और भारतीय सेना में काम करते थे। [5] जैसा कि उनके पास कोई [[जन्म प्रमाण पत्र]] या अभिलेख नहीं था, उनके परिवार को उनके जन्म और जन्म के बारे में अनिश्चित था, हालांकि उनकी मां ने उन्हें बताया कि वह हिंदू त्योहार दशहरा के दो दिन बाद पैदा हुए थे। जब उन्होंने अपनी पढ़ाई शुरू की, तब उनके चाचा ने 9 मार्च 1 9 50 को अपने "आधिकारिक" जन्मदिन के रूप में, हालांकि, जब वह बॉम्बे में चले गए तब पुरी ने 1 9 50 में दशहरा मनाने के लिए 18 अक्टूबर के रूप में अपनी जन्म तिथि स्थापित करने के लिए देखा। [ 6] पुरी एक वंचित पृष्ठभूमि से आया था। जब वह छह साल का था, तो उनके पिता जो रेलवे कर्मचारी थे, उन्हें सीमेंट की चोरी के आरोपों पर रोक लगा दी गई थी। इसके परिणामस्वरूप उनके परिवार बेघर हो गए। पुरी के भाई को मिलना समाप्त करने के लिए, एक कुली (रेलवे पोर्टर) के रूप में काम किया और पुरी स्थानीय चाय की दुकान में काम करता था। [7] उसके बाद, अपने परिवार की सहायता करने के लिए, उन्हें सात साल की उम्र में काम करना शुरू करना पड़ा। उन्होंने अजीब काम किया, एक पड़ोस ढाबा (स्ट्रीट साइड फूड स्टाल) में काम किया, एक चाय की दुकान और रेलवे के नजदीक के पास से कोयला लाकर अपने परिवार का समर्थन किया। [8] बाद में एक दासी नौकर ने उन्हें और उनके भाई के बच्चों को लाया। [9] == फिल्मी सफर == ओम पुरी ने अपने फ़िल्मी सफर की शुरुआत मराठी नाटक पर आधारित फ़िल्म 'घासीराम कोतवाल' से की थी।<ref name=bday/> वर्ष 1980 में रिलीज फ़िल्म "आक्रोश" ओम पुरी के सिने करियर की पहली हिट फ़िल्म साबित हुई।पुरी की पहली फ़िल्म चोर चोर छप जा, एक बच्चों की फ़िल्म थी। इस समय के दौरान, समाप्त करने के लिए उन्होंने अभिनेता स्टूडियो में भी काम किया, जहां गुलशन ग्रोवरंद जैसे भविष्य के कलाकार [[अनिल कपूर]] उनके छात्र होंगे। [12] इसके बाद पुरी ने कई भारतीय फ़िल्मों में काम किया, साथ ही यूनाइटेड किंगडम और संयुक्त राज्य में कई फ़िल्में बनाई। [13] पुरी ने 1 9 76 की मशहूर फ़िल्म घोरीराम कोतवाल की मुख्यधारा फ़िल्मों की शुरुआत की, [9] [14] विजय तेंदुलकर द्वारा इसी नाम के एक मराठी नाटक पर आधारित। [14] यह एच हरहरन और मणी कौल द्वारा एफटीआईआई के 16 स्नातकों के साथ सहयोग में निर्देशित था। [15] उन्होंने दावा किया है कि उन्हें अपने सर्वोत्तम काम के लिए "मूंगफली" का भुगतान किया गया था। [16] अमरीश पुरी, [[नसीरुद्दीन शाह]], शबाना आज़मी और [[स्मिता पाटिल]] के साथ, वे मुख्य कलाकारों में से एक थे, जिन्हें भाभी भवई (1 9 80), सद्गाती (1 9 81), अर्ध सत्य (1 9 82) जैसी कला फ़िल्मों में शामिल किया गया था। मिर्च मसाला (1 9 86) और धारावी (1 99 2)। [1 9 8] डिस्को डांसर (1 9 82) में जिमी के प्रबंधक, [18] अर्ध सत्य (1 9 82) में पुलिस इंस्पेक्टर, [18], अकोस में पीड़ित आदिवासी जैसे कई अपरंपरागत भूमिकाओं में उनके प्रदर्शन के लिए उन्हें समीक्षकों द्वारा प्रशंसित समीक्षित किया गया था [18] जिसके लिए उन्हें सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार मिला; [1 9] विनोद का चाचा ज़माना (1 9 85 फ़िल्म) माचिस (1 99 6) में सिख मलिक के एक सेल के नेता थे; 1 99 7 में व्यावसायिक फ़िल्म गुप्त में फिर से एक कठिन पुलिस के रूप में; और धूप (2003) में एक शहीद सिपाही के साहसी पिता के रूप में। 1 999 में, पुरी ने कन्नड़ फ़िल्म ए के में अभिनय किया। 47 एक सख्त पुलिस अधिकारी के रूप में जो शहर को अंडरवर्ल्ड से सुरक्षित रखने की कोशिश करता है-यह एक विशाल व्यावसायिक हिट बन गया। फ़िल्म में पुरी का अभिनय यादगार है उन्होंने कन्नड़ संवादों के लिए अपनी आवाज दी उसी वर्ष, उन्होंने सफल ब्रिटिश कॉमेडी फ़िल्म ईस्ट ईस्ट में अभिनय किया, जहां उन्होंने इंग्लैंड के उत्तर में पहली पीढ़ी के पाकिस्तानी आप्रवासी खेला, [17] अपने बहुत अधिक पश्चिमी बच्चों के साथ आने के लिए संघर्ष किया। ==व्यक्तिगत जीवन == पुरी ने 1991 में अभिनेता [[अन्नू कपूर]] की बहन निदेशक / लेखक सीमा कपूर से शादी की, लेकिन उनकी शादी आठ महीने बाद खत्म हो गई। 1993 में, उन्होंने पत्रकार नंदीता पुरी से विवाह किया,<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/entertainment-38530495|title=क्यों टूटी थी ओम पुरी की दूसरी शादी?|access-date=18 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019003027/https://www.bbc.com/hindi/entertainment-38530495|archive-date=19 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> जिनके साथ उनके पास ईशान नाम का एक बेटा था। 2009 में, नंदीता ने अपने पति की एक जीवनी लिखी, जिसका शीर्षक अनलिली हीरो: द स्टोरी ऑफ ओम पुरी। पुस्तक के प्रकाशन पर, पुरी ने अपने पिछले रिश्तों के स्पष्ट विवरण को शामिल करने पर अपने क्रोध की बात की। 2013 में, नंदीता ने उनके खिलाफ घरेलू हिंसा का आरोप दायर किया, और दोनों ने जल्द ही बाद में न्यायिक अलगाव का विकल्प चुना। ==निधन== 6 जनवरी 2017 को दिल का दौरा पड़ने से 66 साल की उम्र में इनका निधन हो गया।<ref name = navbharat /> ===प्रतिक्रिया=== *ओम पुरी की मौत पर एक्टर्स [[रज़ा मुराद|रजा मुराद]] ने दुख जताया है। उन्होंने कहा कि ओम पुरी ने बीच में बहुत ज्यादा शराब पीनी शुरू कर दी, जिसकी वजह से उनकी सेहत खराब हो गई।<ref name=navbharat /> == प्रमुख फिल्में == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |2020 |गुल मकई | | |- |[[:श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2008]] || [[मेरे बाप पहले आप (2008 फ़िल्म)|मेरे बाप पहले आप]] || माधव माथुर || |- |[[:श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2008]] || [[देहली 6 (2008 फ़िल्म)|देहली 6]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[इस प्यार को क्या नाम दूँ (2007 फ़िल्म)|इस प्यार को क्या नाम दूँ]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[शूट ऑन साइट (2007 फ़िल्म)|शूट ऑन साइट]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[ढोल (2007 फ़िल्म)|ढोल]] || त्रिपाठी || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[चार्ली विल्सन्स वार (2007 फ़िल्म)|चार्ली विल्सन्स वार]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[देल्ही हाइट्स (2007 फ़िल्म)|देल्ही हाइट्स]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[फूल एन फाइनल (२००७ फ़िल्म)|फूल एन फाइनल]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[मालामाल वीकली (2006 फ़िल्म)|मालामाल वीकली]] || बलवंत 'बलु' || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[बाबुल (2006 फ़िल्म)|बाबुल]] || बलवंत || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[चुप चुप के]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[डॉन (2006 फ़िल्म)|डॉन]] || विशाल मलिक || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[रंग दे बसंती]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[द हैंगमैन (2010 फ़िल्म)|द हैंगमैन]] || शिव || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[मुम्बई एक्सप्रेस (2005 फ़िल्म)|मुम्बई एक्सप्रेस]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[दीवाने हुए पागल]] || महबूब/वैज्ञानिक खुराना || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[क्योंकि (फ़िल्म)|क्योंकि]] || डॉक्टर खुराना || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[अमर जोशी शहीद हो गया (2005 फ़िल्म)|अमर जोशी शहीद हो गया]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[किस्ना (2005 फ़िल्म)|किस्ना]] || जुमान मासूम किश्ती || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[मंगल पांडे: द राइज़िंग|द राइज़िंग]] || कथा कहने वाला || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[द किंग ऑफ बॉलीवुड (2004 फ़िल्म)|द किंग ऑफ बॉलीवुड]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[ए के ४७ (2004 फ़िल्म)|ए के ४७]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[देव (2004 फ़िल्म)|देव]] || स्पेशल कमिश्नर तेजिन्दर खोसला || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[क्यूँ! हो गया ना...]] || मिस्टर खन्ना || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[युवा (2004 फ़िल्म)|युवा]] || प्रोसोनजीत भट्टाचार्य || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[लक्ष्य (2004 फ़िल्म)|लक्ष्य]] || सूबेदार मेजर प्रीतम सिंह || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[स्टॉप! (2004 फ़िल्म)|स्टॉप!]] || आनन्द मेहरा || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[आन (2004 फ़िल्म)|आन]] || कमिश्नर खुराना || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[कगार (2003 फ़िल्म)|कगार]] || सब-इंस्पेक्टर गोखले || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[काश आप हमारे होते (2003 फ़िल्म)|काश आप हमारे होते]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[आपको पहले भी कहीं देखा है]] || सैम || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[तेरे प्यार की कसम (2003 फ़िल्म)|तेरे प्यार की कसम]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[मकबूल (2003 फ़िल्म)|मकबूल]] || इंस्पेक्टर पंडित || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[एक और एक ग्यारह (2003 फ़िल्म)|एक और एक ग्यारह]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[द सी केप्टेन्स टेल (2003 फ़िल्म)|द सी केप्टेन्स टेल]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[मिस इण्डिया: द मिस्टरी (2003 फ़िल्म)|मिस इण्डिया: द मिस्टरी]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[चुपके से (2003 फ़िल्म)|चुपके से]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[कोड ४६ (2003 फ़िल्म)|कोड ४६]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[धूप (२००३ चलचित्र)|धूप]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[सैकन्ड जनरेशन (2003 फ़िल्म)|सैकन्ड जनरेशन]] || शर्मा || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[व्हाइट टीथ (2002 फ़िल्म)|व्हाइट टीथ]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[अंश (2002 फ़िल्म)|अंश]] || भगत पाण्डे || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[प्यार दीवाना होता है (2002 फ़िल्म)|प्यार दीवाना होता है]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[शरारत (2002 फ़िल्म)|शरारत]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[माँ तुझे सलाम (2002 फ़िल्म)|माँ तुझे सलाम]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[घाव (2002 फ़िल्म)|घाव]] || इंस्पेक्टर गौतम || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[आवारा पागल दीवाना]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[मर्डर (2002 फ़िल्म)|मर्डर]] || आकाश गुप्ता || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[क्रांति (2002 फ़िल्म)|क्रांति]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[पिता (2002 फ़िल्म)|पिता]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[द मिस्टिक मसियूर (2001 फ़िल्म)|द मिस्टिक मसियूर]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[गुरु महागुरु (2001 फ़िल्म)|गुरु महागुरु]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[हैपी नाउ (2001 फ़िल्म)|हैपी नाउ]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[फर्ज़ (2001 फ़िल्म)|फ़र्ज़]] || ए सी पी अर्जुन सिंह || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[दीवानापन (2001 फ़िल्म)|दीवानापन]] || सूरज के पिता || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[द ज़ूकीपर (2001 फ़िल्म)|द ज़ूकीपर]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[बॉलीबुड कौलिंग (2001 फ़िल्म)|बॉलीबुड कौलिंग]] || सुब्रमणियम || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[द पैरोल ऑफीसर (2001 फ़िल्म)|द पैरोल ऑफीसर]] || जॉर्ज || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[इण्डियन (2001 फ़िल्म)|इण्डियन]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[ग़दर: एक प्रेम कथा|ग़दर]] || कथा कहने वाला || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[दुल्हन हम ले जायेंगे]] || भोला नाथ || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[घात (2000 फ़िल्म)|घात]] || अजय पाण्डे || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[कुरु्क्षेत्र (2000 फ़िल्म)|कुरु्क्षेत्र]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[पुकार (2000 फ़िल्म)|पुकार]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[कुंवारा (2000 फ़िल्म)|कुंवारा]] || बलराज सिंह || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[हे राम (2000 फ़िल्म)|हे राम]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[बस यारी रखो (2000 फ़िल्म)|बस यारी रखो]] || टॉम || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[ज़िन्दगी ज़िन्दाबाद (2000 फ़िल्म)|ज़िन्दगी ज़िन्दाबाद]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[हेरा फेरी (2000 फ़िल्म)|हेरा फेरी]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[ईस्ट इज़ ईस्ट (1999 फ़िल्म)|ईस्ट इज़ ईस्ट]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[खूबसूरत (1999 फ़िल्म)|खूबसूरत]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[चाइना गेट (1998 फ़िल्म)|चाइना गेट]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[चाची ४२० (1998 फ़िल्म)|चाची ४२०]] || बनवारीलाल पाण्डे || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[सच अ लौंग जर्नी (1998 फ़िल्म)|सच अ लौंग जर्नी]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[विनाशक (1998 फ़िल्म)|विनाशक]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[प्यार तो होना ही था]] || इंस्पेक्टर ख़ान || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[माई सन इज़ फेनैटिक (1997 फ़िल्म)|माई सन इज़ फेनैटिक]] || परवेज़ || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[आस्था (1997 फ़िल्म)|आस्था]] || अमर || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[चुप (1997 फ़िल्म)|चुप]] || केशप || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[ज़मीर (1997 फ़िल्म)|ज़मीर]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[ज़ोर (1997 फ़िल्म)|ज़ोर]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[निर्णायक (1997 फ़िल्म)|निर्णायक]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[मृत्युदंड (फ़िल्म)|मृत्युदंड]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[गुप्त (फ़िल्म)|गुप्त]] || इंस्पेक्टर ऊधम सिंह || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[भाई (1997 फ़िल्म)|भाई]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[माचिस (1996 फ़िल्म)|माचिस]] || सनातन || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[प्रेम ग्रंथ]] || बलिराम || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[घातक (1996 फ़िल्म)|घातक]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[द घोस्ट एंड द डार्कनैस (1996 फ़िल्म)|द घोस्ट एंड द डार्कनैस]] || अबदुल्ला || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[राम और श्याम (1996 फ़िल्म)|राम और श्याम]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[कृष्णा (1996 फ़िल्म)|कॄष्णा]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[ब्रदर्स इन ट्रबल (1995 फ़िल्म)|ब्रदर्स इन ट्रबल]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[कर्तव्य (1995 फ़िल्म)|कर्तव्य]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी बंगाली फ़िल्म|1995]] || [[टार्गेट (1995 फ़िल्म)|टार्गेट]] || || बंगाली फ़िल्म |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[आतंक ही आतंक (1995 फ़िल्म)|आतंक ही आतंक]] || शरद जोशी || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[त्रियाचरित्र (1994 फ़िल्म)|त्रियाचरित्र]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[पतंग (1994 फ़िल्म)|पतंग]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[वो छोकरी (1994 फ़िल्म)|वो छोकरी]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[द्रोह काल (1994 फ़िल्म)|द्रोह काल]] || डी सी पी अभय सिंह || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[वॉल्फ (1994 फ़िल्म)|वॉल्फ]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[तर्पण (1994 फ़िल्म)|तर्पण]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी अंग्रेजी फ़िल्म|1993]] || [[इन कस्टडी (1993 फ़िल्म)|इन कस्टडी]] || देवेन || अंग्रेजी फ़िल्म |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[द बर्निंग सीज़न (1993 फ़िल्म)|द बर्निंग सीज़न]] || राजीव शर्मा || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[अंकुरम (1993 फ़िल्म)|अंकुरम]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[माया (1993 फ़िल्म)|माया]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[करन्ट (1992 फ़िल्म)|करन्ट]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी अंग्रेजी फ़िल्म|1992]] || [[सिटी ऑफ जॉय (1992 फ़िल्म)|सिटी ऑफ जॉय]] || || अंग्रेजी फ़िल्म |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[अंगार (1992 फ़िल्म)|अंगार]] || परवेज़ हुसैन || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[रात (1992 फ़िल्म)|रात]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[ज़ख्मी सिपाही (1992 फ़िल्म)|ज़ख्मी सिपाही]] || ओम चौधरी || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[धारावी (फ़िल्म)|धारावी]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[कर्म योद्धा (1992 फ़िल्म)|कर्म योद्धा]] || सब-इंस्पेक्टर पटवर्धन || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[पत्थर (1991 फ़िल्म)|पत्थर]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[इरादा (1991 फ़िल्म)|इरादा]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[मीना बाज़ार (1991 फ़िल्म)|मीना बाज़ार]] || अभिनेता || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[सैम एंड मी (1991 फ़िल्म)|सैम एंड मी]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[नरसिम्हा (फ़िल्म)|नरसिम्हा]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[अंतर्नाद (1991 फ़िल्म)|अंतर्नाद]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[घायल (फ़िल्म)|घायल]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[दिशा (1990 फ़िल्म)|दिशा]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी दूरदर्शन धारावाहिक फ़िल्म|1989]] || [[मिस्टर योगी (1989 फ़िल्म)|मिस्टर योगी]] || || दूरदर्शन धारावाहिक फ़िल्म |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[इलाका (फ़िल्म)|इलाका]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[हम फ़रिश्ते नहीं (1988 फ़िल्म)|हम फ़रिश्ते नहीं]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[एक ही मकसद (1988 फ़िल्म)|एक ही मकसद]] || राम कुमार वर्मा || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[भारत एक खोज (1988 फ़िल्म)|भारत एक खोज]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[सुस्मान (1987 फ़िल्म)|सुस्मान]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[गोरा (1987 फ़िल्म)|गोरा]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[मरते दम तक]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[तमस (१९८६ फ़िल्म)|तमस]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी दूरदर्शन धारावाहिक फ़िल्म|1986]] || [[यात्रा (1986 फ़िल्म)|यात्रा]] || || दूरदर्शन धारावाहिक फ़िल्म |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी पंजाबी फ़िल्म|1986]] || [[लौंग दा लश्कारा (1986 फ़िल्म)|लौंग दा लश्कारा]] || || पंजाबी फ़िल्म |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[जेनेसिस (1986 फ़िल्म)|जेनेसिस]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[न्यू देहली टाइम्स (1986 फ़िल्म)|न्यू देहली टाइम्स]] || अजय सिंह || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[अघात (1985 फ़िल्म)|अघात]] || माधव वर्मा || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[नसूर (1985 फ़िल्म)|नसूर]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[साँझी (1985 फ़िल्म)|साँझी]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[ज़माना (1985 फ़िल्म)|ज़माना]] || श्यामलाल || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[मिर्च मसाला (1985 फ़िल्म)|मिर्च मसाला]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[गिद्ध (1984 फ़िल्म)|गिद्ध]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[पार (1984 फ़िल्म)|पार]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[रावण (1984 फ़िल्म)|रावण]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[राम की गंगा (1984 फ़िल्म)|राम की गंगा]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[तरंग (1984 फ़िल्म)|तरंग]] || नामदेव || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[माटी माँगे खून (1984 फ़िल्म)|माटी माँगे खून]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[होली (1984 फ़िल्म)|होली]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[पार्टी (1984 फ़िल्म)|पार्टी]] || अविनाश || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी दूरदर्शन धारावाहिक फ़िल्म|1984]] || [[द ज्वैल इन द क्राउन (1984 फ़िल्म)|द ज्वैल इन द क्राउन]] || || दूरदर्शन धारावाहिक फ़िल्म |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[अर्द्ध सत्य (1983 फ़िल्म)|अर्द्ध सत्य]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[जाने भी दो यारों (1983 फ़िल्म)|जाने भी दो यारों]] || आहूजा || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[डिस्को डांसर (1983 फ़िल्म)|डिस्को डांसर]] || डेविड ब्राउन || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[चोख (1983 फ़िल्म)|चोख]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[मंडी (1983 फ़िल्म)|मंडी]] || राम गोपाल || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[बेकरार (1983 फ़िल्म)|बेकरार]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[गाँधी (फ़िल्म)|गाँधी]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[विजेता (1982 फ़िल्म)|विजेता]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[आरोहण (1982 फ़िल्म)|आरोहण]] || || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी बंगाली फ़िल्म|1981]] || [[सदगति (१९८१ फ़िल्म)|सद्गति]] || || बंगाली फ़िल्म |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[कलयुग (1981 फ़िल्म)|कलयुग]] || भवानी पाण्डे || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[अलबर्ट पिन्टो को गुस्सा क्यों आता है (1980 फ़िल्म)|अलबर्ट पिन्टो को गुस्सा क्यों आता है]] || मधु || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[भवनी भवाई (1980 फ़िल्म)|भवनी भवाई]] || || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[चन परदेसी (1980 फ़िल्म)|चन परदेसी]] || तुलसी || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[स्पर्श (1980 फ़िल्म)|स्पर्श]] || दुबे || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[आक्रोश (1980 फ़िल्म)|आक्रोश]] || || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[शायद (1979 फ़िल्म)|शायद]] || || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[साँच को आँच नहीं (1979 फ़िल्म)|साँच को आँच नहीं]] || || |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] || [[अरविन्द देसाई की अजीब दास्तान (1978 फ़िल्म)|अरविन्द देसाई की अजीब दास्तान]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[गोधूलि (1977 फ़िल्म)|गोधूलि]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[भूमिका (1977 फ़िल्म)|भूमिका]] || || |- |[[:श्रेणी:1976 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1976]] || [[घासीराम कोतवाल (1976 फ़िल्म)|घासीराम कोतवाल]] || || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Om Puri|ओम पुरी}} *{{IMDb name|0700875}} * [https://web.archive.org/web/20111230090555/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2008/04/080406_ekmulaqat_om.shtml एक मुलाक़ात अभिनेता ओम पुरी के साथ] {{श्रेष्ठ अभिनेता के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर लाइफ़ टाइम अचीवमेंट पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1950 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०१७ में निधन]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:श्रेष्ठ अभिनेता के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] sev4aocnkgywfhxt4olrmny9qw55gvr मत्स्य 0 10924 6628414 6453278 2026-10-11T09:26:29Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628414 wikitext text/x-wiki {{about|भारत की मत्स्य जनजाति}} * [[मत्स्य राज]], महाजनपद मत्स्य जनपद मग 4000 ई.पू. आर्यों का अपने मूल स्थान से भारत में प्रवेश हआ और धीरे-धीरे भारत में फैलते चले गये । भारत में प्रारम्भिक आर्य संक्रमण के बाद राजस्थान में आर्य नों का प्रवेश हुआ और मत्स्य जनपद उन जनपदों में से एक था। मत्स्य जनपद जयपुर-अलवर-भरतपुर-सवाई माधोपुर के मध्यवर्ती क्षेत्र में फैला हआ ऐसा अनुमान है कि इसका विस्तार चम्बल की पहाड़ियों से पंजाब में सरस्वती नदी के सीमावर्ती जंगल तक था। • मस्त्य महाजनपद के प्रमुख सम्राट सम्राट विराट - (सेवरिया वंश मीणा)- विराट नगर मत्स्य जनपद [[ऋग्वेद]] में मत्स्यों का एक प्रमुख आर्य समूह के रूप में उल्लेख किया गया है। कौषितकी उपनिषद् और [[शतपथ ब्राह्मण]] ग्रन्थों में भी इस महाजनपद का उल्लेख मिलता है। शतपथ ब्राह्मण में ध्वसन द्वैतवन को मत्स्यों का राजा कहा गया है। इस राजा ने सरस्वती नदी के तट पर हुए अश्वमेध यज्ञ में भाग लिया था। अतः प्राचीनकाल में मत्स्य महाजनपद एक महत्वपूर्ण महाजनपद था। महाभारतकाल में विराट नामक राजा मत्स्य महाजनपद का शासक था। ऐसी मान्यता है कि इसी ने जयपुर से 85 किलोमीटर की दूरी पर विराटनगर अथवा विराटपुर (वर्तमान बैराठ) बसाया था और इस नगर को मत्स्य जनपद की राजधानी बनाया। महाभारत के विवरणानुसार पाण्डवों ने अपने अज्ञातवास का अन्तिम वर्ष छद्मवेष में विराट राजा की सेवा में व्यतीत किया था। मत्स्य महाजनपद में दीर्घावधि तक राजतन्त्र बना रहा और उसकी शासन व्यवस्था वैदिक युग के अन्य राजतन्त्रात्मक जनपदों की भाँति ही रही होगी। मत्स्यों के पड़ोस में शाल्व बसे हुए थे। शाल्व जनपद वर्तमान अलवर क्षेत्र में फैला हुआ था। मत्स्य महाजनपद को प्रारम्भ से ही अनेक मुसीबतों का सामना करना पड़ा। वस्तुतः आर्यों के संक्रमण काल में सभी प्रमुख आर्य जनपद अपनी-अपनी सीमाओं और राजनीतिक सत्ता के प्रभाव को बढ़ाने में संलग्न थे। शाल्वों की भांति चेदि महाजनपद भी मत्स्य का पड़ोसी था और दोनों के मध्य भी प्रायः संघर्ष हुआ करता था। एक बार चेदि महाजनपद ने बड़े पैमाने पर मत्स्य महाजनपद पर आक्रमण कर दिया। इस संघर्ष में मत्स्य बुरी तरह से पराजित हुए और चेदियों ने मत्स्य महाजनपद को जीत कर अपने राज्य में मिला लिया। महाभारत से ही यह जानकारी मिलती है कि सहज नामक राजा ने चेदि और मत्स्य दोनों महाजनपदों पर सम्मिलित रूप से शासन किया था परन्तु सहज का तिथिक्रम निर्धारित करना दुष्कर कार्य है। सम्भव है कि चेदियों का प्रभुत्व अधिक समय तक कायम नहीं रह पाया हो और कुछ समय बाद मत्स्य महाजनपद स्वतन्त्र हो गया। सिकन्दर महान के आक्रमण का मत्स्य महाजनपद पर यद्यपि कोई प्रत्यक्ष प्रभाव नहीं पड़ा परन्तु अप्रत्यक्ष रूप से उसके आक्रमण ने मत्स्यों के लिए नई समस्या उत्पन्न कर दी। सिकन्दर के आक्रमण से जर्जरित परन्तु अपनी स्वतन्त्रता को सुरक्षित रखने में उत्सुक दक्षिण पंजाब की मालव,शिवि तथा अर्जुनायन जातियाँ,जो अपने साहस एवं शौर्य के लिए प्रसिद्ध थीं, अन्य जातियों के साथ राजस्थान में आयीं और अपनी-अपनी सुविधानुसार यहाँ बस गईं। भरतपुर और अलवर के क्षेत्र में अर्जुनायन बस गये। अजमेर-टोंक मेवाड़ के आंचल में मालवों ने अपना निवास बनाया और चित्तौड़ के आस-पास (मध्यमिका नगरी) शिवियों ने अपना देश जमाया। इन नये पड़ौसियों के आगमन का मत्स्य के राजनैतिक प्रभाव पर प्रतिकूल प्रभाव पडा। शनैः शनैः उसकी शक्ति क्षीण होती गई और अर्जुनायन तथा मालवों की शक्ति सुदृढ़ हो गई। चेदियों से स्वतन्त्र होने के बाद मत्स्य जनपद को मगध की साम्राज्य-लिप्सा का शिकार होना पड़ा। मगध के सम्राटों ने भारत के अन्य भागों के जनपदों के समान मत्स्य महाजनपद को भी जीतकर अपने साम्राज्य में मिला लिया। प्रामाणिक ऐतिहासिक सामग्री के अभाव में यह नहीं कहा जा सकता कि सबसे पहले इसे मगध के किस राजवंश ने जीता। अधिकांश विद्वानों की मान्यता है कि मगध के नन्द सम्राटों के समय में मत्स्य जनपद को अपनी स्वतन्त्रता से हाथ धोना पड़ा। मौयों ने तो निश्चित रूप से मत्स्य जनपद पर काफी लम्बे समय तक शासन किया था। मत्स्य की राजधानी विराट (बैराठ) से प्राप्त अशोककालीन अवशेष और बौद्ध स्मारक इसके प्रमाण हैं। संक्षेप में, राजस्थान का मत्स्य महाजनपद ईसा पूर्व की छठी सदी में और उससे भी अति प्राचीनकाल में प्राचीन भारत का एक प्रभावशाली महाजनपद था। बैराठ की सभ्यता राजस्थान राज्य के उत्तर-पूर्व में जयपुर जिले के शाहपुरा उपखण्ड में विराटनगर कस्बा (बैराठ) एक तहसील मुख्यालय है। यह क्षेत्र पुरातत्त्व एवं इतिहास की दृष्टि से अत्यन्त महत्त्वपूर्ण क्षेत्र है। प्राचीनकाल में इस क्षेत्र का उल्लेख ‘मत्स्य जनपद’, मत्स्य देश के रूप में मिलता है। यह क्षेत्र वैदिक युग से वर्तमान काल तक अपना विशिष्ट महत्त्व प्रदर्शित करता रहा है। यह क्षेत्र चारों ओर से पर्वतों से घिरा हुआ है। यहाँ की खुदाई में प्राप्त सामग्री से अनुमान लगाया जाता है कि यह क्षेत्र सिन्धु घाटी के प्रागैतिहासिक काल का समकालीन है। बराठ सभ्यता के उत्खनन में 36 मुद्राएँ मिली हैं। इनमें से आठ पंच मार्क चाँदी की मुद्राएँ हैं और 28 इण्डो-ग्रीक तथा यूनानी शासकों की मुद्राएँ हैं । इस सभ्यता में भवन निर्माण के लिए मिट्टी की बनाई गई ईंटों का अधिक प्रयोग किया जाता था। उत्खनन से प्राप्त खण्डहर के अवशेषों से यहाँ गोदाम तथा चबूतरों के अस्तित्व का संकेत मिलता है। खुदाई में मिट्टी के बर्तन भी मिले हैं जिन पर स्वास्तिक तथा त्रिरल चक्र के चिह्न अंकित हैं। खुदाई में मिट्टी के बने पूजा-पात्र, थालियाँ, लोटे, मटके, खप्पर, नाचते हुए पक्षी, कुण्डियाँ, घड़े आदि भी प्राप्त हुए हैं। बैराठ सभ्यता में ईंटों का आकार अलग-अलग है । फर्श पर बिछाने के लिए जो टाइलें काम में ली गई हैं, उनका आकार बड़ा है। इन ईंटों की बनावट [[मुअनजो-दड़ो|मोहनजोदड़ो]] में मिली ईंटों के समान है। बैराठ में बौद्धमठ व मन्दिरों के अवशेष भी प्राप्त हुए हैं । बैराठ नगर के चारों ओर टीले हैं जिनमें से बीजक की पहाड़ी, भोमला की डूंगरी तथा महादेवजी की डूंगरी अधिक महत्त्वपूर्ण है। बैराठ का मौर्यकाल में बौद्ध धर्मानुयायियों का एक प्रसिद्ध केन्द्र होना-मौर्यकाल – बैराठ क्षेत्र का विशेष महत्त्व था। इस कारण दीर्घकाल से पुराविदों के लिए यह आकर्षण का रहा है। 1837 ई. में कैप्टन बर्ट ने बीजक डंगरी पर मौर्यकालीन ब्राह्मी लिपि में उत्काण स अशोक के शिलालेख की खोज की। स्थानीय लोग इस लेख को बीजक कहकर पुकारत । कारण से इस डूंगरी का नाम ‘बीजक डूंगरी’ पड़ गया। 1840 ई. में इस अभिलेख का काटकर कोलकाता संग्रहालय में ले जाया गया। 1871-72 ई. में काला सर्वेक्षण किया जिसके अन्तर्गत ‘भीम डूंगरी’ में एक और अशोक का शिलालख में कार्लाइल ने इस क्षेत्र का आया। 1936 ई. में दयाराम साहनी ने ‘बीजक डूंगरी’ पर पुरातात्विक उत्खनन किया. 1990 ई. में बैराठ करते।कालीन अशोक स्तम्भ, बौद्ध मन्दिर एवं बौद्ध विहार आदि के ध्वंसावशेषों की प्राप्ति 500 ई. में बैराठ कस्बे के निकट इन पहाड़ियों (गणेश डूंगरी, भीम डूंगरी एवं बीजक ही में स्थित शैलाश्रयों में अनेक शैलचित्र खोजे गए। (1) बौद्ध स्तूप – बीजक डूंगरी के शिखर पर दो प्लेटफार्म हैं । उत्खनन के दौरान निचले पार्म पर बौद्ध स्तूप के पुरावशेष प्राप्त हुए हैं। यह गोलाकार स्तूप, स्तम्भों पर आधारित पार के पत्थर से निर्मित था। इसके पूर्व की ओर 6 फुट चौड़ा द्वार तथा स्तूप के चारों ओर फट चौडा गोलाकार परिक्रमा मार्ग था। उत्खनन में स्तम्भ एवं छत्र के टूटे हुए प्रस्तरावशेष मिले हैं। (2) बौद्ध विहार – बीजक डूंगरी के 5-7 मीटर ऊँचे प्लेटफार्म पर एक बौद्ध विहार के ध्वंसावशेष प्राप्त हुए हैं। यहाँ बौद्ध धर्मानुयायी साधना या उपासना करते थे। यहाँ की छोटी-छोटी कोठरियाँ साधना-कक्ष स्वरूप दिखाई देती हैं। इस विहार में 6-7 छोटे कमरे बने हुए हैं। विहार की दीवारें 20 इंच मोटी हैं । कमरों में जाने के लिए तंगमार्ग हैं । गोदाम तथा चबूतरे इस विहार के अन्य भाग हैं। (3) मन्दिर – बैराठ में मौर्य-सम्राट द्वारा बनवाए गए एक मन्दिर के अवशेष भी प्राप्त हुए हैं। इस मन्दिर की फर्श ईंटों से निर्मित थी तथा द्वार एवं किवाड़ लकड़ी के बने हुए थे। लकड़ी के किवाड़ों को मजबूती प्रदान करने के लिए उनमें लोहे की कीलियों तथा कब्जों का प्रयोग किया गया था। मन्दिर के कुछ भागों की खुदाई से पूजा के पात्र, थालियाँ, मिट्टी की पक्षी-मूर्तियाँ, खप्पर, धूपदानी आदि वस्तुएँ मिली हैं। मन्दिर का आधार एक निचाई वाला चबूतरा है। मन्दिर के बाहर की दीवार भी ईंटों से ही बनी हुई है। मन्दिर के चारों ओर 7 फीट चौड़ी गैलरी भी है। (4) अशोक स्तम्भ – लेख-यहाँ सम्राट अशोक के दो स्तम्भ-लेख भी मिले हैं। खुदाई स्थल के दक्षिण में चुनार पत्थर के पालिशदार टुकड़े बिखरे पड़े हैं। कई साधारण पत्थर के टुकड़े भी मिले हैं। कुछ पत्थर के टुकड़ों पर सिंह आकृति के खण्ड हैं। (5) बैराठ का ध्वंस – बैराठ के उत्खनन से सिद्ध होता है कि बैराठ मौर्यकाल में बौद्ध धर्मानुयायियों का एक महत्त्वपूर्ण केन्द्र था तथा स्वयं मौर्य-सम्राट अशोक का इस क्षेत्र से विशेष लगाव था, परन्तु परवर्ती काल में इस केन्द्र को ध्वंस कर दिया गया। यहाँ से अशोक स्तम्भ एवं बौद्ध स्तूप के छत्र आदि के हजारों की संख्या में टुकड़े प्राप्त होना, यहाँ की गई विनाशलीला को उजागर करते हैं । दयाराम साहनी के अनुसार हूण शासक मिहिरकुल ने बैराठ का ध्वंस किया। डॉ. गोपीनाथ शर्मा ने भी लिखा है कि बैराठ में बौद्ध धर्म तथा बौद्ध विहारों का विनाश हूण नेता मिहिरकुल के आक्रमणों के फलस्वरूप हुआ था। हूण शासक मिहिरकुल ने छठी शताब्दी ईस्वी के प्रारम्भिक काल में पश्चिमोत्तर भारतीय क्षेत्र में 15 वर्षों तक शासन किया था। प्रसिद्ध चीनी यात्री ह्वेनसांग के अनुसार मिहिरकुल ने पश्चिमोत्तर भारत में 1,600 स्तूपों और बौद्ध विहारों को ध्वस्त किया तथा 9 कोटि बौद्ध उपासकों का वध किया। अत: हूण नेता मिहिरकुल बैराठ के ध्वंस के लिए उत्तरदायी था। (6) शैलाश्रय – सम्भवतः इस विनाशकाल में ही बौद्ध धर्मावलम्बियों ने कूटलिपि (गुप्त लिपि) का इन पहाड़ियों के शैलाश्रयों में प्रयोग किया है। इसका अधिकांशतः लाल रंग द्वारा 200 स आधक शिलाखण्डों की विभिन्न सतहों पर अंकन प्राप्त हुआ है। शैलाश्रयों की भीतरी दीवारों एवछती पर ये लेख अपेक्षाकृत अधिक सुरक्षित हैं। कुछ शैलाश्रयों में बौद्ध प्रतीकों का अंकन भी दिखाई देता है। । ==सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} rq15yy2spf28ubkbwjnzpae9payoiov बालाजी विश्वनाथ 0 11577 6628163 5677752 2026-10-10T21:37:05Z Mundhalia746 934684 6628163 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name= बालाजी विश्वनाथ भट | image=Peshwa Balaji Vishwanath.jpg | image_आकार= 230px | caption=बालाजी विश्वनाथ भट | succession=[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|border|22x20px]] | reign= १७ नवंबर १७१३– १२ अप्रैल १७२० | predecessor=परशुराम ट्रिम्बक कुलकर्णी | successor=पेशवा बाजीराव प्रथम | spouse=राधाबाई,गुलवती | issue=पेशवा बाजीराव प्रथम<br>चिम्णाजी अप्पा<br>भिऊबाई जोशी<br>अनुबाई घोरपडे< br> bikaji, ranoji | full name=पंतप्रधान श्रीमंत बालाजी (बल्लाल) विश्वनाथ (भट्ट) देशमुख पेशवा | house=(भट्ट) देशमुख | father=विश्वनाथपणंत विसाजी (भट) देशमुख | birth_date=१ जनवरी १६६२ | birth_place=श्रीवर्धन, कोंकण | death_date=१२ अप्रैल १७२० | death_place=सास्वड, [[महाराष्ट्र]] | religion= [[हिन्दू]] |छत्रपती=शाहू महाराज प्रथम}} ''' बालाजी विश्वनाथ भट्ट''' (1662–1720) प्रथम ''[[पेशवा]]'' (प्रधानमंत्री के लिए [[मराठी भाषा|मराठी]] शब्द) थे। , इन्हें प्रायः '''पेशवा बालाजी विश्वनाथ''' के नाम से जाना जाता है। ये एक ब्राह्मण परिवार से थे और १८वीं सदी के दौरान [[मराठा साम्राज्य]] का प्रभावी नियंत्रण इनके हाथों में आ गया। बालाजी विश्वनाथ ने [[शाहुजी]] की सहायता की और राज्य पर पकड़ मजबूत बनायी। इसके पहले आपसी युद्ध तथा [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] के अधीन मुगलों की आक्रमणों के कारण मराठा साम्राज्य की स्थिति कमजोर हो चली थी। ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== *2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में बालाजी विश्वनाथ को मनीष वाधवा ने अभिनीत किया है। {{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] 841k66013qts62s31jehi5bfcuaj1cv 6628169 6628163 2026-10-10T21:53:34Z Mundhalia746 934684 6628169 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name= बालाजी विश्वनाथ भट | image=Peshwa Balaji Vishwanath.jpg | image_आकार= 230px | caption=बालाजी विश्वनाथ भट | succession=[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|border|22x20px]] | reign= १७ नवंबर १७१३– १२ अप्रैल १७२० | predecessor=परशुराम ट्रिम्बक कुलकर्णी | successor=पेशवा बाजीराव प्रथम | spouse=राधाबाई,गुलवती | issue=पेशवा बाजीराव प्रथम<br>चिम्णाजी अप्पा<br>भिऊबाई जोशी<br>अनुबाई घोरपडे< br> bikaji, ranoji | full name=पंतप्रधान श्रीमंत बालाजी (बल्लाल) विश्वनाथ (भट्ट) देशमुख पेशवा | house=(भट्ट) देशमुख | father=विश्वनाथपणंत विसाजी (भट) देशमुख | birth_date=१ जनवरी १६६२ | birth_place=श्रीवर्धन, कोंकण | death_date=१२ अप्रैल १७२० | death_place=सास्वड, [[महाराष्ट्र]] | religion= [[हिन्दू]] |छत्रपती=शाहू महाराज प्रथम}} ''' बालाजी विश्वनाथ भट्ट''' (1662–1720) प्रथम ''[[पेशवा]]'' (प्रधानमंत्री के लिए [[मराठी भाषा|मराठी]] शब्द) थे। , इन्हें प्रायः '''पेशवा बालाजी विश्वनाथ''' के नाम से जाना जाता है। ये एक ब्राह्मण परिवार से थे और १८वीं सदी के दौरान [[मराठा साम्राज्य]] का प्रभावी नियंत्रण इनके हाथों में आ गया। बालाजी विश्वनाथ ने [[शाहुजी]] की सहायता की और राज्य पर पकड़ मजबूत बनायी। इसके पहले आपसी युद्ध तथा [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] के अधीन मुगलों की आक्रमणों के कारण मराठा साम्राज्य की स्थिति कमजोर हो चली थी। ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== *2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में बालाजी विश्वनाथ को मनीष वाधवा ने अभिनीत किया है।<ref>{{Cite web|url=https://nettv4u.com/about/hindi/tv-serials/peshwa-bajirao/all-cast-and-crew|title=Hindi Tv Serial Peshwa Bajirao - Full Cast and Crew|website=nettv4u|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> {{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] gzd9tqd5xdmzqxie699j6vfxxgiw6hh ब्रिटिश साम्राज्य 0 14572 6628278 6602498 2026-10-11T06:10:55Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628278 wikitext text/x-wiki {{काम जारी}} {{ज्ञानसन्दूक देश |name=<big>'''ब्रिटिश साम्राज्य'''</big><br><small>''British Empire''</small> |image_flag = Flag of Great Britain (1707-1800).svg |image_flag2 = Flag of the United Kingdom (3-5).svg |flag_type = बाएँ: ग्रेट ब्रिटेन का ध्वज ([[एक्ट ऑफ़ यूनियन, 1800|1801]] से पहले)<br />दाएँ: यूनाइटेड किंगडम का ध्वज |image_map=The British Empire.png |map_caption=वो सारे भूक्षेत्र जो किसी न किसी समय ब्रिटिश साम्राज्य का भाग रहे हैं। <!--Do not add extra information to infobox - it deliberately only contains the flag and map. Do not add countries to the map that are not considered part of the British Empire by reliable sources.--> }} '''ब्रिटिश साम्राज्य''', [[ग्रेट ब्रिटेन]] द्वारा शासित [[साम्राज्य]] था जो मानव इतिहास का सबसे बड़ा साम्राज्य था।<ref>{{Cite book |last=Ferguson |first=Niall |year=2004 |title=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power |url=https://archive.org/details/empire00nial |publisher=Basic Books |isbn=0-465-02328-2}}</ref> एक सदी से भी अधिक समय तक यह दुनिया की सबसे बड़ी सैन्य और आर्थिक [[महाशक्ति]] थी। यह साम्राज्य [[यूरोप]] में [[खोज का युग|खोज युग]] का परिणाम था जो 15 वीं शताब्दी के [[यूरोपीय ज्ञानोदय|ज्ञानोदय यात्राओं]] के साथ शुरू हुआ, जिसके कारण [[उपनिवेशवाद|यूरोपीय औपनिवेशिक साम्राज्यों]] का निर्माण हुआ। 1921 तक, ब्रिटिश साम्राज्य की आबादी 45 करोड़ थी। यह उस समय विश्व की कुल आबादी का चौथाई हिस्सा था जो केवल [[ब्रिटेन]] की सरपरस्ती के अंतर्गत था। 3.3 करोड़ वर्ग किलोमीटर पर फैला यह साम्राज्य न केवल इतिहास का सबसे बड़ा साम्राज्य था, बल्कि दुनिया के सभी [[महाद्वीप|महाद्वीपों]] पर फैले होने के साथ-साथ यह साम्राज्य अपने वृहदतम रूप में धरती के एक-तिहाई भूभाग को नियंत्रित करता था। इस प्रकार इसकी भाषा और सांस्कृतिक प्रसार दुनिया भर में थी, और मौजूद समय में [[अंग्रेज़ी भाषा]], संस्कृति तथा अंग्रेजी शासन शैली एवं [[वेस्टमिंस्टर प्रणाली|वेस्टमिंस्टर शैली]] से प्रभावित सरकारी प्रणालियों में देखि जा सकती है। दुनिया के सभी महाद्वीपों, क्षेत्रों और लगभग हर भूभाग पर इसकी मौजूदगी होने के कारण, इस प्रचलित कथन का जन्म हुआ: "ब्रिटिश साम्राज्य पर कभी सूरज नहीं डूबता है।" [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के बाद के पांच दशकों में, साम्राज्य के भीतर के कई देश आजाद हुए। तथा उनमें से कई स्वतंत्र होकर ब्रिटिश साम्राज्य के [[राष्ट्रकुल]] में शामिल हो गए हैं। कुछ देशों ने ब्रिटिश संसद से स्वतंत्रता प्राप्त करने के बाद भी [[ब्रिटिश संप्रभु]] को अपने संप्रभु के रूप में स्वीकार कर लिया, जिन्हें आज [[राष्ट्रमंडल प्रजाभूमि]] कहते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.royal.gov.uk/MonarchAndCommonwealth/Overview.aspx |title=ब्रिटिश राजशाही: महारानी और राष्ट्रमंडल |access-date=28 मार्च 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025122021/http://www.royal.gov.uk/MonarchAndCommonwealth/Overview.aspx |archive-date=25 अक्तूबर 2016 |url-status=live }}</ref> ==व्युत्पत्ति== {{इन्हें भी देखें|खोज युग|इंग्लैंड राज्य|स्कॉटलैंड राज्य|नवजगत}} === स्टुअर्ट काल:मूल === ब्रिटिश साम्राज्य की नींव तब रखी गई थी जब [[इंग्लैंड]] और [[स्कॉटलैंड]] अलग-अलग राज्य थे। अपने देश की सीमाओं का विस्तार दुनिया के अन्य भूभागों तक करके एक "[[साम्राज्य]]" स्थापित करने की मंशा यूरोप की कई राजशाहियों में, अटलांटिक के उसपर अमेरिका की खोज के कारण उठी थी। तथा इस कार्य में [[स्पेन]] और [[पुर्तगाल]] जैसे देशों की सफलता ने साम्राज्य सत्यापन की इस स्वप्न को और भी प्रोत्साहना दी, इसके बाद कई यूरोपीय राज्यों में समुद्र पार बस्तियाँ स्तापित करने और अपने राज्य का विस्तार करने की होड़ लग गयी। शुरूआती समय में अटलांटिक पर करके पश्चिम के रस्ते [[एशिया]] पहुंच कर एशियाई देशों ([[चीन]], [[भारत]], इत्यादि) से व्यापार सम्बन्ध स्तापित करने की इच्छा से समुद्री अभियान भेजे गए थे। जिसके कारण सर्वप्रथम [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] अमेरिका के तट पर पहुँचे और यह सोचकर की यह एशिया है। कोलंबस के अभियान के कुछ वर्ष बाद यह सिद्ध हुआ की वह भूभाग एक नयी ज़मीन है (जिसे बाद में "अमेरिका" कहा गया)। 1496 में, [[इंग्लैंड]] के राजा [[हेनरी सप्तम]] ने परदेशिक अन्वेषण में [[स्पेन]] और [[पुर्तगाल]] की सफलताओं का अनुसरण करते हुए, [[अटलांटिक महासागर|उत्तरी अटलांटिक महासागर]] के माध्यम से [[एशिया]] का समुद्री रास्ता खोजने हेतु [[खोज का युग |खोज यात्रा]] का नेतृत्व करने के लिए जॉन कैबट को आयुक्त किया। यूरोपीय खोज के पांच साल बाद, कैबट 1497 में अमेरिका की यात्रा पर रवाना हुए थे, लेकिन वे [[न्यूफाउंडलैंड]] के तट पर पहुंचे, जो उन्हें गलती से [[एशिया]] मालूम पड़ा,<ref>[[#refAndrews1985|Andrews 1985]], p.&nbsp;45.</ref> कैबट ने औपनिवेशिक बस्ती स्थापित करते का प्रयास नहीं किया। अगले वर्ष कैबट पुनः अमेरिका के लिए रवाना हुए मगर इस बार उनके जहाजों का कुछ पता नहीं चला।{{sfn|Ferguson|2004b|p=4}} ===एलिज़ाबेथ प्रथम का शासनकाल=== [[चित्र:Elizabeth I in coronation robes.jpg|thumb|200px|[[इंग्लैंड राज्य]] की रानी [[एलिजाबेथ प्रथम]] के शासनकाल में औपनिवेशिक विस्तार में अपने सबसे बड़े दुश्मन [[स्पैनिश साम्राज्य]] के साथ पहली लड़ाई लड़ते हुए ब्रिटिश साम्राज्य की नींव पड़ी।]] "[[नयी दुनिया]]" में अंग्रेज़ी औपनिवेशिक बस्तीयां स्थापित करने की पहली नाकामयाब प्रयास के बाद, 16 वीं शताब्दी के अंतिम दशकों में दौरान रानी [[एलिजाबेथ प्रथम]] के शासनकाल तक अमेरिका में अंग्रेजी उपनिवेश स्थापित करने का कोई प्रयास नहीं किया गया था।<ref>[[#refOHBEv1|Canny]], p.&nbsp;35.</ref> इस बीच, इंग्लैंड में [[ब्रिटिश संसद| संसद]] द्वारा संयम की अपील की संविधि, 1533 में यह घोषणा किया गया की "इंग्लैंड का यह क्षेत्र एक 'साम्राज्य'(''एम्पायर'') है"।<ref>{{cite journal |journal=Historical Research |issn=1468-2281 |first=Richard |last=Koebner |title=The Imperial Crown of This Realm: Henry VIII, Constantine the Great, and Polydore Vergil |url=https://archive.org/details/historical-research_1953-05_26_73/page/29 |volume=26 |issue=73 |pages=29–52 |date=May 1953 |doi=10.1111/j.1468-2281.1953.tb02124.x }}</ref> तत्पश्चात, [[प्रोटेस्टेंट धर्मसुधार]] ने इंग्लैंड को [[कैथोलिक]] स्पेन का अकल्पनीय दुश्मन बना दिया। 1562 में, अंग्रेजी [[राजमुकुट |मुकुट]] ने जॉन हॉकिंस और [[फ्रांसिस ड्रेक]] को निजी तौरपर स्पेन और पुर्तगाल की अटलांटिक दास व्यापार में सेंध लगाने के उद्देश्य से [[पश्चिम अफ्रीका]] के तट पर स्पेनिश और पुर्तगाली जहाजों के खिलाफ छापेमार हमले करने के लिए "प्रोत्साहित" किया। इन हमलों में कुछ समय की रोक के बाद एंग्लो-स्पैनिश युद्ध के तेज होने पर इस प्रयास को फिर से शुरू कर दिया गया। [[एलिजाबेथ प्रथम]] ने अमेरिका में स्पेनिश बंदरगाहों और नयी दुनिया के ख़ज़ाने ले कर लौट रही जहाहाज़ों के खिलाफ अटलांटिक में निजी छापेमारी हमलों को और भी प्रोत्साहित किया। उसी समय, रिचर्ड हकलूइट और जॉन डी (जिन्होंने "ब्रिटिश साम्राज्य" जैसे शब्द का पहली बार इस्तेमाल किया था)<ref>[[#refOHBEv1|Canny]], p.&nbsp;62.</ref> जैसे प्रभावशाली लेखकों ने इंग्लैंड को एक विशाल [[साम्राज्य]] की स्थापना करने के ख़याल लो प्रचलित करने लगे। इस समय तक, स्पेन अमेरिका में प्रमुख शक्ति बन गया था और [[प्रशांत महासागर]] में अन्वेषण यात्राओं की शुरुआत कर रहा था, पुर्तगाल ने अफ्रीका और [[ब्राजील]] के तटों से [[चीन]] तक व्यापारिक डेरे और किले स्थापित कर लिए थे, तथा [[फ्रांस]] ने [[सेंट लॉरेंस नदी]] क्षेत्र पर आवासन शुरू भी कर दिया था, जो न्यू फ्रांस बना।<ref>[[British Empire#refLloyd1996|Lloyd]], pp.&nbsp;4–8.</ref> ===आयरलैंड के प्लांटेशन=== {{इन्हें भी देखें|आयरलैंड की जागीरदारी|आयरलैंड राजशाही}} यद्यपि [[इंग्लैंड राज्य]] विदेशी उपनिवेशों की स्थापना में अन्य यूरोपीय शक्तियों से पीछे था, यह 16 वीं शताब्दी के दौरान आयरलैंड में इंग्लैंड के स्कॉटलैंड के प्रोटेस्टेंट आबादकारों के साथ आयरलैंड के निपटान में लगा था, जो 1169 में आयरलैंड के नॉर्मन आक्रमण से प्रेरित था। कई लोग जिन्होंने आयरलैंड के बागानों को स्थापित करने में मदद की थी, [[उत्तरी अमेरिका]] के शुरुआती उपनिवेशों को बसाने में भी अहम भूमिका निभाई थी, विशेष रूप से एक समूह जिसे "पश्चिम देश के लोग" के नाम से जाना जाता है।<ref>[[#refOHBEv1|Canny]], p.&nbsp;7.</ref><ref>[[#refKenny|Kenny]], p.&nbsp;5.</ref><ref>[[#refTaylor2001|Taylor]], pp.&nbsp;119,123.</ref> =="पहला" साम्राज्य== ===अमरीका के तेरह उपनिवेश=== {{मुख्य|तेरह उपनिवेश}} [[चित्र:Map of territorial growth 1775.svg|thumb|तेरह उपनिवेश (इस नक़्शे में गाढ़े गुलाबी रंग वाले क्षेत्र)]] तेरह [[यूनाइटेड किंगडम|ब्रिटिश]] [[उपनिवेश]] पूर्वी [[उत्तर अमेरिका]] के [[अटलांटिक महासागर|आंध्र महासागर]] के तट पर सन् 1607 से 1733 तक स्थापित किये गए। इन उपनिवेशों ने 1776 में [[संयुक्त राज्य की स्वतंत्रता का घोषणापत्र|ब्रिटेन से स्वतंत्रता का ऐलान]] किया और केवल उपनिवेश न रहकर [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के राज्य बन गए। यही वजह है के आधुनिक अमेरिकी ध्वज में 13 लाल और सफ़ेद धारियाँ हैं और मूल अमेरिकी झंडे में 13 तारे थे। यह तेरह उपनिवेश थे: [[डेलावेयर]], [[पेन्सिलवेनिया|पॅनसिल्वेनिया]], [[न्यू जर्सी|न्यू जर्ज़ी]], [[जॉर्जिया (अमरीकी राज्य)|जोर्जिया]], [[कनेक्टिकट]], [[मैसाचुसेट्स|मैसाच्यूसॅट्स बे]], [[मैरिलैण्ड|मॅरिलैंड]], [[साउथ कैरोलीना|दक्षिण कैरोलाइना]], [[न्यू हैम्पशायर|न्यू हैम्शर]], [[वर्जीनिया]], [[न्यूयॉर्क]], [[नॉर्थ कैरोलीना|उत्तर कैरोलाइना]] और [[रोड आइलैण्ड|रोड आयलॅन्ड व प्रॉविडॅन्स]]। प्रत्येक उपनिवेश ने स्वशासन की अपनी प्रणाली विकसित की। किसान स्वयं ही की स्थानीय और प्रांतीय सरकार का चुनाव करते और स्थानीय निर्णायक मंडल में सेवा प्रदान करते। [[वर्जीनिया]], कैरोलाइना और [[जॉर्जिया (देश)|जॉर्जिया]] जैसे कुछ उपनिवेशों में अफ्रीकी गुलामों की संख्या भी अधिक थी। 1760 और 1770 के दशकों में कर (टैक्स) पर हुए विरोध के दौर के बाद सभी उपनिवेश राजनीतिक और सैन्य तौर पर ब्रिटिश सरकार के विरुद्ध एकजुट हो गए और मिलकर [[अमेरिकी क्रान्ति|अमेरिकी क्रांतिकारी युद्ध]] (1775-1783) लड़ा। सन् 1776 में, उन्होंने अपनी [[संयुक्त राज्य की स्वतंत्रता का घोषणापत्र|स्वतंत्रता की घोषणा की]] और पेरिस संधि (1783) पर हस्ताक्षर कर उस लक्ष्य को प्राप्त किया। स्वतंत्रता से पहले, यह तेरह उपनिवेश ब्रिटिश अमेरिका के दो दर्जन अलग-अलग कालोनियों में बटे थे। ब्रिटिश वेस्ट इंडीज, न्यूफाउंडलैंड, क्युबेक, नोवा स्कॉटिया और पूर्व और पश्चिम फ्लोरिडा के प्रांत समूचे युद्ध के दौरान राजशाही के प्रति वफादार रहे। ===अफ़्रीका और दास व्यापार=== ===नेदरलैंड के साथ स्पर्धा=== ===फ़्रांस के संग वैश्विक संघर्ष=== ===भारतीय उपमहाद्वीप पर ईस्ट इंडिया कंपनी की पकड़=== {{मुख्य|कंपनी राज}} [[File:Shah 'Alam conveying the grant of the Diwani to Lord Clive.jpg|thumb|शाह आलम दीवानी के अनुदान [[लॉर्ड क्लाइव]] को दिया।]] [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|अंग्रेजी ईस्ट इंडिया कंपनी]] (इसके बाद, कंपनी) 1600 में कंपनी व्यापारियों की लंदन के ईस्ट इंडीज में व्यापार के रूप में स्थापित किया गया था यह 1612 में भारत में एक पैर जमाने बाद [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल]] सम्राट [[जहाँगीर|जहांगीर]] द्वारा दिए गए अधिकारों के एक कारखाने, या [[सूरत]] के पश्चिमी तट पर बंदरगाह में व्यापारिक पोस्ट 1640 में स्थापित की। [[विजयनगर]] शासक से इसी तरह की अनुमति प्राप्त करने के बाद आगे दक्षिण, एक दूसरे कारखाने के दक्षिणी तट पर [[चेन्नई|मद्रास]] में स्थापित किया गया था। बंबई द्वीप, सूरत से अधिक दूर नहीं था, एक पूर्व पुर्तगाली चौकी ब्रागणसा की कैथरीन के चार्ल्स द्वितीय शादी में दहेज के रूप में इंग्लैंड के लिए भेंट की चौकी, 1668 में कंपनी द्वारा पट्टे पर दे दिया गया था। दो दशक बाद, कंपनी पूर्वी तट पर एक उपस्थिति के रूप में अच्छी तरह से स्थापित हुई और, [[गंगा नदी]] डेल्टा में एक कारखाने को कोलकाता में स्थापित किया गया था। के बाद से, इस समय के दौरान अन्य कंपनियों पुर्तगाली, डच, फ्रेंच और डेनिश थे इसी तरह इस क्षेत्र में विस्तार की स्थापना की, तटीय भारत पर अंग्रेजी कंपनी की शुरुआत [[भारतीय उपमहाद्वीप]] पर एक लंबी उपस्थिति निर्माण करे ईस का कोई सुराग पेशकश नहीं की। [[प्लासी का पहला युद्ध]] 1757 में कंपनी ने [[रॉबर्ट क्लाइव]] के तहत जीत और 1764 [[बक्सर का युद्ध|बक्सर की लड़ाई]] (बिहार में) में एक और जीत,<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-45209236|title=ब्रिटेन भारत से कितनी दौलत लूट कर ले गया?|access-date=28 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818180208/https://www.bbc.com/hindi/india-45209236|archive-date=18 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> कंपनी की शक्ति मजबूत हुई और सम्राट [[शाह आलम]] यह दीवान की नियुक्ति द्वितीय और बंगाल का राजस्व कलेक्टर, बिहार और उड़ीसा। कंपनी इस तरह 1773 से नीचा गंगा के मैदान के बड़े क्षेत्र के वास्तविक शासक बन गए। यह भी डिग्री से रवाना करने के लिए बम्बई और मद्रास के आसपास अपने उपनिवेश का विस्तार। एंग्लो - मैसूर युद्धों(1766-1799) और [[आंग्ल-मराठा युद्ध]] (1772-1818) के [[सतलुज नदी|सतलुज]] नदी के [[दक्षिण भारत]] के बड़े क्षेत्रों के नियंत्रण स्थापित कर लिया। कंपनी की शक्ति का प्रसार मुख्यतः दो रूपों लिया। इनमें से पहला भारतीय राज्यों के एकमुश्त राज्य-हरण और अंतर्निहित क्षेत्रों, जो सामूहिक रूप से [[ब्रिटिश भारत के प्रेसीडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] समावेश आया के बाद प्रत्यक्ष शासन था। पर कब्जा कर लिया क्षेत्रों उत्तरी प्रांतों ([[रोहिलखंड]], [[गोरखपुर]] और [[दोआब]] शामिल) (1801), [[दिल्ली]] (1803) और [[सिंध]] (1843) शामिल हैं। [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]], उत्तर - पश्चिम सीमांत प्रांत और कश्मीर, 1849 में एंग्लो - सिख युद्धों के बाद कब्जा कर लिया गया है, तथापि, कश्मीर तुरंत जम्मू के डोगरा राजवंश [[अमृतसर]] (1850) की संधि के तहत बेच दिया है और इस तरह एक राजसी राज्य बन गया। बरार में 1854 पर कब्जा कर लिया गया था और दो ​​साल बाद अवध के राज्य।<ref>{{Harvnb|Ludden|2002|p=135}}</ref> ===अमेरिकी उपनिवेशों का खोना=== {{मुख्य|अमेरिकी क्रन्तिकारी युद्ध}} अमेरिका के स्वतंत्रता युद्ध ने यूरोपीय उपनिवेशवाद के इतिहास में एक नया मोड़ ला दिया। उसने अफ्रीका, एशिया एवं लैटिन अमेरिका के राज्यों की भावी स्वतंत्रता के लिए एक पद्धति तैयार कर दी। इस प्रकार अमेरिका के युद्ध का परिणाम केवल इतना ही नहीं हुआ कि 13 उपनिवेश मातृदेश ब्रिटेन से अलग हो गए बल्कि वे उपनिवेश एक तरह से नए राजनीतिक विचारों तथा संस्थाओं की प्रयोगशाला बन गए। पहली बार 16वीं 17वीं शताब्दी के यूरोपीय उपनिवेशवाद और वाणिज्यवाद को चुनौती देकर विजय प्राप्त की। अमेेरिकी उपनिवेशों का इंग्लैंड के आधिपत्य से मुक्ति के लिए संघर्ष, इतिहास के अन्य संघर्षों से भिन्न था। यह संघर्ष न तो गरीबी से उत्पन्न असंतोष का परिणाम था और न यहां कि जनता [[सामंतवादी व्यवस्था]] से पीडि़त थी। अमेरिकी उपनिवेशों ने अपनी स्वच्छंदता और व्यवहार में स्वतंत्रता बनाए रखने के लिए इंग्लैंड सरकार की कठोर औपनिवेशिक नीति के विरूद्ध संघर्ष किया था। अमेरिका का स्वतंत्रता संग्राम विश्व इतिहास की एक महत्वपूर्ण घटना है। [[File:Surrender of Lord Cornwallis.jpg|thumb|left|''यॉर्कटाउन में कॉर्नवॉलिस का आत्मसमर्पण'': अमेरिकी उपनिवेशों के नुकसान को "पहले ब्रिटिश साम्राज्य" के अंत का चिह्नक माना जाता है।]] [[अमेरिकी क्रन्तिकारी युद्ध]] ग्रेट ब्रिटेन और उसके तेरह उत्तर अमेरिकी उपनिवेशों के बीच एक सैन्य संघर्ष था, जिससे वे उपनिवेश स्वतन्त्र संयुक्त राज्य अमेरिका बने। शुरूआती लड़ाई उत्तर अमेरिकी महाद्वीप पर हुई। [[सप्तवर्षीय युद्ध]] में पराजय के बाद, बदले के लिए आतुर [[फ़्रान्स]] ने 1778 में इस नए राष्ट्र से एक सन्धि की, जो अंततः विजय के लिए निर्णायक साबित हुई। इसकी शुरुआत लॉड नार्थ की चाय नीति-1773 ई. में [[ईस्ट इंडिया कम्पनी]] को वित्तीय संकट से उबारने के लिए ब्रिटेन के तत्कालीन प्रधानमंत्री लॉर्ड नार्थ ने यह कानून बनाया कि कम्पनी सीधे ही अमेरिका में चाय बेच सकती है। अब पहले की भांति कम्पनी के जहाजों को इंग्लैंड के बंदरगाहों पर आने और चुंगी देने की आवश्यकता नहीं थी। इस कदम का लक्ष्य था कम्पनी को घाटे से बचाना तथा अमेरिकी लोगों को चाय उपलब्ध कराना। परन्तु अमेरिकी उपनिवेश के लोग कम्पनी के इस एकाधिकार से अप्रसन्न थे क्योंकि उपनिवेश बस्तियों की सहमति के बिना ही ऐसा नियम बनाया गया था। अतः उपनिवेश में इस चाय नीति का जमकर विरोध हुआ और कहा गया कि “सस्ती चाय” के माध्यम से इंग्लैंड बाहरी कर लगाने के अपने अधिकार को बनाए रखना चाहता था। अतः पूरे देश में चाय योजना के विरूद्ध आंदोलन शुरू हो गया। 16 दिसम्बर 73 को सैमुअल एडम्स के नेतृत्व में [[बॉस्टन]] बंदरगाह पर ईस्ट इंडिया कम्पनी के जहाज में भरी हुई चाय की पेटियों को समुद्र में फेंक दिया गया। अमेरिकी इतिहास में इस घटना को बोस्टन टी पार्टी कहा जाता है। इस घटना में [[ब्रिटिश संसद]] के सामने एक कड़ी चुनौती उत्पन्न की। अतः ब्रिटिश सरकार ने अमेरिकी उपनिवेशवासियों को सजा देने के लिए कठोर एवं दमनकारी कानून बनाए। बोस्टन बंदरगाह को बंद कर दिया गया। मेसाचुसेट्स की सरकार को पुनर्गठित किया गया और गवर्नर की शक्ति को बढ़ा दिया गया तथा सैनिकों को नगर में रहने का नियम बनाया गया और हत्या संबंधी मुकदमें अमेरिकी न्यायालयों से इंग्लैंड तथा अन्य उपनिवेशों में स्थानांतरित कर दिए गए। =="दूसरा" साम्राज्य== ===प्रशांत अन्वेषण=== ===नेपोलियन-शासित फ़्रांस के साथ युद्ध=== ===दास प्रथा का अंत=== पश्चिम में [[दासप्रथा]] उन्मूलन संबंधी वातावरण 18वीं शती में बनने लगा था। [[अमरीकी स्वातंत्र्य युद्ध]] का एक प्रमुख नारा मनुष्य की स्वतंत्रता था और फलस्वरूप संयुक्त राज्य के उत्तरी राज्यों में सन् 1804 तक दासताविरोधी वातावरण बनाने में मानवीय मूल अधिकारों पर घोर निष्ठा रखनेवाली फ्रांसीसी राज्यक्रांति का अधिक महत्व है। उस महान क्रांति से प्रेरणा पाकर सन् 1821 में सांतो दोमिंगो में स्पेन के विरुद्ध विद्रोह हुआ और हाईती के हब्शी गणराज्य की स्थापना हुई। अमरीकी महाद्वीपों के सभी देशों में दासताविरोधी आंदोलन प्रबल होने लगा। [[संयुक्त राज्य अमरीका]] के उदारवादी उत्तर राज्यों में दासता का विरोध जितना प्रबल होता गया उतनी ही प्रतिक्रियावादी दक्षिण के दास राज्यों में दासों के प्रति कठोरता बरती जाने लगी तथा यह तनाव इतना बढ़ा कि अंतत: उत्तरी तथा दक्षिणी राज्यों के बीच गृहयुद्ध छिड़ गया। इस युद्ध में [[अब्राहम लिंकन]] के नेतृत्व में दासविरोधी एकतावादी उत्तरी राज्यों की विजय हुई। सन् 1888 के अधिनियम के अनुसार संयुक्त राज्य में दासता पर खड़े पुर्तगाली ब्राजील साम्राज्य का पतन हुआ। शनै: शनै: अमरीकी महाद्वीपों के सभी देशों से दासता का उन्मूलन होने लगा। 1890 में [[ब्रसेल्स]] के 18 देशों के सम्मेलन में हब्श दासों के समुद्री व्यापार को अवैधानिक घोषित किया गया। 1919 के सैंट जर्मेन संमेलन में तथा 1926 के लीग ऑव नेशंस के तत्वावधान में किए गए संमेलन में हर प्रकार की दासता तथा दासव्यापार के संपूर्ण उन्मूलन संबंधी प्रस्ताव पर सभी प्रमुख देशों ने हस्ताक्षर किए। ब्रिटिश अधिकृत प्रदेशों में सन् 1833 में दासप्रथा समाप्त कर दी गई और दासों को मुक्त करने के बदले में उनके मालिकों को दो करोड़ पौंड हरजाना दिया गया। अन्य देशों में कानूनन इसकी समाप्ति इन वर्षों में हुई - भारत 1846, स्विडेन 1859, [[ब्राजिल]] 1871, अफ्रिकन संरक्षित राज्य 1897, 1901, फिलिपाइन 1902, अबीसीनिया 1921। इस प्रकार 20वीं शती में प्राय: सभी राष्ट्रों ने दासता को अमानवीय तथा अनैतिक संस्था मानकर उसके उन्मूलनार्थ कदम उठाए। संभवत: अफ्रीका में [[अंगोला]] जैसे पुर्तगाली उपनिवेशों की तरह के दो एक अपवादों को छोड़कर इस समय कहीं भी उस भयावह दासव्यवस्था का संस्थात्मक अस्तिव नहीं है जो आज की पाश्चत्य सभ्यता की समृद्धि तथा वैभव का एक प्रधान आधार रही है। ===भारत पर कंपनी राज और ब्रिटिश राज=== यद्यपि 1857 के विद्रोह ने ब्रितानी उद्यमियों को हिलाकर रख दिया और वो इसे रोक नहीं पाये थे। इस गदर के बाद ब्रितानी और अधिक चौकन्ने हो गये और उन्होंने आम भारतीयों के साथ संवाद बढ़ाने का पर्यत्न किया तथा विद्रोह करने वाली सेना को भंग कर दिया।<ref name=spear147>{{Harvnb|Spear|1990|p=147}}</ref> प्रदर्शन की क्षमता के आधार पर सिखों और बलूचियों की सेना की नई पलटनों का निर्माण किया गया। उस समय से भारत की स्वतंत्रता तक यह सेना कायम रही।<ref name=spear147-148>{{Harvnb|Spear|1990|pp=147–148}}</ref> 1861 की जनगणना के अनुसार भारत में अंग्रेज़ों की कुल जनसंख्या 125,945 पायी गई। इनमें से केवल 41,862 आम नागरिक थे बाकी 84,083 यूरोपीय अधिकारी और सैनिक थे।<ref>[http://shm.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/9/3/357 European Madness and Gender in Nineteenth-century British India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704205106/http://shm.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/9/3/357 |date=4 जुलाई 2008 }}, सोशल हिस्ट्री ऑफ़ मेडिसिन 1996 9(3):357-382</ref> 1880 में भारतीय राजसी सेना में 66,000 ब्रितानी सैनिक और 130,000 देशी सैनिक शामिल थे।<ref>रोबिन्सन, रोनाल्ड एडवर्ड & जॉन गल्लाफर, 1968. ''Africa and the Victorians: The Climax of Imperialism.'' गार्डन सिटी, एन॰वाय॰: डबलडे [https://web.archive.org/web/20090225030732/http://home.uchicago.edu/~caverley/Web_Documents/Send%20the%20Mild%20Hindoo.pdf]</ref> यह भी पाया गया कि रियासतों के मालिक और जमींदारों ने विद्रोह में भाग नहीं लिया था जिसे लॉर्ड कैनिंग के शब्दों में "तूफान में बांध" कहा गया।<ref name=spear147/> उन्हें ब्रितानी राज सम्मानित भी किया गया और उन्हें आधिकारिक रूप से अलग पहचान तथा ताज दिया गया।<ref name=spear147-148/> कुछ बड़े किसानों के लिए भूमि-सुधार कार्य भी किये गये जिसे बादमें 90 वर्षों तक वैसा ही रखा गया। अन्त में ब्रितानियों ने सामाजिक परिवर्तन से भारतीयों के मोहभंग को महसूस किया। विद्रोह तक वो उत्साहपूर्वक सामाजिक परिवर्तन से गुजरे जैसे लॉर्ड विलियम बेंटिंक ने [[सती प्रथा]] पर रोक लगा दी।<ref name=spear147/> उन्होंने यह भी महसूस किया कि भारत की परम्परा और रिति रिवाज बहुट कठोर तथा दृढ़ हैं जिन्हें आसानी से नहीं बदला जा सकता; तत्पश्चात और अधिक, मुख्यतः धार्मिक मामलों से सम्बद्ध ब्रितानी सामाजिक हस्तक्षेप नहीं किये गये। ===रूस के संग संघर्ष=== === '''ईस्ट इंडिया कंपनी''' === ===अफ्रीका पर पकड़=== ===श्वेत उपनिवेशों में स्वशासन=== ==साम्राज्ञ शताब्दी== ==विश्वयुद्ध== ===प्रथम विश्वयुद्ध=== ===अन्तरयुद्ध काल=== ===द्वितीय विश्वयुद्ध=== ==विउपनिवेशीकरण और पतन== {{इन्हें भी देखें|विउपनिवेशीकरण}} ==विरासत== ==इन्हें भी देखें== *[[साम्राज्यवाद]] *[[ब्रिटिश राज]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:साम्राज्य]] [[श्रेणी:ब्रिटिश साम्राज्य]] {{इति-आधार}} tctvjz54qzil70qf9m6bhz4v1krdvft झूँसी 0 18980 6628426 6526573 2026-10-11T09:33:41Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:विलय|विलय]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628426 wikitext text/x-wiki {{विलय|झूंसी रेलवे स्टेशन|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox settlement |name = झूँसी |other_name = Jhusi<br>झूसी, प्रतिष्ठानपुर |image = |image_caption = |pushpin_label = झूँसी |pushpin_map = India Uttar Pradesh |coordinates = {{coord|25.430|81.914|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[प्रयागराज ज़िला]] |subdivision_type3 = [[तहसील]] |subdivision_name3 = |elevation_m = 76 |population_total = 33901 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1 = प्रचलित |demographics1_info1 = [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 211019 |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = |registration_plate = UP-70 |website = }} '''झूँसी''' (Jhunsi) या '''झूसी''' (Jhusi) [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[प्रयागराज ज़िले]] में स्थित है। इसे पूर्व में अंधेरनगरी और '''प्रतिष्ठानपुर''' ( Pratishthan Pur) या पुरी नाम से भी जाना जाता था। यहां पर विष्णु ने हंस अवतार लिया था।<ref>"[https://books.google.com/books?id=qzUqk7TWF4wC Uttar Pradesh in Statistics]," Kripa Shankar, APH Publishing, 1987, ISBN 9788170240716</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC Political Process in Uttar Pradesh: Identity, Economic Reforms, and Governance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423083533/https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC|date=23 अप्रैल 2017}}," Sudha Pai (editor), Centre for Political Studies, Jawaharlal Nehru University, Pearson Education India, 2007, ISBN 9788131707975</ref> == इतिहास == यह स्थान नवपाषाण स्थल में से एक होने के लिए भी जाना जाता है, जो कि दक्षिण एशिया में खेती के शुरुआती प्रमाणों में से एक है। [[कुमाऊँ राज्य|कुमाऊँ]] में [[चन्द राजवंश]] के संस्थापक, सोम चन्द, झूसी के मूल निवासी थे। ==भूगोल== झूसी में औसत ऊंचाई 76 मीटर (249 फीट) है। यह [[प्रयागराज]] नगर का एक दक्षिणपूर्वी [[उपनगर]] है। ==जनसांख्यिकी== 2011 की जनगणना के अनुसार, झूसी की जनसंख्या 33,901 थी। जिसमें झूसी नगर पंचायत और झूसी कोहना की संख्या 13,878 और 20,023 थी। ==इतिहास== [[गंगा नदी|गंगा]] और [[यमुना नदी|यमुना]] नदियों के संगम के निकट, पुरातात्विक स्थलों की C14 डेटिंग से नवपाषाण स्तरों का काल निर्धारण 7106 BCE से 7806 BCE के बीच किया गया है। ऐतिहासिक रूप से, झूसी प्रतिष्ठानपुर के नाम से जाना जाता था। यह 13-14 शताब्दी के आसपास विदेशी आक्रमणकारियों द्वारा जलाया गया था और फिर इसे झुलसी (हिंदी शब्द का अर्थ जला) कहा जाने लगा। जैसे-जैसे साल बीतते गए 'ल' गायब हो गया, और वर्तमान नाम "झूसी" को जन्म दिया। == इन्हें भी देखें == * [[प्रयागराज]] * [[प्रयागराज ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:प्रयागराज ज़िला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नगर]] [[श्रेणी:प्रयागराज ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:प्रयागराज]] g7wf8j03tzqafffkzhty6du48msvi50 एवरेस्ट पर्वत 0 19552 6628275 6614007 2026-10-11T06:09:50Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628275 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ}} {{ज्ञानसन्दूक पर्वत | name =एवरेस्ट पर्वत | other_name = {{lang-ne|सगरमाथा}} <br>{{lang|bo|ཇོ་མོ་གླང་མ (चोमोलङ्मा)<br />{{lang-zh|珠穆朗玛峰}}}} | photo =File:Mount-Everest.jpg | photo_size = | photo_caption = {{small|तिब्बत के पठार से एवरेस्ट के उत्तरी पार्श्व का दृश्य}} | elevation_ref =<!-- This elevation, and the reasons for supporting it, are laid out and referenced in the measurement section, but some editors believe we should support 8844&nbsp;m or 8850&nbsp;m instead. If any editor thinks we should change it, could he/she please make the case on the talk page and allow time for discussion before editing. --><ref name="ReferenceB">Based on the 1999 and 2005 surveys of elevation of snow cap, not rock head. For more details, see ''[[#Surveys|Surveys]]''.</ref><br /><small> रैंक 1</small> | prominence_ref = <br /><small>[[List of peaks by prominence|Ranked 1st]]</small><br /><small>[[Topographic prominence#Definitions|(Notice special definition for Everest)]]</small> | map = Nepal Province1#Nepal#China Tibet topography#China#Asia | map_caption = नेपाल-चीन सीमा पर अवस्थिति | label = माउंट एवरेस्ट | label_position = left | listing = सात शिखर<br />[[आठ हज़ारी|आठ हजारी]] चोटियाँ<br />[[चरम उदग्र शिखर|अल्ट्रा]] | location = [[सोलुखुंबु जिला]], [[प्रदेश संख्या १]], [[नेपाल]]<ref>Geography of Nepal: Physical, Economic, Cultural & Regional By Netra Bahadur Thapa, D. P. Thapa Orient Longmans, 1969</ref>; <br />[[तिन्ग्री काउंटी]], [[श्याग्ज़े]], [[तिब्बत]], [[चीन]]<ref>The position of the summit of Everest on the international border is clearly shown on detailed topographic mapping, including official Nepalese mapping.</ref> | country1 = [[नेपाल]] | country2 = [[चीन]] | range = [[महालंगुर हिमाल]], [[हिमालय]] | coordinates = {{coord|27|59|17|N|86|55|31|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref =<ref>The [[WGS84]] coordinates given here were calculated using detailed topographic mapping and are in agreement with [http://www.adventurestats.com/tables/8000ergeo.shtml adventurestats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108073753/http://www.adventurestats.com/tables/8000ergeo.shtml |date=8 जनवरी 2014 }}. They are unlikely to be in error by more than 2". Coordinates showing Everest to be more than a minute further east that appeared on this page until recently, and still appear in Wikipedia in several other languages, are incorrect.</ref> | first_ascent = 29 मई 1953<br />[[एडमंड हिलेरी]] और [[तेन्जिंग नॉरगे]]<br />(पहला शीतकालीन आरोहण 17 फरवरी 1980 Krzysztof Wielicki, Leszek Cichy) | normal_route = दक्षिणी कॉल (नेपाल) }} '''एवरेस्ट पर्वत''' ([[नेपाली भाषा|नेपाली]]: सगरमाथा, [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]: देवगिरि) तथा चीनी लोग इसे चोमोलङमा कहते है। यह दुनिया का सबसे ऊँचा पर्वत शिखर है, जिसकी ऊँचाई 8,848.86 मीटर है।<ref>{{cite news|last1=दाहाल|first1=फणीन्द्र|title=सगरमाथाको नयाँ उचाइ ८,८४८.८६ मिटर भएको नेपाल र चीनको घोषणा|url=https://www.bbc.com/nepali/news-55227398|accessdate=8 डिसेम्बर 2020|agency=बीबीसी न्यूज नेपाली}}</ref> यह हिमालय का हिस्सा है। पहले इसे XV नाम दिया गया था । अंग्रेजों ने अपने एक तत्कालीन सर्वे अधिकारी के नाम पर इसका नाम एवरेस्ट रख दिया (आश्चर्य की बात है वह अधिकारी कभी इस चोटी पर नहीं चढ़ा ) माउंट एवरेस्ट की ऊँचाई उस समय 29,002 फीट या 8,840 मीटर मापी गई थी। वैज्ञानिक सर्वेक्षणों में कहा जाता है कि इसकी ऊंचाई प्रतिवर्ष 2 से॰मी॰ के हिसाब से बढ़ रही है। [[नेपाल]] में इसे स्थानीय लोग '''सगरमाथा''' (अर्थात स्वर्ग का शीर्ष) नाम से जानते हैं, जो नाम नेपाल के इतिहासविद बाबुराम आचार्य ने सन् 1930 के दशक में रखा था - ''सगरमाथा''। तिब्बत में इसे सदियों से '''चोमोलङमा''' अर्थात ''पर्वतों की रानी के नाम'' से जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://answerlyst.com/how-hard-is-it-to-climb-mount-everest/|title=माउंट एवरेस्ट|last=ND|website=https://answerlyst.com/how-hard-is-it-to-climb-mount-everest/|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916023330/https://answerlyst.com/how-hard-is-it-to-climb-mount-everest/|archive-date=16 सितंबर 2023|access-date=2020-06-18|url-status=dead}}</ref> सर्वे ऑफ नेपाल द्वारा प्रकाशित, (1:50,000 के स्केल पर 57 मैप सेट में से 50वां मैप) “फर्स्ट जॉईन्ट इन्सपेक्सन सर्वे सन् 1979-80, नेपाल-चीन सीमा के मुख्य पाठ्य के साथ अटैच” पृष्ठ पर ऊपर की ओर बीच में, लिखा है, सीमा रेखा, की पहचान की गई है जो [[चीन]] और [[नेपाल]] को अलग करते हैं, जो ठीक शिखर से होकर गुजरता है। यह यहाँ सीमा का काम करता है और चीन-नेपाल सीमा पर मुख्य हिमालयी जलसंभर विभाजित होकर दोनो तरफ बहता है। == सर्वोच्च शिखर की पहचान == विश्व के सर्वोच्च पर्वतों को निर्धारित करने के लिए सन् 1808 में ब्रिटिशों ने भारत का महान त्रिकोणमितीय सर्वे को शुरु किया। [[दक्षिण भारत|दक्षिणी भारत]] से शुरु कर, सर्वे टीम उत्तर की ओर बढ़ा, जो विशाल 500 कि॰ग्रा॰ (1,100&nbsp;lb) का विकोणमान (थियोडोलाइट)(एक को उठाकर ले जाने के लिए 12 आदमी लगते थें) का इस्तेमाल करते थे जिससे सम्भवत: सही माप लिया जा सके। सन् 1830 में वे हिमालय के नजदीक पहाड़ो के पास पहुँचे, पर नेपाल अंग्रेजों को देश में घुसने देने के प्रति अनिच्छुक था क्योंकि नेपाल को राजनैतिक और सम्भावित आक्रमण का डर था। सर्वेयर द्वारा कई अनुरोध किये गये पर नेपाल ने सारे अनुरोध ठुकरा दिये। ब्रिटिशों को तराई से अवलोकन जारी रखने के लिए मजबूर किया गया, नेपाल के दक्षिण में एक क्षेत्र है जो हिमालय के समानान्तर में है। तेज वर्षा और मलेरिया के कारण तराई में स्थिति बहुत कठिन थी: तीन सर्वे अधिकारी मलेरिया के कारण मारे गये जबकि खराब स्वास्थ्य के कारण दो को अवकाश मिल गया। फिर भी, सन् 1847 में, ब्रिटिश मजबूर हुए और अवलोकन स्टेशन से लेकर 240 किलोमीटर (150&nbsp;mi) दूर तक से [[हिमालय]] कि शिखरों कि विस्तार से अवलोकन करने लगे। मौसम ने साल के अन्त में काम को तीन महिने तक रोके रखा। सन् 1847 के नवम्बर में, भारत के ब्रिटिश सर्वेयर जेनरल एन्ड्रयु वॉग ने सवाईपुर स्टेशन जो हिमालय के पुर्वी छोर पर स्थित है से कई सारे अवलोकन तैयार किये। उस समय [[कंचनजंघा]] विश्व कि सबसे ऊँची चोटी मानी गई और उसने रुचीपुर्वक नोट किया कि, इस के पीछे भी लगभग 230 किमी (140&nbsp;mi) दूर एक चोटी है। जौन आर्मस्ट्रांग, जो वॉग के सह अधिकारी थें ने भी एक जगह से दूर पश्चिम में इस चोटी को देखा जिसे उन्होने नाम दिया चोटी ‘बी’(peak b)। वॉग ने बाद में लिखा कि अवलोकन दर्शाता है कि चोटी ‘बी’ कंचनजंघा से ऊँचा था, लेकिन अवलोकन बहुत दूर से हुआ था, सत्यापन के लिए नजदीक से अवलोकन करना जरुरी है। आने वाले साल में वॉग ने एक सर्वे अधिकारी को तराई में चोटी ‘बी’ को नजदिक से अवलोकन करने के लिए भेजा पर बादलों ने सारे प्रयास को रोक दिया। सन् 1849 में वॉग ने वह क्षेत्र जेम्स निकोलसन को सौंप दिया। निकोलसन ने 190 (120&nbsp;mi) कि॰मी॰ दूर जिरोल से दो अवलोकन तैयार किये। निकोलसन तब अपने साथ बड़ा विकोणमान लाया और पूरब की ओर घुमा दिया, पाँच अलग स्थानों से निकोलसन ने चोटी के सबसे नजदीक 174 कि॰मी॰ (108&nbsp;mi) दूर से 30 से भी अधिक अवलोकन प्राप्त किये। अपने अवलोकनों पर आधारित कुछ हिसाब-किताब करने के लिए निकोलसन वापस [[पटना]], [[गंगा नदी]] के पास गया। पटना में उसके कच्चे हिसाब ने चोटी ‘बी’ कि औसत ऊँचाई 9,200 मी॰ (30,200&nbsp;ft) दिया, लेकिन यह प्रकाश अपवर्तन नहीं समझा जाता है, जो ऊँचाई को गलत बयान करता है। संख्या साफ दर्शाया गया, यद्यपि वह चोटी ‘बी’ कंचनजंघा से ऊँचा था। यद्यपि, निकोलसन को मलेरिया हो गया और उसे घर लौट जाने के लिए विवश किया गया, हिसाब-किताब खत्म नहीं हो पाया। माईकल हेनेसी, वॉग का एक सहायक रोमन संख्या के आधार पर चोटीयों को निर्दिष्ट करना शुरु कर दिया, उसने [[कंचनजंघा]] को IX नाम दिया और चोटि ‘बी’ को XV नाम दिया। सन् 1852 मई सर्वे का केन्द्र [[देहरादून]] में लाया गया, एक भारतीय गणितज्ञ [[राधानाथ सिकदार|राधानाथ सिकदर]] और बंगाल के सर्वेक्षक ने निकोलसन के नाप पर आधारित त्रिकोणमितीय हिसाब-किताब का प्रयोग कर पहली बार विश्व के सबसे ऊँची चोटी का नाम एक पूर्व प्रमुख के नाम पर ''एवरेस्ट'' दिया, सत्यापन करने के लिए बार-बार हिसाब-किताब होता रहा और इसका कार्यालयी उदघोष, कि XV सबसे ऊँचा है, कई सालों तक लेट हो गया। वॉग ने निकोलस के डाटा पर सन् 1854 में काम शुरु कर दिया और हिसाब-किताब, प्रकाश [[अपवर्तन]] के लेन-देन, वायु-दाब, अवलोकन के विशाल दूरी के तापमान पर अपने कर्मचारियों के साथ लगभग दो साल काम किया। सन् 1856 के मार्च में उसने पत्र के माध्यम से कलकत्ता में अपने प्रतिनिधी को अपनी खोज का पूरी तरह से उदघोष कर दिया। कंचनजंघा की ऊँचाई साफ तौर पर 28,156 फीट (8,582 मी॰) बताया गया, जबकि XV कि ऊँचाई (8,850 मी॰) बताई गई। वॉग ने XV के बारे में निष्कर्ष निकाला कि “अधिक सम्भव है कि यह विश्व में सबसे ऊँचा है”। चोटी XV (फिट में) का हिसाब-किताब लगाया गया कि यह पुरी तरह से 29,000 फिट (8,839.2 मी॰) ऊँचा है, पर इसे सार्वजनिक रूप में 29,002 फीट (8,839.8 मी॰) बताया गया। 29,000 को अनुमान लगाकर 'राउंड' किया गया है इस अवधारणा से बचने के लिए 2 फीट अधिक जोड़ा दिया गया था। == एवरेस्ट पर्वत का नाम == एवरेस्ट का [[:en:Classical_Tibetan|तिब्बती]] नाम चोमोलङमा ([[wiktionary:ཇོ་མོ་གླང་མ|ཇོ་མོ་གླང་མ]], शाब्दिक अर्थ "पवित्र माता") है। [[चिंग राजवंश|चिंग चीन]] के [[:en:Emperor_Kangxi|सम्राट कांग्शी]] के शासनकाल के दौरान यह नाम पहली बार 1721 कांग्सी एटलस पर एक चीनी प्रतिलेखन के साथ दर्ज किया गया था, और फिर पूर्व मानचित्र के आधार पर फ्रांसीसी भूगोलवेत्ता [[:en:Jean_Baptiste_Bourguignon_d'Anville|डी'एनविल]] द्वारा [[पेरिस]] में प्रकाशित 1733 के नक्शे पर त्चौमोर लैंक्मा के रूप में दिखाई दिया। इसे चोमोलङमा ([[वयली लिप्यंतरण]] jo mo glang ma) के रूप में भी लोकप्रिय रूप से रोमन किया जाता है। आधिकारिक [[:en:Transcription_into_Chinese_characters|चीनी प्रतिलेखन]] ( [[wiktionary:珠穆朗玛峰|珠穆朗瑪峰]]) है, जिसका [[पिनयिन]] रूप Zhūmùlǎngmǎ Fēng है। जबकि अन्य चीनी नाम मौजूद हैं, जिनमें शेंगमी फेंग ( [[wiktionary:聖母峰|聖母峰]], [[wiktionary:圣母峰|圣母峰]], शाब्दिक अर्थ "पवित्र माँ शिखर") शामिल हैं, इन नामों को बड़े पैमाने पर मई 1952 से समाप्त कर दिया गया क्योंकि [[:en:Ministry_of_Civil_Affairs|चीन के आंतरिक मामलों के मंत्रालय]] ने [[wiktionary:珠穆朗玛峰|珠穆朗玛峰]] (रोमनीकृत: माउंट कोमोलंगमा) इस एकमात्र नाम को अपनाने का एकहुक्मनामा जारी किया था। प्रलेखित स्थानीय नामों में "देवदुंघा" ("पवित्र पर्वत") शामिल है, लेकिन यह स्पष्ट नहीं है कि इसका आमतौर पर उपयोग किया जाता है या नहीं। 1849 में, ब्रिटिश सर्वेक्षण यदि संभव हो तो स्थानीय नामों को संरक्षित करना चाहता था (उदाहरण के लिए, [[कंचनजंघा|कंचनजंगा]] और [[धौलागिरी]]), और [[:en:Surveyor_General_of_India|भारत के ब्रिटिश सर्वेयर जनरल]] [[:en:Andrew_Scott_Waugh|एंड्रयू वॉ]] ने तर्क दिया कि स्थानीय नाम के लिए उनकी खोज के रूप में उन्हें कोई सामान्य रूप से इस्तेमाल किया जाने वाला स्थानीय नाम नहीं मिला, क्योकि नेपाल और तिब्बत विदेशियों के बहिष्कार से बाधित था। वॉ ने तर्क दिया कि चूंकि कई स्थानीय नाम थे, इसलिए एक नाम को अन्य सभी नामों पर पसंद करना मुश्किल होगा; उन्होंने फैसला किया कि पीक XV का नाम ब्रिटिश सर्वेक्षक [[:en:George_Everest|सर जॉर्ज एवरेस्ट]] के नाम पर रखा जाना चाहिए, जो उनके पूर्ववर्ती भारत के सर्वेयर जनरल थे। एवरेस्ट ने स्वयं वॉ द्वारा सुझाए गए नाम का विरोध किया और 1857 में रॉयल ज्योग्राफिकल सोसाइटी को बताया कि "एवरेस्ट" को हिंदी में नहीं लिखा जा सकता है और न ही "भारत के मूल निवासी" द्वारा उच्चारित किया जा सकता है। वॉ का प्रस्तावित नाम आपत्तियों के बावजूद प्रबल रहा, और 1865 में, [[:en:Royal_Geographical_Society|रॉयल ज्योग्राफिकल सोसाइटी]] ने आधिकारिक तौर पर माउंट एवरेस्ट को दुनिया के सबसे ऊंचे पर्वत के नाम के रूप में अपनाया। एवरेस्ट (/ˈɛvərɪst/) का आधुनिक उच्चारण सर जॉर्ज के उनके उपनाम (/ˈiːvrɪst/ ''EEV-rist'') के उच्चारण से अलग है। 19वीं सदी के अंत में, कई यूरोपीय [[:en:Cartography|मानचित्रकारों]] ने गलत तरीके से माना कि पर्वत का मूल नाम [[गौरीशंकर]] था, बलकी जो [[काठमाण्डु|काठमांडू]] और एवरेस्ट के बीच का पर्वत है उसका नाम गौरीशंकर था। 1960 के दशक की शुरुआत में, [[नेपाल सरकार|नेपाली सरकार]] ने नेपाली नाम सागरमाथा ([[IAST]] प्रतिलेखन) या सागर-मठ (सागर-मथा, [[:en:Help:IPA/Nepali|[sʌɡʌrmatʰa]]], शाब्दिक रूप से "आकाश की देवी") गढ़ा। एवरेस्ट के लिए [[नेपाली भाषा|नेपाली]] नाम सागरमाथा (सगरमाथा) है जिसका अर्थ है "महान नीले आकाश में सिर" सागर (sagar) का अर्थ है "आकाश" और माथा (māthā) जिसका अर्थ नेपाली भाषा में "सिर" है। == एवरेस्ट बेस कैंप ट्रेक == '''अधिकतम ऊंचाई:''' 18,513 फीट '''कठिनाई स्तर:''' मुश्किल '''हवाई अड्डा:''' काठमांडू, नेपाल '''आरंभ और अंत बिंदु:''' ट्रेक [[काठमांडू]] से शुरू और समाप्त होता है। '''एटीएम:''' आपके ट्रेक शुरू होने से पहले नामचे बाजार में आखिरी एटीएम बिंदु है।{{clear}} ==घटनाएं== * 10-11 मई 1996 को हुई [[1996 एवरेस्ट पर्वत आपदा|आपदा]] में 8 लोग मारे गए थे। == इन्हें भी देखें == {{Commonscat|Mount_Everest|एवरेस्ट पर्वत}} * [[पर्वत]] * [[हिमालय]] * [[भूगोल]] == सन्दर्भ == {{reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:हिमालय]] [[श्रेणी:पृथ्वी के चरम स्थान]] [[श्रेणी:आठ हज़ारी]] [[श्रेणी:सप्तचोटी]] [[श्रेणी:एवरेस्ट पर्वत|*]] [[श्रेणी:हिमालय के आठ हज़ारी]] ccj1crpqdjjakkw0ls0x5iqrs6hvru4 पारितंत्र 0 23598 6628265 6622373 2026-10-11T06:05:30Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628265 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Blue Linckia Starfish.JPG|thumb|[[प्रवाल शैल-श्रेणी]] पारितन्त्र, अत्यधिक उत्पादक [[जलीय परितंत्र|जलीय पारितन्त्र]]]] [[चित्र:HohRiverTrail 7322.jpg|thumb|[[शीतोष्ण वर्षा-वन]], एक [[स्थलीय पारितन्त्र]]]] '''पारितन्त्र''' या '''पारिस्थितिक तन्त्र''' में सभी [[जीव]] जैसे कि पौधे, जन्तु, [[सूक्ष्मजीव]] एवं मानव तथा भौतिक कारकों में परस्पर अन्योन्यक्रिया होती हैं तथा प्रकृति में सन्तुलन बनाए रखते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.worldcat.org/title/755081405|title=Principles of terrestrial ecosystem ecology {{!}} WorldCat.org|website=www.worldcat.org|language=en|access-date=2023-03-04}}</ref> किसी क्षेत्र के सभी जीव तथा वातावरण के अजैव कारक संयुक्त रूप से पारितन्त्र बनाते हैं। अतः एक पारितन्त्र में सभी जीवों के [[जैविक सामग्री|जैव घटक]] तथा [[अजैविक घटक]] होते हैं। भौतिक कारक; जैसे- ताप, वर्षा, वायु, मृदा एवं खनिज इत्यादि अजैव घटक हैं। [[प्रकाश संश्लेषण]] के माध्यम से ऊर्जा प्रणाली में प्रवेश करती है और पौधे के ऊतकों में समाहित हो जाती है। पौधों और परस्पर को खाकर, पशु पारितन्त्र में [[पदार्थ]] और [[ऊर्जा]] के संचलन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। वे मौजूद पौधे और सूक्ष्मजैविक द्रव्य की मात्रा को भी प्रभावित करते हैं। मृत [[कार्बनिक पदार्थों]] को तोड़कर, अपघटक कार्बन को वापस [[वायुमण्डल]] में छोड़ते हैं और मृत जैव द्रव्य में संगृहीत पोषक तत्वों को एक ऐसे रूप में परिवर्तित करके [[पोषक तत्व चक्र]] की सुविधा प्रदान करते हैं जो पौधों और सूक्ष्मजीवों द्वारा सुविधा से उपयोग किए जा सकते हैं। पारितन्त्र बाह्य और आन्तरिक [[पर्यावरणीय कारक|कारकों]] द्वारा नियन्त्रित होते हैं। बाह्य कारक जैसे कि [[जलवायु]], मूल सामग्री जो मिट्टी और [[स्थलाकृति]] बनाती है, एक पारितन्त्र की समग्र संरचना को नियंत्रित करती है किन्तु स्वयं पारितन्त्र से प्रभावित नहीं होती है। आन्तरिक कारकों को नियंत्रित किया जाता है, उदाहरण के लिए, [[अपघटन]], जड़ प्रतियोगिता, छायांकन, गड़बड़ी, उत्तराधिकार और मौजूद प्रजातियों के प्रकार। जबकि संसाधन इनपुट सामान्यतः बाह्य प्रक्रियाओं द्वारा नियन्त्रित होते हैं, पारितन्त्र के भीतर इन संसाधनों की उपलब्धता आन्तरिक कारकों द्वारा नियन्त्रित होती है। इसलिए, आन्तरिक कारक न केवल पारितन्त्र प्रक्रियाओं को नियन्त्रित करते हैं बल्कि उनके द्वारा नियन्त्रित भी होते हैं। पारितन्त्र [[गतिशीलता|गतिशील]] संस्थाएँ हैं - वे समय-समय पर गड़बड़ी के अधीन हैं और हमेशा कुछ पिछली गड़बड़ी से उबरने की प्रक्रिया में हैं। एक पारितन्त्र की उस गड़बड़ी के बावजूद अपनी संतुलन स्थिति के करीब रहने की प्रवृत्ति को इसका प्रतिरोध कहा जाता है। एक प्रणाली की गड़बड़ी को अवशोषित करने और परिवर्तन के दौर से गुजरते हुए पुनर्गठित करने की क्षमता ताकि अनिवार्य रूप से समान कार्य, संरचना, पहचान और फीडबैक को बनाए रखा जा सके, इसे पारिस्थितिक सहिष्णुता कहा जाता है। पारितन्त्र का अध्ययन विभिन्न प्रकार के दृष्टिकोणों के माध्यम से किया जा सकता है - सैद्धान्तिक अध्ययन, दीर्घावधि तक विशिष्ट पारिस्थितिक तंत्रों की निगरानी करने वाले अध्ययन, वे जो पारिस्थितिक तंत्र के बीच के अंतर को देखते हैं कि वे कैसे काम करते हैं और हेरफेर प्रयोग को निर्देशित करते हैं। बायोम सामान्य वर्ग या पारितन्त्र की श्रेणियाँ हैं। यद्यपि, जैवांचलों और पारितन्त्रों के बीच कोई स्पष्ट अंतर नहीं है। पारितन्त्र वर्गीकरण विशिष्ट प्रकार के पारिस्थितिक वर्गीकरण हैं जो पारितन्त्र की परिभाषा के सभी चार तत्वों पर विचार करते हैं: एक जैविक घटक, एक अजैविक परिसर, उनके बीच और उनके बीच की परिक्रिया, और वे जिस भौतिक स्थान पर व्याप्त होते हैं। पारितन्त्र विभिन्न प्रकार की वस्तुएँ और सेवाएँ प्रदान करते हैं जिन पर लोग निर्भर होते हैं। पारितन्त्र के सामानों में पानी, भोजन, ईंधन, निर्माण सामग्री और [[औषधीय पौधे|औषधीय पौधों]] जैसे पारितान्त्रिक प्रक्रियाओं के "मूर्त, भौतिक उत्पाद" शामिल हैं। दूसरी ओर, पारितन्त्र सेवाएं, सामान्यतः "मूल्य की वस्तुओं की स्थिति या स्थान में सुधार" होती हैं। इनमें [[जल चक्र|जल चक्रों]] का संरक्षण, वायु और जल की स्वच्छता, वातावरण में ऑक्सिजन का संरक्षण, फसल परागण और यहाँ तक कि सौन्दर्य, प्रेरणा और अनुसन्धान के अवसर जैसी वस्तु शामिल हैं। कई पारितन्त्र मानव प्रभावों के माध्यम से अवक्रमित हो जाते हैं, जैसे कि मृदा [[अपरदन]], [[वायु प्रदूषण|वायु]] और [[जल प्रदूषण]], [[पर्यावास विखंडन]], जल मोड़, अग्नि दमन, और प्रजातियाँ और आक्रामक प्रजातियाँ। इन संकटों से पारितन्त्र का अचानक परिवर्तन हो सकता है या जैविक प्रक्रियाओं का क्रमिक विघटन हो सकता है और पारितन्त्र की अजैविक स्थितियों में गिरावट आ सकती है। एक बार जब मूल पारितन्त्र अपनी पारिभाषिक विशेषताओं को खो देता है, तो इसे "ढह गया" माना जाता है। पारितन्त्र पुनरुद्धार [[संधारणीय विकास लक्ष्य|संधारणीय विकास लक्ष्यों]] को प्राप्त करने में योगदान दे सकती है। == परिचय == [[चित्र:Baja California Desert.jpg|thumb|left|बजा कैलीफोर्निया रेगिस्तान, काटाविन्ना ज़िला, मेक्सिको के वनस्पति।]][[चित्र:Male lion on savanna.jpg|thumb|300px|बिना वृक्ष के घास का मैदान गोरोंगोरो संरक्षण क्षेत्र, टानज़ानिया में।]] पारिस्थितिकी तंत्र शब्द को 1930 में [[रॉय क्लाफाम|रोय क्लाफाम]] द्वारा एक पर्यावरण के संयुक्त शारीरिक और जैविक घटकों को निरूपित करने के लिए बनाया गया था। ब्रिटिश परिस्थिति विज्ञानशास्री [[आर्थर टान्सले]] ने बाद में, इस शब्द को परिष्कृत करते हुए यह वर्णन किया "यह पूरी प्रणाली... न केवल जीव-परिसर है, लेकिन वह सभी भौतिक कारकों का पूरा परिसर भी शामिल हैं जिसे हम पर्यावरण कहते हैं"।<ref name="Tansley1935">तनस्ले, एजी (1935) वनस्पति शब्दों और अवधारणाओं का उपयोग और दुरुपयोग।</ref> तनस्ले पारितंत्रों को न केवल प्राकृतिक इकाइयाँ के रूप में, बल्कि "मानसिक आइसोलेट्स" के रूप में भी मानते थे।<ref name="Tansley1935" /> टान्सले ने बाद में<ref name="Tansley1939">तनस्ले, एजी (1939) ब्रिटिश द्वीप और उनकी वनस्पतियाँ।</ref><ref name="Tansley1939"/><ref name="Tansley1939">कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस, संयुक्त।</ref><ref name="Tansley1939">किंगडम. 484 PG.</ref> [[छोटे पारिस्थितिकता से भिन्न भूदृश्य|"ईकोटोप"]] शब्द के प्रयोग द्वारा पारितंत्रों के स्थानिक हद को परिभाषित किया। पारिस्थितिकी तंत्र अवधारणा का मुख्य विचार यह है कि जीवित जीव अपने स्थानीय परिवेश में हर दूसरे तत्व को प्रभावित करतें हैं। यूजीन ओदुम, पारिस्थितिकी के एक संस्थापक ने कहा:" एक इकाई जिसमें सभी जीव शामिल हों (अर्थात्: " समुदाय ") जो भौतिक वातावरण को प्रभावित करें कि प्रणाली के भीतर ऊर्जा का एक प्रवाह स्पष्ट रूप से परिभाषित पोषण संरचना, बायोटिक विभिन्नता और सामग्री चक्र (अर्थात्: जीवित और निर्जीव भागों के बीच सामग्री का आदान प्रदान) एक पारिस्थितिकी तंत्र है। "<ref name="Odum1971">ओदुम, EP(1971) पारिस्थितिकी के मूल तत्व, तीसरा संस्करण, सौन्देर्स न्यूयॉर्क</ref> [[मानव पारिस्थितिकी]] तंत्र अवधारणा फिर मानव / प्रकृति [[द्विभाजन]] के व्याख्या पर आधारित है और इस आधार पर है कि सभी प्रजातियाँ एक दूसरे के साथ और उनके [[जैविक समुदाय|बायोटोप]] के ऐबायोटिक अंगीभूत के साथ पारिस्थितिकता से एकीकृत हैं। == पारितंत्र के उदाहरण == {{multicol}} * [[पर्वतीय पारितंत्र]] * [[जलीय परितंत्र|जलीय पारिस्थितिकी तंत्र]] * [[झाड़ीवन]] * [[प्रवाल शैल-श्रेणी|प्रवाल भित्ति]] * [[मरुस्थली ]] * [[मानव पारितंत्र]] {{multicol-break}} * [[विशाल समुद्री पारिस्थितिकी तंत्र]] * [[नदी तटीय पारितंत्र]] * [[समुद्री पारिस्थितिकी तंत्र]] * [[वर्षावन]] * [[बिना वृक्ष के घास का मैदान]] {{multicol-break}} * [[उपसतह पारिस्थितिक तंत्र अणुजीव जो संयंत्र साधारण से अपनी ही खाने में कार्बनिक पदार्थ के संश्लेषण में सक्षम]] * [[ताइगा|टैगा]] * [[पार्थिव पारिस्थितिकी तंत्र]] * [[टुण्ड्रा|टुंड्रा]] * [[नगरीय पारिस्थितिकी तंत्र]] * [[कृषि पारितंत्र]] {{Multicol-end}} == बायोम्स == [[चित्र:Vegetation-no-legend.PNG|thumb|280px|पृथ्वी सम्बन्धी मौसम और भौगोलिक दृष्टि से समान क्षेत्र वनस्पति द्बारा वर्गीकृत मानचित्र]] [[बायोम]] एक पारिस्थितिकी तंत्र के समान है जिसमें एक [[मौसम|मौसम]] तथा भौगोलिक दृष्टि से समान जलवायु परिस्थितियों के क्षेत्र जैसे कि [[पादप|पौधों]], [[प्राणी|पशुओं]] के [[समुदाय (परिस्थिति-विज्ञान)|समुदायों]] और [[भूमि जीव विज्ञान|मिट्टी अवयव]] के रूप में अक्सर पारितंत्र के रूप में संदर्भित किया जाता है। बायोम्स संयंत्र संरचनाओं (जैसे कि पेड़, झुरमुट और घास), पत्ता प्रकार (ब्रॉडलीफ और नीडललीफ), संयंत्र अंतरालन (वन, वुडलैंड, सावान्ना) और जलवायु जैसे कारकों के आधार पर परिभाषित किया जाता है।[[जैव भौगोलिक विभाग|इकोज़ोन]] के असमान, बायोम, वर्गीकरण, आनुवंशिक या ऐतिहासिक समानताएं के आधार पर परिभाषित नहीं किया जाता। बायोम की पहचान अक्सर [[पारिस्थितिक अनुक्रम]] और [[पराकाष्ठा वनस्पति|चरमोत्कर्ष वनस्पति]] के विशेष नमूनों के साथ की जाती है। == पारिस्थितिकी तंत्र विषय == === वर्गीकरण === [[चित्र:Daintree Rainforest.JPG|thumb|210px|दैन्त्री प्रचुर-वर्षा वन क्वीन्सलैंड, ऑस्ट्रेलिया में.]] 176 से अधिक देशों द्वारा मान्यताप्राप्त [[Convention on Biological Diversity|जैव विविधता सम्मेलन]] (सीबीडी), के बाद विशेष रूप से राजनीतिक तौर पर महत्वपूर्ण बना पारितंत्र "पारितंत्र, प्राकृतिक निवास का संरक्षण तथा प्राकृतिक वातावरण में विकासक्षम प्रजातियों की आबादियों का अनुरक्षण" [[जैव विविधता पर सम्मेलन|संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम]]<ref name="UN92">जैव विविधता सम्मेलन</ref><ref name="UN92">जून 2090.</ref><ref name="UN92">यूएनईपी के दस्तावेज संख्या</ref><ref name="UN92">एनए.92-78.</ref> मंजूर करने वाले देशों की प्रतिबद्धता के रूप मेंइससे स्थानिक पारिस्थितिकी प्रणालियों की पहचान करने के लिए और उनके भेद के लिए राजनीतिक आवश्यकता पैदा हो गयी है।CBD "पारिस्थितिकी तंत्र" को इस प्रकार परिभाषित करता है: "पौधे, जानवर और सूक्ष्म जीव समुदायों का एक गत्यात्मकै परिसर और उनका निर्जीव पर्यावरण जो एक कार्यात्मक इकाई के रूप में काम करते हैं।" पारिस्थितिकी प्रणालियों के संरक्षण की आवश्यकता के साथ, उनका वर्णन करने के लिए और कुशलतापूर्वक उन्हें पहचानने की राजनीतिक जरूरत पड़ी.व्रयूगदेन्हिल और सब कहते हैं कि एक फिजियोग्नोमिक -पारिस्थितिक वर्गीकरण प्रणाली के इस्तेमाल से यह सबसे अधिक प्रभावी ढंग से प्राप्त किया जा सकता है क्यूंकि पारितंत्र आसानी से इस क्षेत्र के साथ उपग्रह छवियों पर भी अभिज्ञेय हैं। उन्होंने कहा कि संबंधित वनस्पति के संरचना और मौसम-तत्व, पारिस्थितिक डेटा से पूरित (जैसे की उन्नयन, आर्द्रता और जलनिकासी) प्रत्येक आपरिवर्तक निर्धारक हैं जो आंशिक रूप से अलग सेट प्रजातियों को अलग करते हैं। यह न केवल वनस्पति प्रजातियों के लिए सच है, बल्कि पशुओं की प्रजातियों, कवक और जीवाणु के लिए भी सच है। परितंत्र के पहचान की मात्रा फीसिओग्नोमिक आपरिवर्तक के अधीन है जिसे एक छवि और/ या क्षेत्र में पहचाना जा सकता है। जहां आवश्यक हो, विशेष पशुवर्ग तत्वों को जोड़ा जा सकता है, जैसे की पशुओं की मौसमी सांद्रता और प्रवाल की चट्टान का वितरण। कई फीसिओग्नोमिक-पारिस्थितिक वर्गीकरण प्रणालियां उपलब्ध हैं: * फीसिओग्नोमिक-पारिस्थितिक वर्गीकरण पृथ्वी की वनस्पति उत्पत्ति : एक प्रणाली म्यूएलर-डोमबोइस और [[हैन्ज़ एल्लेंबर्ग|हेंज़ एल्लेनबर्ग]]<ref>म्यूएलर-डोमबोइस और एल्लेनबर्ग</ref> के 1974 कार्य पर आधारित है और [[UNESCO]] द्वारा विकसित किया गया है। यह ऊपरी जमीन या अन्तर्जलीय वनस्पति संरचनाओं और झाड़ी के क्षेत्र के रूप में दीखता है जो जीवन रुपी पौधे के रूप में अंकित का वर्णन करता है। यह वर्गीकरण मूलरूप से एक प्रजाति-निरपेक्ष फीसिओग्नोमिक, पदानुक्रमित वनस्पति वर्गीकरण प्रणाली है जो पारिस्थितिकी कारकों के महत्त्व को भी मानता है जैसे जलवायु, उन्नयन, मानव प्रभाव जैसे चराई, ह्याद्रिक शासनों और अस्तित्व रणनीती जैसे की मौसमीपन.इस प्रणाली को एक बुनियादी वर्गीकरण के साथ खुले जल संरचनाओं के लिए विस्तारित किया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.birdlist.org/cam/themes/ecosystems_map.htm |title=मध्य अमरीका के पारितंत्रों का मानचित्र |access-date=14 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803122742/http://www.birdlist.org/cam/themes/ecosystems_map.htm |archive-date=3 अगस्त 2009 |url-status=dead }}</ref> * भूमि कवर वर्गीकरण प्रणाली (एल सी सी एस), खाद्य और कृषि संगठन (एफएओ) द्वारा विकसित.<ref>एंटोनियो डी ग्रेगोरियो और लूइसा जेएम जनसं (2000).</ref> कई जलीय वर्गीकरण प्रणाली, एक प्रयास है और संयुक्त राज्य अमेरिका भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (USGS) और अंतर अमेरिकी जैव विविधता सूचना नेटवर्क (IABIN) द्वारा किया जा रहा है कि दोनों टेरेस्ट्रियल और जलीय पारिस्थितिकी प्रणालियों को कवर किया जाएगा एक संपूर्ण पारिस्थितिकी तंत्र वर्गीकरण प्रणाली अभिकल्पना करने के लिए उपलब्ध हैं। विज्ञान के परिप्रेक्ष्य से, पारितंत्र असतत ईकायाँ नहीं हैं जो केवल एक "सही" वर्गीकरण दृष्टिकोण का अधिकार पर पह्चाने जा सकतें हैं। टेन्सले द्वारा इस परिभाषा के साथ समझौते में ("मानसिक पृथकता") पारितंत्र का वर्णन या वर्गीकरण करने का प्रयत्न प्रामाणिक तर्क सहित वर्गीकरण में पर्यवेक्षक / विश्लेषक निवेश के बारे में स्पष्ट होना चाहिए. [[चित्र:Field Hamois Belgium Luc Viatour.jpg|thumb|upright|right|260px|ग्रीष्मकालीन क्षेत्र बेल्जियम (हमोई) में. नीला फूल सन्तोरीया स्यनूस है और लाल वाली पापावेर रोईआस है।]] === पारिस्थितिकी तंत्र सेवाएं === {{main|Ecosystem services}} "मौलिक जीवन-आधार सेवाएँ जिनपर मानव सभ्यता निर्भर करता है," और यह <sup>प्रत्यक्ष </sup>या अप्रत्यक्ष हो उन्हें पारिस्थितिकी तंत्र सेवाएं कहते हैं . प्रत्यक्ष पारिस्थितिकी तंत्र सेवाएँ के उदाहरण: परागण, लकड़ी और कटाव की रोकथाम हैं। जलवायु अनतिक्रम, पोषक तत्व चक्र और प्राकृतिक पदार्थ विषहरण अप्रत्यक्ष सेवाएँ के उदहारण विचार किये जा सकते हैं। === पारिस्थितिकी तंत्र कानूनी अधिकार === तमक्वा [[टामाकुआ|नगर,]] पेंसिल्वेनिया ने पारितंत्रों को कानूनी अधिकार देने के लिए एक कानून पारित किया। इस अध्यादेश कि नगरपालिका सरकार या किसी भी Tamaqua [[टामाकुआ|निवासी ने]] स्थानीय पारिस्थितिकी तंत्र की ओर से एक मुकदमा दर्ज कर सकते हैं स्थापित करता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.celdf.org/PressReleases/TamaquaLawRecognizesRightsofNature/tabid/367/Default.aspx |title=तामाकुआ कानून प्रकृति का अधिकार पहचानता है |access-date=14 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007025651/http://www.celdf.org/PressReleases/TamaquaLawRecognizesRightsofNature/tabid/367/Default.aspx |archive-date=7 अक्तूबर 2009 |url-status=dead }}</ref> रश जैसे अन्य नगर-क्षेत्र, ने भी वाही किया और अपने स्वयं का कानून पारित किया।<ref>{{Cite web |url=http://www.celdf.org/PressReleases/RushTownshipStripsSludgeCorporationRights/tabid/369/Default.aspx |title=रश टाउनशिप स्ट्रिप्स पंक निगम "अधिकार" |access-date=14 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070813170713/http://www.celdf.org/PressReleases/RushTownshipStripsSludgeCorporationRights/tabid/369/Default.aspx |archive-date=13 अगस्त 2007 |url-status=dead }}</ref> कानूनी राय का एक बढ़ती निकाय का हिस्सा 'जंगली कानून'का प्रस्ताव है। जंगली कानून, यह शब्द [[कोरमेक कल्लीनान|कोरमैक कल्लिनन]]द्वारा (दक्षिण अफ्रीका में आधारित एक वकील), [[पक्षी]] और जानवर, नदियों और रेगिस्तान का व्याखित किया जाएगा.<ref>[http://www.celdf.org/News/WildLawTheGuardianUnlimited/tabid/398/Default.aspx पतली बर्फ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225172056/http://www.celdf.org/News/WildLawTheGuardianUnlimited/tabid/398/Default.aspx |date=25 फ़रवरी 2009 }} [http://www.guardian.co.uk/environment/2007/apr/03/conservationandendangeredspecies सांसारिक अधिकारों] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925032418/http://www.guardian.co.uk/environment/2007/apr/03/conservationandendangeredspecies |date=25 सितंबर 2009 }}</ref> पर === प्रकार्य और जैव विविधता === एक मानवशास्त्रीय दृष्टिकोण से, कई लोग पारिस्थितिक तंत्र को उत्पादन इकाइयों जैसे माल और सेवाओं इकाइयों के उत्पादन सामान रूप में देखते हैं। पारितंत्र द्वारा उत्पादित कुछ आम वस्तुओं में से जंगल पारिस्थितिक तंत्र से लकडियाँ और पशु के लिए घास प्राकृतिक घास के मैदानों से. जंगली जानवरों के मांस, अक्सर बुश मांस के नाम से अफ्रीका में उल्लिखित है, और दक्षिण अफ्रीका और केन्या में नियन्त्रित प्रबंध योजनाओं के कारण अत्यधिक सफल है। बहुत कम सफल खोज और दवा प्रयोजनों के लिए वन्य जीव के पदार्थों का व्यावसायीकरण कर दिया गया है। सेवाएँ पारितंत्र से प्राप्त करने के लिए पारिस्थितिक तंत्र सेवाओं के रूप में भेजा जाता है। वे (1) प्रकृति का है जो पर्यटन के क्षेत्र में आय और रोजगार के कई रूपों उत्पन्न मई को आनंद, सुविधा, अक्सर करने के लिए पर्यावरण के रूप में संदर्भित-पर्यटन, (2) पानी प्रतिधारण, इस प्रकार पानी की एक और अधिक समान वितरण जारी सुविधा, शामिल हो सकते हैं (3) भू-संरक्षण, वैज्ञानिक अनुसंधान, आदि के लिए खुली हवा में प्रयोगशाला क्योंकि वहाँ एक स्थान पर और अधिक प्रजातियां मौजूद है और इस तरह 'परिवर्तन को अवशोषित करने के लिए "या इसके [[जैव विविधता|प्रभाव को कम प्रतिक्रिया]] करने के लिए कर रहे हैं प्रजाति या जैविक विविधता का एक बड़ा डिग्री - लोकप्रिय करने के लिए जैव विविधता के रूप में भेजा - एक पारिस्थितिकी तंत्र की एक पारिस्थितिकी तंत्र के अधिक से अधिक लचीलापन को योगदान कर सकते हैं। यह पारिस्थितिकी तंत्र की संरचना मूलरूप से पहले एक अलग राज्य के लिए बदल दिया है प्रभाव को कम कर देता है। यह सार्वभौमिक मामला नहीं है और वहाँ एक पारिस्थितिकी तंत्र की प्रजाति विविधता है और इसकी क्षमता एक टिकाऊ स्तर पर वस्तुओं और सेवाओं को प्रदान करने के लिए: नम उष्णकटिबंधीय जंगलों और अत्यंत बदलने के लिए जोखिम रहता है, बहुत कुछ माल और सेवाओं के उत्पादन के बीच कोई सीधा संबंध साबित होता है, जबकि कई शीतोष्ण वनों तत्काल विकास के अपने पिछले राज्य करने के लिए एक जीवन भर के भीतर या एक जंगल आग की कटाई के बाद वापस हो जाना. एकाध घासभूमि कई हजार वर्षों से (मंगोलिया, अफ्रीका, यूरोप पाँस और मूरलैंड समुदाय) का शोषण चिरस्थायी रूप से हो रहा है। == पारिस्थितिकी तंत्र का अध्ययन == [[चित्र:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|1972 में अपोलो 17 के कर्मीदल द्वारा लिया गया, नीली गोली. यह प्रतिबिम्ब अपने किस्म की एकमात्र अक्सी तसवीर है जिसमें, पूर्णत: सूर्य की ज्योति से प्रकाशित पृथ्वी की एक गोलार्द्ध प्रर्दशित है।]] === पारिस्थितिकी तंत्र गतिशीलता === [[चित्र:Spiny Forest Ifaty Madagascar.jpg|thumb|250px|left|काँटेदार जंगल इफटी में, मेडागास्कर, अभिलाक्षानिक विविध अदान्सोनिया (गोरख इमली) प्रजाति, अल्लोडिया प्रोसेरा (मेडागास्कर ओकोतिल्लो) और अन्य वनस्पति.]] एक पारिस्थितिकी तंत्र में नए तत्व का [[जैविक|परिचय,]] [[अजैव|चाहे जैविक]] या अजैव, एक विघटनकारी असर होता हैं। कुछ मामलों में, यह एक पारिस्थितिक विफलता या "सौपानिक पोषण श्रृंखला" के तरफ ले जा सकता है और पारिस्थितिक तंत्र के भीतर कई प्रजातियों की मौत हो सकता है। इस नियतात्मक दृष्टिकोण के अंतर्गत, पारिस्थितिक स्वास्थ्य प्रयास एक पारिस्थितिक तंत्र की मजबूती और वसूली क्षमता को मापने के लिए के अमूर्त विचार, अर्थात् कैसे दूर पारिस्थितिक तंत्र दूर अपनी स्थिर राज्य से है। [[चित्र:Ecological pyramid-hi.svg|thumb|200px|पारिस्थितिकी तंत्र में उर्जा प्रवाह]] अक्सर, हालांकि, पारिस्थितिकी प्रणालियों की क्षमता एक विघटनकारी एजेंट से उलट आना पड़ता है। पतन या एक सौम्य उच्छलन के बीच का अंतर दो कारकों द्वारा शुरू [[विषाक्तता|तत्व की -]] की विषाक्तता और मूल [[पलटाव (परिस्थिथि-विज्ञान)|पारिस्थितिकी तंत्र के]] लचीलाता निर्धारित किया जाता है। पारितंत्रों मुख्यतः stochastic (संयोग से), इन घटनाओं गैर पर प्रतिक्रियाओं भड़काने-सामग्री रहते हैं और शर्तों उन्हें आसपास के अवयवों द्वारा प्रतिक्रियाओं घटनाओं संचालित कर रहे हैं। इस प्रकार, इस माहौल में तत्वों से उत्तेजना करने के लिए जीव के व्यक्तिगत प्रतिक्रियाओं का योग से एक पारिस्थितिकी तंत्र परिणाम है। उपस्थिति या आबादी का अभाव केवल प्रजनन और प्रसार सफलता पर निर्भर करता है और जनसंख्या के स्तर stochastic घटनाओं की प्रतिक्रिया में उतार चढ़ाव हो. एक पारिस्थितिकी तंत्र में प्रजातियों की संख्या के रूप में, उत्तेजना की संख्या भी अधिक है। जीवन जीव की शुरुआत के बाद से सफल खिला, प्रजनन और प्रसार के प्राकृतिक चयन के माध्यम से व्यवहार लगातार परिवर्तन बच गए हैं। इस ग्रह की प्रजातियां प्राकृतिक चयन के माध्यम से लगातार परिवर्तन द्वारा अपनी जैविक संरचना और वितरण में बदलने के लिए अनुकूलित है। गणितीय है कि अलग अलग बातचीत कारकों का अधिक से अधिक संख्या में प्रत्येक व्यक्ति कारकों में उतार-चढ़ाव निस्र्त्साह करना चाहते हैं का प्रदर्शन किया जा सकता है। जबकि अन्य स्थानीय, उप आबादी लगातार जाते हैं, बाद में अन्य उप के प्रसार के माध्यम से प्रतिस्थापित किया जा करने के लिए जनसंख्या विलुप्त अंदर कदम होगा क्योंकि कुछ प्रजातियां गायब हो जाएगा पृथ्वी पर जीव के बीच महान विविधता को देखते हुए सबसे पारितंत्रों केवल बहुत धीरे धीरे, बदल गया। Stochastists कुछ आंतरिक विनियमन तंत्र प्रकृति में जो घटित पहचान है। इस प्रजाति के स्तर पर आपके सुझाव और प्रतिक्रिया तंत्र, सबसे विशेष रूप से क्षेत्रीय व्यवहार के माध्यम से जनता के स्तर को विनियमित. Andrewatha और सन्टी<ref name="Andrewatha">Andrewatha, HG और LC सन्टी (1954) के वितरण और पशुओं की बहुतायत.</ref><ref name="Andrewatha">शिकागो विश्वविद्यालय प्रेस, शिकागो, आईएल</ref> की है कि क्षेत्रीय व्यवहार के स्तर पर, जहां खाद्य आपूर्ति एक सीमित कारक नहीं है आबादियों रखने के लिए जाता है का सुझाव देते हैं। इसलिए, stochastists में पारिस्थितिकी तंत्र स्तर पर इस प्रजाति के स्तर पर एक नियामक तंत्र के रूप में नहीं बल्कि क्षेत्रीय व्यवहार देखो. इस प्रकार, उनकी दृष्टि में, पारितंत्रों राय और प्रतिक्रिया तंत्र द्वारा (पारिस्थितिकी से) प्रणाली ही और विनियमित नहीं कर रहे हैं वहाँ प्रकृति का एक संतुलन जैसी कोई चीज नहीं है। [[चित्र:Wrangel Island tundra.jpg|thumb|280px|right|उत्तरी ध्रुवी के ऊंची प्रदेश में कम पेड वाले पर्वत रानगल द्वीप में, रूस]] यदि पारितंत्रों वास्तव मुख्यतः stochastic प्रक्रियाओं से संचालित कर रहे हैं, वे और अधिक प्रत्येक प्रजातियों की तुलना में अचानक परिवर्तन करने के लिए व्यक्तिगत रूप लचीला हो सकता है। प्रकृति का एक संतुलन के अभाव में, पारिस्थितिकी प्रणालियों की प्रजातियों संरचना है, लेकिन यह है कि बदलाव की प्रकृति पर निर्भर करेगा कि परिवर्तन से गुजरना होगा पूरे पारिस्थितिक पतन शायद बिरला घटनाओं होगा. यह सैद्धांतिक परिस्थितिविज्ञानशास्री रॉबर्ट उलनोविच्क्स पारितंत्रों की संरचना का वर्णन करने के लिए, परस्पर सूचनाओं का अध्ययन प्रणालियों में (सहसम्बन्ध) पर बल सूचना सिद्धांत उपकरणों का इस्तेमाल किया है। इस पद्धति और जटिल पारितंत्रों के पूर्व टिप्पणियों पर चित्रकारी, उलानोविच्क्स पारितंत्रों पर तनाव के स्तर को निर्धारित करने और भविष्यवाणी प्रणाली प्रतिक्रियाओं उनकी सेटिंग में परिवर्तन के प्रकार परिभाषित करने के लिए (जैसे बढ़ या ऊर्जा का प्रवाह कम है और eutrophication के [[रासयिनिक पुष्टिकारक वृद्धि|दृष्टिकोण दर्शाया गया है।]]<ref>रॉबर्ट उलानोविच्क्स (1997).</ref>, जीवन [[संबंधपरक क्रम सिद्धांत|संगठन की बुनियादी बातों]] के रूप में करने के लिए भी संबंधपरक आदेश सिद्धांतों देखें. [[चित्र:Forest on San Juan Island.jpg|thumb|250px|वन सान जुआन द्वीप में]] === पारिस्थितिकी तंत्र परिस्थिति-विज्ञान === पारिस्थितिकी तंत्र परिस्थिति-विज्ञान पारिस्थितिकी तंत्र की जैविक और [[पारिस्थितिकी तंत्र परिस्थिति-विज्ञान|अजैव]][[abiotic|घटकों]] [[अजैव|का]] एकीकृत अध्ययन है और एक पारिस्थितिकी तंत्र चौखटे में उनके संपर्क का अध्ययन है। यह विज्ञान पारिस्थितिकी तंत्र के कार्य का निरक्षण करता है और इससे उनके आंशिक जैसे रसायन, आधार-शैल, मिट्टी, पौधें और जानवरों से संबंधित है। पारिस्थितिकी तंत्र शारीरिक और जैविक बनावट का निरीक्षण करता है और इन पारिस्थितिकी तंत्र विशेषताएँ का प्रभाव का विश्लेषण करतें हैं। === परिस्थिथि-विज्ञान तंत्र === [[चित्र:Chicago Downtown Aerial View.jpg|thumb|left|मानुषिक पारिस्थिथिक तंत्र की एक हवाई दृश्य: शिकागो, इलिनोइस.]] परिस्थिथि-विज्ञान तंत्र पारिस्थितिकी के एक अंतर्विषयक क्षेत्र हैं, जिसमें पारिस्थितिकी [[समग्र रूप तंत्र|तंत्र]] का अध्ययन एक समग्र दृष्टिकोण से ली गयी है, खासकर पारिस्थितिकी तंत्र. परिस्थिथि-विज्ञान तंत्र सामान्य सिद्धांत तंत्र को पारिस्थितिकी पर प्रयुक्ति के रूप में देखा जा सकता है। परिस्थिथि-विज्ञान तंत्र दृष्टिकोण का यह केन्द्रीय विचार है की पारिस्थितिक तंत्र एक पेचीदा तंत्र है जिसमें आकस्मिक गुणधर्म प्रर्दशित होते हैं। परिस्थिथि-विज्ञान की केंद्र बिंदु जैविक और पारिस्थितिक तंत्र के अंतःक्रिया और लेन-देन के भीतर और बीच है और विशेष रूप से पारिस्थितिक तंत्र से संबन्धित कार्य कैसे मानव हस्तक्षेप से प्रभावित है। यह ऊष्मा-गतिकी के संकल्पना के उपयोग और विस्तार से पेचदार तंत्र के व्यापक वर्णन विकसित करता है। परिस्थिथि-विज्ञान तंत्र और पारिस्थितिकी तंत्र परिस्थिति-विज्ञान के बीच का रिश्ता बड़ी ही पेचीदा है। परिस्थिथि-विज्ञान तंत्र ज्यादातर पारिस्थितिकी तंत्र परिस्थिति-विज्ञान के उपसमुच्चय माने जा सकते हैं। पारिस्थितिक तंत्र परिस्थिति-विज्ञान कई पद्यतियां प्रयोग मे लातें हैं जिसका परिस्थिथि-विज्ञान तंत्र के सम्पूर्ण दृष्टिकोण से कम लेना देना है। परिस्थिथि-विज्ञान तंत्र सक्रिय रूप से बाहरी प्रभाव जैसे अर्त्शास्त्र को मानतें हैं जो पारिस्थितिकी तंत्र परिस्थिति-विज्ञान के दयिरे के बाहर गिर्तें हैं। जबकि पारिस्थितिक तंत्र परिस्थिति-विज्ञान की परिभाषा पारिस्थितिकी तंत्र का वैज्ञानिक अध्ययन कहा जा सकता है, पारिस्थितिक तंत्र का विशेष प्रयास पारिस्थितिकीय तंत्र और प्रतिभास के तंत्र पर प्रभाव का अध्ययन है। === सहस्राब्दी पारिस्थितिकी तंत्र आँकलन === 2005 में,<ref>पृथ्वी की पारिस्थितिकी तंत्र</ref> के सबसे बडे मूल्यांकन https://web.archive.org/web/20120602224529/http://www.maweb.org/ 1000 से ज्यादा वैज्ञानिकों के एक अनुसंधान दल द्वारा आयोजित किया गया। इस मूल्यांकन के निष्कर्ष बहु मात्रा सहस्त्राब्दि पारिस्थितिकी तंत्र आँकलन में प्रकाशित किया गया, जिसके विष्कर्ष परिणाम के अनुसार पिछले 50 वर्षों में मनुष्य द्बारा पृथ्वी के पारिस्थितिकी तंत्र का परिवर्तन अब तक के हमारे इतिहास के किसी और समय में नहीं पाया गया था। == इन्हें भी देखें == {{Portal|Earth_sciences|Terra.png}}{{Portal|Ecology|Earth flag PD.jpg}}{{Portal|Environment|Devils Punchbowl Waterfall, New Zealand.jpg}}{{Portal|Weather|Cyclone_Catarina_from_the_ISS_on_March_26_2004.JPG}}{{portal|Sustainable Development|Sustainable_development.svg}}{{five oceans}}<div> * [[जैव विविधता|जैवविविधता]] * [[जैवविविधता कार्य योजना]] * [[भूजैवरसायन चक्र]] * [[जीवमंडल]] * [[जीवमंडल 2]] * [[भूविज्ञान]] * [[पारिस्थितिकी अर्थशास्त्र]] * [[पारिस्थितिकी उपज]] * [[पारिस्थितिकी|परिस्थिति-विज्ञान]] * [[पारिस्थितिकी खंड]] * [[पारितंत्र विविधता]] * पारिस्थितिकी तंत्र परिस्थिति-विज्ञान * पारिस्थितिकी तंत्र अभियंता * पारिस्थितिकी तंत्र नमूना * पारिस्थितिकी तंत्र सेवाएं * पारिस्थितिकी तंत्र मूल्यांकन * [[छोटे पारिस्थितिकता से भिन्न भूदृश्य]] * कगार प्रभाव * [[यूजीन पी॰ ओडम]] * [[खाद्य शृंखला|खाद्य श्रृंखला]] * [[भूमंडलीय ऊष्मीकरण|विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि]] * [[आक्रामक प्रजाति]] * [[भूदृश्य पारिस्थितिकी]] * [[पत्ती|पत्ता]] * [[प्राकृतिक पर्यावरण|प्राकृतिक वातावरण]] * [[प्रकृति]] * [[निरंतरता]] * [[संवृद्धि]] </div> == सन्दर्भ == {{reflist}} == इसके अतिरिक्त पठन == * बोअर, PJ डेन और J.रेडिन्गुविस. 1996.जनसंख्या पारिस्थितिकी में विनियमन और स्थिरीकरण प्रतिमान. जनसंख्या और सामुदायिक [[जीव विज्ञान|जीवविज्ञान]] श्रृंखला 16. व्यापारी और हॉल, न्यूयॉर्क. 397 PG. * अमरीकी पारिस्थितिक समाज, [https://web.archive.org/web/20071211231855/http://www.esa.org/teaching_learning/pdfDocs/ecosystemservices.pdf पारिस्थितिक तंत्र सेवाएँ,] 25 मई 2007 * एय्हिर्लिक, पॉल; वाकर, ब्रायन "आकृष्ट और अतिरिक्तता".जीवविज्ञान.vol.48.no.5. मई 1998. pp.&nbsp;387. अमरीकी जैविक विज्ञान संस्थान. * ग्रइम,J.P."जैव विविधता और पारिस्थितिक तंत्र प्रकार्य : बहस अत्युक्ति. " विज्ञान Vol. 277. no. 533029 अगस्त 1997 pp.&nbsp;1260 – 1261. 25 मई 2007 * ग्रूम, मार्था J. और गैरी K. मेफ. जीवविज्ञान संरक्षण के सिद्धान्त. ३.सुंदरलैंड, MA: Sinauer एसोसिएट्स, Inc, 2006. * लाव्टन, जॉन H., ''पारिस्थितिक तंत्र में प्रजाति '' क्या ''करतें हैं ?'' ], ओइकोस, दिसम्बर, 1994. vol.71, no.3. * लींडमेंन,R.L. 1942. पारिस्थितिकी के पोषण से संबंधित-गतिशील पहलू.'''''पारिस्थितिकी'23: 399-418.''' '' * '''''पेटन,B.C. 1959. ''' '' '''''पारिस्थितिक तंत्र के जीव विज्ञान पर एक परिचय:पोषण से संबंधित-गतिशील पहलू. ''' '' '''''''' '' '''पारिस्थितिकी ''40, no.'' ''' '''''2.: 221-231.'' ''' * '''''रंगनाथन, जे और इरविन, एफ.('' ''' '''''2007,7 मई). '' ''' '''''[https://web.archive.org/web/20090804223056/http://www.wri.org/publication/restoring-natures-capital प्रकृति की राजधानी की बहाली: पारिस्थितिक तंत्र सेवाओं को बनाए रखने की एक कार्यसूची ]'' ''' * '''''वृगडेनहिल, डी., टेरबोर्घ, जे., क्लीफ,A.M., सिनित्सिन,M., बोईर,G.C., आर्चागा,V.L., प्रिन्स,H.H.T.,2003, व्यापक संरक्षित क्षेत्र तंत्र संयोजन और प्रबन्ध, IUCN, ग्लैंड, स्विट्जरलैंड. 106 pg. '' ''' ''''''' ''' == बाहरी कड़ियाँ == {{commons|Category:Ecosystems}} {{wiktionary}} * [http://www.economics.noaa.gov/?goal=ecosystems&amp;file=events%2F पारिस्थितिक तंत्र NOAA अर्थव्यवस्था पर प्राकृतिक और मानव निर्मित खतरों] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824234715/http://www.economics.noaa.gov/?goal=ecosystems&file=events%2F |date=24 अगस्त 2011 }} का अर्थशास्त्र * [https://web.archive.org/web/20090307222652/http://www.barrameda.com.ar/ecology/the-ecosystem.htm पारिस्थितिक तंत्र] * [https://web.archive.org/web/20191001114021/https://www.beringclimate.noaa.gov/ बेरिंग सागर जलवायु और पारिस्थितिक तंत्र: वर्तमानकालिक स्थिति] * [https://web.archive.org/web/20090814072254/http://www.arctic.noaa.gov/detect/ उत्तरध्रुवीय मौसम और पारिस्थितिक तंत्र : वर्तमानकालिक स्थिती ] * [https://web.archive.org/web/20150813135309/http://www.millenniumassessment.org/en/index.aspx सहस्राब्दी पारिस्थितिक तंत्र आँकलन ](2005) * [https://web.archive.org/web/20090619224525/http://www.ericdigests.org/2004-1/ecosystems.htm पारिस्थितिक तंत्र के बारे में अध्यापन] * [https://web.archive.org/web/20060718233357/http://www.heinzctr.org/ecosystems/ राष्ट्र ] के [https://web.archive.org/web/20060718233357/http://www.heinzctr.org/ecosystems/ पारिस्थितिक तंत्र की अवस्था (U.S.)] * [https://web.archive.org/web/20071211231855/http://www.esa.org/teaching_learning/pdfDocs/ecosystemservices.pdf पारिस्थितिक तंत्र सेवाएँ] * [https://web.archive.org/web/20090206004821/http://www.ecotron.cnrs.fr/html/en/home/indexen.htm ईकोत्रों-पारिस्थितिक अनुसंधान योजना] * [https://web.archive.org/web/20191006225131/https://essm.tamu.edu/ टेक्सास ए] एंड [https://web.archive.org/web/20191006225131/https://essm.tamu.edu/ एम विश्वविद्यालय -पारिस्थितिक तंत्र विज्ञान और प्रबंधन विभाग ] * [https://web.archive.org/web/20190905144059/https://essmextension.tamu.edu/ टेक्सास आगरीलाइफ विस्तार सेवा-पारिस्थितिक तंत्र विज्ञान और प्रबंधन विभाग ] {{Systems}} [[श्रेणी:पारितंत्र|*]] [[श्रेणी:जैविक प्रणाली]] [[श्रेणी:सहजीवन]] [[श्रेणी:तन्त्रीय पारिस्थितिकी]] kq6j8aly3bv1ntv3fs84owb3eci7hnn बंगाली लोग 0 23847 6628140 6531691 2026-10-10T18:05:49Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 6628140 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = बंगाली | native_name = {{hlist|{{lang|bn|বাঙালি}}|{{lang|bn|বাঙ্গালী}}}} | native_name_lang = bn | image = [[File:Bengali dialects.png]] | image_caption = | population = {{circa|२८.५ करोड़}}<ref>{{cite news |title=Bangladesh wants Bangla as an official UN language: Sheikh Hasina |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/bangladesh-wants-bangla-as-an-official-un-language-sheikh-hasina/articleshow/11951526.cms |access-date=10 September 2023 |work=The Times of India |agency=PTI |date=19 February 2012 |archive-date=29 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230929094236/https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/bangladesh-wants-bangla-as-an-official-un-language-sheikh-hasina/articleshow/11951526.cms |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.un.org/en/story/2010/09/353662-general-assembly-hears-appeal-bangla-be-made-official-un-language |title=General Assembly hears appeal for Bangla to be made an official UN language |work=UN.org |date=27 September 2010 |access-date=1 June 2022 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601160421/https://news.un.org/en/story/2010/09/353662-general-assembly-hears-appeal-bangla-be-made-official-un-language |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Hasina for Bengali as an official UN language |url=https://ummid.com/news/2010/September/28.09.2010/bengali-as-un-official-language.htm |work=Ummid.com |agency=Indo-Asian News Service |date=28 September 2010 |access-date=1 June 2022 |archive-date=2 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102115546/https://ummid.com/news/2010/September/28.09.2010/bengali-as-un-official-language.htm |url-status=live}}</ref> | region1 = {{flag|Bangladesh}} | pop1 = १७,५०,००,०००<ref>{{Cite web |title=Bangladesh Population (2024) - Worldometer |url=https://www.worldometers.info/world-population/bangladesh-population/ |access-date=2024-01-07 |website=www.worldometers.info |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bangladesh Population 1950-2024 |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/BGD/bangladesh/population |access-date=2024-04-02 |website=www.macrotrends.net}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |title=Bangladesh Population 2024 (Live) |url=https://worldpopulationreview.com/countries/bangladesh-population |access-date=2024-04-02 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> | region2 = {{flag|India}} | pop2 = ९,७२,२८,९१७<ref>{{cite web |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |publisher=Censusindia.gov.in |date= |access-date=27 February 2022 |archive-date=7 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307070722/https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|date=29 June 2018|access-date=28 June 2018|archive-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|url-status=live}}</ref> | region3 = {{Flag|Pakistan}} | pop3 = २०,००,०००<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/features/2021/9/29/stateless-ethnic-bengalis-pakistan |title=Stateless and helpless: The plight of ethnic Bengalis in Pakistan |publisher=Al Jazeera |access-date=17 December 2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163339/https://www.aljazeera.com/features/2021/9/29/stateless-ethnic-bengalis-pakistan |url-status=live }}</ref> | languages = [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[उर्दू]]<sup>'''a'''</sup> | religions = {{ubl | '''बहुसंख्यक''' | [[बंगाली मुसलमान|इस्लाम]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] : लगभग ७०% | '''महत्त्वपूर्ण अल्पसंख्यक''' | [[बंगाली हिंदू|हिंदू धर्म]] [[File:Om.svg|15px]] : लगभग २८% | '''छोटी अल्पसंख्यक जातियाँ''' : | [[बंगाली बौद्ध|बौद्ध धर्म]] [[File:Dharma Wheel.svg|18px]] : लगभग १% | [[बंगाली ईसाई|ईसाई धर्म]] [[File:Christian cross.svg|12px]] : लगभग १% }} <ref>{{cite magazine|first=रोमिता|last=दत्ता|date=१३ नवम्बर २०२०|url=https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20201123-the-great-hindu-vote-trick-1740691-2020-11-13|title=द ग्रेट हिंदू वोट ट्रिक|magazine=[[इंडिया टुडे]]|access-date=४ अक्टूबर २०२२|quote=बंगाल की १० करोड़ जनसंख्या में हिंदुओं की संख्या लगभग ७ करोड़ है, जिनमें से लगभग ५.५ करोड़ बंगाली हैं।|archive-date=१७ फ़रवरी २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230217152015/https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20201123-the-great-hindu-vote-trick-1740691-2020-11-13|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|first=ज़मसर|last=अली|date=५ दिसम्बर २०१९|url=https://sabrangindia.in/article/exclusive-bjp-govt-plans-evict-70-lakh-muslims-60-lakh-bengali-hindus-through-its-land|title=विशेष: असम में भूमि नीति के माध्यम से ७० लाख मुसलमानों और ६० लाख बंगाली हिंदुओं को बेदख़ल करने की योजना|website=[[सबरंग कम्युनिकेशन्स]]|access-date=४ अक्टूबर २०२२|quote=यदि यह नीति विधानसभा में पारित हो जाती है, तो लगभग ७० लाख असमिया मुसलमान और ६० लाख बंगाली भाषी हिंदू सामूहिक बेदख़ली और बेघर होने का सामना करेंगे।|archive-date=३ अक्टूबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003180815/https://sabrangindia.in/article/exclusive-bjp-govt-plans-evict-70-lakh-muslims-60-lakh-bengali-hindus-through-its-land|url-status=live}}</ref> <ref name="thenewsweb.in">{{cite news | url=https://www.thenewsweb.in/india/bengali-speaking-voters-may-prove-crucial-in-the-second-phase-of-assam-poll/ | title=असम चुनाव के दूसरे चरण में बंगाली भाषी मतदाता निर्णायक साबित हो सकते हैं | newspaper=द न्यूज़ वेब | date=अप्रैल २०२१ | access-date=९ मार्च २०२३ | archive-date=३ जून २०२१ | archive-url=https://web.archive.org/web/20210603194154/https://www.thenewsweb.in/india/bengali-speaking-voters-may-prove-crucial-in-the-second-phase-of-assam-poll/ | url-status=live }}</ref> <ref>{{cite news |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/07/27/census-2022-number-of-muslims-increased-in-the-country |title=जनगणना २०२२: देश में मुसलमानों की संख्या में वृद्धि |work=[[ढाका ट्रिब्यून]] |date=२७ जुलाई २०२२ |access-date=१ अक्टूबर २०२२ |archive-date=२६ मार्च २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033444/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/07/27/census-2022-number-of-muslims-increased-in-the-country |url-status=live }}</ref> <ref name="globalreligiousfutures.org">{{Cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/bangladesh/religious_demography#/?affiliations_religion_id=16&affiliations_year=2020|title=बांग्लादेश में धर्म |access-date=९ मार्च २०२३|archive-date=९ अप्रैल २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409172932/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/bangladesh/religious_demography#/?affiliations_religion_id=16&affiliations_year=2020|url-status=live}}</ref> <ref name="Khan 2013 2">{{Cite book |last=ख़ान |first=मोजलुम |title=बंगाल की मुस्लिम विरासत: बांग्लादेश और पश्चिम बंगाल के महान मुस्लिम विद्वानों, लेखकों और सुधारकों का जीवन, विचार और उपलब्धियाँ |publisher=क्यूब पब्लिशिंग लिमिटेड |year=२०१३ |isbn=978-1-84774-052-6 |pages=२ |quote=बंगाली भाषी मुसलमानों का समूह लगभग २०० मिलियन लोगों का है।}}</ref> | footnotes = '''a'''. Spoken as the [[first language]] by a significant number of Bengalis in [[Bengalis in Pakistan|Pakistan]], India and [[Dhakaiya Urdu|Old Dhaka]]. }} '''बंगाली''' ([[बंगाली भाषा|बंगाली]]: বাঙালি, বাঙ্গালী [baŋali, baŋgali]) दक्षिण एशिया के बंगाल क्षेत्र से उत्पन्न और सांस्कृतिक रूप से संबद्ध एक इंडो-आर्यन नृवंशीय समूह है। वर्तमान जनसंख्या संप्रभु देश बांग्लादेश और भारतीय राज्यों पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा, बराक घाटी, अंडमान और निकोबार द्वीप समूह, झारखंड और मेघालय और मणिपुर के कुछ हिस्सों के बीच विभाजित है। अधिकांश बंगाली बोलते हैं, जो इंडो-आर्यन भाषा परिवार की एक भाषा है। हान चीनी और अरबों के बाद बंगाली दुनिया में तीसरा सबसे बड़ा जातीय समूह हैं। इस प्रकार, वे इंडो-यूरोपीय लोगों के भीतर सबसे बड़े जातीय समूह और दक्षिण एशिया में सबसे बड़े जातीय समूह हैं। बांग्लादेश और भारतीय राज्यों पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा, मणिपुर, और असम की बराक घाटी के अलावा, भारत के केंद्र शासित प्रदेश अंडमान और निकोबार द्वीप समूह में बंगाली-बहुसंख्यक आबादी भी निवास करती है, भारतीय राज्यों में उल्लेखनीय आबादी के साथ अरुणाचल प्रदेश, दिल्ली, ओडिशा, छत्तीसगढ़, झारखंड, मिजोरम, नागालैंड और उत्तराखंड के साथ-साथ नेपाल का प्रांत नंबर 1 भी है। वैश्विक बंगाली प्रवासी (बांग्लादेशी बंगाली और भारतीय बंगाली) में मध्य पूर्व, पाकिस्तान, म्यांमार, यूनाइटेड किंगडम, संयुक्त राज्य अमेरिका, मलेशिया, इटली, सिंगापुर, मालदीव, कनाडा, ऑस्ट्रेलिया, जापान और दक्षिण कोरिया में अच्छी तरह से स्थापित समुदाय हैं। धार्मिक संबद्धता और प्रथाओं के मामले में बंगाली एक विविध समूह हैं। आज, लगभग 68% इस्लाम के अनुयायी हैं जिनमें एक बड़ा हिंदू अल्पसंख्यक और ईसाई और बौद्धों के बड़े समुदाय हैं। बंगाली मुसलमान, जो मुख्य रूप से बांग्लादेश में रहते हैं, मुख्य रूप से सुन्नी संप्रदाय के हैं। बंगाली हिंदू, जो मुख्य रूप से पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा, असम की बराक घाटी, झारखंड और अंडमान और निकोबार द्वीप समूह में रहते हैं, आम तौर पर क्षेत्रीय देवताओं की पूजा करने के अलावा शक्तिवाद या वैष्णववाद का पालन करते हैं। बंगाली ईसाइयों की भी संख्या कम है, जिनमें से बड़ी संख्या पुर्तगाली यात्रियों के वंशज हैं, साथ ही बंगाली बौद्ध भी हैं, जिनमें से अधिकांश चटगांव और रखाइन में बंगाली भाषी बारुआ समूह से संबंधित हैं (जिन्हें अन्य बौद्धों के साथ भ्रमित नहीं किया जाना चाहिए) बांग्लादेश के जो अलग-अलग जातीय समूहों से संबंधित हैं)। {{बंगाली लोग}} इतिहास में हर बड़े संस्कृति समूह की तरह, बंगालियों ने विभिन्न क्षेत्रों, विशेष रूप से कला और वास्तुकला, भाषा, लोककथाओं, साहित्य, राजनीति, सेना, व्यवसाय, विज्ञान और प्रौद्योगिकी को बहुत प्रभावित और योगदान दिया है। == सन्दर्भ == [[श्रेणी:भारत के लोग]] [[श्रेणी:बंगाल]] [[श्रेणी:बंगाली]] [[श्रेणी:बंगाली लोग]] mmdalibullg0l0p22wkp9t5u8d806zh फ़रीदा जलाल 0 23888 6628430 6358114 2026-10-11T09:50:42Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* प्रमुख फिल्में */ कड़ियाँ सुधार 6628430 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = फरीदा ज़लाल | image =Farida Jalal.jpg | image_size = | occupation = अभिनेत्री | website = }} '''फ़रीदा जलाल''' हिन्दी फिल्मों की एक प्रसिद्ध अभिनेत्री हैं। == फिल्मी सफर == == व्यक्तिगत जीवन == पता नहीं है == प्रमुख फिल्में == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="60%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |2019 |स्टुडेंट ऑफ दी ईयर 2 | | |- | 2007 || [[बिग ब्रदर (2007 फ़िल्म)|बिग ब्रदर]] || || |- | 2006 || [[आर्यन (2006 फ़िल्म)|आर्यन]] || || |- | 2005 || [[प्यार में ट्विस्ट (2005 फ़िल्म)|प्यार में ट्विस्ट]] || || |- | 2005 || [[बरसात (2005 फ़िल्म)|बरसात]] || || |- | 2004 || [[गर्व (2004 फ़िल्म)|गर्व]] || || |- | 2004 || [[टार्ज़न: द वण्डर कार]] || || |- | 2003 || [[आपको पहले भी कहीं देखा है]] || || |- | 2003 || [[फंटूश (2003 फ़िल्म)|फंटूश]] || || |- | 2003 || [[कैसे कहूँ कि प्यार है (2003 फ़िल्म)|कैसे कहूँ कि प्यार है]] || || |- | 2003 || [[मैं प्रेम की दीवानी हूँ]] || मिसेज़ कपूर्‍ || |- | 2003 || [[जाल (2003 फ़िल्म)|जाल]] || सुधा कौल || |- | 2003 || [[पिंजर (2003 फ़िल्म)|पिंजर]] || || |- | 2002 || [[दीवानगी (2002 फ़िल्म)|दीवानगी]] || श्रीमती गोयल || |- | 2002 || [[प्यार दीवाना होता है]] || श्रीमती चौधरी || |- | 2002 || [[कुछ तुम कहो कुछ हम कहें]] || || |- | 2002 || [[बधाई हो बधाई (2002 फ़िल्म)|बधाई हो बधाई]] || || |- | 2002 || [[द लेजेंड ऑफ भगत सिंह (2002 फ़िल्म)|द लेजेंड ऑफ भगत सिंह]] || || |- | 2001 || [[चोरी चोरी चुपके चुपके]] || आशा मल्होत्रा || |- | 2001 || [[फर्ज़ (2001 फ़िल्म)|फ़र्ज़]] || रुक्मनी सिंह || |- | 2001 || [[ज़ुबेदा (2001 फ़िल्म)|ज़ुबेदा]] || || |- | 2001 || [[मोक्ष (2001 फ़िल्म)|मोक्ष]] || || |- | 2001 || [[कभी खुशी कभी ग़म (2001 फ़िल्म)|कभी खुशी कभी ग़म]] || || |- | 2001 || [[लज्जा (2001 फ़िल्म)|लज्जा]] || || |- | 2000 || [[क्या कहना]] || || |- | 2000 || [[दुल्हन हम ले जायेंगे (2000 फ़िल्म)|दुल्हन हम ले जायेंगे]] || || |- | 2000 || [[पुकार (2000 फ़िल्म)|पुकार]] || गायत्री राजवंश || |- | 2000 || [[गज गामिनी]] || || |- | 2000 || [[कहो ना प्यार है (2000 फ़िल्म)|कहो ना प्यार है]] || लिली || |- | 2000 || [[तेरा जादू चल गया]] || || |- | 2000 || [[खौफ़ (2000 फ़िल्म)|खौफ़]] || || |- | 1999 || [[हिन्दुस्तान की कसम (1999 फ़िल्म)|हिन्दुस्तान की कसम]] || || |- | 1999 || [[खूबसूरत (1999 फ़िल्म)|खूबसूरत]] || || |- | 1999 || [[दिल क्या करे]] || || |- | 1998 || [[कुछ कुछ होता है (1998 फ़िल्म)|कुछ कुछ होता है]] || || |- | 1998 || [[जब प्यार किसी से होता है (1998 फ़िल्म)|जब प्यार किसी से होता है]] || || |- | 1998 || [[सलाखें (1998 फ़िल्म)|सलाखें]] || गायत्री एस अग्निहोत्री || |- | 1998 || [[सोल्जर (1998 फ़िल्म)|सोल्जर]] || शांति सिन्हा || |- | 1998 || [[डुप्लीकेट]] || || |- | 1997 || [[सात रंग के सपने]] || यशोदा || |- | 1997 || [[ज़िद्दी (1997 फ़िल्म)|ज़िद्दी]] || || |- | 1997 || [[अफ़लातून (1997 फ़िल्म)|अफ़लातून]] || || |- | 1997 || [[ज़ोर (1997 फ़िल्म)|ज़ोर]] || || |- | 1997 || [[जुदाई (1997 फ़िल्म)|जुदाई]] || || |- | 1997 || [[लहू के दो रंग (1997 फ़िल्म)|लहू के दो रंग]] || || |- | 1997 || [[दिल तो पागल है]] || अजय की माँ || |- | 1996 || [[दुश्मन दुनिया का (1996 फ़िल्म)|दुश्मन दुनिया का]] || || |- | 1996 || [[शस्त्र (1996 फ़िल्म)|शस्त्र]] || || |- | 1996 || [[राजकुमार (1996 फ़िल्म)|राजकुमार]] || || |- | 1996 || [[अजय (1996 फ़िल्म)|अजय]] || अजय की माँ || |- | 1996 || [[अंगारा (1996 फ़िल्म)|अंगारा]] || सरस्वती || |- | 1996 || [[राजा हिन्दुस्तानी]] || || |- | 1995 || [[दिलवाले दुल्हनिया ले जाएंगे]] || || |- | 1995 || [[जवाब (1995 फ़िल्म)|जवाब]] || || |- | 1995 || [[वीरगति (1995 फ़िल्म)|वीरगति]] || || |- | 1995 || [[जय विक्रान्ता]] || || |- | 1994 || [[मम्मो (1994 फ़िल्म)|मम्मो]] || || |- | 1994 || [[दुलारा]] || || |- | 1994 || [[लाड़ला]] || गायत्री वर्मा || |- | 1994 || [[एलान (1994 फ़िल्म)|एलान]] || || |- | 1994 || [[क्रान्तिवीर]] || || |- | 1993 || [[गर्दिश]] || || |- | 1992 || [[पायल (1992 फ़िल्म)|पायल]] || शांति देवी || |- | 1992 || [[कल की आवाज़]] || || |- | 1992 || [[दिल आशना है (1992 फ़िल्म)|दिल आशना है]] || || |- | 1991 || [[हिना (फ़िल्म)|हिना]] || || |- | 1981 || [[ज्वाला डाकू (1981 फ़िल्म)|ज्वाला डाकू]] || || |- | 1980 || [[पत्थर से टक्कर (1980 फ़िल्म)|पत्थर से टक्कर]] || || |- | 1980 || [[चम्बल की कसम (1980 फ़िल्म)|चम्बल की कसम]] || || |- | 1979 || [[ढ़ोंगी (1979 फ़िल्म)|ढ़ोंगी]] || गीता खन्ना || |- | 1979 || [[जुर्माना (1979 फ़िल्म)|जुर्माना]] || लैला || |- | 1978 || [[नया दौर (1978 फ़िल्म)|नया दौर]] || || |- | 1978 || [[गंगा की सौगन्ध (1978 फ़िल्म)|गंगा की सौगन्ध]] || || |- | 1977 || [[आखिरी गोली (1977 फ़िल्म)|आखिरी गोली]] || || |- | 1977 || [[शतरंज के खिलाड़ी (1977 फ़िल्म)|शतरंज के खिलाड़ी]] || || |- | 1977 || [[पलकों की छाँव में (1977 फ़िल्म)|पलकों की छाँव में]] || || |- | 1977 || [[कसम कानून की (1977 फ़िल्म)|कसम कानून की]] || गंगा || |- | 1977 || [[आलाप (1977 फ़िल्म)|आलाप]] || सुलक्षणा गुप्ता || |- | 1976 || [[सबसे बड़ा रुपैया (1976 फ़िल्म)|सबसे बड़ा रुपैया]] || बिन्दिया || |- | 1976 || [[शक (1976 फ़िल्म)|शक]] || || |- | 1976 || [[लगाम (1976 फ़िल्म)|लगाम]] || || |- | 1975 || [[संकल्प (1975 फ़िल्म)|संकल्प]] || गीता सहगल || |- | 1975 || [[काला सोना (1975 फ़िल्म)|काला सोना]] || बेला || |- | 1975 || [[खुशबू (1975 फ़िल्म)|खुशबू]] || || |- | 1975 || [[आक्रमण (1975 फ़िल्म)|आक्रमण]] || आशा || |- | 1975 || [[उलझन (1975 फ़िल्म)|उलझन]] || कमला || |- | 1975 || [[धर्मात्मा]] || || |- | 1975 || [[धोती लोटा और चौपाटी (1975 फ़िल्म)|धोती लोटा और चौपाटी]] || रजनी || |- | 1975 || [[दो जासूस (1975 फ़िल्म)|दो जासूस]] || || |- | 1974 || [[मजबूर (1974 फ़िल्म)|मजबूर]] || रेनू खन्ना || |- | 1973 || [[अचानक (1973 फ़िल्म)|अचानक]] || नर्स राधा || |- | 1973 || [[हीरा (1973 फ़िल्म)|हीरा]] || || |- | 1973 || [[बॉबी (1973 फ़िल्म)|बॉबी]] || || |- | 1972 || [[रिवाज़ (1972 फ़िल्म)|रिवाज़]] || || |- | 1972 || [[आँख मिचौली (1972 फ़िल्म)|आँख मिचौली]] || || |- | 1972 || [[ज़िन्दगी ज़िन्दगी]] || श्यामा || |- | 1971 || [[प्यार की कहानी (1971 फ़िल्म)|प्यार की कहानी]] || लता || |- | 1971 || [[पारस (1971 फ़िल्म)|पारस]] || बेला सिंह || |- | 1970 || [[नया रास्ता (1970 फ़िल्म)|नया रास्ता]] || राधा प्रताप सिंह || |- | 1970 || [[देवी (1970 फ़िल्म)|देवी]] || शोभा || |- | 1970 || [[गोपी (1970 फ़िल्म)|गोपी]] || || |- | 1969 || [[महल (1969 फ़िल्म)|महल]] || || |- | 1969 || [[आराधना (1969 फ़िल्म)|आराधना]] || रेनू || |- | 1964 || [[जहाँ आरा (1964 फ़िल्म)|जहाँ आरा]] || || |- | 196 || [[चौदहवीं का चाँद]] || || |- |} == पुरस्कार == == यह भी देखिये == {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री पुरस्कार}} {{जीवनचरित-आधार}} [[श्रेणी:1949 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] i8aconsvm4ph7kdngtmtdn4elwckq0c एन्थनी कौन है? (2006 फ़िल्म) 0 24532 6628141 4617802 2026-10-10T18:24:41Z Curvasingh 654091 6628141 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = एन्थनी कौन है? | image =एन्थनी कौन है? (2006 फ़िल्म).jpg | caption = '''एन्थनी कौन है?''' का पोस्टर | producer = | director = | music = | writer = | starring = [[संजय दत्त]], <br />[[अरशद वारसी]], <br />[[अनुषा धाँडेकर]] | screenplay = | released = [[२००६|2006]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''एन्थनी कौन है?''' 2006 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == == चरित्र == == मुख्य कलाकार == * [[संजय दत्त]] * [[अरशद वारसी]] - चंपक चौधरी * [[अनुषा धाँडेकर]] - रोसा == दल == == संगीत == == रोचक तथ्य == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0800981|एन्थनी कौन है?}} [[श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:थाईलैंड में शूट की गई भारतीय फ़िल्में]] jvjjeeqm66uu3pwaxr9fif0vvjkj4bp मानव भूगोल 0 24965 6628287 6528261 2026-10-11T06:13:46Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628287 wikitext text/x-wiki [[चित्र:World population density map.PNG|300px|thumb|देशों के अनुसार जनसंख्या का घनत्व, [[2006]]]] '''मानव भूगोल''', [[भूगोल]] की प्रमुख शाखा हैं जिसके अन्तर्गत [[मानव]] की उत्पत्ति से लेकर वर्तमान समय तक उसके [[पर्यावरण]] के साथ सम्बन्धों का अध्ययन किया जाता हैं। मानव भूगोल की एक अत्यन्त लोकप्रिय और बहु अनुमोदित परिभाषा है, मानव एवं उसका प्राकृतिक पर्यावरण के साथ समायोजन का अध्ययन।<ref>{{cite book |last=हुसैन |first=माजिद |title= मानव भूगोल |year=१९९७ |publisher=रावत पब्विकेशन्स |location=[[जयपुर]] |id= |page=९|access-date= २० दिसंबर २००९}}</ref> मानव भूगोल में [[पृथ्वी]] तल पर मानवीय तथ्यों के स्थानिक वितरणों का अर्थात् विभिन्न प्रदेशों के मानव-वर्गों द्वारा किये गये वातावरण समायोजनों और स्थानिक संगठनों का अध्ययन किया जाता है। मानव भूगोल में मानव-वर्गो और उनके वातावरणों की शक्तियों, प्रभावों तथा प्रतिक्रियाओं के पारस्परिक कार्यात्मक सम्वन्धों का अध्ययन, प्रादेशिक आधार पर किया जाता है।<ref>{{cite book |last=एस डी|first=कौशिक |title= मानव भूगोल |year=२००८ |publisher=रस्तोगी पब्विकेशन्स |location=[[मेरठ]] |id= |page=१|access-date= २० दिसंबर २००९}}</ref> मानव भूगोल जिग्यासावान मनुष्य पर प्रगतिशील प्रकृति के नियंत्रण व समन्वय का। अध्ययन हैं । मानव भूगोल का महत्व दिन-प्रतिदिन बढ़ता जा रहा है। [[यूरोप|यूरोपीय देशों]], पूर्ववर्ती सोवियत संघ, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] तथा [[भारत]] के विश्वविद्यालयों में इसके अध्ययन में अधिकाधिक रूचि ली जा रही है। पिछले लगभग ४० वर्षों में मानव भूगोल के अध्ययन क्षेत्र का वैज्ञानिक विकास हुआ है और संसार के विभिन्न देशों में वहाँ की जनसंख्या की आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक उन्नति के लिये संसाधन-योजना में इसके ज्ञान का प्रयोग किया जा रहा है। रेटजेल के अनुसार, "मानव भूगोल के के दृश्य सर्वत्र पर्यावरण से संबंधित होता है जो की स्वयं भौतिक दशाओं का एक योग्य होता है ellsworth एलटी गठन के अनुसार मानव भूगोल मानवीय क्रियाकलापों तथा मानवीय गुणों के भौगोलिक वातावरण से संबंधों की प्रकृति एवं उसके विवरण का अध्ययन है रेटजेल की शिष्या व प्रसिद्ध अमेरिकन भूगोलवेत्ता एलन सैम्पल के अनुसार " मानव भूगोल चंचल मानव और अस्थायी धरती के पारस्पपरिक परिवर्तनशील सम्बन्धो का अध्ययन है । == परिचय == मानव भूगोल पृथ्वी की सतहों और मानव समुदायों के बीच सम्बंधों का संश्लेषित अध्ययन है। यह तीन संघटकों से निकटतम रूप में जुड़ा हैः * मानवीय जनसंख्या का स्थानिक विश्लेषण * मानवीय जनसंख्या और पर्यावरण के बीच के संबंधों का पारिस्थितिक भूगोल * विश्लेषण और प्रादेशिक सश्लेषण, जो कि धरातल के क्षेत्रीय विभेदीकरण में पहली दोनों विषयवस्तुओं को जोड़ता है। मानव भूगोल की कई उप-शाखायें है : '''मानवविज्ञान भूगोल''' : यह बड़े पैमाने पर स्थानिक सन्दर्भ में विविध प्रजातियों का अध्ययन करता है। '''सांस्कृतिक भूगोल''' : यह मानवीय संस्कृतियों की उत्पत्ति, संघटकों और प्रभावों की चर्चा करता है। '''आर्थिक भूगोल''' : यह स्थानीय, प्रादेशिक, राष्ट्रीय और विश्व स्तर पर आर्थिक गतिविधियों की अवस्थिति व वितरण का अध्ययन करता है। आर्थिक भूगोल का अध्ययन निम्न बिन्दुओं के अन्तर्गत किया जा सकता हैः संसाधन भूगोल, कृषि भूगोल, औद्योगिक व परिवहन भूगोल। '''राजनीतिक भूगोल''' : यह स्थानिक सन्दर्भ में राजनीतिक परिघटनाओं का अध्ययन करता है। इसका मुख्य उद्देश्य राजनीतिक व प्रशासनिक प्रदेशों के उद्भव व रूपान्तरण की व्याख्या करना है। '''ऐतिहासिक भूगोल''' : भौगोलिक परिघटनाओं का स्थानिक व कालिक अध्ययन [[ऐतिहासिक भूगोल]] के अन्तर्गत किया जाता है। '''सामाजिक भूगोल''' : यह स्थान की सामाजिक परिघटनाओं का विश्लेषण करता है। निर्धनता, स्वास्थ्य, शिक्षा, जीवनयापन [[सामाजिक भूगोल]] के कुछ मुख्य क्षेत्र हैं। '''जनसंख्या भूगोल''' : यह जनसंख्या के विविध पक्षों जैसे जनसंख्या वितरण, घनत्व, संघटन, प्रजनन क्षमता, मर्त्यता, प्रवास आदि का अध्ययन करता है। '''अधिवास भूगोल''' : यह ग्रामीण/नगरीय अधिवासों के आकार, वितरण, प्रकार्य, पदानुक्रम और अधिवास व्यवस्था से सम्बंधित अन्य आधारों का अध्ययन है। == मानव भूगोल के विषय == {{Div col|cols=4}} * [[आर्थिक भूगोल]] * [[राजनीतिक भूगोल]] * [[जनसंख्या भूगोल]] * [[सांस्कृतिक भूगोल]] * [[कृषि भूगोल]] * [[परिवहन भूगोल]] * [[प्रादेशिक भूगोल]] * [[नगरीय भूगोल]] * [[ग्रामीण भूगोल]] * [[अधिवास भूगोल]] * [[प्रजातिय भूगोल]] * [[भाषा भूगोल]] * [[निर्वाचन भूगोल]] * [[गणितीय भूगोल]] * [[जनसंख्या भूगोल]] * [[वाणिज्यिक भूगोल]] * [[व्यावहारिक भूगोल]] * [[अनुप्रयुक्त भूगोल]] * [[औद्योगिक भूगोल]] * [[सैन्य भूगोल]] * [[परिवहन भूगोल]] * [[पर्यटन भूगोल]] * [[चिकित्सा भूगोल]] {{Div col end}} == सन्दर्भ ==मानव तथा उसका प्राकृतिक पर्यावरण के साथ समायोजन का अध्ययन, मानव भूगोल कहलाता है। {{reflist}} [[श्रेणी:मानव भूगोल]] [[श्रेणी:भूगोल]] f7novhnoh96a5rtf9gbcxwdteuzn11c भीनमाल 0 25307 6628373 6528432 2026-10-11T08:30:49Z SparrowQ 86379 6628373 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | | नगर का नाम = भीनमाल | प्रकार = शहर | latd = 25.0 | longd= 72.25 | प्रदेश = राजस्थान | जिला = [[जालौर जिला]] | शासक पद = [[नगर पालिका अध्यक्ष]] | शासक का नाम = विमला सुरेश बोहरा | शासक पद 2 = [[विधायक]] | शासक का नाम 2 = पूराराम चौधरी | ऊँचाई = 146 | जनगणना का वर्ष = 2008 | जनगणना स्तर = 1 | जनसंख्या = 56,278 | घनत्व = | क्षेत्रफल = | दूरभाष कोड = 91 (0)2969 | पिनकोड = 343029 | वाहन रेजिस्ट्रेशन कोड = RJ-16 / RJ-46 | unlocode = | वेबसाइट = | टिप्पणियाँ = }} '''भीनमाल''' (पहले श्रीमल नगर <ref name="Gopal1989">{{citation|last=Gopal|first=Lallanji|title=The Economic Life of Northern India, C. A.D. 700-1200|url=https://books.google.com/books?id=wF8g9TTgo9cC&pg=PA199|year=1989|publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0302-2|pages=199–}}</ref>) भारत के राजस्थान के जालोर जिले का एक प्राचीन शहर है। यह जालोर से 72 किलोमीटर (45 मील) दक्षिण में है। भीनमाल गुर्जरदेसा की राजधानी थी, जिसमें आधुनिक दक्षिणी राजस्थान और उत्तरी गुजरात शामिल थे। यह शहर संस्कृत कवि माघ<ref>{{Cite web|title=संस्कृत के महान कवि थे माघ| date=28 February 2021 |url=https://www.patrika.com/jalore-news/sevral-events-organized-on-mahakavi-magh-jayanti-in-bhinmal-6719146/%3famp=1|access-date=2022-01-19}}</ref> और प्रसिद्ध गणितज्ञ-खगोलशास्त्री ब्रह्मगुप्त का जन्मस्थान है।<ref>{{cite book |last1=राजस्थान |first1=(भारत) |title=Rajasthan [district Gazetteers].: Jalore |publisher=गवर्नमेंट सेंट्रल प्रेस में मुद्रित |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_district_Gazetteers_Jalore/nOdhAAAAIAAJ?hl=en |accessdate=26 जनवरी 2008}}</ref> == भीनमाल का इतिहास == भीनमाल का मूल नाम भीलमाला था। इसका पुराना नाम श्रीमल था, जिससे श्रीमाली ब्राह्मण ने अपना नाम लिया।<ref>{{cite book |last1=राजस्थान |first1=(भारत) |title=Rajasthan [district Gazetteers].: Jalore |publisher=गवर्नमेंट सेंट्रल प्रेस में मुद्रित |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_district_Gazetteers_Jalore/nOdhAAAAIAAJ?hl=en |accessdate=26 जनवरी 2008}}</ref> चीनी बौद्ध तीर्थयात्री जुआनज़ांग, जो हर्ष के शासनकाल के दौरान 631 और 645 ईस्वी के बीच भारत आया था, ने इस स्थान का उल्लेख पी-लो-मो-लो के रूप में किया। इसके नाम की उत्पत्ति के बारे में अलग-अलग मत हैं। कुछ का सुझाव है कि यह इसकी भील आबादी के कारण हो सकता है, जबकि श्रीमलमहात्माया का कहना है कि इस्लामी आक्रमणकारियों की वजह से गरीबी के कारण इसे भीनमाल कहा जाने लगा, जिसके कारण इसके अधिकांश लोग इस जगह से पलायन कर गए। यह गुर्जरदेश राज्य की प्रारंभिक राजधानी थी। राज्य को पहली बार बाण के हर्षचरित (7 वीं शताब्दी ईस्वी) में प्रमाणित किया गया है। कहा जाता है कि इसके राजा को हर्ष के पिता प्रभाकरवर्धन (मृत्यु सी। 605 ईस्वी) द्वारा वश में किया गया था।<ref>Puri, Baij Nath (1986). The History of the Gurjara-Pratiharas. Delhi: Munshiram Manoharlal.</ref> आसपास के राज्यों का उल्लेख सिंध (सिंध), लता (दक्षिणी गुजरात) और मालवा (पश्चिमी मालवा) के रूप में किया गया था, जो दर्शाता है कि इस क्षेत्र में उत्तरी गुजरात और दक्षिणी राजस्थान शामिल हैं।<ref>{{citation |first=Shankar |last=Goyal |title=Recent Historiography of the Age of Harṣa |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |volume=72-73 |pages=331–361 |number=1/4 |year=1991 |jstor=41694902}}</ref> हर्ष के शासनकाल के दौरान 631 और 645 ईस्वी के बीच भारत का दौरा करने वाले चीनी बौद्ध तीर्थयात्री जुआनज़ांग ने गुर्जर देश (किउ-चे-लो) का उल्लेख किया, जिसकी राजधानी भिलामाला (पी-लो-मो-लो) में पश्चिमी के दूसरे सबसे बड़े साम्राज्य के रूप में थी। भारत। उन्होंने इसे भरूकच्छ (भरूच), उज्जयिनी (उज्जैन), मालवा (मालवा), वल्लभी और सुराष्ट्र के पड़ोसी राज्यों से अलग किया।<ref>Puri, The History of the Gurjara-Pratiharas 1986, p. 9.</ref> कहा जाता है कि गुर्जर साम्राज्य ने सर्किट में 833 मील की दूरी मापी थी और इसके शासक 20 वर्षीय क्षत्रिय थे, जो अपनी बुद्धि और साहस के लिए प्रतिष्ठित थे।<ref>Puri, The History of the Gurjara-Pratiharas 1986, p. 35.</ref> यह माना जाता है कि राजा चावड़ा वंश के शासक व्याग्रहमुख का तत्काल उत्तराधिकारी रहा होगा, जिसके शासनकाल में गणितज्ञ-खगोलशास्त्री ब्रह्मगुप्त ने 628 ईस्वी में अपना प्रसिद्ध ग्रंथ लिखा था।<ref>{{cite journal |first=Vincent A. |last=Smith |title='White Hun' Coin of Vyagrahamukha of the Chapa (Gurjara) Dynasty of Bhinmal |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |pages=923–928 |date=October 1907 |doi=10.1017/S0035869X00036868 |jstor=25210490|url=https://zenodo.org/record/2131068 }}</ref> सिंध के अरब इतिहासकार (712 सीई से एक अरब प्रांत) ने गुर्जर के लिए अरबी शब्द जुर्ज़ पर अरब गवर्नरों के अभियानों का वर्णन किया। उन्होंने इसका उल्लेख मरमाड (पश्चिमी राजस्थान में मरुमादा) और अल बेलामन (भीनमाल) के साथ संयुक्त रूप से किया।<ref>{{harvnb|Bhandarkar|1929|pp=29–30}}; {{harvnb|Wink, Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World|2002|p=208}}; {{harvnb|Blankinship, The End of the Jihad State|1994|pp=132–133}}</ref> देश को पहली बार मोहम्मद बिन कासिम (712-715) और दूसरी बार जुनैद (723-726) ने जीता था।<ref>{{cite book |last1=खालिद याह्या |first1=ब्लैंकिनशिप |title=The End of the Jihâd State |date=1994 |publisher=स्टेट यूनिवर्सिटी ऑफ़ न्यूयॉर्क प्रेस |ref=https://www.google.co.in/books/edition/The_End_of_the_Jihad_State/Jz0Yy053WS4C?hl=en}}</ref> बिन कासिम की जीत पर, अल-बालाधुरी ने उल्लेख किया कि भीनमाल सहित भारतीय शासकों ने इस्लाम स्वीकार किया और श्रद्धांजलि अर्पित की। संभवतः बिन कासिम के जाने के बाद वे फिर से शांत हो गए, जिससे जुनैद का हमला आवश्यक हो गया। जुनैद की विजय के बाद, भीनमाल के राज्य को अरबों द्वारा कब्जा कर लिया गया प्रतीत होता है। <ref>ब्लैंकिनशिप, द एंड ऑफ द जिहाद स्टेट 1994, p. 133.</ref> सिंध में जुनैद के कार्यकाल की समाप्ति के तुरंत बाद, लगभग 730 ईस्वी में, भीनमाल के आसपास, जालोर में नागभट्ट प्रथम द्वारा एक नए राजवंश की स्थापना की गई थी। कहा जाता है कि नागभट्ट ने "अजेय गुर्जरों" को, संभवतः भीनमाल के गुर्जरों को हराया था। एक अन्य खाते में उन्हें "मुस्लिम शासक" को हराने का श्रेय दिया जाता है। मिहिरा भोज का ग्वालियर शिलालेख म्लेच्छों (अरबों) को नष्ट करने के लिए नागभट्ट की प्रशंसा करता है। "स्तस्यानुजोसौ मघवमदमुषो मेघनादस्य संख्ये सौमित्त्रिस्तिव्रदण्ड: प्रतिहरणविद्य: प्रतीहार अम्योत तान्शे प्रतिहार केतनभृति त्रै लोक्य सुरक्षाकर्मी देवो नागभट: प्राचीन मुनर्मुतिब भूभौतं। {{Blockquote|उस परिवार में, जिसने त्रिलोक को आश्रय दिया और प्रतिहार के प्रतीक को धारण किया, राजा नागभाश अजीब तरह से पुराने ऋषि के अवतार के रूप में प्रकट हुए। दीप्तिमान और भयानक हथियारों के कारण चार भुजाओं वाले, पुण्य के नाश करने वाले।}} उनका वंश बाद में उज्जैन तक फैल गया, नागभट्ट के उत्तराधिकारी वत्सराजा ने उज्जैन को राष्ट्रकूट राजकुमार ध्रुव से खो दिया, जिन्होंने दावा किया कि उन्हें "ट्रैकलेस रेगिस्तान" में ले जाया गया था, जिसका अर्थ यह हो सकता है कि वत्सराजा भीनमाल को वापस ले लिया। 843 ईस्वी से दौलतपुरा में एक शिलालेख में वत्सराज ने डिडवाना के पास अनुदान देने का उल्लेख किया है। समय के साथ, हर्षवर्धन की पूर्व राजधानी कन्नौज में केंद्रित एक शक्तिशाली साम्राज्य की स्थापना करते हुए, प्रतिहार पूरे राजस्थान और गुजरात क्षेत्रों की प्रमुख शक्ति बन गए।<ref>Puri, The History of the Gurjara-Pratiharas 1986, chapters 3–4.</ref><ref>{{cite book |last1=दिनेशचंद्र |first1=सिरकार |title=Studies in the Geography of Ancient and Medieval India |date=1971 |publisher=मोतीलाल बनारसीदास |url=https://www.google.co.in/books/edition/Studies_in_the_Geography_of_Ancient_and/AqKw1Mn8WcwC?hl=en&gbpv=1&pg=PA240&printsec=frontcover}}</ref> राजा मान प्रतिहार जालोर में भीनमाल पर शासन कर रहे थे जब परमार सम्राट वाक्पति मुंजा (972-990 सीई) ने इस क्षेत्र पर आक्रमण किया - इस विजय के बाद उन्होंने इन विजय प्राप्त क्षेत्रों को अपने परमार राजकुमारों के बीच विभाजित कर दिया - उनके बेटे अरण्यराज परमार को अबू क्षेत्र, उनके बेटे, चंदन परमार को प्रदान किया गया। और उनके भतीजे धरनीवराह परमार को जालोर क्षेत्र दिया गया। इसने भीनमाल पर प्रतिहार शासन के लगभग 250 वर्षों का अंत कर दिया।<ref>Rao Ganpatsimha Chitalwana, Bhinmal ka Sanskritik Vaibhav, p. 46- 49</ref> राजा मान प्रतिहार का पुत्र देवालसिंह प्रतिहार अबू के राजा महिपाल परमार (1000-1014 CE) का समकालीन था। राजा देवलसिम्हा ने अपने देश को मुक्त करने या भीनमाल पर प्रतिहार की पकड़ को फिर से स्थापित करने के लिए कई प्रयास किए लेकिन व्यर्थ। अंत में वह चार पहाड़ियों - डोडासा, नदवाना, काला-पहाड़ और सुंधा सहित भीनमाल के दक्षिण-पश्चिम में प्रदेशों के लिए बस गए। उसने लोहियाना (वर्तमान जसवंतपुरा) को अपनी राजधानी बनाया। इसलिए यह उपवर्ग देवल प्रतिहार बन गया।<ref>Rao Ganpatsimha Chitalwana, Bhinmal ka Sanskritik Vaibhav, p. 49</ref> धीरे-धीरे उनकी जागीर में आधुनिक जालोर जिले और उसके आसपास के 52 गाँव शामिल हो गए। अलाउद्दीन खिलजी के खिलाफ जालौर के चौहान कान्हदेव के प्रतिरोध में देवालों ने भाग लिया। लोहियाना के ठाकुर धवलसिम्हा देवल ने महाराणा प्रताप को जनशक्ति की आपूर्ति की और अपनी बेटी की शादी महाराणा से कर दी, बदले में महाराणा ने उन्हें "राणा" की उपाधि दी, जो आज तक उनके साथ रहे<ref>Rao Ganpatsimha Chitalwana, Bhinmal ka Sanskritik Vaibhav, p. 50- 53</ref> अलाउद्दीन खिलजी दूसरे शासक के रूप में खिलजी वंश ने 1310 ईस्वी में जालोर पर विजय प्राप्त करने पर श्रीमाला (प्राचीन भीनमाल) को भी नष्ट कर दिया और लूट लिया। [उद्धरण वांछित] इससे पहले, श्रीमाला उत्तर-पश्चिमी भारत का एक प्रमुख शहर था। शहर को एक वर्ग के आकार में रखा गया था। इसमें 84 द्वार हैं। 15वीं सदी के मध्य में कान्हादादे प्रबंध भीनमाल पर मुसलमानों द्वारा अंधाधुंध हमलों का वर्णन प्रदान करता है।<ref>{{cite book | title = Kanhadade Prabandha | year = 1991 | location= New Delhi | pages = 49 }}</ref> भीनमाल शहर के चार द्वार थे। उत्तर में 8 किलोमीटर की दूरी पर जालोरी द्वार, दक्षिण में लक्ष्मी द्वार, पूर्व में सूर्य द्वार और पश्चिम में सांचौरी द्वार था। ==हिंदू धर्म और जैन धर्म== चीनी यात्री जुआनजांग के अनुसार, भीनमाल का राजा बौद्ध और जैन धर्म को मानने वाला और असाधारण क्षमता वाला व्यक्ति था। ब्राह्मणवाद और जैन धर्म शहर पर हावी थे। 'बुद्ध वास' पड़ोस में 100 भिक्षुओं के साथ केवल एक बौद्ध मठ था। जैन तीर्थंकर और हिंदू देवताओं जैसे गणपति, क्षेत्रपाल, चंडिकादेवी और शिव के कई मंदिर थे। जगतस्वामी के नाम से जाना जाने वाला भीनमाल का सूर्य मंदिर राजस्थान के सबसे पुराने और सबसे प्रसिद्ध मंदिरों में से एक था। मंदिर में सुंदर तोरण (तोरणद्वार) था। मंदिर शायद गुर्जर प्रतिहारों के शासनकाल के दौरान बनाया गया था जो सूर्य उपासक थे। प्राचीन समय में, त्योहार अश्विन के हिंदू कैलेंडर महीने में मंदिर में आयोजित किया जाता था। कई जैन मंदिर भी थे, जिनमें से एक महावीर (महावीरजी) सबसे प्रसिद्ध थे। यह मंदिर राजा कुमारपाल द्वारा बनाया गया था और आचार्य हेमचंद्र द्वारा स्थापित किया गया था, जो पहले जैन तीर्थंकर ऋषभ को समर्पित था। वर्तमान में, मंदिर 24 वें जैन तीर्थंकर महावीर को समर्पित है, जिसे त्रिस्तुतिक संप्रदाय से संबंधित तपगछा के विद्याचंद्र सूरी द्वारा फिर से स्थापित किया गया है। विक्रम संवत (1277 ईस्वी) के वर्ष 1333 के पत्थर के शिलालेख शहर भर के कुछ प्राचीन मंदिरों के खंडहरों में पाए जाते हैं। ऐसे संकेत हैं कि भगवान महावीर स्वामी, 24 वें जैन तीर्थंकर, यहां चले थे, जिन्हें 'जीवित स्वामी' के नाम से जाना जाता है। इस शहर ने कई उतार-चढ़ाव देखे हैं। विक्रम संवत (1277 ई.) के वर्ष 1333 के पाषाण शिलालेख मंदिरों के खंडहरों में पाए जाते हैं। यहां-वहां संकेत मिलते हैं कि 24वें जैन तीर्थंकर भगवान महावीर स्वामी यहां विचरण करते थे। वे शोधकर्ताओं को ऐतिहासिक साक्ष्य प्रदान कर सकते हैं। एक समय था जब इस शहर की परिधि 64 किलोमीटर थी और किले में 84 द्वार थे। सातवीं से दसवीं शताब्दी तक, प्रतिभाशाली जैन भिक्षु / लेखक आचार्य हरिभद्र, मुंडास गनी, उदयप्रभसूरी, महनेद्रसुरी, राजेंद्रसूरी और कई अन्य ने यहाँ बहुमूल्य जैन साहित्य की रचना की और इस स्थान को पवित्र और सुशोभित किया। हाथी पोल क्षेत्र में 23वें जैन तीर्थंकर पार्श्वनाथ का मंदिर अति प्राचीन माना जाता है। इस मंदिर का पुरातात्विक महत्व बहुत अधिक है। पद्मासन मुद्रा में श्री पार्श्वनाथ की एक स्वर्ण मूर्ति पीठासीन देवता है। [उद्धरण वांछित] जैन धर्म के अनुसार, शहर भर में कई प्राचीन जैन मंदिरों के अलावा, जैनियों का एक मंदिर है जिसे 72 जिनालय कहा जाता है - 72 तीर्थकर (24 अतीत + 24 भविष्य + 24 वर्तमान) के साथ 72 मंदिर परिसर। यह सबसे बड़ा जैन मंदिर है, जिसे बनने में 19 साल लगे। इसे एक आधुनिक अग्रणी कंपनी सुमेर के मालिक लूंकर बिल्डरों के परिवार ने बनाया था। महावीर स्वामी और ओसिया माताजी को समर्पित एक और महत्वपूर्ण मंदिर परिसर, जिसे बाफना वड्डी तीर्थ कहा जाता है, शहर के ठीक बाहर है। [उद्धरण वांछित] 108 पार्श्वनाथ में से, "श्री भय-भंजन पार्श्वनाथ" भी शहर में स्थित है, जहां हजारों जैन और अन्य तीर्थयात्री कस्बे में आते हैं और यहां अपनी प्रार्थना करते हैं। जैन तीर्थ भांडवपुर, एक अन्य प्राचीन जैन केंद्र जो अब एक प्रमुख तीर्थ स्थान है, भीनमाल से लगभग 46 किमी उत्तर में स्थित है।<ref>{{Cite web|url=http://bhandavpur.com/|title=श्री भांडवपुर जैन तीर्थ – Shri Bhandavpur Jain Tirth &#124; 52 Jinanlay &#124; Shri Rajendra Shanti Vihar|access-date=26 जून 2022|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116145524/http://bhandavpur.com/|url-status=dead}}</ref> == भूगोल == भीनमाल 25.0° उत्तर अक्षांश तथा 72.25° पूर्व देशांतर पर अवस्थित है।{{Coord|25.0|N|72.25|E|}}<ref>{{Cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/24/Bhinmal.html|title=Maps, Weather, and Airports for Bhinmal, India|website=www.fallingrain.com}}</ref> इस शहर की समुद्र तल से ऊचाँई 155.33 मीटर (479 फिट) है। == अर्थव्यवस्था == * भीनमाल शहर व समूचे उपखंड क्षेत्र की अर्थव्यवस्था मुख्यतः [[कृषि]] जन्य उत्पादो,[[पशुपालन]] व डैरी उत्पाद पर निर्भर है। [[ईसबगौल]],[[तिलहन]] व [[सरसों]] इस क्षेत्र के मुख्य कृषि उत्पाद हैं, तथा [[जीरा]],[[बजड़ी|बाजरा]],[[गेहूँ]],[[मूँग]],[[सरसों]],[[ज्वार]] व आदि [[ख़रीफ़ की फ़सल|खरीफ की फसल]] भी बहुतायात में होती है। कृषि उत्पादो के सुमुचित क्रय-विक्रय के लिये यहाँँ '''"कृषि उपज मन्डी समिति"''' नामक सहकारि संस्थान सरकारी दिशा निर्देशो के साथ कार्यरत है। * भारत सरकार का '''"फूड कार्पोरेशन ऑफ इंडिया (FCI)"''' का अनाज भण्डारण कार्यालय भी यहाँँ कार्यरत है। * शहरी क्षेत्र में उद्धोगीकरण को बढावा देने के लिए '''राजस्थान राज्य औधोगिक विकास एवँ वित्त निगम (रिको)''' द्वारा औधोगिक क्षेत्रों का निर्माण किया गया है। वर्तमान में इन क्षेत्रों में मार्बल, ग्रेनाइट, सरसो तेल, बर्फ जैसे उत्पादों के तथा कुछ अन्य उद्धोग कार्यरत है। * भीनमाल मेंँ '''[[चमडा|चमड़ा]] उद्योग''' भी काफी फैला हुआ है। यहाँँ चमडे की श्रेष्ठतम जूतियोँ (मोजडी) का ह्स्तकला आधारित निर्माण एवँ करोबार होता है। * इसके अतिरिक्त सभी बजारभूत उपभोक्ता सामान के खरीद- विक्री का मुख्य स्थल भी है। * भीनमाल शहर मेंं वस्त्र का कारोबार भी बहुत अधिक है। यहाँं फैशन और गारमेंंट्स की कई वस्त्र की दुकान है। == आधारभूत सुविधाएँ == ==== यातायात ==== * '''रेल सेवा'''-भीनमाल उत्तर-पश्चिम रेलवे के समदडी-भीलडी रेल खंड से जुड़ा एक महत्वपूर्ण रेलवे स्थानक (स्टेशन) है तथा स्थानक का औपचारिक नाम '''"मारवाड़ भीनमाल"''' है। * '''सड़क परिवहन'''- सड़क मार्ग द्वारा भीनमाल देश भर के सभी स्थलो से जुड़ा हुआ है। '''राजस्थान राज्य पथ परिवहन निगम''' (राज्य सरकार संचालित बस सेवा) सभी महत्वपूर्ण स्थलो से बस सेवा का परिचालन करता है। [[नई दिल्ली]], [[जयपुर]], [[उदयपुर]] [[जोधपुर]],[[अहमदाबाद]] [[मुम्बई]] आदि से भीनमाल तक सीधी बस सेवाऍ उपलब्ध है। शहर में '''आटो रिक्शा''' एक महत्वपूर्ण यतायात साधन है। ==== विद्युत ==== भीनमाल शहर एवँ भीनमाल उपखण्ड क्षेत्र (उप जिला क्षेत्र) के सभी ग़ावँ [[विद्युत]] सेवा से जुड़े हुए हैं। [[राजस्थान]] सरकार के बिजली विभाग द्वारा का 220 के.वी. क्षमता का एक "सब ग्रिड स्टेशन" यहाँँ वर्तमान में कार्यरत है। "पावर ग्रिड कर्पोरेशन आँफ इण्डिया" यहाँँ दूसरा 400 के.वी. क्षमता का एक ग्रिड स्टेशन का निर्माण कर रहा है, जिससे समूचे [[मारवाड़]] क्षेत्र में भीनमाल से बिजली प्रदान की जायेगी। ==== पेयजल ==== भीनमाल नगर की पेयजल व्यवस्था राजस्थान सरकार का जन स्वास्थ्य आभियांत्रिकि विभाग (PHED) करता है। निकटवर्ति धनवाडा, साविदर व राजपुरा गावँ पेय जल के मुख्य स्रोत है। ग्रामिण क्षेत्र में सिचाँइ तथा पेय जल व्यस्था कुएँ व टयुब वेल जैसे पारम्परिक जल स्रोतो पर निर्भर है। बांडी सिन्धरा बांध से पेयजल की आपूर्ति भी होती है, यहाँँ ऐतिहासिक बावड़ीया भी मौजूद है दादेली बावड़ी, प्रताप बावड्री, तबली बावड़ी, चण्‍डीनाथ बावड़ी बनी हुई जिससे पहले भीनमाल के लोग पानी पिया करते थे, ==== शिक्षा ==== भीनमाल शहर में प्राथमिक, माध्यमिक व उच्च शिक्षा के विविध संस्थान मौजूद है। यहाँ [[राजस्थान]] सरकार संचालित '''जी.के.गोवाणी राजकीय स्‍नातकोतर महाविधालय''' मेंँ कला, वाणिज्य और विज्ञान संकाय में स्नातकोतर स्तर की शिक्षा (2013 से) प्राप्त करने की सुविधा है।<ref>{{Cite web |date=23 August 2013 |title=Plan Upgradation |url=http://www.collegeeducation.rajasthan.gov.in/httpdocs/2013_14/plan_upgradation_58_23aug2013.pdf |access-date=2021-08-12 |website=rajasthan.gov.in |archive-date=30 सितंबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930064127/http://www.collegeeducation.rajasthan.gov.in/httpdocs/2013_14/plan_upgradation_58_23aug2013.pdf |url-status=dead }}</ref> यह महाविधालय '''जयनारायण व्‍यास विश्‍वविधालय. जोधपुर''' से सम्बद्ध है। राजस्थान शासन के शिक्षा विभाग द्वारा संचालित तीन उच्च माध्यमिक सहित अनेक प्राथमिक व उच्च प्राथमिक विधालय तथा तकरिबन 50 निजि शिक्षण संस्थान यहाँँ कार्यरत है। बीएड, पॉलिटेक्निक, बीएससी नर्सिग व वेटेरनरी निजी महाविधालय है, युवाओ के कौशल विकास एवं रोजगार परक प्रशिक्षण हेतु भारत सरकार के राष्ट्रीय कौशल विकास निगम का अधिकृत प्रशिक्षण केन्‍द्र ''राजस्‍थान इंस्‍टीट्युट ऑफ युथ अवेयरनेस'' स्थित है।''' ==== संचार सुविधाएँ ==== भीनमाल शहर में बेसिक [[दूरभाष|टेलिफोन]], [[मोबाइल फ़ोन|मोबाइल]] सेवा, फेक्स व [[अंतरजाल|इंटरनेट]] आदि सभी संचार सेवाएँ मौजूद है। सरकारी संचार सेवा प्रदाता [[भारत संचार निगम लिमिटेड]] (बी.एस.एन.एल.) तथा सभी निजि संचार कम्पनियो की सेवाएँ यहाँँ उपलब्ध है। नगर में तीन पोस्ट आफिस कार्यरत है, जिनमें मुख्य [[पोस्ट आफिस]] में तार (टेलिग्राम) सेवा व विविध डाक सेवाए उपलब्ध है। ==== चिकित्सा ==== शहर में सभी प्रकार की [[चिकित्सा]] सुविधाएँ हैं। राज्य सरकार के चिकित्सा विभाग के अधीन एक सुविधा सम्पन्न रेफरल [[चिकित्सालय|अस्पताल]] तथा एक [[चुंबक चिकित्सा|आयुर्वैदिक]] चिकित्सालय का परिचालन होता है। इसके अतिरिक्त कई निजि चिकित्सालय व नर्सिंग होम भी कार्यरत ==== खैल-कुद ==== शहर में खेल-कूद की श्रेष्ठतम सुविधाएँ हैं। यहाँँ '''शिवराज स्टेडियम''' नामक एक [[क्रिकेट]] स्टेडियम है;जिसमें सभी इनडोर व आउटडोर खेल सुविधाए है। दिसम्बर 1985 में प्रथम श्रेणी [[क्रिकेट]] स्पर्धा "रणजी ट्राफी" के आयोजन से इसका उदघाट्न हुआ था। वर्तमान में प्रतिवर्ष राज्य स्तर का [[बेडमिंटन]] टुर्नामेंंट यहाँँ आयोजित होता है। ==== बेंकिंग ==== भीनमाल शहर में श्रेष्ठ बेंकिंग सुविधाएँ उपलब्ध है। यहाँ पर राष्ट्रियकृत बैंक क्रमशः स्टेट बेंक आँफ बीकानेर एंड जयपुर, पंजाब नेशनल बेंक, स्टेट बैंक ऑफ़ इंडिया, बैंक ऑफ बडौदा, आई सी आई सी आई बैंक ,येश बैंक लोकल बैंक क्रमशः आदर्श कॉ ऑपरेटिव बैंक, जालौर नागरिक सहकारी बैंक, जालौर सेन्‍ट्रल कॉ ऑपरेटिव बैंक, एन.पी. क्रेडिट को-ओपरेटिव सोसाइटी लिमिटेड., की शाखाएँ कार्यरत है। सभी राष्ट्रियकृत बैंक पूर्णतः संगणिकृत (कम्पुटराइज्ड) व ए.टी.एम. तथा आन-लाइन बेंकिंग सुविधा प्रदान करते हैं। ==== पुस्तकालय ==== शहर में नगरपालिका मण्डल द्वारा एक सार्वजनिक पुस्तकालय व वाचनालय तथा सरस्वती मंदिर द्वारा एक निजि वाचनालय संचालित है। ==== ठहरने के स्थान (होटल) ==== शहर में विविध प्रकार के आधिनिक सुविधा-सम्पन्न ठहरने के अनेक होटल मौजूद हैं। जिनमें होटल सम्राट, साईं पैलेस, राजदीप, नीलकमल, सूर्य-किरण, होटल सागर पैलेस, गुरूदेव गेस्ट हाउस आदि प्रमुख हैं। [[राजस्थान]] राज्य सरकार के '''सार्वजनिक निर्माण विभाग''' (पी.डबल्यु.डी.) के अधीन एक डाक बंगलो का परिचालन होता है। शहर से 25 कि.मी.की दूरी पर दासपॉ गावँ में एक [[हेरिटेज]] होटेल '''केसल दुर्जन निवास''' भी है। == प्रशासनिक ढाँचा == * भीनमाल [[जालौर]] जिले का एक महत्वपूर्ण उपखण्ड (उप जिला) है। इस उपखण्ड क्षेत्र के अधीन भीनमाल, [[रानीवाडा]] व [[सांचौर|सांचोर]] जैसे तीन [[तहसील]] क्षेत्र व चार [[पंचायत]] समीति क्षेत्र क्रमशः भीनमाल, रानीवाडा, सांचोर व [[जसवन्तपुरा|जसवंतपुरा]] आते हैं। यहाँँ पर राज्य सरकार की तरफ से बतौर प्रशासनिक अधीकारी [[उपजिलाधीश]] (एस.डी.ओ.) कार्यरत है। जिसके जिम्मे प्रशासनिक कार्य तथा समस्त प्रशासनिक शक्तियाँ निहित है। * शहर का समस्त नागरिक सुविधा प्रबंधन स्थानीय निकाय "[[नगरपालिका]] मण्डल भीनमाल" (बी.एम.सी.) करती है। नगर पालिका क्षेत्र के 30 वार्ड में से सीधे जनता द्वारा 30 नगर पार्षद (जनप्रतिनिधि) चुने जाते हैं। यह 30 वार्ड पार्षद नगरपालिका अध्यक्ष का चुनाव करते हैं। इसके अतिरिक्त राज्य सरकार द्वारा तीन पार्षदो का मनोयन भी किया जाता है व क्षेत्रिय विधायक को भी चुनावी मताधिकार होता है। नगर पालिका के समस्त प्रशासनिक कार्यो के लिए [[राजस्थान]] शासन द्वारा एक अधिशाषी अधिकारी (ई.ओ.) नियुक्त होता है। == जनसंख्या == सन् 2008 की जनगणना के मुताबिक भीनमाल शहर की जनसंख्या 56,278 है। 2001 जनगणना के अनुसार पुरुष अनुपात 53% तथा महिला 47% है। शहर की साक्षरता दर 52 % है जिसमे पुरुष साक्षरता दर 67 % तथा महिला साक्षरता दर 36% है। == भीनमाल के धार्मिक स्थल == ==== जैन मंदिर ==== * महावीर स्वामी जैन मंदिर * पार्श्वनाथ जैन मंदिर (हाथी पोल) * शांतीनाथ जैन मंदिर (गणेश चौक) * गाँधी मेहता वास 4 जैन मंदिर समुह * नाकोड़ा पार्श्वनाथ जैन मंदिर * रिद्धि-सिद्धि पार्श्वनाथ जैन मंदिर * चोमुखजी जैन मंदिर (वीज़ू बाई का मंदिर) * मनमोहन पार्श्वनाथ जैन मंदिर * जगवल्लभ पार्श्वनाथ जैन मंदिर (स्टेशन रोड) * पद्मप्रभु जैन मंदिर, (माघ कोलोनी) * जीरावला पार्श्वनाथ जैन मंदिर, (माघ कोलोनी) * सीमंधर स्वामी जैन मंदिर, (माघ कोलोनी) * शंखेश्वर पार्श्वनाथ जैन मंदिर * गौड़ी पार्श्वनाथ जैन मंदिर * कीर्ति स्तंभ जैन मंदिर * बाफ़ना वाडी जैन मंदिर (3 मंदिर समुह) * शंखेश्वर पार्श्वनाथ जैन मंदिर (धोरा-ढाल) * कुंथुनाथजी जैन मंदिर (हुंन्डिया वास) * 72 जिनालय ==== हिंदू मंदिर ==== * निम गौरिया क्षैञपाल मंदिर * वाराहश्याम मंदिर (एकमात्र वराह मंदिर) * चंडीनाथ महादेव मंदिर * नीलकंठ महादेव मंदिर * क्षेमंकरी माताजी मंदिर (पर्वतमाला पर स्थित) * महालक्ष्मी मंदिर (महालक्ष्मी रोड) * महालक्ष्मी कमलेश्वरी मंदिर (ढोरा-ढाल) * संतोषी माता मंदिर (ढोरा-ढाल) * श्री सुरभी बगस्थली माता मंदिर * गायत्री मंदिर * त्रयम्बकेश्वर महादेव मंदिर * बाबा रामदेवजी मंदिर * विश्वकर्मा मंदिर * फाफरिया हनुमान मंदिर * भीमनाथ महादेव मंदिर * सरस्वती मंदिर * गणेश मंदिर (गणेश चौक) *भबूतरगिरीजी मठ मंदिर (पाँच पादरा) 15&nbsp;km * सुन्धामाता मन्दिर (25&nbsp;km) * जांभोजी मंदिर बिश्नोई धर्मशाला == ऐतिहासिक स्थल == * चण्डीनाथ बावड़ी * दादेली बावड़ी * जाकोब तालाब * बाल समन्द तालाब * त्रयम्ब्केश्वर सरोवर (तलबी) * जीवदया गौशाला * हाथी पोल * रानेश्वर महादेव *चामुंडा माता मंदिर == दूरियाँ == '''नजदिकी हवाई अड्डा'''-: * [[जोधपुर]] 200 कि॰मी॰; [[उदयपुर]] 230 कि॰मी॰ ; [[अहमदाबाद]] 315 कि.मी. '''सड़क मार्ग'''-: * [[जोधपुर]] 200 कि॰मी॰; [[जालौर]] 72 कि॰मी॰ ; [[माउंट आबू|आबू राज]] 170 कि॰मी॰; [[पालनपुर]] 120 कि.मी.; * [[रणकपुर]] 170 कि॰मी॰; [[आबू रोड|आबु रोड]] 125 कि.मी.; [[अहमदाबाद]] 255 कि॰मी॰ ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:जालौर ज़िला]] [[श्रेणी:जालौर ज़िले के नगर]] dkp94n2ydsdc4jou8guiymzel9lb11i बजड़ी 0 25442 6628281 6574439 2026-10-11T06:11:46Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628281 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मार्च 2025}}[[चित्र:Grain millet, early grain fill, Tifton, 7-3-02.jpg|thumb|बाजरा और उसकी बाली (फली)]] [[चित्र:Pennisetum glaucum MHNT.BOT.2013.22.56.jpg|thumb|बाजरे की बाली बेलनाकार या बेलनाकार-शंक्वाकार होती है। इसमें छोटे छोटे दाने लगे होते हैं]] '''बाजड़ा''' एक प्रमुख फसल है। यह एक प्रकार की बड़ी घास है जिसकी बालियों में हरे रंग के छोटे छोटे दाने लगते हैं। इन दानों की गिनती मोटे अन्नों में होती है। प्रायः सारे उत्तरी, पश्चिमी और दक्षिणी भारत में लोग इसे खाते हैं। बाजरा मोटे अन्नों में सबसे अधिक उगाया जाने वाला अनाज है। इसे [[अफ्रीका]] और [[भारतीय उपमहाद्वीप]] में प्रागेतिहासिक काल से उगाया जाता रहा है, यद्यपि इसका मूल अफ्रीका में माना गया है। भारत में इसे बाद में प्रस्तुत किया गया था। भारत में इसे ईसा पूर्व २००० वर्ष से उगाये जाने के प्रमाण मिलते हैं। इसका मतलब है कि यह अफ्रीका में इससे पहले ही उगाया जाने लगा था। यह पश्चिमी अफ्रीका के सहल क्षेत्र से निकल कर फैला है। बाजरे की विशेषता है सूखा प्रभावित क्षेत्र में भी उग जाना, तथा ऊँचा तापक्रम झेल जाना। यह अम्लीयता को भी झेल जाता है। यही कारण है कि यह उन क्षेत्रों में उगाया जाता है जहां [[मक्का]] या [[गेहूँ]] नही उगाये जा सकते। पश्चिमी राजस्थान में बाजरे का अधिक उत्पादन होता है। आज विश्व भर में बाजरा २६०,००० वर्ग किलोमीटर में उगाया जाता है। मोटे अन्न उत्पादन का आधा भाग बाजरा होता है। इस अनाज की खेती बहुत सी बातों में [[ज्वार]] की खेती से मिलती जुलती होती है। यह [[खरीफ की फसल]] है और प्रायः ज्वार के कुछ पीछे [[वर्षा ऋतु]] में बोई और उससे कुछ पहले अर्थात् जाड़े के आरंभ में काटी जाती हैं। इसके खेतों में खाद देने या सिंचाई करने की विशेष आवश्यकता नहीं होती। इसके लिये पहले तीन चार बार जमीन जोत दी जाती है और तब बीज बो दिए जाते हैं। एकाध बार निराई करना अवश्य आवश्यक होता है। इसके लिये किसी बहुत अच्छी जमीन की आवश्यकता नहीं होती और यह साधारण से साधारण जमीन में भी प्रायः अच्छी तरह होता है। यहाँ तक कि राजस्थान की बलुई भूमि में भी यह अधिकता से होता है। [[गुजरात]] आदि देशों में तो अच्छी करारी रूई बोने से पहले जमीन तयार करने के लिय इसे बोते हैं। बाजरे के दानों का [[आटा]] पीसकर और उसकी रोटी बनाकर खाई जाती है। इसकी रोटी बहुत ही बलवर्धक और पुष्टिकारक मानी जाती है। कुछ लोग दानों को यों ही उबालकर और उसमें नमक [[मिर्च]] आदि डालकर खाते हैं। इस रूप में इसे '[[खिचड़ी]]' कहते हैं। कहीं कहीं लोग इसे पशुओं के चारे के लिये ही बोते हैं। वैद्यक में यह वादि, गरम, रूखा, अग्निदीपक पित्त को कुपित करनेवाला, देर में पचनेवाला, कांतिजनक, बलवर्धक और स्त्रियों के काम को बढा़नेवाला माना गया है। ==उपयोग == बाजरे का प्रयोग भारत तथा अफ्रीका में [[रोटी]], [[दलिया]] तथा [[बीयर]] बनाने में होता है। फसल के बचे भाग का प्रयोग [[चारा|चारे]], [[ईंधन]] तथा निर्माण कार्य में भी होता है। विश्व के विकसित भागों में इसका प्रयोग भोजन में ना होकर चारे के रूप में होता है। [[मुर्गी]] जो इसे चारे के रूप में खाती है/अंडो में ओमेगा ३ फैटी अम्ल ज्यादा पाया जाता है। दूसरे जंतु भी इसे चारे के रूप में खाकर अधिक उत्पादन करते है। == गुण == इसमें [[प्रोटीन]] तथा [[अमीनो अम्ल]] पर्याप्त मात्रा में मिल जाते हैं, इसमे [[कैंसर कारक]] टाक्सिन नहीं बनते है, जो कि मक्का तथा[[ज्वार]] में बन जाते है। == इन्हें भी देखें == [[चित्र:Pearl millet grain.jpg|right|thumb|300px|बाजड़ा के दाने]] * [[रबी की फसल]] * [[खरीफ की फसल]] * [[ज़ायद की फसल]] * [[जुआर]] * [[कोदो]] * [[साँवा]] * [[टांगुन]] * [[चेना]] * [[कुटकी]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कडियाँ == * [http://www.cazri.res.in/publications/Bajre%20Ki%20Labhkari%20Kheti.pdf बाजरे की लाभकारी खेती] ([[केन्द्रीय शुष्क क्षेत्र अनुसन्धान संस्थान]]) * [http://www.appropedia.org/Pearl_Millet_thresher बाजरा] * [https://www.swadeshikhaodeshbanao.com/2023/04/Millets-in-Hindi-importance-and-types-of-Millets-in-Hindi-millets-ke-prakar.html मोटे अनाज का महत्त्व]{{Dead link|date=फ़रवरी 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://gisweb.ciat.cgiar.org/GapAnalysis/?p=273 Crop Wild Relatives Gap Analysis Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725220052/http://gisweb.ciat.cgiar.org/GapAnalysis/?p=273 |date=25 जुलाई 2011 }} * [http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=2305&page=77 ''Lost Crops of Africa: Volume I: Grains'', Chapters 4-6] [[श्रेणी:ख़रीफ़ की फ़सल]] [[श्रेणी:कृषि]] [[श्रेणी:अन्न]] [[श्रेणी:मोटा अन्न]] [[श्रेणी:चारा]] ifoifr9nommw84knxjyebv31jjxcl16 होरमुज़ जलसन्धि 0 28006 6628263 6597538 2026-10-11T06:04:49Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628263 wikitext text/x-wiki {{Infobox Ocean | Ocean_name = हॉर्मुज जलडमरूमध्य | image_Ocean = Ct002935.jpg | caption_Ocean =हॉर्मुज जलडमरूमध्य के निकटवर्ती क्षेत्रों का मानचित्र | image_bathymetry = | caption_bathymetry = Strait of Hormuz | location = | coords = | type = | depth = ५० - १०० मी<ref name="ref16liqeq">[http://books.google.com/books?id=TnWYDUE1ibkC Coastal Fishes of Oman], John E. Randall, pp. 1, University of Hawaii Press, 1995, ISBN 978-0-8248-1808-1, ''... very shallow compared to other seas of comparable size, the average depth being only 35 m, and huge expanses are only a few metres deep; the greatest depth is only 100 m (this a short distance into the Gulf from the Strait of Hormuz) ...''</ref> | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = {{IRN}} {{OMN}}<br />{{UAE}} | length = | width = ३९ - ६० किमी | islands = }} '''हॉर्मुज जलडमरूमध्य''' (<small>[[फ़ारसी]]: {{Nastaliq|ur|تَنگِه هُرمُز‎}}, ''तंगेह-ए-हॉर्मुज''{{space|1}}; [[अंग्रेजी|अँग्रेजी]]: Strait of Hormuz, ''स्ट्रेट् ऑफ़ हॉर्मुज''</small>{{space|1}}) पश्चिम एशिया की एक प्रमुख जलसन्धि है जो [[ईरान]] के दक्षिण में [[फ़ारस की खाड़ी]] को [[ओमान की खाड़ी]] से अलग करता है। इसके दक्षिण में [[संयुक्त अरब अमीरात]] और [[ओमान]] का [[मुसन्दम मुहाफ़ज़ाह|मुसन्दम]] नामक [[बहिक्षेत्र]] हैं। तेल के निर्यात की दृष्टि से यह जलडमरु बहुत महत्वपूर्ण है क्योंकि [[इराक़]], [[कतर]] तथा [[ईरान]] जैसे देशों का तेल निर्यात यहीं से होता है। अपने सबसे कम चौड़े स्थान पर इसके दोनों तटों में ३९ किलोमीटर की दूरी है। यह [[ईरान]] को [[ओमान]] से अलग करती है। हॉर्मुज जलडमरूमध्य फारस की खाड़ी के देशों से तेल और [[तरलीकृत प्राकृतिक गैस]] (LNG) के वैश्विक आवाजाही के लिये एक महत्त्वपूर्ण गलियारे के रूप में कार्य करता है। इससे होकर विश्व की कुल तेल आपूर्ति का 20% तेल आता-जाता है। सऊदी अरब, ईरान, इराक, कुवैत, संयुक्त अरब अमीरात और कतर जैसे प्रमुख निर्यातक इस मार्ग पर निर्भर हैं तथा 80% से अधिक तेल एशियाई बाज़ारों, विशेष रूप से भारत, चीन, जापान और दक्षिण कोरिया की ओर जाता है। हॉर्मुज का मतलब केवल एक नाम नहीं, बल्कि शक्ति और नियंत्रण भी है। सामरिक दृष्टि से, जो देश इस रास्ते पर नियंत्रण रखता है, वह वैश्विक अर्थव्यवस्था की चाबी अपने पास रखता है। ईरान और अमेरिका के बीच तनाव के दौरान अक्सर इस रास्ते को बंद करने की धमकियाँ दी जाती हैं। == भारत की दृष्टि से हॉर्मुज का महत्व == भारत का लगभग 40% कच्चा तेल आयात और लगभग 54% LNG आयात इस रणनीतिक मार्ग से होकर गुजरता है। इसकी संकीर्ण चौड़ाई के कारण इसमें आवाजाही के लिये व्यवधान करना बहुत आसान है। सऊदी अरब और संयुक्त अरब अमीरात इस जलडमरूमध्य को बाईपास करने वाली पाइपलाइनों का संचालन करते हैं, जबकि ईरान ओमान की खाड़ी में सीधे तेल भेजने के लिये गोरेह-जस्क पाइपलाइन और जस्क टर्मिनल पर निर्भर है। ==हॉर्मुज नाम कैसे पड़ा?== 'हॉर्मुज' नाम को लेकर इतिहासकार और भाषाविद एकमत नहीं हैं। होर्मूज़ केवल जलडमरूमध्य का नाम नहीं है, यह एक पुराना शहर और सामुद्रिक साम्राज्य भी था। आरम्भ में हॉर्मुज का मूल बसावट क्षेत्र ईरान के तट के पास माना जाता है। बाद में समुद्री व्यापार बढ़ने पर शासकों ने अपना केंद्र एक द्वीप पर स्थानांतरित कर दिया। इस द्वीप को भी होर्मूज़ द्वीप कहा जाने लगा। यही द्वीप फारस की खाड़ी के मुहाने पर था। इस कारण से आसपास के समुद्री रास्ते को भी होर्मूज़ के नाम से जोड़ा जाने लगा। 10वीं से 17वीं शताब्दी के बीच हॉर्मुज साम्राज्य ने महासागरीय व्यापार पर गहरी पकड़ बना ली थी। अरब, फारस, भारत, पूर्वी अफ्रीका और [[दक्षिण पूर्व एशिया|दक्षिणपूर्व एशिया]] के बीच जाने वाले जहाज़ यहां रुकते थे। मसाले, मोती, घोड़े, कीमती पत्थर, कपड़ा और धातुओं का बड़ा व्यापार यहीं से होता था. बोलचाल और आधिकारिक अभिलेखों में यह इलाका होर्मूज़ के नाम से इतना प्रसिद्ध हुआ कि जलडमरूमध्य का नाम भी वहीं से स्थायी हो गया। इस तरह पहले शहर और द्वीप का नाम था होर्मूज़ फिर उसी से समुद्री रास्ते का नाम बना होर्मूज जलडमरूमध्य (स्ट्रेट ऑफ होर्मूज़)। फारसी और अवेस्ता परम्परा में ईश्वर के लिए एक प्रमुख नाम है, [[अहुर मज़्दा]]। कुछ विद्वान मानते हैं कि समय के साथ अहुर मज़्दा से ओरमज़्द या ओहरमज़्द जैसे रूप बने। स्थानीय उच्चारणों में यह ओरमुज़, होरमुज़ और आगे चलकर होर्मूज़ बन गया। यह बदलाव भाषा-विज्ञान की सामान्य प्रक्रिया जैसा है, जैसे लंबे नाम छोटे रूप लेते हैं। ध्वनियां बदलती हैं, पर मूल से उनका संबंध बना रहता है। कुछ शोधकर्ताओं का यह भी विचार है कि किसी समय इस क्षेत्र के संरक्षक या प्रतीक के रूप में ओरमज़्द, होर्मूज़ जैसा नाम ईश्वरीय सुरक्षा, शक्ति या शुभता के अर्थ में प्रचलित हुआ हो। बाद में यह नाम भौगोलिक स्थानों के लिए भी अपनाया गया जैसे शहर, द्वीप और फिर जलडमरूमध्य। हालांकि, यह धारणा सबके द्वारा पूरी तरह स्वीकार नहीं की गई है, फिर भी कई इतिहासकार इसे एक मजबूत भाषाई कड़ी मानते हैं। नाम के रूप में हॉर्मुज कई रूपों में लिखा और बोला गया। अरबी और फारसी लेखों में इसे कभी हुरमूज़, कभी होरमुज़ लिखा मिलता है। यूरोपीय यात्रियों और व्यापारियों ने इसे अपनी भाषा के अनुसार Ormuz, Hormuz, Ormus आदि रूपों में दर्ज किया। मार्को पोलो, पुर्तगाली, डच और [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] स्रोतों में इन अलग-अलग रूपों का ज़िक्र मिलता है। समय के साथ अंग्रेज़ी में Strait of Hormuz लिखना प्रचलित हो गया। आधुनिक अंतरराष्ट्रीय मानचित्रों और दस्तावेज़ों में भी यही रूप स्थिर हो गया। केवल धार्मिक या भाषाई कारण ही नहीं, आर्थिक ताकत ने भी इस नाम को विश्व-स्तर पर मशहूर किया। जब हॉर्मुज साम्राज्य चरम पर था, तो इसे 'की ऑफ पर्शियन गल्फ' यानी फारस की खाड़ी की चाबी कहा जाता था। जो जहाज़ इस क्षेत्र से गुजरते, वे होर्मूज़ में कर चुकाते। आसपास के जलक्षेत्र और रास्तों को भी लोग उसी शहर के नाम से बुलाने लगे। यह आम मानवीय आदत है। जैसे, किसी बड़े स्टेशन या शहर के नाम से पूरी पट्टी पहचानी जाने लगती है। इस तरह शहर की समृद्धि और सामुद्रिक सत्ता ने यह सुनिश्चित कर दिया कि होर्मूज़ नाम भूगोल के इस हिस्से पर हमेशा के लिए अंकित हो जाए। == इन्हें भी देखें == * [[फ़ारस की खाड़ी]] * [[ओमान की खाड़ी]] * [[मुसन्दम मुहाफ़ज़ाह]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small>{{Commons category|Strait of Hormuz}}{{विश्व की प्रमुख जलसन्धियाँ}} {{Authority control}} [[श्रेणी:विश्व की प्रमुख जलसन्धियाँ]] j95cdzvfvtl23o0knyyqsksduurpkr3 विकिपीडिया:प्रबन्धक सूचनापट 4 28428 6628180 6627603 2026-10-11T00:33:00Z विक्रम प्रताप 911487 सदस्य रिपोर्ट: ~2026-54584-81 6628180 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- ------------------------- चर्चाएँ/सूचनायें/प्रस्ताव --------------------------- --> <!-- ------------------------- नया अनुभाग हमेशा सबसे नीचे बनायें --------------------------- --> {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 10 जुलाई 2026 == *{{vandal|~2026-38915-40}} &ndash; गलत जानकारी जोड़ना जाँचे तथा अवरोधित करें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:22, 10 जुलाई 2026 (UTC) *:@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, अब बर्बरता भी कर रहे हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:26, 10 जुलाई 2026 (UTC) *::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] कितने दिनों से कर रहे हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:42, 10 जुलाई 2026 (UTC) *:::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, इन्होंने सम्पादन आज ही शुरू किया है, मेरे [[एप्पल इंक॰]] पर इनकी जानकारी को वापस लिया था जिसके उपरांत इन्होंने पुनः उसे जोड़ दिया और इन्होंने [[लालू प्रसाद यादव]], [[रिलायन्स इण्डस्ट्रीज]] में भी गलत जानकारी जोड़ी थी [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:47, 10 जुलाई 2026 (UTC) *::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] आज ही शुरू किया है तो (इसी अस्थाई खाते से यदि उत्पात जारी रहें) दो दिनों के बाद रपट लिखवाईयेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:50, 10 जुलाई 2026 (UTC) *:::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, क्या मैं [[एप्पल इंक॰]] से गलत जानकारी हटा दूं, वह सम्पादन युद्ध तो नहीं होगा? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:52, 10 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == सदस्य Akthakur2001 द्वारा घृणा फैलाने और फर्जी इतिहास लिखने के संबंध में (शीघ्र हटाने और ब्लॉक हेतु) == <blockquote>नमस्ते प्रबंधक जी, मैं आपका ध्यान सदस्य Akthakur2001 के प्रयोगपृष्ठ (सदस्य:Akthakur2001/प्रयोगपृष्ठ) की ओर दिलाना चाहता हूँ। इस सदस्य ने विकिपीडिया के निजी स्पेस का दुरुपयोग करके "गुज्जरों और मुगल वैवाहिक सम्बन्ध" नाम से पूरी तरह से मनगढ़ंत, झूठी और फर्जी सूची बनाई है। इसमें जानबूझकर समाज में आपसी विद्वेष और नफ़रत फैलाने के उद्देश्य से 'नोएडा' (जो कि 1976 में बना आधुनिक नाम है) जैसी जगहों और 'बेसल खा', 'लिडीमर खा' जैसे पूरी तरह से काल्पनिक नामों को इतिहास बताकर लिखा गया है। साथ ही स्थापित राजपूत रानी 'हरका बाई' के नाम को विकृत करके 'हरका गुचरी' लिखा गया है, जो सीधे तौर पर विकिपीडिया की 'घृणा भाषण' (Hate Speech) और 'बर्बरता' (Vandalism) नीतियों का घोर उल्लंघन है। चूंकि यह सामग्री किसी भी प्रामाणिक स्रोत से नहीं है और इसका एकमात्र उद्देश्य एक समाज को नीचा दिखाना और विद्वेष भड़काना है, अतः आपसे विनम्र निवेदन है कि: # इस प्रयोगपृष्ठ (Sandbox) को शीघ्र हटाने की नीति (G10/G12) के तहत '''तुरंत और हमेशा के लिए डिलीट''' किया जाए। # इस प्रकार की दुर्भावनापूर्ण गतिविधियों के लिए उक्त सदस्य को '''स्थायी रूप से ब्लॉक (Block)''' किया जाए। <nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki></blockquote>[[सदस्य:Official Anshika Patel|Official Anshika Patel]] ([[सदस्य वार्ता:Official Anshika Patel|वार्ता]]) 16:33, 11 जुलाई 2026 (UTC) == सदस्य रिपोर्ट 12 जुलाई 2026 == *{{vandal|~2026-38156-35}} &ndash; [[सदस्य:SM7|SM7]] जी, फालतू कड़ी जोड़ना और यह खाता 3 जुलाई को बनाया गया था [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:18, 12 जुलाई 2026 (UTC) *:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|अमन कुमार]] जी यह कोई खाता नहीं बल्कि बिना खाते के प्रयोगकर्ता हैं। विकिपीडिया पर बिना खाते के भी लिखने हेतु अनुमति है। हालांकि गोपनीयता आदि कारणों से ये सहूलियत दी जाती है लेकिन ऐसे योगदान आमतौर पर विश्वसनीय नहीं माने जाते हैं , न ही विकी के विशेष feature का इस्तेमाल कर पाते हैं। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 08:30, 22 जुलाई 2026 (UTC) == विकिपीडिया पर ज्ञानसंदूकों की कमी या सांचों में अपूर्णता == मुझे लगता है हिंदी विकिपीडिया पर '''सांचों की कमी''' है, कुछ तो अंग्रेज़ी से आयातित हैं और कुछ हिंदी में काम भी नहीं करते हैं। इसी तरह देश, राज्य से सम्बन्धित 'ज्ञानसंदूक' में literacy या साक्षरता जैसे प्राचल गायब रहते हैं। यदि infobox बोझिल या विस्तृत न लगे तो मैं चाहता हूं ये प्राचल भी जोड़ा जाए। वरिष्ठ सम्पादक या प्रबंधक अथवा विकी समुदाय के सदस्य इस पर विचार करें। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 08:41, 22 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 24 जुलाई 2026 == *{{vandal|Sarund mata mandir}} &ndash; गोपनीय जानकारी तथा प्रचार करना [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:59, 24 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 25 जुलाई 2026 == *{{vandal|Aman jtu}} &ndash; यूजरनेम आपत्तिजनक [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:12, 25 जुलाई 2026 (UTC) *:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी मुझे भी लगता है ये यूजरनेम आपको देखकर रखा गया है , मैंने खाता खोलने के दिन देख लिया था फिर सोचा रहने देता हूं कुछ short नाम होगा। शायद आपके संपादन, पूर्ववत से चिढ़ रहें हैं। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 01:38, 27 जुलाई 2026 (UTC) *::@[[सदस्य:Pushkar Singh|Pushkar Singh]] जी, महोदय चिढ़ के कारण ही किया हैं। @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी प्रयोगकर्ता के यूजरनेम को बदले या अवरोधित करें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:50, 27 जुलाई 2026 (UTC) *:::मुझे तो यह एक सामान्य नाम लग रहा है। आपको क्यों लगता है कि इसमें कोई समस्या है या यह आपसे संबंधित है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 12:55, 27 जुलाई 2026 (UTC) *::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, प्रयोगकर्ता का jhu लगाना गाली हैं, और Aman मेरा प्रथम नाम है, यह खाता तक बनाया गया जब मैने [[मजरौठ (अहीर)]] पर एक रोलबैक किया था। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:15, 27 जुलाई 2026 (UTC) *:::::मैं नामांकन वापस ले रहा हूँ। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:09, 8 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == सदस्य रिपोर्ट 2 अगस्त 2026 == *{{vandal|Gauravsax}} &ndash; [[पवई, विदिशा]] लेख पर बार-बार बिना स्रोत के मूल शोध जोड़ने के कारण अवरोधन का अनुरोध [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 1 अगस्त 2026 (UTC) == सदस्य रिपोर्ट 4 अगस्त 2026 == *{{vandal|~2026-43055-73}} &ndash; अपमानजनक शब्दों का प्रयोग [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:39, 3 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 4 अगस्त 2026 == *{{vandal|Journeytricks}} &ndash; स्व प्रचार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:32, 4 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == Sarkari Samrat की रिपोर्ट == सदस्य: {{User|Sarkari Samrat}} कारण: बर्बरता [[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] ([[सदस्य वार्ता:TypeInfo|वार्ता]]) 07:02, 7 सितंबर 2026 (UTC) {{Done}} [[User:Max|Max]] {{चर्चा तल}} == अनुमति == प्रबंधकों से आग्रह है कि वे [[स्वामीनारायण]] पर मौजूद सन्दर्भहीन जानकारी को हटाने की अनुमति दें क्योंकि यह सुरक्षित है और इसमें बहुत भाग सन्दर्भहीन है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:48, 8 सितंबर 2026 (UTC) == अशोक हमराही लेख पुनर्स्थापना अनुरोध == "नमस्ते प्रबंधक जी, मैंने हाल ही में 'अशोक हमराही' नाम से एक लेख बनाया था जिसे स्पैम मानकर हटा दिया गया है। अशोक हमराही जी फिल्म, पटकथा और पत्रकारिता जगत की एक उल्लेखनीय हस्ती हैं और लेख को प्रचार के उद्देश्य से नहीं बनाया गया था। कृपया इस हटाए गए लेख की सामग्री (Text) को मेरे प्रयोगपृष्ठ सदस्य:Rajul Ashok/प्रयोगपृष्ठ/अशोक-हमराही पर पुनर्स्थापित (Restore) करने की कृपा करें, ताकि मैं इसमें आवश्यक सुधार और विश्वसनीय समाचार स्रोतों के संदर्भ जोड़ सकूं।" [[सदस्य:Rajul Ashok|Rajul Ashok]] ([[सदस्य वार्ता:Rajul Ashok|वार्ता]]) 15:48, 15 सितंबर 2026 (UTC) :विनम्र अनुस्मारक: कृपया हटाए गए “अशोक हमराही” लेख की सामग्री मेरे प्रयोगपृष्ठ सदस्य:Rajul Ashok/प्रयोगपृष्ठ/अशोक-हमराही पर उपलब्ध कराने की कृपा करें। मैं इसे संक्षिप्त, तटस्थ और स्वतंत्र विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित रूप में पुनर्लिखना चाहता हूँ। धन्यवाद। [[सदस्य:Rajul Ashok|Rajul Ashok]] ([[सदस्य वार्ता:Rajul Ashok|वार्ता]]) 17:01, 21 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार। हटाए गए “अशोक हमराही” लेख के स्थान पर अब एक नया, संक्षिप्त, तटस्थ एवं संदर्भयुक्त मसौदा [[सदस्य:Raghuvansham12/अशोक हमराही]] पर तैयार किया गया है। इसमें स्वतंत्र विश्वसनीय समाचार स्रोतों तथा अन्य उपयुक्त संदर्भों के आधार पर सामग्री रखी गई है और प्रचारात्मक भाषा से बचा गया है। कृपया मसौदे की समीक्षा कर उचित समझें तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित/पुनर्स्थापित करने का मार्गदर्शन प्रदान करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] ([[सदस्य वार्ता:Raghuvansham12|वार्ता]]) 17:38, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) :::नमस्कार, इस चर्चा में पहला अनुरोध 15 सितंबर और अनुस्मारक 21 सितंबर को दिया गया था :::2 अक्टूबर को नया मसौदा [[सदस्य:Raghuvansham12/अशोक हमराही]] समीक्षा के लिए प्रस्तुत किया गया है :::कृपया बताएँ कि क्या कोई प्रबंधक या अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सकता है, अथवा समीक्षा के लिए किसी अन्य उपयुक्त पृष्ठ पर अनुरोध करना चाहिए :::यदि मसौदे में कोई कमी है तो कृपया उसका उल्लेख करें, ताकि आवश्यक सुधार किए जा सकें :::धन्यवाद [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] 11:08, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == मदद == नमस्ते प्रबंधकों, [[श्रीरामरक्षास्तोत्रम्]] के आखिरी अवतरण को हटा दें और इसी के संदर्भ में मैने इसे [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|सुरक्षित करने का अनुरोध]] भी किया है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:06, 16 सितंबर 2026 (UTC) == सूचना == हाल ही में मैंने विकिपीडिया पुस्तकालय की कार्यप्रणाली और इसके उपयोग को लेकर दो सूचनात्मक वीडियो देखे हैं: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_wikipedia_library;_An_overview_and_opportunities_to_collaborate.webm पहली वीडियो (विकिमीडिया कॉमन्स)] [https://www.youtube.com/watch?v=cea01COebiw दूसरा वीडियो (यूट्यूब)] इन्हें देखने के बाद मेरे मन में यह विचार आया कि हम अपने हिन्दी विकिपीडिया के सदस्यों के बीच [[विकिपीडिया:विकिपीडिया पुस्तकालय|हिन्दी विकिपीडिया पुस्तकालय]] का अधिक से अधिक प्रसार कैसे कर सकते हैं, ताकि सदस्य इसका लाभ उठा सकें। इसके माध्यम से मुफ़्त में उच्च-गुणवत्ता वाले प्रमाणित और विश्वसनीय स्रोत प्राप्त कर सकते है। इससे हिन्दी विकिपीडिया पर लेखों की गुणवत्ता और सत्यता को और अधिक सुदृढ़ किया जा सकेगा। कृपया इस विषय पर अपने विचार साझा करें कि पुस्तकालय के उपयोग को कैसे बढ़ावा दे सकते हैं। धन्यवाद, [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:31, 16 सितंबर 2026 (UTC) == Nimesh2026 की रिपोर्ट == सदस्य: {{User|Nimesh2026}} कारण: बर्बरता [[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] ([[सदस्य वार्ता:TypeInfo|वार्ता]]) 05:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) == जाँच == महोदय, [[हाबिसपुर (Habispur)]] लेख के अभी अग्र [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(Habispur)&oldid=6616600 ६ संदर्भ रद्दी] है और मुझे इस तरह के लेख को सूचित करने के लिए यदि साँचा मौजूद हो तो बात दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:38, 18 सितंबर 2026 (UTC) == पृष्ठ ज्ञानसन्दूक त्रुटि == जी! [[जीवन]] में सुधार आवश्यक [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:58, 21 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == False positive on Abuse Filter regarding Trinnaphob Thongchay hoax == Hello. I am a global editor trying to tag the page [[त्रिन्नापोप थोंगचाय]] for speedy deletion because it is a cross-wiki hoax / LTA fake persona. However, my action was blocked by the automated abuse filter. Could an administrator please look into this article and delete it? Thank you. [[सदस्य:Matchabake|Matchabake]] ([[सदस्य वार्ता:Matchabake|वार्ता]]) 04:15, 25 सितंबर 2026 (UTC) :Done. I requested for deletion. [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:24, 25 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == प्रयोगपृष्ठ (Sandbox) पर स्वचालित फ़िल्टर त्रुटि के संबंध में अनुरोध == नमस्ते प्रबंधक महोदय,मैं सदस्य:Abhivj48 हूँ। मैं अपने प्रयोगपृष्ठ (सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ) पर एक थिएटर निर्देशक और फिल्म निर्माता के रूप में अपनी जीवनी का ड्राफ्ट तैयार कर रहा था। शुरुआत में इस पर 'साफ़ प्रचार (व7)' का नामांकन टैग लगा था, जिसे सुधारने के लिए मैंने लेख को पूरी तरह तटस्थ (Neutral) बनाने और सभी प्रचारक शब्द हटाने का प्रयास किया।परंतु, जब मैं इस सुधारे गए टेक्स्ट को सहेजने का प्रयास कर रहा हूँ, तो स्वचालित फ़िल्टर द्वारा मुझे "हानिकारक कार्य" का एरर दिखाया जा रहा है और संपादन करने से रोका जा रहा है। मेरा उद्देश्य विकिपीडिया पर कोई विघटनकारी व्यवहार करना नहीं है, बल्कि केवल अपने ड्राफ्ट को नीतियों के अनुरूप सही करना है।कृपया मेरे प्रयोगपृष्ठ से इस फ़िल्टर अवरोध को हटाने की कृपा करें ताकि मैं इसे विश्वसनीय समाचार स्रोतों के साथ सही तरीके से अद्यतित कर सकूं। धन्यवाद। [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 15:23, 26 सितंबर 2026 (UTC) == जाँचे == जी! पृष्ठ [[हिन्दुस्तान मशीन टूल्स]] के नए अवतरण को जाँच लें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:36, 29 सितंबर 2026 (UTC) == सदस्य रिपोर्ट 1 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|~2026-52536-21}} &ndash; हहेच साँचे को हटाना (यह दूसरी बार) [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:11, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == [[राहुल शर्मा (किसान नेता)]] पृष्ठ पुनर्स्थापना अनुरोध == नमस्ते प्रबन्धकगण, हाल ही में [[सदस्य:Max|Max]] जी द्वारा [[राहुल शर्मा (किसान नेता)]] पृष्ठ को 'व4 (साफ़ धोखा)' के आधार पर हटाया गया था। कृपया ध्यान दें कि यह पृष्ठ किसी भी प्रकार से 'धोखा' या फर्जी सामग्री नहीं है। इस संबंध में मूल समीक्षक [[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी से वार्ता पृष्ठ पर चर्चा हुई थी, जिसमें उन्होंने स्वयं यह माना था कि यह कोई मनगढ़ंत लेख नहीं है और संदर्भों को दुरुस्त करने का सुझाव दिया था। उनके सुझाव के अनुसार लेख में निम्नलिखित विश्वसनीय एवं मुख्यधारा संदर्भ जोड़े जा चुके थे: 1. '''दैनिक जागरण (16 जुलाई 2026, जागरण सिटी रुड़की, पृष्ठ 3):''' भाकियू (चढ़ूनी) के जिलाध्यक्ष के रूप में राहुल शर्मा के नेतृत्व में भारत-अमेरिका ट्रेड डील के विरोध में निकाली गई बाइक रैली, एसडीएम को प्रधानमंत्री के नाम ज्ञापन और उनके वक्तव्य की सचित्र विस्तृत रिपोर्ट। 2. '''दैनिक जागरण (10 जून 2026, हरिद्वार संस्करण):''' हरिद्वार के वीआईपी घाट पर आयोजित राष्ट्रीय किसान महाकुंभ एवं चिंतन शिविर में सत्र की अध्यक्षता का आधिकारिक विवरण। 3. '''स्वतंत्र वीडियो साक्ष्य:''' क्षेत्रीय समाचार चैनल '''Star News Plus Live''' (यूट्यूब आईडी: <code>TGnUDmHIXTg</code>) पर रुड़की तहसील में किसानों के मुद्दों (मंगलौर नहर पुल रेलिंग एवं फसल मुआवजा) पर ज्ञापन का वीडियो कवरेज तथा '''Nation TV Bharat''' (यूट्यूब आईडी: <code>CEs1pfmA80c</code>) पर जिलाध्यक्ष पद पर नियुक्ति का समाचार। चूंकि लेख में राष्ट्रीय मुख्यधारा समाचार पत्र (दैनिक जागरण) के दो अलग-अलग तिथियों के प्रामाणिक संदर्भ मौजूद हैं, अतः यह पृष्ठ 'व4 (साफ़ धोखा)' के अंतर्गत नहीं आता है। प्रबन्धकगण से सविनय निवेदन है कि कृपया इस पृष्ठ एवं इसके वार्ता पृष्ठ को '''पुनर्स्थापित (Undelete / Restore)''' करने की कृपा करें। सधन्यवाद! [[विशेष:योगदान/~2026-53379-27|~2026-53379-27]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-53379-27|वार्ता]]) 17:39, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :मेरे विचार से इस लेख को विकिपीडिया पर पुनः स्थापित करना उचित नहीं होगा। लेख में शामिल व्यक्ति की उल्लेखनीयता स्पष्ट नहीं होती। इसके अलावा, दिए गए कुछ संदर्भ भी पर्याप्त रूप से विश्वसनीय या उल्लेखनीय नहीं हैं। कुछ स्रोतों में व्यक्ति का केवल उल्लेख किया गया है, जबकि वे स्रोत वास्तव में उस व्यक्ति के बारे में नहीं हैं। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:17, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) ::प्रबन्धकगण एवं [[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी, ::1. '''व4 (साफ़ धोखा) के अंतर्गत अनुचित विलोपन:''' जैसा कि पूर्व चर्चा से भी स्पष्ट है, यह विषय किसी भी रूप में 'धोखा' या मनगढ़ंत नहीं है। विकिपीडिया नीति के अनुसार 'व4' मापदंड केवल पूर्णतः फर्जी/काल्पनिक पेजों के लिए होता है। उल्लेखनीयता के विषय पर 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) में समुदाय द्वारा विचार किया जाता है, शीघ्र हटाने में नहीं। ::2. '''दैनिक जागरण (16 जुलाई 2026) का प्रत्यक्ष कवरेज:''' 16 जुलाई 2026 के दैनिक जागरण (रुड़की, पृष्ठ 3) के पूरे समाचार का मुख्य विषय ही जिलाध्यक्ष राहुल शर्मा के नेतृत्व में आयोजित बाइक रैली, एसडीएम को प्रधानमंत्री के नाम ज्ञापन और उनका आधिकारिक बयान है (सचित्र)। यह केवल नाम का उल्लेख नहीं, बल्कि उनके कार्य और नेतृत्व पर केंद्रित कवरेज है। ::3. '''वैकल्पिक समाधान (ड्राफ्ट/प्रयोगस्थल में पुनर्स्थापना):''' यदि मुख्य नामस्थान पर उल्लेखनीयता को लेकर संदेह है, तो विकिपीडिया की स्थापित परिपाटी के अनुसार इस लेख को '''[[सदस्य:Chocolategoldy/प्रयोगपृष्ठ]]''' अथवा प्रारूप (Draft) नामस्थान पर पुनर्स्थापित करने की कृपा करें, ताकि इसमें अन्य क्षेत्रीय समाचार पत्रों के विवरण जोड़कर समुदाय के समक्ष समीक्षा हेतु प्रस्तुत किया जा सके। सधन्यवाद। [[विशेष:योगदान/~2026-53379-27|~2026-53379-27]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-53379-27|वार्ता]]) 07:54, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) :::गूगल पर उपलब्ध स्रोतों के आधार पर फिलहाल इस विषय की उल्लेखनीयता स्पष्ट नहीं होती। इसलिए लेख को पुनर्स्थापित करना उचित नहीं लगता। भविष्य में जब इस विषय पर पर्याप्त विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध हों तो आप या कोई अन्य सदस्य इस पर लेख बना सकते हैं। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:12, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == चित्रों की अस्थायी पुनर्स्थापना का अनुरोध == माननीय प्रबंधकगण, आप लोगों ने रूस_में_हिन्दी4.JPG और रूस_में_हिन्दी2.JPG को हटा दिया है। इन दोनों चित्रों का उपयोग मैं अपने लेख “रूस में हिन्दी” में कर रहा था। उल्लेखनीय है कि ये दोनों चित्र मुझे मॉस्को स्थित भारतीय दूतावास से प्राप्त हुए थे। वर्तमान में मुझे इन चित्रों की पुनः आवश्यकता है। अतः मेरा आपसे विनम्र अनुरोध है कि कृपया इन दोनों चित्रों को कम-से-कम अस्थायी रूप से पुनर्स्थापित (temporarily restore) कर दें और मुझे सूचित करें, ताकि मैं इन्हें Wikipedia से हटाकर अपने अन्य आवश्यक कार्यों में सुरक्षित रूप से उपयोग कर सकूँ। इन चित्रों को Wikipedia पर स्थायी रूप से रखना है अथवा नहीं, इसका निर्णय आप अपने नियमों और नीतियों के अनुसार कर सकते हैं। मेरी तत्काल आवश्यकता केवल इतनी है कि मुझे इन दोनों चित्रों तक अस्थायी रूप से पहुँच (temporary access) मिल जाए। आपकी सहायता के लिए धन्यवाद। सादर, --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:38, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल जी]]: मैंने दोनों चित्रों को पुनर्स्थापित कर दिया है। इन्हें 14 दिनों से ज्यादा समय तक कोई लाइसेंस न होने के कारण हटाया गया था। अगर आपके पास इनका जरूरी स्वामित्व है और आप कोई वैध लाइसेंस की जानकारी जोड़ सकते हैं तो इन्हें रखा जा सकता है। अगर आप ऐसा कर सकते हैं तो इन दोनों फ़ाइल पेजों से शीघ्र हटाने के साँचे हटा दें। अगर ऐसा नहीं हो पाता है तो कुछ दिनों बाद इन्हें फिर से हटाना पड़ेगा। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) ::मैक्स जी! ::इन चित्रों को पुनः स्थापित करने के लिए धन्यवाद। जैसा कि आप देख सकते हैं, “विश्व में हिंदी” परियोजना का प्रारंभकर्ता और उसमें सबसे अधिक योगदान करने वाला व्यक्ति मैं ही हूँ। ::इस परियोजना पर काम करते समय मैंने विभिन्न स्रोतों का अध्ययन किया और कई व्यक्तियों से, यहाँ तक कि हमारे राजदूतावासों से भी, संपर्क किया। रूस स्थित हमारे दूतावास के लोगों ने ये चित्र मेरे साथ साझा किए थे, ताकि मैं उनका उपयोग विकिपीडिया पर अपने लेख में कर सकूँ। ::इस जानकारी के आधार पर आप उचित निर्णय ले सकते हैं। ::इनमें से किसी भी चित्र में न तो मैं हूँ और न ही मेरे कोई परिजन हैं। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:41, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) :::आशा है आपने इन्हें डाउनलोड कर लिया होगा। मैं इन्हें कल समय मिलने पर हटाने वाला हूँ। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 15:57, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == X-wiki spam == Hi, and please excuse me for writing in English. As a global sysop, I've came to a case of repeated x-wiki spam. I've just deleted [[अर्जुन पंचारिया सिंधु]] which was repeatedly created here and on some other wikis. The involved accounts, [[User:SDK 1252]], [[User:SD 78]] and [[User:Hindu Times India]] were globally locked after my request at [[:m:SRG]]. Their predecessor was [[User:Official Arjun Panchariya 45]], see also [[:en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/Official Arjun Panchariya 45]]. The pages [[मांगीलाल बागड़ी राजकीय महाविद्यालय, नोखा]] and [[महारानी सुदर्शन महिला महाविद्यालय बीकानेर]] look both like AI-generated as the spammed articles, so I've marked them for deletion or at least review by community. I would suggest to protect अर्जुन पंचारिया सिंधु against recreation as hiwiki is mostly affected by this kind of self-promotional spam. [[सदस्य:NDG|NDG]] ([[सदस्य वार्ता:NDG|वार्ता]]) 08:07, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 8 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|GovindMalviya4u}} &ndash; अप्रमाणित, स्पैम संदर्भों को जोड़ना और चेतावनी के पश्चात् भी सुधार न करना [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:39, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) *:{{Done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:05, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 8 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|Raushandeep1802}} &ndash; तटस्थ दृष्टिकोण न रखना और सन्दर्भ न देना [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) *:{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:06, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == सदस्य रिपोर्ट 11 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|~2026-54584-81}} &ndash; असंदर्भित जानकारी जोड़ना बार बार और बर्बरता करना [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) 0l6xx85x9wlxljo0huapa1anj9eryg1 मूलचन्द सियाग 0 29402 6628409 5842238 2026-10-11T09:25:31Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628409 wikitext text/x-wiki '''चौधरी मूलचन्द सियाग''' (1887 - 1978) राजस्थान में नागौर जिले के महान जाट सेवक, किसानों के रक्षक तथा समाज-सेवी महापुरुष थे। आपने अपने काम के साथ ही अपनी समाज-सेवा, ग्राम-उत्थान ओर शिक्षा प्रसार की योजनानुसार गांव-गांव में घूम-घूम कर किसानों के बच्चों को विद्याध्ययन की प्रेरणा दी। आपने मारवाड़ में छात्रावासों की एक शृंखला खड़ी कर दी। आपने "मारवाड़ जाट कृषक सुधारक सभा" और "मारवाड़ किशान सभा" नामक संस्थाओं की स्थापना की। आपने मारवाड़ जाट इतिहास की रचना करवाई।चौधरी दानवीर सिंह जाट भारतीय == मारवाड़ में किसानों की हालत == जिस समय चौधरी मूलचन्द का जन्म हुआ, उस समय मारवाड़ में किसानों की हालत बड़ी दयनीय थी। मारवाड़ का ८३ प्रतिशत इलाका जागीरदारों के अधिकार में था इन जागीरदारों में छोटे-बडे सभी तरह के जागीदार थे। छोटे जागीरदार के पास एक गांव था तो बड़े जागीरदार के पास बारह से पचास तक के गांवो के अधिकारी थें और उन्हें प्रशासन, राजस्व व न्यायिक सभी तरह के अधिकार प्राप्त थे। ये जागीरदार किसानों से न केवल मनमाना लगान (पैदावार का आधा भग) वसूल करते थे बल्कि विभिन्न नामों से अनेक लागबों व बेगार भी वसूल करते थें किसानों का भूमि पर कोई अधिकार नहीं था और जागीरदार जब चाहे किसान को जोतने के लिए दे देता था। किसान अपने बच्चों के लिए खेतों से पूंख (कच्चे अनाज की बालियां) हेतु दो-चार सीटियां (बालियां) तक नहीं तोड सकता था। जबकि इसके विपरीत जागीरदार के घोडे उन खेतों में खुले चरते और खेती को उजाड़ते रहते थे और किसान उन्हें खेतों में से नहीं हटा सकते थे। इसके अलावा जागीरदार अपने हासिल (भूराजस्व) की वसूली व देखरेख के लिए एक चतुर्थ श्रेणी कर्मचारी जो ‘कण्वारिया‘ कहलाता था, रखता था। यह कणवारिया फसल पकने के दिनों में किसानों की स्त्रियों को खेतों से घर लौटते समय तलाशी लेता था या फिर किसानों के घरों की तलाशी लिया करता था कि कोई किसान खेत से सीटियां तोड़कर तो नहीं लाया है। यदि नया अनाज घर पर मिल जाता था तो उसे शारीरिक और आर्थिक दण्ड दोनों दिया जाता था। लगान के अलावा जागीरदारों ने किसान का शोषण करने के लिए अनेक प्रकार की लागें (अन्य घर) लगा रखी थी जो विभिन्न नामों से वसूल की जाती थी, जैसे मलबा लाग, धुंआ लाग आदि-आदि इसके अलावा बैठ-बेगार का बोझ तो किसानों पर जागीरदार की ओर से इतना भारी था कि किसान उसके दबाव से सदैव ही छोडकर जागीरदार की बेगार करने के लिए जाना पड़ता था। स्वयं किसान को ही नहीं, उनकी स्त्रियों को भी बेगार देनी पड़ती थी। उनको जागीरदारों के घर के लिए आटा पीसना पड़ता था। उनके मकानों को लीपना-पोतना पडता था और भी घर के अन्य कार्य जब चाहे तब करने पड़ते थे। उनका इंकार करने का अधिकार नहीं था और न ही उनमे इतना साहस ही था। इनती सेवा करने पर भी उनको अपमानित किया जाता था। स्त्रियां सोने-चांदी के आभूषण नहीं पहन सकती थी। जागीरदार के गढ के समाने से वे जूते पहनकर नहीं निकल सकती थी। उन्हें अपने जूते उतारकर हाथों में लेने पडते थे। किसान घोडों पर नहीं बैठ सकते थे। उन्हे जागीरदार के सामने खाट पर बैठने का अधिकार नहीं था। वे हथियार लेकर नहीं चल सकते थें किसान के घर में पक्की चीज खुरल एव घट्टी दो ही होती थी। पक्का माकन बना ही नहीं सकते थे। पक्के मकान तो सिर्फ जागीरदार के कोट या महल ही थे। गांव की शोषित आबादी कच्चे मकानों या झोंपड़ियों में ही रहती थी। किसानों को शिक्षा का अधिकार नहीं था। जागीरदार लोग उन्हें परम्परागत धंधे करने पर ही बाध्य करते थे। कुल मिलाकर किसान की आर्थिक व सामाजिक स्थिति बहुत दयनीय थी। जी जान से परिश्रम करने के बाद भी किसान दरिद्र ही बना रहता था क्योंकि उसकी कमाई का अधिकांश भाग जागीरदार और उसके कर्मचारियों के घरों में चला जाता था। ऐसी स्थिती में चौधरी मूलचन्द ने मारवाड़ के किसानों की दशा सुधारने का बीड़ा उठाया। == चौधरी श्री मूलचन्दजी का जीवन परिचय == चौधरी श्री मूलचन्दजी का जन्म वि॰सं॰ १९४४ (१८८७ई.) पौष कृष्णा ६ को नागौर से लगभग ६ मील उत्तर बालवा नामक एक छोटे-से गांव में चौधरी श्री मोतीरामजी सियाग के घर हुआ था। इनकी माताजी का नाम दुर्गादेवी था। जब ये ९ वर्ष के हुए तब ऑफ पिताजी ने इन्हें नजदीक के गांव अलाय में जैन यति गुरांसा अमरविजयजी के पास उपासरे में पढने हेतु भेज दिया। उपासरे में भोजन और निवास दोनों सुविधाएं थी। उपासरे के बाहर गांव में भी एक अन्य स्थान पर शिक्षक पुरानी पद्धति से [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] और गणित के पहाड़े व हिसाब करना आदि पढाते थे, मूलचन्दजी उपासरे के अलावा वहां भी पढने जाने लगे। जैन उपासरे की अनुशासित व संयमी दिनचर्या यथा समय पर उठना, शौच जान, उपासरे की सफाई करना, स्नान, भोजन और फिर पढने जाना आदि से मूलचन्दजी में समय का सदुपयोग व परिश्रम करने की आदत विकसित हुई। तीन वर्ष तक यही क्रम चलता रहा जिससे आपको पढने-लिखने व हिसाब किताब का पूरा ज्ञान हो गया। प्रायः सब प्रकार की हिनदी पुस्तकों को आप पढने और समझने लगे थे। कुछ [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के लोक भी अर्थ सहित याद कर लिये गये थे। गणित के जटिल प्रश्नों को हल करने की क्षमता भी विकसित हो गयी थी। उपासरे में धर्म-चर्चा व उससे सम्बंधित प्राप्त पुस्तकें, प्रवासी जैन बंधुओं से मिलना व उनसे चर्चा करना आदि से आपका ज्ञान बढता ही गया, बुद्धि में प्रखरता और विचारों में व्यावहारिक पढाई में पारंगत हो जाने के बाद चौधरी मूलचन्दजी अपने अध्यापक व जैन गुरांसा से आशीर्वाद लेकर पास के एक गांव गोगे लाव में बच्चों को पढाने हेतु अध्यापक बनकर चले गये। अलया में जहां चौधरी साहब विद्यार्थी थे, वहां गोगेलाव में अध्यापक होने के नाते इन्हें अपने व्यवहार में बदलाव लाना पडा। गांव में अब विद्यार्थियों के अलावा गांववासी भी आपका सम्मान व अभिवादन करते थे। आप वहां विद्यार्थियों को हिन्दी व गणित पढाने के साथ व्यावहारिक ज्ञान और सदाचरण की शिक्षा भी देते थे। पढने वाले बच्चों में ज्यादातर महाजनों के बच्चे थे। चौधरी सहाब का इन दिनों ऐसे व्यक्तियों से समफ हुआ। जो अंग्रेजी जानते थे। तब इन्हें भी अपने में अंग्रेजी ज्ञान की कमी महसूस होने लगी और धीरे-धीरे इनमें अंग्रेजी पढने की जिज्ञासा बढने लगी। गोगेलाव में अंग्रेजी पढना संभव नहीं था, क्योंकि एक तो वे स्वयं अध्यापक थे और दूसरा यहां जो भी अंग्रेजी पढे-लिखे लोग आते थे, अधिक समय नहीं ठहरते थे और छुट्टी पर चले जाते थे। अन्त में अंग्रेजी पढने की इच्छा अधिकाधिक बलवती होने पर ढाई-तीन वर्ष गोगेलाव में रहने के बाद पुनः अलाव लौट आये। चौधरी मूलचन्दजी अलाव में वापस गुरांसा के पास जैन उपासरे में रहनें लगे और अंग्रेजी की शिक्षा प्राप्त करने हेतु रेल्वे के बाबू और स्टेशन मास्टर के पास आने जाने लगे और अंग्रेजी पढने लगे। अब चौधरी साहब को उपासरे में भोजन करने से ग्लानि होने लगी तो उन्होंने रेल्वे गार्ड से कोई काम दिलाने की प्रार्थना की। गार्ड इन्हें सूरतगढ ले गया और वहां रेल्वे के पी.डब्ल्यू.आई. के यहां नौकर रखवा दिया। कुछ दिनों तक घर पर कार्य करने के बाद गार्ड ने इन्हें आठ रुपया मासिक पर रेल्वे की नौकरी में लगा दिया, जहां टंकी में पानी ऊपर चढाने वाली मशीन पर काम करना था। इनके बड़े भाई श्री रामकरणजी उस समय कमाने के लिए कानपुर गये हुए थें जब वह वापस घर आये, चौधरी मूलचन्दजी को भी अपने साथ कानपुर ले गये ताकि ज्यादा कमाया जा सके। परन्तु जब वहां इनके लायक कोई काम नहीं मिला तो आप पुनः सूरतगढ लौट आये। चौधरी साहब अब यहां अस्पताल जाकर कपाउण्डरी का काम सीखने लगे। कुछ दिनों बाद यहीं पर आपका परिचय पोस्ट ऑफिस के संसपेक्टर महोदय से हुआ जिन्होने पोस्ट ऑफिस में मेल-पियोन के पद पर लगा दिया। कुछ दिनों तक काम सीखने के बाद आपको एक महीने में पोस्टमैन बनाकर महाजन (बीकानेर रियासत) स्टेशन भेज दिया। वहां चौधरी साहब डाक बांटने हेतु घर-घर और गांव-गांव घूमने लगे और अनेक व्यक्तियों के संपर्क में आने लगें अत्यन्त मनोयोग व प्रसन्नतापूर्वक काम करने के कारण महाजन के सभी समाज और वर्गों के लोग इनसे बहुत खुश थें इसी बीच इनका तबादला सूरतगढ हो गया। वहां वह पहले भी रह चुके थे। सूरतगढ में आप कई वर्ष तक रहे। इस दौरान अनेक विषयों की पुस्तकों के पठन तथा मनन और विशिष्टजनों के सत्संग के साथ पोस्टमैन का कार्य बड़ी ईमानदारी से करते रहें सूरतगढ से फिर आपका तबादला नोखा हो गया, जहां ढाई तीन वर्ष के लगभग रहें अन्त में नोखा से आपकी बदला अपने ही घर नागौर में हो गई। इस दौरान चौधरी साहब के मन में समाज-सेवा का भाव पैदा हो गया था और वह इस दिशा में कार्य करने लग गये थे। नागौर में आपको देहातो में डाक वितरण का कार्य सौंपा गया था। आप अपने काम के साथ् ही अपनी समाज-सेवा, ग्राम-उत्थान ओर शिक्षा प्रसार की योजनानुसार गांव-गांव में घूम-घूम कर किसानों के बच्चों को विद्याध्ययन की प्रेरणा देने लगे। इससे जागीरदारों को बड़ी तकलीफ होने लगी और उन्होंने अपने प्रभाव का इस्तेमाल कर इनका स्थानान्तरण गांवो से नागौर शहर की ड्यूटी पर करवा दियां फिर भी आप अपने मिशन में लगे रहे और जब समाज-सेवा के कार्य भार ज्यादा बढने लगा तो आपने १९३५ ई. में नौकरी से त्यागपत्र देकर पूरे जोश के साथ कृषक समाज के उत्थान के कार्य में जुट गये और अनेक कष्टों को सहते हुए अंतिम सांस तक इसी कार्य में लगे रहे। == शिक्षा के माध्यम से जन सेवा == चौधरी मूलचन्दजी जी के मन में शिक्षा के माध्यम से जन सेवा की प्रेरणा जाट स्कूल संगरिया से मिली। आपके प्रयास से ४ अप्रैल १९२७ को चौधरी गुल्लारामजी के मकान में "जाट बोर्डिंग हाउस जोधपुर" की स्थापना की। चौधरी मूलचन्दजी की इच्छा नागौर में छात्रावास खोलने की थी। आपने अपने घर पर कुछ छात्रों को पढ़ने के लिए रखा। बाद में बकता सागर तालाब पर २१ अगस्त १९३० को नए छात्रावास की नींव डाली। इस छात्रावास के खर्चे की पूरी जिम्मेदारी चौधरी मूलचन्दजी पर थी। आपने जाट नेताओं के सहयोग से अनेक छात्रावास खुलवाए। बाडमेर में १९३४ में चौधरी रामदानजी डऊकिया की मदद से छात्रावास की आधारशिला रखी। १९३५ में मेड़ता छात्रवास खोला। आपने जाट नेताओं के सहयोग से जो छात्रावास खोले उनमें प्रमुख हैं:- सूबेदार पन्नारामजी धीन्गासरा व किसनाराम जी रोज छोटी खाटू के सहयोग से डीडवाना में, ईश्वर रामजी महाराजपुरा के सहयोग से मारोठ में, भींयाराम जी सीहाग के सहयोग से परबतसर में, हेतरामजी के सहयोग से खींवसर में छात्रावास खुलवाए। इन छात्रावासों के अलावा पीपाड़, कुचेरा, लाडनूं, रोल, जायल, अलाय, बिलाडा, रतकुडि़या, आदि स्थानों पर भी छात्रावासों की एक शृंखला खड़ी कर दी। इस शिक्षा प्रचार में मारवाड़ के जाटों ने अपने पैरों पर खड़ा होने में राजस्थान के तमाम जाटों को पीछे छोड़ दिया। == मारवाड़ जाट कृषक सुधारक सभा के संस्थापक == सन् १९३७ में चटालिया गांव के जागीरदार ने जाटों की ८ ढाणियों पर हमला कर लूटा और अमानुषिक व्यवहार किया। चौधरी साहब को इससे बड़ी पीड़ा हुई और उन्होंने तय किया की जाटों की रक्षा तथा उनकी आवाज बुलंद करने के लिए एक प्रभावशाली संगठन आवश्यक है। अतः जोधपुर राज्य के किसानों के हित के लिए २२ अगस्त १९३८ को तेजा दशमी के दिन परबतसर के पशु मेले के अवसर पर "मारवाड़ जाट कृषक सुधारक सभा" नामक संस्था की स्थापना की। चौधरी मूलचंद इस सभा के प्रधानमंत्री बने और गुल्लाराम जी रतकुड़िया इसके अध्यक्ष नियुक्त हुए। == मारवाड़ किसान सभा की स्थापना == किसानों की प्रगति को देखकर मारवाड़ के जागीरदार बोखला गए। उन्होंने किसानों का शोषण बढ़ा दिया और उनके हमले भी तेज हो गए। जाट नेता अब यह सोचने को मजबूर हुए की उनका एक राजनैतिक संगठन होना चाहिए। सब किसान नेता २२ जून १९४१ को जाट बोर्डिंग हाउस जोधपुर में इकट्ठे हुए जिसमें तय किया गया कि २७ जून १९४१ को सुमेर स्कूल जोधपुर में मारवाड़ के किसानों की एक सभा बुलाई जाए और उसमें एक संगठन बनाया जाए। तदानुसार उस दिनांक को मारवाड़ किसान सभा की स्थापना की घोषणा की गयी और मंगल सिंह कच्छवाहा को अध्यक्ष तथा बालकिशन को मंत्री नियुक्त किया गया। मारवाड़ किशान सभा का प्रथम अधिवेशन २७-२८ जून १९४१ को जोधपुर में आयोजित किया गया। मारवाड़ किसान सभा ने अनेक बुलेटिन जारी कर अत्यधिक लगान तथा लागबाग समाप्त करने की मांग की। मारवाड़ किसान सभा का दूसरा अधिवेशन २५-२६ अप्रैल १९४३ को सर छोटू राम की अध्यक्षता में जोधपुर में आयोजित किया गया। इस सम्मेलन में जोधपर के महाराजा भी उपस्थित हुए। वास्तव में यह सम्मेलन मारवाड़ के किसान जागृति के इतिहास में एक एतिहासिक घटना थी। इस अधिवेशन में किसान सभा द्वारा निवेदन करने पर जोधपुर महाराज ने मारवाड़ के जागीरी क्षेत्रों में भूमि बंदोबस्त शु्रू करवाने की घोषणा की। मारवाड़ किसान सभा जाटों के लिए सबसे बड़ी उपलब्धि थी। == मारवाड़ जाट इतिहास के रचयिता == १९३४ में सीकर में आयोजित जाट प्रजापति महायज्ञ के अवसर पर ठाकुर देशराज ने 'जाट इतिहास' प्रकाशित कराया, तब से ही चौधरी मूलचन्दजी के मन में लगन लगी कि मारवाड़ के जाटों का भी विस्तृत एवं प्रामाणिक रूप से इतिहास लिखवाया जाए क्योंकि 'जाट इतिहास' में मारवाड़ के जाटों के बारे में बहुत कम लिखा है। तभी से आप ठाकुर देशराज जी से बार-बार आग्रह करते रहे। आख़िर में आपका यह प्रयत्न सफल रहा और ठाकुर देशराज जी ने १९४३ से १९५३ तक मारवाड़ की यात्राएं की, उनके साथ आप भी रहे, प्रसिद्ध-प्रसिद्ध गांवों व शहरों में घूमे, शोध सामग्री एकत्र की, खर्चे का प्रबंध किया और १९५४ में "मारवाड़ का जाट इतिहास" नामक ग्रन्थ प्रकाशित कराने में सफल रहे। मारवाड़ के जाटों के लिए चौधरी मूलचंदजी की यह अमूल्य देन थी। जाट जाति के गौरव को प्रकट करने वाले साहित्य के प्रकाशन व प्रचार में भी चौधरी मूलचंदजी की बड़ी रूचि थी। ठाकुर देशराज जी द्वारा लिखित 'जाट इतिहास' के प्रकाशन व प्रचार में आपने बहुत योगदान दिया एवं जगह-जगह स्वयं ने जाकर इसे बेचा। 'जाट वीर तेजा भजनावाली' तथा 'वीर भक्तांगना रानाबाई' पुस्तकों का लेखन व प्रकाशन भी आपने ही करवाया था। आपने जाट जाति के सम्बन्ध में उस समय तक जितना भी साहित्य प्रकाशित हुआ था, उसे मंगवाकर संग्रह किया तथा उसके लिए नागौर के छात्रावास में एक पुस्तकालय स्थापित किया। अब यह पुस्तकालय आपके नाम से "श्री चौधरी मूलचंदजी सीहाग स्मृति जाट समाज पुस्तकालय" किशान केसरी श्री बलदेवराम मिर्धा स्मारक ट्रस्ट धर्मशाला नागौर में स्थित है। == चौधरी मूलचन्द जी का मूल्यांकन == चौधरी मूलचन्द जी सीहाग का मूल्यांकन करें तो वे अपने आप में एक जीवित संस्था थे, उनके द्वारा स्थापित संस्थाएं तो केवल उनकी छाया मात्र थी। वे भारत के अन्य प्रान्तों में 'राजस्थान के महारथी' के नाम से प्रसिद्ध थे। उन्होंने अपना पूरा जीवन जातीय सेवा व मारवाड़ के किसानों की दशा सुधारने व उन्हें ऊंचा उठाने में लगा दिया और जीवन के अन्तिम समय तक उसमें लगे रहे। उनकी सेवाओं के लिए १७ जनवरी १९७५ को विशाल समारोह में मारवाड़ के कृषक समाज की और से आपको एक अभिनन्दन पत्र भेंट किया गया जिसमें आपको "किशान जागृति के अग्रदूत" और 'कर्मठ समाज सुधारक' के रूप में याद किया चौधरी बलदेव राम जी मिर्धा तो यहाँ तक कहा करते थे किमुझे जनसेवा के कार्य को करने में यदि किसी एक व्यक्ति ने प्रेरणा दी तो वह चौधरी मूलचन्द जी सीहाग थे। ऐसे महान जाट सेवक, किसानों के रक्षक तथा समाज-सेवी चौधरी मूलचन्द जी सीहाग का देहावसान पौष शुक्ला १३ संवत २०३४ तदनुसार शनिवार २१ जनवरी १९७८ को हो गया। [[श्रेणी:राजस्थान]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोग]] 3a0kwi5sodkqagp5mr70l3lckxuod18 बीज-लेखन 0 29554 6628269 6583346 2026-10-11T06:07:30Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628269 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Lorenz-SZ42-2.jpg|thumb|300px|[[जर्मनी|जर्मन]] [[लोरेंज़ सिफर|लोरेन्ज सिफर]] (Lorenz cipher) ]] '''बीज-लेखन''' या '''कूट-लेखन''' (क्रिप्टोग्राफ़ी या क्रिप्टोलोजी) यह किसी छुपी हुई [[सूचना]] ([[:en:information|information]]) का अध्ययन करने की प्रक्रिया है। आधुनिक समय में, बीज-लेखन को [[गणित]] और [[कम्प्यूटर विज्ञान]] दोनों की एक शाखा माना जाता है। यह [[सूचना सिद्धांत]], [[कंप्यूटर सुरक्षा]] और [[अभियान्त्रिकी|इंजीनियरिंग]] से बहुत निकट सम्बन्ध रखता है। तकनीकी रूप से उन्नत समाज में कूटलेखन के अनुप्रयोग कई रूपों में मौजूद हैं। उदाहरण के लिये - [[स्वचालित टेलर या गणना मशीन|एटीएम कार्ड]], [[पासवर्ड|कंप्यूटर पासवर्ड]] और [[इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्य]]- ये सभी कूटलेखन पर निर्भर करते हैं। '''''क्रिप्टोलोजी''''' को मुख्यता दो भागो मैं बाटा गया है। क्रिप्टोग्राफी एवं क्रिप्टोएनालिसिस। इन प्रक्रियाओ के माध्यम से हम संदेशो एवं सूचनाओ को सुरक्षित तरीके से भेज एवं प्राप्त कर सकते हैं। अतः भेजने वाले के संदेशो को कूटित (एन्क्रिप्टेड) करना क्रिप्टोग्राफी कहलाता है। इस तकनीक का उपयोग करके हम सन्देश को इतना सुरक्षित करने का प्रयास करते हैं कि कोई बिचौलिया इस सन्देश को पढ़ न सके। संचार संदेशो की कमजोरी का विश्लेषण करना 'क्रिप्टोएनालिसिस' कहलाता है। [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] में सेना के उच्च स्तरीय जनरल स्टाफ के संदेशों को कूटबद्ध करने के लिए या उन्हें गुप्त भाषा में लिखने के लिए उच्चस्तरीय बीजलेखन का प्रयोग किया गया। == शब्दावली == आधुनिक समय तक, क्रिप्टोग्राफ़ी प्रायः सिर्फ़ ''[[कूट लेखन या कूटबद्ध करने की प्रक्रिया|एन्क्रिप्शन या कूटबद्ध करने की प्रक्रिया]] ([[:en:encryption|encryption]])'' के रूप में जानी जाती थी, जिसका मतलब है- साधारण जानकारी ([[प्लेन टेक्स्ट या साधारण पाठ्य]] ([[:en:plaintext|plaintext]])) को दुर्बोध या कठिनाई से समझ आने वाले अस्पष्ट माध्यम (यानी, ''सिफर टेक्स्ट या कूट-लिखित पाठ'') में परिवर्तित करने की प्रक्रिया।<ref>{{cite web |title=क्रिप्टोकरेंसी के हाथों में होगा भविष्य! |date=२२ जनवरी २०१४ |accessdate=२५ सितम्बर २०१४ |url=http://rajasthanpatrika.patrika.com/article/cryptocurrencies/45582.html |publisher=राजस्थान पत्रिका |author=सोमाद्रि शर्मा |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229141827/http://rajasthanpatrika.patrika.com/article/cryptocurrencies/45582.html |archive-date=29 दिसंबर 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="kahnbook" /> डीक्रिप्शन इसकी विपरीत प्रक्रिया है जिसमें साधारण गुप्त लिखावट को [[प्लेन टेक्स्ट|साधारण पाठ्य]] ([[:en:plaintext|plaintext]]) में बदला जाता है। एक ''[[सिफर या गुप्त लिखावट|गूढ़लेख]] ([[:en:cipher|cipher]])'' (या ''बीजलेख'') [[अल्गोरिद्म|एल्गोरिथ्म]] का एक जोड़ा है जो कूट लेखन और इसका विपरीत विकोडेन बनता है। गूढ़लेख की विस्तृत प्रक्रिया को दोनों के द्वारा नियंत्रित किया जाता है एल्गोरिथ्म और हर उदाहरण में एक ''[[कुंजी (क्रिप्टोग्राफ़ी)|कुंजी]] ([[:en:key (cryptography)|key]])'' के द्वारा। यह एक विशेष संदेश विनिमय सन्दर्भ के लिए एक गुप्त प्राचल है (आदर्श रूप से केवल संचार वाहक के लिए ही ज्ञात है) कुन्जियाँ बहुत महत्वपूर्ण होती हैं क्योंकि चर कुंजियों से रहित सिफर भंगुर होते हैं और इसलिए अधिकांश सदस्यों के लिए कम उपयोगी होते हैं। ऐतिहासिक रूप से, सिफर का उपयोग सीधे एन्क्रिप्शन या डिक्रिप्शन के लिए किया जाता था। इनका इस्तेमाल किसी अतिरिक्त प्रक्रिया जैसे प्रमाणीकरण या अखंडता जाँच के बिना किया जाता था। [[बोलचाल]] ([[:en:colloquial|colloquial]]) की भाषा में "[[कोड (क्रिप्टोग्राफ़ी)|कोड या कूट]] ([[:en:code (cryptography)|code]])" शब्द का उपयोग अक्सर एन्क्रिप्शन की किसी भी विधि के अर्थ में या अर्थ को छुपाने के लिए किया जाता है। हालाँकि, क्रिप्टोग्राफ़ी या कूट लेखन में ''कोड या कूट '' का अधिक विशिष्ट अर्थ होता है; इसका अर्थ है सामान्य पाठ (यानी, एक सार्थक शब्द या वाक्यांश) की एक इकाई का एक [[कूट शब्द]] ([[:en:code word|code word]]) (उदाहरण के लिए, <tt>ऐप्पल पाई</tt> <tt>अटेक एट डॉन या सुबह होने पर हमला</tt>को प्रतिस्थापित करता है) से प्रतिस्थापन। कूट का उपयोग अब गंभीर कूटलेखन में नहीं किया जाता है-इकाई पदों के रूप में ऐसी चीजों के लिए संयोगवश होने वाले अपवादों के अलावा। (उदाहरण:ब्रोंको फ्लाईट या ओपरेशन ओवर लोर्ड)-चूँकि ठीक प्रकार से चुने गए सिफर सर्वोत्तम कूटों से भी अधिक प्रायोगिक और अधिक सुरक्षित होते हैं और कंप्यूटर के लिए अधिक ग्राही होते हैं। कुछ लोग अंग्रेजी में ''क्रिप्टोग्राफ़ी '' और ''क्रिप्टोलोजी'' शब्दों का उपयोग एक दूसरे के स्थान पर करते हैं, जबकि कुछ अन्य लोग (जिनमें आम तौर पर अमेरिकी सैनिक शामिल हैं) ''क्रिप्टोग्राफ़ी '' शब्द का उपयोग विशेष रूप से क्रिप्टोग्राफ़ी की तकनीकों का उपयोग करने के लिए करते हैं और ''क्रिप्टोलोजी''शब्द का उपयोग क्रिप्टोग्राफ़ी और क्रिप्ट एनालिसिस के संयुक्त अध्ययन के लिए करते हैं।<ref name="goldreichbook">[[ओडेड गोल्डरिच]] ([[:en:Oded Goldreich|Oded Goldreich]]), ''कूटलेखन की नींव, खंड 1: बुनियादी उपकरण''कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस, २००१, आई एस बी एन ० -५२१ -७९१७२ -३</ref><ref name="websters">{{cite encyclopedia |last= |first= |author= |authorlink= |author2= |editor= |encyclopedia=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary |title=Cryptology (definition) |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/cryptology/ |accessdate=2008-02-01 |edition=11th edition |date= |year= |publisher=Merriam-Webster |volume= |location= |id= |doi= |pages= |quote= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100221023635/http://www.merriam-webster.com/dictionary/cryptology |archivedate=21 फ़रवरी 2010 |url-status=live }}</ref> किसी भी अन्य भाषा की तुलना में अंग्रेजी अधिक लचीली भाषा है जिसमें ऊपर दिए गए दूसरे अर्थ में ''क्रिप्टोलोजी या कूट विज्ञान '' (कूट विज्ञानी के द्वारा) का उपयोग किया जाता है, अंग्रेजी विकिपीडिया में, सामान्य शब्द जिसका प्रयोग किया जाता है वह है ''क्रिप्टोग्राफ़ी'' (क्रिप्टोग्राफर के द्वारा) क्रिप्टोग्राफ़ी या क्रिप्टोलोजी में उपयोगी भाषाओँ के लाक्षणिक गुणों का अध्ययन जैसे आंकडों की बारंबारता, वर्ण संयोजन, सार्वभौमिक प्रारूप आदि को [[क्रिप्टोलिंगविस्टिक]] ([[:en:cryptolinguistics|cryptolinguistics]]) कहलाता है। == क्रिप्टोग्राफ़ी और क्रिप्ट एनालिसिस के इतिहास == [[चित्र:Skytala&EmptyStrip-Shaded.png|thumb|199px|right|प्राचीन यूनानी [[स्काई टेल]] ([[:en:scytale|scytale]]) (इटली की कविता), संभवतः इस आधुनिक पुनर्निर्माण से अधिक मिलती जुलती थी। शायद यह सिफर के क्रियान्वयन के लिए प्रयुक्त सबसे पुराने उपकरणों में से एक रही होगी।]] {{Main|History of cryptography}} आधुनिक युग के पहले, क्रिप्टोग्राफ़ी केवल गोपनीय संदेशों से सम्बंधित थी, (यानी, एन्क्रिप्शन) - [[जानकारी|संदेश]] ([[:en:information|messages]]) का एक अनुछेद रूप से एक गैर अनुछेद रूप में रूपांतरण और फ़िर से दूसरे सिरे पर लाना। हाल के दशकों में, इस क्षेत्र में विस्तार हुआ है, गोपनीयता के मुद्दों से परे, इसमें कई और चीजें शामिल हो गई हैं, जैसे संदेश की अखंडता की जाँच, भेजने वाले / प्राप्त करने वाले की पहचान का [[प्रमाणीकरण]] ([[:en:authentication|authentication]]), [[डिजिटल हस्ताक्षर]] ([[:en:digital signature|digital signature]])s, [[इंटरैक्टिव सबूत]] ([[:en:interactive proof|interactive proof]]) और दूसरों के बीच [[सुरक्षित बहुदलीय अभिकलन|सुरक्षित अभिकलन]] ([[:en:secure multiparty computation|secure computation]]), गुप्त लेखन के सबसे पुराने रूप को स्थानीय पेन और कागज से कुछ अधिक जरुरत होती थी। क्योंकि अधिकांश लोग इसे नहीं पढ़ सकते थे। अतिरिक्त साक्षरता, या विरोधी साक्षरता, के लिए वास्तविक कूटलेखन आवश्यक था। मुख्य क्लासिकल सिफर प्रकार हैं [[स्थानांतरण गूढ़लेख|स्थानांतरण गूढ़लेख या ट्रांसपोसिशन सिफर]] ([[:en:transposition cipher|transposition cipher]]), जो एक संदेश में वर्णों के क्रम को पुनः व्यवस्थित करता है (एक साधारण पुनर्व्यवस्था के दौरान 'help me'बदल कर 'ehpl em' हो जाता है) और [[प्रतिस्थापन बीजलेख]] ([[:en:substitution cipher|substitution cipher]]) यह वर्णों या वर्णों के समूह को अन्य वर्णों या वर्णों के समूह के साथ व्यवस्थित तरीके से प्रतिस्थापित करता है, (उदाहरण 'fly at once' अंग्रेजी वर्णों में हर वर्ण को एक वर्ण से प्रतिस्थापित करने पर 'gmz bu podf' बन जाता है।) किसी भी पेशकश का सरल संस्करण उद्यमी विरोधियों से गोपनीयता के साथ और अब भी नहीं है। एक प्रारंभिक प्रतिस्थापन बीजलेख था [[सीज़र गूढ़लेख]] ([[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]]), जिसमें सामान्य पाठ का प्रत्येक वर्ण एक तय संख्या के स्थान के वर्ण के द्वारा प्रतिस्थापित होता है। इसे [[जुलियस सीसर|जूलियस सीज़र]] के नाम पर यह नाम मिला, उन्होंने सैन्य अभियानों के दौरान अपने जनरल से बातचीत करने के लिए इसे ३ के शिफ्ट के साथ प्रयोग किया। ठीक वैसे ही जैसे बूलीय बीजगणित [[एक्सेस -३]] ([[:en:Excess-3|EXCESS-3]]) कूट होता है। एन्क्रिप्शन [[संचार]] ([[:en:communications|communications]]) में [[गोपनीयता]] ([[:en:secrecy|secrecy]]) को सुनिश्चित करता है, जैसे [[जासूस]] ([[:en:spy|spies]]), सैन्य नेताओं और [[राजनय|राजनयिक]] के वार्तालाप। साथ ही कई पुराने हेब्रिऊ सिफर के रिकोर्ड भी मिलते हैं। [[कामसूत्र|काम सूत्र]] में क्रिप्टोग्राफ़ी का उपयोग प्रेमियों के द्वारा बिना किसी बाधा के बातचीत करने के लिए किया जाता था।<ref name="kama">''काम सूत्र ''सर रिचर्ड एफ बर्टन, अनुवादक, भाग I, अध्याय III, ४४ वीं और ४५ वीं कलाएं। </ref> [[स्टेगानोग्राफी]] ([[:en:Steganography|Steganography]]) भी प्राचीन काल में पहले ही विकसित हुई। (यानि यहाँ तक की संदेश के अस्तित्व को छुपाना जिससे इसे गोपनीय रखा जा सके।) इसका एक पुराना उदाहरण [[हिरोडोटस|हीरोडोट्स]] से मिलता है जिसमें एक संदेश को छुपाया गया-एक दास के मूंदे हुए सर पर बने हुए टेटू को फ़िर से उगे बालों के नीचे छुपा दिया गया।<ref name="kahnbook">[[डेविड कहन]] ([[:en:David Kahn|David Kahn]]), [[दी कोड ब्रेकर्स]] ([[:en:The Codebreakers|The Codebreakers]]), १९६७, आई एस बी एन ०-६८४ -८३१३० -९ .</ref> स्टेगानोग्राफी के अधुनिक उदाहरण हैं, जानकारी छुपाने के लिए [[अदृश्य स्याही]] ([[:en:invisible ink|invisible ink]]), [[माईक्रो डॉट]] ([[:en:microdot|microdot]]) और [[डिजिटल वॉटरमार्क]] ([[:en:digital watermark|digital watermark]]) का उपयोग। क्लासिकल सिफर (और कुछ आधुनिक) के द्वारा उत्पन्न सिफर टेक्स्ट हमेशा प्लेन टेक्स्ट के बारे में सांख्यिकीय सूचना प्रकट करते हैं, जिसका उपयोग अक्सर उन्हें तोड़ने के लिए किया जाता है। 9 वीं शताब्दी में,[[मध्ययुगीन इस्लाम में गणित|अरब गणितज्ञ]] ([[:en:Mathematics in medieval Islam|Arab mathematician]]) [[बहुज्ञ]] ([[:en:polymath|polymath]]), [[अल- किंदी|अल किंदी]] ([[:en:Al-Kindi|Al-Kindi]]) (जिन्हें ''अल-किन्दुज ''के नाम से भी जाना जाता है,) के द्वारा [[आवृत्ति विश्लेषण (क्रिप्ट एनालिसिस)|आवृत्ति विश्लेषण]] ([[:en:Frequency analysis (cryptanalysis)|frequency analysis]]) की खोज के बाद लगभग ऐसे सभी सिफर एक ज्ञात हमलावर के द्वारा कम या अधिक भंगुर बन गए। इस तरह के क्लासिकल सिफर अभी भी लोकप्रिय हैं, हालाँकि अधिकांश [[पहेली]] ([[:en:puzzle|puzzle]]) के रूप में हैं (देखें [[क्रिप्टो ग्राम]] ([[:en:cryptogram|cryptogram]])) मूलतः सभी सिफर क्रिप्ट एनालिसिस के लिए कमजोर बने रहे, जब तक १४६७ में [[लियॉन बत्तिस्ता अलबर्टी]] ([[:en:Leon Battista Alberti|Leon Battista Alberti]]) ने स्पष्ट रूप से [[पोली एल्फा बेटिक गूढ़लेख]] ([[:en:polyalphabetic cipher|polyalphabetic cipher]]) का विकास नहीं किया हालाँकि इस बात का संकेत है कि यह प्राचीन अरब गणितज्ञ जैसे अल-किंदी<ref>[[इब्राहिम ए अल कादी]] ([[:en:Ibrahim A. Al-Kadi|Ibrahim A. Al-Kadi]])(अप्रैल १९९२), " क्रिप्टो लोजी की उत्पत्ति: अरब का योगदान "''[[क्रिप्टो लोजिया]] ([[:en:Cryptologia|Cryptologia]])'' '''१६ ''' (2): ९७ -;१२६</ref> के लिए ज्ञात था। अलबर्टी की नई तकनीक में संदेश के भिन्न भागों के लिए भिन्न सिफर्स (जैसे प्रतिस्थापन वर्ण) का उपयोग किया गया, (संभवतः सीमा में प्रत्येक उत्तरोत्तर सामान्य पाठ वर्ण के लिए) उन्होंने संभवतः पहले स्वचालित [[अलबर्टी सिफर डिस्क|सिफर उपकरण]] ([[:en:Alberti Cipher Disk|cipher device]]) की भी खोज की, एक पहिया जो उसके आविष्कार के आंशिक अनुभूति को क्रियान्वित करता है। बहु वर्णी [[विगेनेर सिफर]] ([[:en:Vigenère cipher|Vigenère cipher]]) में एनक्रिप्शन एक ''कुंजी शब्द'' का प्रयोग करता है, जो उस वर्ण प्रतिस्थापन को नियंत्रित करता है जिस के आधार पर कुंजी शब्द के वर्ण का प्रयोग किया जाता है। १८०० के मध्य में [[चार्ल्स बेबेज|बेबेज]] ([[:en:Charles Babbage|Babbage]]) ने दर्शाया कि इस प्रकार के बहु वर्णी सिफर विस्तृत आवृति विश्लेषण तकनीकों के लिए आंशिक रूप से कमजोर होते हैं।<ref name="kahnbook" /> [[चित्र:Enigma Machine at NSA.jpg|240px|thumbnail|left|१९२० के अन्तिम समय में और [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध के]]अंत में जर्मन सेना द्वारा कई वेरिएंट में काम में ली जाने वाली [[एनिग्मा मशीन]] ([[:en:Enigma machine|Enigma machine]]) संवेदनशील संचार को सुरक्षित करने के लिए जटिल विद्युत यांत्रिक बहु वर्णी [[बीजलेख|सिफर]] ([[:en:cipher|cipher]]) को कार्यान्वित करती थी।[[बिउरो जाईफ्रो]] ([[:en:Biuro Szyfrów|Biuro Szyfrów]]) में [[एनिग्मा का क्रिप्टएनालिसिस|एनिग्मा सिफर का टूटना]] ([[:en:Cryptanalysis of the Enigma|Breaking the Enigma]]) और इसके फलस्वरूप [[ब्लेच्ले पार्क]] ([[:en:Bletchley Park|Bletchley Park]]) में एनिग्मा ट्रेफिक का बड़े पैमाने का डिक्रिप्शन एक महत्वपूर्ण कारक था जिसने द्वितीय विश्व युद्ध में मित्र देशों की जीत में महत्वपूर्ण योगदान दिया।<ref name="kahnbook" />]] हालाँकि आवृत्ति विश्लेषण कई सिफरों के विरुद्ध एक शक्तिशाली और सामान्य तकनीक है, फ़िर भी एनक्रिप्शन प्रायोगिक रूप से प्रभावशाली था; कई भावी एनक्रिप्शन विज्ञानी इस तकनीक से अज्ञात थे। आवृत्ति विश्लेषण का उपयोग किए बिना एक संदेश को तोड़ना, काम में लिए जाने वाले सिफर के लिए अत्यावश्यक ज्ञान था और शायद इस क्रिया में शामिल कुंजी के लिए भी। इस प्रकार जासूसी, रिश्वतखोरी, चोरी, धर्मत्याग आदि अधिक आकर्षक दृष्टिकोण बन गए। १९ वीं सदी में अंततः यह पहचान लिया गया कि सिफर के एल्गोरिथ्म की गोपनीयता एक संवेदन शील या व्यावहारिक सुरक्षा नहीं है; वास्तव में बाद में ऐसा महसूस किया गया कि उपयुक्त क्रिप्टोग्राफिक योजना (जिसमें सिफर भी शामिल हैं) सुरक्षित रखी जानी चाहिए, चाहे विरोधी पूरी तरह से सिफर एल्गोरिथम को समझ ले। कुंजी की गोपनीयता एक हमले के अंतर्गत गोपनीयता बनाये रखने के लिए, एक अच्छे सिफर के लिए पर्याप्त होनी चाहिए। यह बुनियादी सिद्धांत सबसे पहले १८८३ में [[अगस्टे कर्कहोफ]] ([[:en:Auguste Kerckhoffs|Auguste Kerckhoffs]]) के द्वारा स्पष्ट रूप से स्थापित किया गया और सामान्यतः [[कर्कहोफ का सिद्धांत|कर्कहोफ सिद्धांत]] ([[:en:Kerckhoffs' principle|Kerckhoffs' principle]]) के नाम से जाना जाता है; वैकल्पिक रूप से और अधिक स्पष्ट रूप से इसे [[क्लाड शेन्नोन|क्लाडे शेन्नोन]] ([[:en:Claude Shannon|Claude Shannon]]) के द्वारा फ़िर से स्थापित किया गया, जो सूचना सिद्धांत तथा सैद्धांतिक क्रिप्टोग्राफ़ी के मूल नियमों के आविष्कारक हैं, उन्होंने ''शेन्नोन की मेक्सिम '' के रूप में 'दी एनिमी नोज दी सिस्टम' भी दिया। विभिन्न भौतिक साधनों और उपकरणों का उपयोग सिफर्स की सहायता के लिए किया जाता रहा है। इनमें एक सबसे प्राचीन है [[प्राचीन यूनान|प्राचीन यूनान]] ([[:en:ancient Greece|ancient Greece]]) की [[स्काई टेल]] ([[:en:scytale|scytale]]), एक छड़ी जिसका उपयोग एक सिफर के ट्रांस पोसिशन के लिए स्पर्तनों के द्वारा किया जाता था। मध्यकालीन समय में, अन्य उपकरणों की खोज की गई जैसे [[ग्रीले (क्रिप्टोग्राफ़ी)|सिफर ग्रीले]] ([[:en:Grille (cryptography)|cipher grille]]), जिसका उपयोग स्टेग्नोग्राफी के एक प्रकार के रूप में भी किया जाता था। बहु वर्णी सिफर की खोज के बाद अधिक परिष्कृत उपकरण आए जैसे अलबर्टी की [[सिफर डिस्क]] ([[:en:cipher disk|cipher disk]]), [[जोहानिस ट्राईथेमिअस]] ([[:en:Johannes Trithemius|Johannes Trithemius]]) की [[ताबुला रेकटा]] ([[:en:tabula recta|tabula recta]]) योजना और [[थॉमस जेफरसन]] ([[:en:Thomas Jefferson|Thomas Jefferson]]) का [[जेफ़र्सन डिस्क|बहु सिलिंडर]] ([[:en:Jefferson disk|multi-cylinder]]) (जिसकी पुनः खोज १९०० के आस पास स्वतंत्र रूप से [[बाजेरीज]] ([[:en:Bazeries|Bazeries]]) के द्वारा की गई। २० वीं शताब्दी के प्रारम्भ में कई यांत्रिक एन्क्रिप्शन / डिक्रिप्शन के उपकरणों की खोज की गई और इनमें से कई पेटेंट युक्त थीं, जैसे [[रोटर मशीन]] ([[:en:rotor machine|rotor machine]]); इसमें [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] और २० वीं शताब्दी के अंत में जर्मनी की सेना और सरकार के द्वारा प्रयुक्त प्रसिद्द [[गूढ़ यन्त्र या ऐनीगमा मशीन|एनिग्मा मशीन]] ([[:en:Enigma machine|Enigma machine]]) शामिल है।<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | authorlink = |author2= | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher = Oxford University Press | year = 1995 | location = New York | pages = | url = https://archive.org/details/historyofusbook50000haki | doi = | id = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref> इन डिजाइनों के अच्छी गुणवत्ता के उदाहरणों के द्वारा कार्यान्वित सिफर, द्वितीय विश्व युद्ध के बाद क्रिप्ट एनालिटिक कठिनाई में पर्याप्त वृद्धि हुई।<ref>[[जेम्स गैन्नन|जेम्स गेन्नोन]] ([[:en:James Gannon|James Gannon]]), ''चोरी के रहस्य, झूठ बोलना; [[जासूसी|जासूसों]] ([[:en:Espionage|Spies]]) और कोड तोड़ने वालों ने कैसे बीसवीं शताब्दी ''को बदल डाला, वाशिंगटन, डीसी, ब्रास्से २००१, आई एस बी एन १ -५७४८८ -३६७ -४। </ref> द्वितीय विश्व युद्ध के बाद डिजिटल कंप्यूटर और [[इलेक्ट्रॉनिक्स]] के विकास से अधिक जटिल बीजलेखन की सम्भावना बढ़ गई। इसके अलावा, कंप्यूटर किसी भी बाइनरी फॉर्मेट में एनक्रिप्शन के लिए अनुमति देते हैं, इसके विपरीत क्लासिकल सिफर केवल लिखित भाषा टेक्स्ट को ही कूट रूप दे सकते थे। इस प्रकार, कंप्यूटर ने भाषाई क्रिप्टएनालिटिक दृष्टिकोण को प्रतिस्थापित किया। कई कंप्यूटर सिफर्स को [[बाइनरी नियुमेरिकल सिस्टम या द्विआधारी अंक प्रणाली|बाइनरी]] ([[:en:Binary numeral system|binary]])[[बिट]] ([[:en:bit|bit]]) अनुक्रम (कभी कभी समूह या ब्लोक में) पर उनके आपरेशन के द्वारा परिलक्षित किया जाता है, इसके विपरीत क्लासिकल या यांत्रिक योजनायें सामान्यतः प्रत्यक्ष रूप से पारंपरिक केरेक्टर्स (जैसे वर्ण या अंक) को अभिव्यक्त करती हैं। हालाँकि, कंप्यूटर क्रिप्टएनालिसिस में भी सहायक सिद्ध हुआ है, इसने सिफर की बढ़ी हुई जटिलता के लिए कुछ सीमा तक क्षतिपूर्ति की है। बहरहाल, अच्छे आधुनिक सिफर्स क्रिप्ट एनालिसिस से हमेशा आगे रहे हैं; यह प्रारूपिक रूप से ऐसा मामला है कि गुणवत्ता सिफर का उपयोग बहुत प्रभावी है। (यानि तेज और कम स्रोतों की जरुरत) इसे तोड़ते समय पहले से कहीं ज्यादा प्रयास करना पड़ता है। क्रिप्ट एनालिसिस इतना अप्रभावी और अप्रायोगिक है कि यह प्रभावी रूप से असंभव है। पहले की तरह हमले की विकल्पी विधियाँ अनुक्रम में अधिक आकर्षक हो गई हैं। क्रिप्टोग्राफ़ी में विस्तृत खुला शैक्षिक अनुसंधान अपेक्षाकृत रूप में हाल ही में किया गया; यह केवल १९७० के मध्य में ही शुरू हुआ। मध्ययुगीन काम कम व्यवस्थित और कम व्यापक था, तथा चर्च का ध्यान अधिक आकर्षित करता था। या सत्ता से प्रेरित था अथवा राज्य के लिए खतरनाक। हाल के समय में, आईबीएम कर्मियों ने एल्गोरिथम को डिजाइन किया जो संघीय (यानी अमेरिका) [[डेटा एन्क्रिप्शन स्टैंडर्ड]] ([[:en:Data Encryption Standard|Data Encryption Standard]]) बन गया; वाईटफील्ड डिफ्फी और मार्टिन हेलमैन ने [[डिफ्फी - हेलमैन|अपना कुंजी एग्रीमेंट एल्गोरिथम]] ([[:en:Diffie-Hellman|their key agreement algorithm]]),<ref name="dh2">[[वाईटफील्ड डिफ्फी]] ([[:en:Whitfield Diffie|Whitfield Diffie]]) और [[मार्टिन हेलमैन]] ([[:en:Martin Hellman|Martin Hellman]]), "[[क्रिप्टोग्राफ़ी में नई दिशाएं|क्रिप्टोग्राफ़ी में नई दिशा]] ([[:en:New Directions in Cryptography|New Directions in Cryptography]])", सूचना सिद्धांत पर आई ई ई ई लेन देन, खंड. आई टी - २२, नवम्बर, पीपी : ६४४-६५४. ([http://citeseer.ist.psu.edu/rd/86197922%2C340126%2C1%2C0.25%2CDownload/http://citeseer.ist.psu.edu/cache/papers/cs/16749/http:zSzzSzwww.cs.rutgers.eduzSz%7EtdnguyenzSzclasseszSzcs671zSzpresentationszSzArvind-NEWDIRS.pdf/diffie76new.pdfपीडीएफ{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }})</ref> प्रकाशित किया; और [[आर एस ए|आर एस ऐ]] ([[:en:RSA|RSA]]) एल्गोरिथम का प्रकाशन [[मार्टिन गार्डनर]] के [[अमेरिकी वैज्ञानिक या अमेरिकी विज्ञानवेत्ता|वैज्ञानिक अमेरिकी स्तम्भ]] ([[:en:Scientific American|Scientific American]]) में किया गया। तभी से क्रिप्टोग्राफ़ी संचार, [[कंप्यूटर नेटवर्क]] ([[:en:computer network|computer network]]) और कंप्यूटर सुरक्षा में व्यापक रूप से काम में लिया जाने वाला औजार बन गया है। अधिकांश आधुनिक क्रिप्टोग्राफिक तकनीकें अपनी कुंजियों को केवल तभी गोपनीय रख सकती हैं यदि विशिष्ट गणितीय समस्याएँ अन्योन्य हों। जैसे कि [[पूर्णांक गुणक]] ([[:en:integer factorisation|integer factorisation]]) या [[असतत लघुगणक]] ([[:en:discrete logarithm|discrete logarithm]]) की समस्यायें सामान्यतः, इस बात के कोई पूर्ण प्रमाण नहीं है कि क्रिप्टोग्राफिक तकनीक सुरक्षित है (लेकिन [[एक-समय पैड|एक समय पैड]] ([[:en:one-time pad|one-time pad]]) देखें);फ़िर भी इस बात के प्रमाण हैं कि कुछ तकनीकें सुरक्षित हैं ''यदि '' कुछ कम्प्यूटेशनल समस्या को हल करना मुश्किल हो। साथ ही क्रिप्टोग्राफिक इतिहास और क्रिप्टोग्राफिक एल्गोरिथम से अवगत होते हुए, सिस्टम डिजाइनरों को अपने डिजाइनों पर काम करते समय भावी सम्भव विकास के बारे में समझदारी के साथ सोचना चाहिए। उदाहरण के लिए, कंप्यूटर संसाधन क्षमता में सतत विकास ने [[ब्रूट फोर्स हमला|ब्रूट फोर्स हमले]] ([[:en:brute-force attack|brute-force attack]]) की संभावना को बढ़ा दिया है। इस प्रकार से [[मूल लम्बाई या की-लेंथ|मूल लम्बाई]] ([[:en:key length|key length]]) को निर्दिष्ट करते समय, आवश्यक मूल लंबाई समान रूप से बढती हैं। [[क्वांटम कंप्यूटिंग]] ([[:en:quantum computing|quantum computing]]) के संभावित प्रभावों पर कुछ क्रिप्टोग्राफिक सिस्टम डिजाइनरों के द्वारा पहले से ही विचार किया जा चुका है; इन मशीनों का निकट भविष्य में क्रियान्वयन संभवतः केवल एक अटकल से कम इस रिक्तिपूर्व सावधानी की आवश्यकता बनाना है।<ref name="hac">ऐ जे मेनेजेज, पी सी वें ओर्सकोट और एस ऐ वान्सटोन, [https://web.archive.org/web/20050307081354/http://www.cacr.math.uwaterloo.ca/hac/ हेंड बुक ऑफ़ एप्लाइड क्रिप्टो ग्राफी ] आई एस बी एन ० -८४९३ -८५२३ -७ .</ref> आवश्यक रूप से शुरुआती 20 वीं सदी के पहले, क्रिप्टोग्राफ़ी मुख्यतः [[भाषा|भाषायी या लिग्विस्टिक]] और [[लेक्सीकोग्राफिक कोड|लेक्सिकोग्रफिक]] ([[:en:Lexicographic code|lexicographic]]) प्रतिरूपों से सम्बंधित थी। उसके बाद से इस स्थिति में परिवर्तन आया और अब क्रिप्टोग्राफ़ी णित और कई अन्य व्यापक पहलुओं का व्यापक उपयोग करती है। जिनमें शामिल हैं [[सूचना सिद्धांत]] ([[:en:information theory|information theory]]), [[कम्प्यूटेशनल जटिलता सिद्धांत या कम्प्यूटेशनल कोम्पलेकसिटी थियोरी|कम्प्यूटेशनल जटिलता]] ([[:en:Computational complexity theory|computational complexity]]), [[सांख्यिकी]], [[साहचर्य]] ([[:en:combinatorics|combinatorics]]), [[एब्सट्रेक्ट बीजगणित|सार बीजगणित]] ([[:en:abstract algebra|abstract algebra]]) और [[संख्या सिद्धांत]] ([[:en:number theory|number theory]])। क्रिप्टोग्राफ़ी [[अभियान्त्रिकी|अभियांत्रिकी]] की भी एक शाखा है, लेकिन एक असामान्य शाखा क्योंकि यह बुद्धिमान, सक्रिय और कुबुद्धि विपक्ष के साथ काम करती है, (देखें [[क्रिप्टोग्राफिक अभियांत्रिकी]] ([[:en:cryptographic engineering|cryptographic engineering]]) और [[सुरक्षा अभियांत्रिकी]] ([[:en:security engineering|security engineering]])); अभियांत्रिकी के अधिकांश अन्य प्रकार केवल उदासीन प्राकृतिक बालों के साथ काम करते हैं। साथ ही एक ऐसा सक्रिय अनुसंधान भी है जो क्रिप्टोग्राफिक समस्याओं और [[प्रमात्रा भौतिकी या क्वांटम फिजिक्स|क्वांटम भौतिकी]] ([[:en:quantum physics|quantum physics]]) के बीच सम्बन्ध की जांच करता है, (देखें [[क्वांटम क्रिप्टोग्राफ़ी|क्वांटम कूटलेखन]] ([[:en:quantum cryptography|quantum cryptography]]) और [[क्वांटम संगणना|क्वांटम कंप्यूटिंग]] ([[:en:quantum computing|quantum computing]]))। == आधुनिक क्रिप्टोग्राफ़ी == क्रिप्टोग्राफ़ी के आधुनिक क्षेत्र को बहुत से क्षेत्रों में विभाजित किया जा सकता है। मुख्य क्षेत्रों पर यहाँ चर्चा की जा रही है; अधिक जानकारी के लिए [[क्रिप्टोग्राफ़ी के विषय]] ([[:en:Topics in Cryptography|Topics in Cryptography]]) देखें। === सममित कुंजी कूटलेखन === {{Main|Symmetric key algorithm}} सममित कुंजी क्रिप्टोग्राफ़ी एनक्रिप्शन की विधियों से सम्बंधित है जिसमें प्रेषक और प्राप्तकर्ता दोनों एक ही कुंजी को शेयर करते हैं। (या कभी कभी उनकी कुंजियाँ अलग होती हैं, लेकिन एक आसन कम्प्युटेबल तरीके से सम्बंधित होती हैं। यह एकमात्र ऐसा कूट लेखन था जो कि सार्वजनिक तौर पर जून १९७६ तक जाना जाता था।<ref name="dh2"/> [[चित्र:International Data Encryption Algorithm InfoBox Diagram.svg|thumbnail|[[पेटेन्ट|पेटेंट]] युक्त [[इंटरनेशनल डाटा एन्क्रिप्शन एल्गोरिथ्म|आई डी ई ए]] ([[:en:International Data Encryption Algorithm|IDEA]]) सिफर का एक दौर (९८.५ में से), उच्च गति के एनक्रिप्शन जैसे [[ईमेल|ई मेल]] के लिए [[बहुत अच्छी गोपनीयता|पी जी पी]] ([[:en:Pretty Good Privacy|PGP]]) के कुछ संस्करणों में उपयोग किया जाता था।]] सममित कुंजी सिफर्स का आधुनिक अध्ययन मुख्यतः [[संकेताक्षर खंड या ब्लॉक सिफर्स|ब्लॉक सिफर]] ([[:en:block ciphers|block ciphers]]) और [[स्ट्रीम सिफर्स]] ([[:en:stream ciphers|stream ciphers]]) और उनके अनुप्रयोगों से सम्बंधित है। एक अर्थ में एक ब्लॉक सिफर, एल्बरती के बहु वर्णी सिफर का एक आधुनिक अवतार है: ब्लॉक सिफर एक प्लेन टेक्स्ट के ब्लॉक को और एक कुंजी को इनपुट के रूप में लेते हैं और समान आकर के सिफर टेक्स्ट के ब्लॉक को एक आउट पुट के रूप में लेते हैं। चूँकि संदेश हमेशा एक सिंगल ब्लॉक की तुलना में लंबे होते हैं, क्रमागत ब्लॉक्स को एक दूसरे के साथ जोड़ने की कुछ विधियाँ जरुरी होती हैं। कई विधियों का विकास किया जा चुका है, कुछ एक पहलू में बेहतर सुरक्षा से युक्त हैं और अन्य कुछ दूसरों के साथ। ये [[ब्लॉक सिफर मोड ऑफ़ ऑपरेशन या संकेताक्षर खंडीय प्रचालन|ऑपरेशन की विधियाँ]] ([[:en:Block cipher modes of operation|modes of operation]]) हैं और एक क्रिप्टो सिस्टम में एक ब्लॉक सिफर का उपयोग करते समय इन पर सावधानीपूर्वक विचार किया जाना चाहिए। [[आँकड़ा गूढ़लेखन मानक या डेटा एनक्रिप्शन स्टैण्डर्ड|डेटा एनक्रिप्शन स्टैण्डर्ड]] ([[:en:Data Encryption Standard|Data Encryption Standard]]) और [[ऐडवानस्ड एनक्रिप्शन स्टैंडर्ड या उन्नत गूढ़लेखन मानक|ऐडवानस्ड एनक्रिप्शन स्टैंडर्ड]] ([[:en:Advanced Encryption Standard|Advanced Encryption Standard]]) ब्लॉक सिफर के डिजाइन हैं जिन्हें अमेरिकी सरकार के द्वारा [[क्रिप्टोग्राफ़ी स्टैंडर्डस् या गूढ़लेखन मानक|क्रिप्टोग्राफिक मानक]] ([[:en:cryptography standards|cryptography standards]]) के रूप में निर्दिष्ट किया गया है। (हालाँकि ए ई एस को अपनाए जाने के बाद डी ई एस को पूरी तरह से निकाल दिया गया।)<ref name="aes">{{Cite web |url=http://www.csrc.nist.gov/publications/fips/fips197/fips-197.pdf |title=एफ आई पी एस पी यू बी १९७: अधिकारिक ऐडवानस्ड एनक्रिप्शन स्टैंडर्ड |access-date=21 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150407153905/http://csrc.nist.gov/publications/fips/fips197/fips-197.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2015 |url-status=dead }}</ref> एक अधिकारिक मानक के रूप में निंदा के बावजूद, डी ई एस (विशेष रूप से इसका अभी भी अपनाए जाने वाला और अधिक सुरक्षित वेरियंट है [[ट्रिपल-डि इ एस|ट्रिपल-डी इ एस]] ([[:en:triple-DES|triple-DES]])) बहुत लोकप्रिय है; इसे अनुप्रयोगों की बड़ी श्रृंखला में प्रयुक्त किया जाता है, ए टी एम एनक्रिप्शन<ref name="atm">[http://www.ncua.gov/letters/2004/04-CU-09.pdf संघ को श्रेय देने के लिए एन सी यू ए पत्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910112828/http://www.ncua.gov/letters/2004/04-CU-09.pdf |date=10 सितंबर 2008 }}, जुलाई २००४</ref> से लेकर [[ई-मेल गोपनीयता|ई मेल गोपनीयता]] ([[:en:e-mail privacy|e-mail privacy]])<ref name="opgp">आर एफ सी २४४०- पी जी पी संदेश फोर्मेट को खोलें</ref> और [[एस एस एच|सुरक्षित दूरस्थ पहुँच]] ([[:en:SSH|secure remote access]]) तक। <ref name="ssh">[http://www.windowsecurity.com/articles/SSH.html विण्डोसिक्यूरिटी.कॉम पर एस एस एच ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029164411/http://www.windowsecurity.com/articles/SSH.html |date=29 अक्तूबर 2009 }}, पावेल गोलेन द्वारा, v</ref> कई अन्य ब्लॉक सिफर्स को गुणवत्ता में काफी बदलाव के साथ डिजाइन करके मुक्त किया गया है। बहुत सारों को बहुत अच्छी तरह से तोडे गए हैं। देखें [[:Category:Block ciphers|श्रेणी: ब्लॉक सिफर्स]].<ref name="hac" /><ref name="schneierbook">[[ब्रूस शेनिअर]] ([[:en:Bruce Schneier|Bruce Schneier]]), ''अनुप्रयुक्त गूढ़लेखन'', दूसरा संस्करण, विली, १९९६, आई एस बी एन ०-४७१-११७०९-९</ref> 'ब्लॉक' प्रकार के विपरीत स्ट्रीम सिफर, कुंजी पदार्थों की एक लम्बी धारा को बनते हैं, इसे प्लेन टेक्स्ट के साथ, बिट बिट कर के या केरेक्टर केरेक्टर करके जोड़ा जाता है, कुछ [[एक-समय पैड]] ([[:en:one-time pad|one-time pad]]) की तरह। एक स्ट्रीम सिफर में, आउट पुट स्ट्रीम एक छुपी हुई आन्तरिक अवस्था के आधार पर निर्मित होती है, जो सिफर के काम करने से बदल जाती है। यह आंतरिक अवस्था प्राम्भ में गुप्त कुंजी पदार्थ का उपयोग करते हुए स्थापित हो जाती है।[[आर सी४|आर सी ४]] ([[:en:RC4|RC4]]) व्यापक रूप से प्रयोग में आने वाला सिफर है, देखें [[:Category:Stream ciphers|श्रेणी: स्ट्रीम सिफर]]।<ref name="hac" /> ब्लॉक सिफर्स का उपयोग स्ट्रीम सिफर्स के रूप में किया जा सकता है; देखें [[संकेताक्षर खंडीय|ब्लॉक सिफर मोड ऑफ़ ऑपरेशन]] ([[:en:Block cipher modes of operation|Block cipher modes of operation]])। [[क्रिप्टो ग्राफिक हेश फंक्शन]] ([[:en:Cryptographic hash functions|Cryptographic hash functions]]) क्रिप्टोग्राफिक एल्गोरिथम का एक तीसरा प्रकार है। वे इनपुट के रूप में किसी भी लम्बाई के संदेश को ले लेते हैं और आउट पुट के रूप में एक छोटा निश्चित लम्बाई का [[हेश फंक्शन|हैश]] ([[:en:hash function|hash]]) देते हैं। जिसका उपयोग डिजिटल हस्ताक्षर (उदाहरण के लिए) में किया जा सकता है। अच्छे हेश फंक्शन के लिए एक हमलावर ऐसे दो संदेश नहीं पा सकता जो समान हेश उत्पन्न करते हों। [[एम डी|एम डी ४]] ([[:en:MD4|MD4]]) एक लंबे समय से इस्तेमाल किया जाने वाला हेश फंक्शन है; जो अब टूट गया है; [[एम डी 5|एम डी ५]] ([[:en:MD5|MD5]]) एम डी ४ का एक प्रबल वेरियंट है, इसका उपयोग भी बहुत अधिक किया जाता है, लेकिन व्यवहार में टूटा हुआ है। अमेरिकी [[राष्ट्रीय सुरक्षा एजेंसी]] ([[:en:National Security Agency|National Security Agency]]) ने एम डी ५ की तरह के हेश फंक्शनों की एक श्रृंखला [[एस एच ऐ|सुरक्षित हेश एल्गोरिथम]] ([[:en:SHA|Secure Hash Algorithm]]) का विकास किया: एस एच ऐ-० एक कमजोर एल्गोरिथम था जिसे एजेंसी ने निकाल दिया; एस एच ऐ-१ व्यापक रूप से प्रयुक्त और एम डी ५ की तुलना में अधिक सुरक्षित है, लेकिन क्रिप्ट एनालिसिस ने इसके विरुद्ध हमलों की पहचान कर ली है; एस एच ऐ २ समूह एस एच ऐ १ पर सुधार करती है, लेकिन यह अभी तक व्यापक रूप से प्रयुक्त नहीं की जाती। और यू एस मानक प्राधिकरण ने इसे सुरक्षा के दृष्टिकोण से "महत्वपूर्ण" माना और " एन आई एस टी के पूर्ण हेश एल्गोरिथम टूल किट की मजबूती में सुधार लाने के लिए" एक नए मानक का विकास किया।<ref>{{Cite web |url=http://csrc.nist.gov/groups/ST/hash/documents/FR_Notice_Nov07.pdf |title=राष्ट्रिय मानक और तकनीक संस्थान |access-date=21 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110331175556/http://csrc.nist.gov/groups/ST/hash/documents/FR_Notice_Nov07.pdf |archive-date=31 मार्च 2011 |url-status=dead }}</ref> इस प्रकार, एक [[एस एच ऐ ३|हैश फंक्शन डिजाइन प्रतियोगिता]] ([[:en:SHA-3|hash function design competition]]) चल रही है, जो २०१२ तक एस एच ऐ ३ नामक नए यू एस राष्ट्रीय मानक का चयन करेगी। [[संदेश प्रमाणीकरण कोड]] ([[:en:Message authentication code|Message authentication code]]) क्रिप्टोग्राफिक हेश फंक्शन्स से बहुत अधिक मिलते जुलते हैं, केवल एक विभिन्नता यह है कि एक गुप्त कुंजी का उपयोग रसीद पर हेश मान<ref name="hac" /> को प्रमाणित करने के लिए किया जाता है। === सार्वजनिक कुंजी क्रिप्टोग्राफ़ी === {{Main|Public-key cryptography}} सममित कुंजी क्रिप्टो प्रणाली एक संदेश के एनक्रिप्शन और डीक्रिप्शन लिए समान कुंजी का प्रयोग करती है। हालाँकि एक संदेश या संदेशों के समूह के पास दूसरों की तुलना में एक अलग कुंजी हो सकती है। सममित सिफर का एक महत्वपूर्ण नुक्सान यह है कि उन्हें सुरक्षित रूप से काम में लेने के लिए [[कुंजी प्रबंधन]] ([[:en:key management|key management]]) जरुरी है। संचार दल के प्रत्येक विशिष्ट जोड़े को आदर्श रूप से अलग कुंजी का उपयोग करना चाहिए और शायद हर सिफर टेक्स्ट बदला जाता है। आवश्यक कुंजियों की संख्या नेटवर्क सदस्यों की संख्या के [[वर्ग (बीजगणित)|वर्गों]] ([[:en:square (algebra)|square]]) के साथ बढती हैं। इन सभी को सीधा और गुप्त रखने के लिए इन्हें बहुत जल्दी जटिल कुंजी प्रबंधन योजना की जरुरत होती है। दो संचार दलों के बीच एक गुप्त कुंजी को सुरक्षित रूप से स्थापित करने में कठिनाई यह है कि जब एक [[सुरक्षित चैनल|सुरक्षा चेनल]] ([[:en:secure channel|secure channel]]) उन दोनों के बीच पहले से उपस्थित नहीं होता तो [[चिकन और अंडे की समस्या]] ([[:en:chicken-and-egg problem|chicken-and-egg problem]]) उत्पन्न होती है जो वास्तविक संसार में क्रिप्टोग्राफ़ी के उपयोगकर्ताओं के लिए एक प्रायोगिक बाधा है। [[चित्र:Diffie and Hellman.jpg|thumb|left|[[वाईटफील्ड डिफ्फी]] ([[:en:Whitfield Diffie|Whitfield Diffie]]) और [[मार्टिन हेलमैन]] ([[:en:Martin Hellman|Martin Hellman]]), सार्वजनिक कुंजी क्रिप्टोग्राफ़ी पर पहले कागज के लेखक।]] एक १९७६ के ग्राउंड ब्रेकिंग पेपर में [[वाईटफील्ड डिफ्फी]] ([[:en:Whitfield Diffie|Whitfield Diffie]]) और [[मार्टिन हेलमैन]] ([[:en:Martin Hellman|Martin Hellman]]) ने ''सार्वजानिक कुंजी ''(अधिक सामान्य रूप से यह ''असममित कुंजी ''कहलाती है) क्रिप्टोग्राफ़ी की धारणा को प्रस्तावित किया। जिसमें दो अलग लेकिन गणितीय रूप से सम्बंधित कुजियों का प्रयोग किया जाता है; एक ''सार्वजनिक कुंजी ''और ''निजी कुंजी''।<ref>[[वाईटफील्ड डिफ्फी]] ([[:en:Whitfield Diffie|Whitfield Diffie]]) और [[मार्टिन हेलमैन]] ([[:en:Martin Hellman|Martin Hellman]]), "बहुल उपयोगकर्ता क्रिप्टोग्राफिक तकनीक "[डिफ्फी और हेलमैन, ऐ एफ आई पी एस कार्यवाही ४५, पी पी १०९ -११२, जून ८, १९७६]।</ref> सार्वजनिक कुंजी को इस प्रकार से बनाया गया है कि एक कुंजी (निजी कुंजी) कि गणना दूसरी (सार्वजनिक कुंजी) से अव्यवहारिक है। फ़िर भी वे आवश्यक रूप से सम्बंधित हैं। इसके बजाय, दोनों कुंजियों को गुप्त रूप से, एक असंबंधित जोड़े के रूप में उत्पन्न किया गया है।<ref>[[राल्फ मर्क्ले]] ([[:en:Ralph Merkle|Ralph Merkle]]) उस समय समान क्षेत्र में कार्य कर रहे थे और उनके प्रकाशनों में देरी हुई। और हेल्मेन ने सुझाव दिया कि इस पद को डिफ्फी -हेलमैन -मर्क्ले असममित कुंजी क्रिप्टोग्राफ़ी कहा जाना चाहिए।</ref> इतिहासकार [[डेविड कहन]] ([[:en:David Kahn|David Kahn]]) ने सार्वजानिक कुंजी क्रिप्टो ग्राफी को "पुनर्जागरण में उत्पन्न एक बहुवर्णी प्रतिस्थापन से लेकर क्षेत्र में एक नई सर्वाधिक क्रन्तिकारी अवधारणा "के रूप में वर्णित किया है।<ref>डेविड कहन, "क्रिप्टोग्राफ़ी सार्वजनिक बन गया ", ५८'' [[विदेशी मामले|विदेश मंत्रालय]] ([[:en:Foreign Affairs|Foreign Affairs]]) ''१४१, १५१ (पतन १९७९), पि. १५३ .</ref> सार्वजानिक कुंजी क्रिप्टो प्रणाली में सार्वजानिक कुंजी को मुक्त रूप से वितरित किया जाता है, जबकि इसकी जोड़े की निजी कुंजी गुप्त रहनी चाहिए।''सार्वजनिक कुंजी ''का उपयोग प्रारूपिक रूप से एनक्रिप्शन के लिए किया जाता है, जबकि ''निजी'' या ''गुप्त कुंजी '' का उपयोग डीक्रिप्शन के लिए किया जाता है। डिफ्फी और हेलमैन ने दर्शाया कि सार्वजानिक कुंजी क्रिप्टोग्राफ़ी [[डिफ्फी - हेलमैन]] ([[:en:Diffie-Hellman|Diffie-Hellman]]) कुंजी विनिमय प्रोटोकोल के प्रदर्शन के द्वारा सम्भव है।<ref name="dh2" /> १९७८ में [[रोनाल्ड रिवेस्ट|रोनाल्ड एल रिवेस्ट]] ([[:en:Ronald Rivest|Ronald Rivest]]),[[आदि शमीर]] ([[:en:Adi Shamir|Adi Shamir]]) और [[लेन एडलेमन]] ([[:en:Len Adleman|Len Adleman]]) ने [[आर एस ऐ|आर एस ए]] ([[:en:RSA|RSA]]) एक अन्य सार्वजनिक कुंजी प्रणाली की खोज की।<ref>[[रोनाल्ड एल रिवेस्ट|आर रिवेस्ट]] ([[:en:Ronald L. Rivest|R. Rivest]]), [[आदि शमीर|ए शमीर]] ([[:en:Adi Shamir|A. Shamir]]), [[लेन|एल अद्लेमन]] ([[:en:Len Adleman|L. Adleman]]).[http://theory.lcs.mit.edu/~rivest/rsapaper.pdf डिजिटल हस्ताक्षर और सार्वजनिक कुंजी क्रिप्टो प्रणाली को प्राप्त करने की एक विधि.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127130201/http://theory.lcs.mit.edu/~rivest/rsapaper.pdf |date=27 जनवरी 2007 }} ए सी एम का संचार, खंड २१(२), पी पी. १२० और- १२६. १९७८ .पूर्व में अप्रैल १९७७ में एक एम आई टी "तकनीकी मेमो" के रूप में जारी और [[मार्टिन गार्डनर]] के ''[[अमेरिकी वैज्ञानिक|वैज्ञानिक अमेरिकी]] ([[:en:Scientific American|Scientific American]])'' [[गणितीय पुनः निर्माण]] ([[:en:Mathematical Recreations|Mathematical Recreations]]) कॉलम में प्रकाशित</ref> १९९७ में, यह सार्वजनिक रूप से ज्ञात हो गया कि असममित कुंजी क्रिप्टोग्राफ़ी की खोज [[जेम्स एच. एलिस]] ([[:en:James H. Ellis|James H. Ellis]]) के द्वारा [[जी सी एच क्यू]] ([[:en:GCHQ|GCHQ]]) में की गई जो एक [[संयुक्त राजशाही (ब्रिटेन)|ब्रिटिश]] खुफिया संगठन है और १९७० के पूर्व में डिफ्फी - हेलमैन और आर एस ए एल्गोरिथम दोनों को पहले से ही विकसित किया जा चुका था (क्रमशः [[माल्कोम जे विलियमसन]] ([[:en:Malcolm J. Williamson|Malcolm J. Williamson]]) और [[क्लिफ्फोर्ड कोक्स]] ([[:en:Clifford Cocks|Clifford Cocks]]) के द्वारा)।<ref>{{Cite web |url=http://www.cesg.gov.uk/site/publications/media/notense.pdf |title=क्लिफ्फोर्ड कोक्स. गैर रहस्यमयी एनक्रिप्शन पर एक नोट, ' सी ई एस जी अनुसन्धान रिपोर्ट, २० नवम्बर १९७३। |access-date=21 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227001905/http://www.cesg.gov.uk/site/publications/media/notense.pdf |archive-date=27 फ़रवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> डिफ्फी - हेलमैन और [[आर एस ए]] ([[:en:RSA|RSA]]) एल्गोरिथम, उच्च गुणवत्ता सार्वजानिक कुंजी एल्गोरिथम के पहले ज्ञात उदाहरण हैं, साथ ही सबसे ज्यादा प्रयुक्त भी किए जाते हैं। अन्य में शामिल हैं [[क्रामर-शूप क्रिप्टो प्रणाली]] ([[:en:Cramer-Shoup cryptosystem|Cramer-Shoup cryptosystem]]), [[ई एल गेमल एन्क्रिप्शन]] ([[:en:ElGamal encryption|ElGamal encryption]]) और विभिन्न [[अंडाकार वक्र क्रिप्टो ग्राफी|अंडाकार वक्र तकनीकें।]] ([[:en:Elliptic curve cryptography|elliptic curve techniques]]) देखें [[:Category:Asymmetric-key cryptosystems|श्रेणी: असममित-कुंजी क्रिप्टो प्रणाली]]। [[चित्र:Firefox-SSL-padlock.png|thumb|161px|right|[[फ़ायरफ़ॉक्स]]से पेड्लौक आइकन [[वेब ब्राउज़र]] ([[:en:Web browser|Web browser]]), यह सूचित करता है की एक पेज एस एस एल में भेजा जा चुका है। या टी एल एस एनक्रिप्टेड सुरक्षित रूप में भेजा जा चुका है। यद्यपि, इस प्रकार का आइकन सुरक्षा की गारंटी नहीं है; कोई भी सब वर्तेड ब्राउज़र इस प्रकार के आइकन दर्शा कर एक एक उपयोगकर्ता को गुमराह कर सकता है। जब संचरण को वास्तव में एस एस एल या टी एल एस के द्वारा सुरक्षित नहीं किया जा रहा है।]] एनक्रिप्शन के अलावा, सार्वजानिक कुंजी क्रिप्टोग्राफ़ी का उपयोग [[डिजिटल हस्ताक्षर]] ([[:en:digital signature|digital signature]]) योजनाओं को क्रियान्वित करने के लिए भी किया जा सकता है। एक डिजिटल हस्ताक्षर एक साधारण [[हस्ताक्षर]] ([[:en:signature|signature]]) की याद ताजा करता है; उन दोनों के पास ऐसे लक्षण होते हैं कि एक उपयोगकर्ता के लिए उनका उत्पादन आसन होता है, लेकिन किसी और के लिए [[जालसाजी]] ([[:en:forgery|forge]]) करना मुश्किल होता है। डिजिटल हस्ताक्षर को हस्ताक्षर किए जा रहे संदेश के अवयव से स्थायी रूप से बांधा जा सकता है; फ़िर उन्हें किसी भी प्रयास के लिए एक दस्तावेज से दूसरे दस्तावेज तक नहीं भेजा जा सकता है। डिजिटल हस्ताक्षर योजनाओं में, दो एल्गोरिथम होते हैं; एक ''हस्ताक्षर'' के लिए जिसमें संदेश (या संदेश का एक हेश या दोनों) पर कार्यवाही करने के लिए एक गुप्त कुंजी का प्रयोग किया जाता है और दूसरा ''सत्यापन,'' के लिए जिसमें हस्ताक्षर की वैद्यता की जांच करने के लिए संदेश के साथ एक सार्वजनिक मिलान कुंजी प्रयुक्त की जाती है।[[आर एस ए|आर एस ऐ]] ([[:en:RSA|RSA]]) और [[डिजिटल हस्ताक्षर एल्गोरिथ्म|डी एस ऐ]] ([[:en:Digital Signature Algorithm|DSA]]) दो सबसे लोकप्रिय डिजिटल हस्ताक्षर योजनाएं है। डिजिटल हस्ताक्षर [[सार्वजनिक कुंजी बुनियादी संरचना]] ([[:en:public key infrastructure|public key infrastructure]]) की गतिविधि के लिए और कई नेटवर्क सुरक्षा योजनाओं (उदाहरण [[परिवहन परत सुरक्षा|एस एस एल/टी एल एस]] ([[:en:Transport Layer Security|SSL/TLS]]) कई [[वीपीएन|वी पी एन]] ([[:en:VPN|VPN]]) आदि) के लिए केन्द्रीय होते हैं।<ref name="schneierbook" /> सार्वजनिक कुंजी एल्गोरिदम अधिकांशतः "मुश्किल"समस्याओं, अक्सर [[संख्या सिद्धांत]] ([[:en:number theory|number theory]]) से समस्याओं की [[कम्प्यूटेशनल जटिलता सिद्धांत|कम्प्यूटेशनल जटिलता]] ([[:en:Computational complexity theory|computational complexity]]) पर आधारित होते हैं। उदाहरण के लिए, आर एस ए की कठोरता [[पूर्णांक गुणन खंड]] ([[:en:integer factorization|integer factorization]]) की समस्याओं से सम्बंधित होती है। जबकी डिफ्फी - हेलमैन और डी एस ए [[असतत लघुगणक]] ([[:en:discrete logarithm|discrete logarithm]]) की समस्या से सम्बंधित हैं। अभी हाल ही में ''[[अंडाकार वक्र क्रिप्टो ग्राफी|दीर्घवृत्तीय वक्र क्रिप्टोग्राफ़ी]] ([[:en:elliptic curve cryptography|elliptic curve cryptography]])'' का विकास हुआ है जिसमें सुरक्षा [[अंडाकार वक्र|दीर्घवृत्तीय वक्र]] ([[:en:elliptic curve|elliptic curve]]) से युक्त संख्या सैद्धांतिक समस्याओं पर आधारित होती है। अंतर्निहित समस्याओं की कठिनाई के कारण, ज्यादातर सार्वजनिक कुंजी एल्गोरिदम में [[अनुखंडीय अंकगणितीय|मॉड्यूलर]] ([[:en:modular arithmetic|modular]]) गुणन और घतियकरण जैसी गतिविधियाँ शामिल होती हैं। जो अधिकांश ब्लॉक सिफर्स विशेष रूप से प्रारूपिक कुंजी आकार से युक्त ब्लॉक सिफर्स में प्रयुक्त तकनीकों की तुलना में कम्प्युटेशनल रूप से अधिक मंहगे होते हैं। जिसके परिणाम स्वरुप सार्वजनिक कुंजी क्रिप्टो तंत्र सामान्यतः [[संकर क्रिप्टो प्रणाली|संकर क्रिप्टो तंत्र]] ([[:en:hybrid cryptosystem|hybrid cryptosystem]]) होते हैं, जिसमें एक तीव्र उच्च गुणवत्ता के सममित कुंजी एनक्रिप्शन एल्गोरिथम का उपयोग ख़ुद संदेश के लिए किया जाता है, जबकि सम्बंधित सममित कुंजी को संदेश के साथ भेजा जाता है, लेकिन सार्वजनिक कुंजी एल्गोरिथम का उपयोग करते हुए उसे एनक्रिप्ट किया जाता है। इसी प्रकार, संकर हस्ताक्षर योजनायें अक्सर प्रयुक्त की जाती हैं जिनमें एक क्रिप्टोग्राफिक हेश फंक्शन की गणना की जाती है और केवल परिणामी हेश को डिजिटल रूप से हस्ताक्षर किया जाता है।<ref name="hac" /> === क्रिप्ट एनालिसिस === {{Main|Cryptanalysis}} [[चित्र:2008-09 Kaiserschloss Kryptologen.JPG|thumb|उन क्रिप्टो विज्ञानियों को पोलिश करने वाले स्मारक जिन्होंने अलाइड जीत का समर्थन किया,[[पॉज़्नान]] ([[:en:Poznan|Poznan]])]] क्रिप्ट एनालिसिस का उद्देश्य है एक क्रिप्टोग्राफिक योजना में किसी असुरक्षा या कमजोरी का पता लगना। इस प्रकार से इसके उपसंस्करण की अनुमति देना। यह एक सामान्य ग़लतफ़हमी है कि हर एन्क्रिप्शन पद्धति को तोड़ा जा सकता है।[[क्लाउड शैन्नोन|क्लाउदे शान्नोन]] ([[:en:Claude Shannon|Claude Shannon]]) ने [[बेल लेबोरेटरीज]] ([[:en:Bell Labs|Bell Labs]]) में उनके द्वितीय विश्व युद्ध के कार्य के सम्बन्ध में साबित किया कि [[एक समय पैड]] ([[:en:one-time pad|one-time pad]]) सिफर भंगुर नहीं है, उन्होंने बताया कि मूल पदार्थ [[यादृच्छिक संख्या|यादृच्छिक]] ([[:en:random numbers|random]]) होते हैं और फ़िर से कभी भी काम में नहीं लिए जा सकते हैं और बताया कि इसमें सभी सम्भव हमलावर होते हैं और इनकी लम्बाई संदेश के बराबर या उससे अधिक होती है।<ref>"शान्नोन": [[क्लाउड शैन्नोन]] ([[:en:Claude Shannon|Claude Shannon]]) और वॉरेन वीवर, "संचार का गणितीय सिद्धांत ", इलिनोइस विश्वविद्यालय प्रेस, १९६३, आइएस बी एन ० -२५२ -७२५४८ -४</ref> एक समय पैड, के अलावा अधिकांश सिफर [[ब्रूट फोर्स हमला|ब्रूट फोर्स हमले]] ([[:en:brute force attack|brute force attack]]) के द्वारा पर्याप्त कम्प्युटेशनल प्रयास से तोडे जा सकते हैं, लेकिन जरुरी प्रयास की मात्रा सिफर के ''उपयोग'' के लिए आवश्यक प्रयास की तुलना में [[घातीय समय|घातीय]] ([[:en:exponential time|exponentially]]) रूप से कुंजी के आकार पर निर्भर कर सकती है, ऐसी स्थिति में, प्रभावी सुरक्षा को प्राप्त किया जा सकता है यदि यह साबित हो जाये कि आवश्यक प्रयास (यानि शेन्नोन के शब्दों में "कार्य कारक ") किसी भी विरोधी की क्षमता के परे है। अर्थात, यह दर्शाया जाना चाहिए कि सिफर को तोड़ने के लिए कोई प्रभावी विधियां (बहुत अधिक समय लेने वाली ब्रूट फोर्स विधि के विपरीत) नहीं खोजी जा सकती है। चूँकि वर्तमान में ऐसी कोई प्रदर्शन नहीं किये गए हैं, आज के समय में एक समय पेड एकमात्र सैद्धांतिक अटूट सिफर है। क्रिप्तानालिसिस हमलों की कई किस्में हैं और इन्हें कई तरीकों से वर्गीकृत किया जा सकता है। एक सामान्य विभेदन इस आधार पर किया जाता है कि एक हमलावर क्या जानता है और कौन सी क्षमतायें उपलब्ध हैं।[[सिफर टेक्स्ट एकमात्र हमला|सिफर टेक्स्ट एकमात्र हमले]] ([[:en:ciphertext-only attack|ciphertext-only attack]]) में, क्रिप्टो विश्लेषक के लिए केवल सिफर टेक्स्ट उपलब्ध होता है। (अच्छी आधुनिक क्रिप्टो प्रणाली सामान्यतः सिफर टेक्स्ट एकमात्र हमले के लिए प्रभावी रूप से प्रतिरक्षित होती है। एक [[ज्ञात-प्लेन टेक्स्ट हमला|ज्ञात प्लेन टेक्स्ट हमले]] ([[:en:known-plaintext attack|known-plaintext attack]]) में, क्रिप्ट विश्लेषक के लिए सिफर टेक्स्ट और इससे सम्बंधित प्लेन टेक्स्ट उपलब्ध होते हैं (या ऐसे कई जोडों के लिए) एक [[चयनित -प्लेन टेक्स्ट हमला|चयनित प्लेन टेक्स्ट हमले]] ([[:en:chosen-plaintext attack|chosen-plaintext attack]]) में, क्रिप्ट विश्लेषक एक प्लेन टेक्स्ट को चुनता है और इससे सम्बंधित सिफर टेक्स्ट का अध्ययन करता है, (संभवतः कई बार); इसका एक उदाहरण है द्वितीय विश्व युद्ध के दौरान [[गार्डनिंग (क्रिप्टएनालिसिस)|ब्रिटिश के द्वारा]] ([[:en:Gardening (cryptanalysis)|gardening]]) प्रयुक्त [[ब्लेतच्ले पार्क|गार्डनिंग]] ([[:en:Bletchley Park|the British]])। अंततः एक [[चयनित-सिफर टेक्स्ट हमला|चयनित सिफर टेक्स्ट हमले]] ([[:en:chosen-ciphertext attack|chosen-ciphertext attack]]) में क्रिप्ट विश्लेषक सिफर टेक्स्ट के ''चयन '' और इससे सम्बंधित प्लेन टेक्स्ट का अध्ययन करने में सक्षम होता है।<ref name="hac" /> साथ ही अक्सर ऐसी गलतियाँ होती हैं (सामान्यतः, शामिल [[क्रिप्टोग्राफिक प्रोटोकाल|प्रोटोकॉल्स]] ([[:en:Cryptographic protocol|protocols]]) में से एक के उपयोग या डिजाइन में; इसके कुछ ऐतिहासिक उदाहरणों के लिए देखें [[एनिग्मा का क्रिप्टएनालिसिस]] ([[:en:Cryptanalysis of the Enigma|Cryptanalysis of the Enigma]])) सममित कुंजी सिफर के क्रिप्ट एनालिसिस में प्रारूपिक रूप से शामिल है स्ट्रीम सिफर या ब्लॉक सिफर के विरुद्ध हमलों की खोज करना। एक कुशल सिफर के खिलाफ किसी भी हमले की तुलना में यह अधिक प्रभावी होता है। उदाहरण के लिए, डी ई एस के विरुद्ध एक साधारण ब्रूट फोर्स हमले को एक ज्ञात प्लेन टेक्स्ट और २ <sup>५५ </sup>डीक्रिप्शन की जरुरत होती है, यह उस बिंदु पर पहुँचने के लिए लगभग आधी संभव कुंजियों पर प्रयास करता है जहाँ बेहतर संभावनाएं होती हैं। लेकिन यह पर्याप्त आश्वासन नहीं देता है; डी ई एस के खिलाफ एक [[रैखिक क्रिप्टएनालिसिस|रैखिक क्रिप्ट एनालिसिस]] ([[:en:linear cryptanalysis|linear cryptanalysis]]) को २ <sup>४३ </sup>ज्ञात प्लेन टेक्स्ट और लगभग २ <sup>४३ </sup>डी ई एस गतिविधियों की जरुरत होती है।<ref name="junod">पास्कल जुनोद, "[http://citeseer.ist.psu.edu/cache/papers/cs/22094/http:zSzzSzeprint.iacr.orgzSz2001zSz056.pdf/junod01complexity.pdf मात्सुई के हमले की जटिलता पर"]{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}, एस ए सी २००१</ref> यह ब्रूट फोर्स हमलों पर एक अच्छा सुधार है। सार्वजानिक कुंजी एल्गोरिथम भिन्न समस्याओं की कम्प्युटेशनल जटिलता पर आधारित है। इनमें से सबसे प्रसिद्ध है [[पूर्णांक गुणन खंड]] ([[:en:integer factorization|integer factorization]])(उदाहरण आर एस ऐ एल्गोरिथम पूर्णांक गुणक से सम्बंधित समस्याओं पर आधारित है)। लेकिन [[असतत लघुगणक]] ([[:en:discrete logarithm|discrete logarithm]]) की समस्याएँ भी बहुत महत्वपूर्ण हैं। अधिकांश सार्वजनिक कुंजी क्रिप्ट विश्लेषण, इन कम्प्यूटेशनल समस्याओं, या उनमें से कुछ को प्रभावी रूप से सुलझाने के लिए सांख्यिकीय एल्गोरिथम का उपयोग करते हैं। (यानी, एक व्यावहारिक समय में)।उदाहरण के लिए, असतत लघुगणक के [[अंडाकार वक्र क्रिप्टो ग्राफी|दीर्घवृत्तीय वक्र आधारित]] ([[:en:elliptic curve cryptography|elliptic curve-based]]) संस्करण को हल करने के लिए सर्वोत्तम ज्ञात एल्गोरिथम बहुत अधिक समय लेते हैं, इसकी तुलना में गुणन खंड के लिए सर्वोत्तम ज्ञात एल्गोरिथम सामान आकार की समस्याओं को हल करने के लिए कम समय लेते हैं। इस प्रकार से, हमले के लिए प्रतिरोध की तुल्य क्षमता प्राप्त करने के लिए गुणन खंड पर आधारित एनक्रिप्शन तकनीकों को दीर्घवृत्तीय वक्र तकनीक की तुलना में बड़ी कुंजियों का प्रयोग करना चाहिए। इसी कारण से, दीर्घवृत्तीय वक्र पर आधारित सार्वजनिक कुंजी क्रिप्टो प्रणाली १९९० के मध्य में हुई खोज से बहुत लोकप्रिय हो गयी है। जब शुद्ध क्रिप्ट एनालिसिस एल्गोरिथम की कमजोरी का उपयोग करता है, क्रिप्टो प्रणाली पर अन्य हमले वास्तविक उपकरणों में एल्गोरिथम के उपयोग पर आधारित होते हैं और ये ''[[साइड चेनल हमला|साइड चेनल हमले]] ([[:en:side-channel attack|side-channel attack]])''कहलाते हैं। यदि एक क्रिप्ट विश्लेषक के लिए समय की मात्रा उपलब्ध है और उपकरण ने प्लेन टेक्स्ट की एक संख्या को एनक्रिप्ट किया, या उसने एक पासवर्ड या पिन केरेक्टर में किसी त्रुटि का पता लगाया, तो वह एक सिफर को तोड़ने के लिए एक [[समय हमला|टाइमिंग अटेक]] ([[:en:timing attack|timing attack]]) का उपयोग कर सकता है, जो विश्लेषण के लिए प्रतिरोधी है। एक हमलावर महत्वपूर्ण जानकारी प्राप्त करने के लिए सन्देश की लम्बाई और प्रतिरूप का भी अध्ययन कर सकता है; यह [[यातायात विश्लेषण|ट्रेफिक विश्लेषण]] ([[:en:traffic analysis|traffic analysis]]) कहलाता है,<ref name="SWT">डॉन सोंग, [[डेविड ए वाग्नेर|डेविड वेगनर]] ([[:en:David A. Wagner|David Wagner]]) और जुकिंग तिआन, [http://citeseer.ist.psu.edu/cache/papers/cs/22094/http:zSzzSzeprint.iacr.orgzSz2001zSz056.pdf/junod01complexity.pdf "टाइमिंग एनालिसिस ऑफ की स्ट्रोक एंड टाइमिंग अटेक्स ओन एस एस एच "]{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }} दसवें [[यू एस ई एन आई एक्स सुरक्षा|यु एस ई एन ई एक्स सुरक्षा]] ([[:en:USENIX Security|USENIX Security]]) सिमपोसियम, २००१ में</ref> और यह एक चेतावनी विरोध के लिए बहुत उपयोगी हो सकता है। एक क्रिप्टो प्रणाली का अच्छा प्रशासन नहीं होना, जैसे बहुत छोटी कुंजियों का प्रयोग, किसी भी प्रणाली को कमजोर कर देगा, चाहे उसमें और सभी गुण उपस्थित हों और बेशक, [[सामाजिक इंजीनियरिंग (सुरक्षा)|सामाजिक इंजीनियरिंग]] ([[:en:Social engineering (security)|social engineering]]) और अन्य हमले जो क्रिप्टो प्रणाली के साथ काम करते हैं, या जिस सन्देश के वे हेंडल करते हैं (उदहारण [[रिश्वतखोरी]] ([[:en:bribery|bribery]]), [[फिरौती]] ([[:en:extortion|extortion]]),[[ब्लैकमेल]] ([[:en:blackmail|blackmail]]),[[जासूसी]] ([[:en:espionage|espionage]]),[[यातना]] ([[:en:torture|torture]]).......) इन सभी में सबसे अधिक प्रभावी हमले हो सकते हैं। === क्रिप्टो ग्राफिक प्रिमितिव्स === क्रिप्टोग्राफ़ी में अधिकांश सैद्धांतिक कार्य [[क्रिप्टो ग्राफिक प्रिमितिव्स|क्रिप्टोग्राफिक प्रिमीटिव्स]] ([[:en:cryptographic primitive|cryptographic ''primitives'']]) का और -; मूल क्रिप्टोग्राफिक गुणों से युक्त एल्गोरिथम का; और अन्य क्रिप्टोग्राफिक समस्याओं से उनके सम्बन्ध का उपयोग करता है। इसके बाद अधिक जटिल क्रिप्टोग्राफिक उपकरण इन मूल प्रिमीतिव्स से बनते हैं। ये प्रिमितिव्स मौलिक गुण उपलब्ध कराते हैं, जो ''[[क्रिप्टोग्राफ़ी#क्रिप्टो प्रणाली|क्रिप्टोसिस्टम]] ([[:en:Cryptography#Cryptosystems|cryptosystems]])''या ''क्रिप्टोग्राफिक प्रोटोकाल ''नामक अधिक जटिल उपकरणों के विकास में प्रयुक्त किये जाते हैं। जो एक या अधिक उच्च स्तरीय सुरक्षा लक्षणों की गारंटी देते हैं। ध्यान दें कि यद्यपि, क्रिप्टोग्राफिक ''प्रिमितिव्स ''और क्रिप्टो सिस्टम के बीच विभेदन निश्चित नहीं है; उदाहरण के लिए, [[आर एस ए|आर एस ऐ]] ([[:en:RSA|RSA]]) एल्गोरिथम को कभी कभी क्रिप्टो सिस्टम माना जाता है और कभी कभी एक प्रिमिटिव। क्रिप्टोग्राफिक प्रिमिटिव के प्रारूपिक उदाहरणों में शामिल हैं [[कूट यादृच्छिक फंक्शन]] ([[:en:pseudorandom function|pseudorandom function]]), [[एक तरफ का फंक्शन]] ([[:en:one-way function|one-way function]]) आदि। === क्रिप्टो प्रणाली === एक या अधिक क्रिप्टोग्राफिक प्रिमिटिव का उपयोग अक्सर एक अधिक जटिल एल्गोरिथम के विकास के लिए किया जाता है, यह एक क्रिप्टोग्राफिक सिस्टम या ''क्रिप्टो सिस्टम'' कहलाता है। क्रिप्टो सिस्टम (उदाहरण [[ई एल गेमल एन्क्रिप्शन]] ([[:en:ElGamal encryption|El-Gamal encryption]])) विशेष फंक्शन (उदाहरण सार्वजनिक कुंजी एनक्रिप्शन) उपलब्ध करने के लिए डिजाइन किये जाते हैं, जबकि ये विशेष सुरक्षा लक्षणों (उदाहरण [[सीपीए|यादृच्छिक ओरेकल मॉडल]] ([[:en:CPA|CPA]]) में [[यादृच्छिक ओरेकल मॉडल|सी पी ऐ]] ([[:en:random oracle model|random oracle model]]) सुरक्षा) की गारंटी भी देते हैं। क्रिप्टो सिस्टम, सिस्टम के सुरक्षा लक्षणों का समर्थन करने के लिए अंतर्निहित क्रिप्टोग्राफिक प्रिमितिव्स के गुणों का उपयोग करता है। बेशक, चूँकि प्रिमिटिव और क्रिप्टो सिस्टम के बीच का विभेदन निश्चित नहीं है, कई और प्रिमिटिव क्रिप्टो सिस्टम के संयोजन से एक परिष्कृत क्रिप्टो सिस्टम व्युत्पन्न किया जा सकता है। कई मामलों में, क्रिप्टो सिस्टम की संरचना में स्थान में (उदाहरण एक सुरक्षित सन्देश के प्रेक्षक तथा इसके ग्राही के बीच) या समय के साथ (उदाहरण कृतो ग्राफिक रूप से सुरक्षित [[बैकअप|बेक अप]] ([[:en:backup|backup]])) आंकडे) दो या अधिक दलों के बीच आगे और पीछे संचार होता है। ऐसे क्रिप्टोसिस्टम कभी कभी ''[[क्रिप्टोग्राफिक प्रोटोकाल|क्रिप्टो ग्राफिक प्रोटोकाल]] ([[:en:cryptographic protocol|cryptographic protocol]]) कहलाते हैं''। कुछ व्यापक रूप से ज्ञात क्रिप्टो सिस्टम हैं [[RSA|आर एस ऐ एनक्रिप्शन]] ([[:en:RSA|RSA encryption]]), [[शनोर हस्ताक्षर]] ([[:en:Schnorr signature|Schnorr signature]]), [[ई एल गेमल एन्क्रिप्शन]] ([[:en:ElGamal encryption|El-Gamal encryption]]), [[PGP|पी जी पी]] ([[:en:PGP|PGP]]), आदि। अधिक जटिल क्रिप्टो सिस्टम हैं [[इलेक्ट्रॉनिक कैश|इलेक्ट्रॉनिक नकद]] ([[:en:electronic cash|electronic cash]])<ref>एस ब्रांड्स, [http://scholar.google.com/url?sa=U&q=http://ftp.se.kde.org/pub/security/docs/ecash/crypto93.ps.gz "अंट्रासिएबल ऑफ़-लाइन केश इन वालेट्स विथ ओब्सर्वर्स "]{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}, ''क्रिप्टोलोजी में उन्नतीकरण और-; [[क्रिप्टो|CRYPTO]] ([[:en:CRYPTO|CRYPTO]])'' की कार्यवाही स्प्रिंगर-वर्लेग, १९९४.</ref> सिस्टम, [[साइनक्रिप्शन|साइन क्रिप्शन]] ([[:en:signcryption|signcryption]]) सिस्टम आदि। कुछ अधिक सैद्धांतिक क्रिप्टो सिस्टम (यानि कम व्यावहारिक) हैं [[इंटरैक्टिव प्रूफ़ सिस्टम]] ([[:en:interactive proof system|interactive proof system]]),<ref>लैस्ज़लो बबाई। [http://portal.acm.org/citation.cfm?id=22192 "रेंडमनेस के लिए व्यापार समूह के सिद्धांत"]। ''कम्प्यूटिंग के सिद्धांत पर सत्रहवीं वार्षिक संगोष्ठी की कार्यवाही '', ACM, १९८५.</ref>(जैसे [[शून्य-ज्ञान प्रूफ़]] ([[:en:zero-knowledge proof|zero-knowledge proof]])<ref>[[शाफी गोल्ड वासेर|एस.गोल्ड वासेर]] ([[:en:Shafi Goldwasser|S. Goldwasser]]), [[सिल्वियो मिकाली|एस. मिकाली]] ([[:en:Silvio Micali|S. Micali]]) और [[चार्ल्स रैकाफ|सी रैकाफ]] ([[:en:Charles Rackoff|C. Rackoff]]), "दी नोलेज कोम्प्लेक्सिती ऑफ़ इंटरेक्टिव प्रूफ़ सिस्टम्स", एस ई ऐ एमजे कम्प्यूटिंग, खंड १८, संख्या १, पी पी. १८६ –२०८, १९८९ .</ref>) सिस्टम जो [[रहस्यों को शेयर करना.|रहस्यों को शेयर करने के लिए हैं।]] ([[:en:secret sharing|secret sharing]])<ref>जी ब्लेक्ले."सुरक्षा गार्ड क्रिप्टो ग्राफिक कुंजियाँ."''ऐ एफ आई पी एस १९७९ की कार्यवाही में '', खंड ४८, पी पी ३१३-३१७, जून १९७९।</ref><ref>ए शमीर।"एक रहस्य को कैसे शेयर किया जाए"''ऐ सी एम के संचार में '', खंड २२, पी पी ६१२-६१३, ऐ सी एम, १९७९</ref> आदि। हाल ही के समय तक अधिकांश क्रिप्टो सिस्टम्स के अधिकांश सुरक्षा लक्षण अनुभवजन्य तकनीकों का उपयोग करते हुए प्रर्दशित किये गए। या इनके लिए तदर्थ कारणों का उपयोग किया गया। हाल ही में, क्रिप्टो सिस्टाम्स की सुरक्षा को स्थापित करने के लिए औपचारिक तकनीकों के विकास हेतु काफी प्रयास किये गए हैं; इसे सामान्यतः ''[[प्रमाण्य सुरक्षा]] ([[:en:provable security|provable security]])''कहा जाता है। प्रमाण्य सुरक्षा के बारे में सामान्य विचार है, क्रिप्टो सिस्टम के किसी सुरक्षात्मक पहलू से समझोता करने के लिए कम्प्युटेशनल जटिलता के बारे में तर्क देना (यानि किसी भी प्रतिकूलता के लिए)। सॉफ्टवेयर अनुप्रयोगों में क्रिप्टोग्राफ़ी का एकीकरण और कार्यान्वयन कितना उत्तम है इस का अध्ययन अपने आप में एक अलग क्षेत्र है, देखें: [[क्रिप्टोग्राफिक अभियांत्रिकी]] ([[:en:cryptographic engineering|cryptographic engineering]]) और [[सुरक्षा अभियांत्रिकी]] ([[:en:security engineering|security engineering]]) == कानूनी मुद्दों से युक्त कूटलेखन == === रोक या निषेध === खुफिया जानकारी जुटाने और [[कानून प्रवर्तन एजेंसी|कानून प्रवर्तन]] ([[:en:Law enforcement agency|law enforcement]]) एजेंसियों के लिए क्रिप्टो ग्राफी बहुत लम्बे समय से महत्वपूर्ण रही है। दरअसल गुप्त संचार अपराधिक या यहाँ तक कि [[राजद्रोह]] ([[:en:treason|treason]]) भी हो सकते हैं; वे जिनके संचार जांच के लिए खुले तौर पर उपलब्ध हैं, उनके कम होने की संभावना हो सकती है। इसकी [[गोपनीयता]] ([[:en:privacy|privacy]]) की सुविधा की वजह से और इसके निषेध पर गोपनीयता परिचर की कमी की वजह से, क्रिप्टोग्राफ़ी नागरिक अधिकारों के लिए भी बहुत महत्वपूर्ण हैं। तदनुसार, क्रिप्टोग्राफ़ी के आस पास विवादास्पद कानूनी मुद्दों का इतिहास रहा है, विशेष रूप से सस्ते कम्प्यूटरों के आगमन के बाद से उच्च गुणवत्ता की क्रिप्टोग्राफ़ी की उपलब्द्धता बढ़ गयी है। कुछ देशों में, यहाँ तक कि क्रिप्टोग्राफ़ी का घरेलू उपयोग या तो प्रतिबंधित है या कर दिया गया है। १९९९ तक, [[फ़्राँस|फ्रांस]] उल्लेखनीय रूप से क्रिप्टोग्राफ़ी के घरेलू उपयोग पर रोक लगा दी, हालाँकि इससे इनमें से कईयों को रियायत मिली है। [[जनवादी गणराज्य चीन|चीन]] में, क्रिप्टोग्राफ़ी का उपयोग करने के लिए अभी भी एक लाइसेंस जरुरी है। कई देशों में क्रिप्टोग्राफ़ी के उपयोग पर सख्त प्रतिबंध है।[[बेलारूस]],[[क़ाज़ाक़्स्तान|कजाकिस्तान]], [[मंगोलिया]], [[पाकिस्तान]], [[रुस|रूस]], [[सिंगापुर]], [[टुनिशिया|ट्यूनीशिया]] और [[वियतनाम]]में अधिक प्रतिबंधित कानून हैं।<ref name="cryptofaq">{{Cite web |url=http://www.rsasecurity.com/rsalabs/node.asp?id=2152 |title=आर एस ऐ प्रयोगशाला के आज की क्रिप्टोग्राफ़ी के बारे में अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न |access-date=26 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205043210/http://rsasecurity.com/rsalabs/node.asp?id=2152 |archive-date=5 दिसंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], में क्रिप्टोग्राफ़ी घरेलु उपयोग के लिए कानूनी है, लेकिन क्रिप्टोग्राफ़ी से सम्बंधित कानूनी मुद्दों पर बहुत अधिक मतभेद है। एक विशेष रूप से महत्वपूर्ण मुद्दा है क्रिप्टोग्राफिक सॉफ्टवेयर और हार्डवेयर तथा [[क्रिप्टोग्राफ़ी का निर्यात]] ([[:en:export of cryptography|export of cryptography]])। संभवतः [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] में क्रिप्ट विश्लेषण के महत्त्व और एक उम्मीद कि क्रिप्टोग्राफ़ी निरंतर राष्ट्रीय सुरक्षा के लिए महत्वपूर्ण बनी रहेगी, के कारण, कई पश्चिमी देशों ने कुछ स्थानों पर क्रिप्टोग्राफ़ी के निर्यात को सख्ती से विनियमित किया है। द्वितीय विश्व युद्ध के बाद, अमेरिका में एनक्रिप्शन तकनीक को समुद्र पार बेचना या वितरित करना गैर कानूनी था; वास्तव में, एनक्रिप्शन को एक सहायक सैन्य उपकरण के रूप में नामित किया गया। और [[संयुक्त राज्य हथियारों की सूची]] ([[:en:United States Munitions List|United States Munitions List]]) में शामिल किया गया।<ref name="cyberlaw">[https://web.archive.org/web/20051201184530/http://www.cyberlaw.com/cylw1095.html क्रिप्टोग्राफ़ी और भाषण] साइबर कानून से</ref> [[निजी कंप्यूटर]] ([[:en:personal computer|personal computer]]), असममित कुंजी एल्गोरिथम (यानि सार्वजानिक कुंजी तकनीक) और [[अंतरजाल|इंटरनेट]] के विकास तक यह विशेष रूप से समस्या युक्त नहीं था। हालांकि, जैसे जैसे इंटरनेट का विकास हुआ और कम्प्यूटरों की उपलब्धता बढ़ गयी, उच्च गुणवत्ता एनक्रिप्शन तकनीकें विश्व भर में जानी मानी तक तकनीकें बन गयीं। इसके परिणामस्वरूप निर्यात नियंत्रण वाणिज्य और अनुसंधान के लिए एक बाधा बनता हुआ दिखाई दिया। === निर्यात नियंत्रणों === {{main|Export of cryptography}} १९९० में, क्रिप्टोग्राफ़ी के अमेरिकी निर्यात नियमों के लिए कई चुनौतियां थीं। एक में शामिल थी [[फिलिप जिमर्मेन]] ([[:en:Philip Zimmermann|Philip Zimmermann]]) का [[प्रीटी गुड प्राइवेसी .|प्रीटी गुड प्राइवेसी]] ([[:en:Pretty Good Privacy|Pretty Good Privacy]]) एनक्रिप्शन प्रोग्राम; यह इसके [[स्रोत कोड]] ([[:en:source code|source code]]) के साथ यु एस में जारी की गयी। और जून १९९१ में इंटरनेट पर उपलब्ध हो गयी।[[आर एस ऐ सुरक्षा]] ([[:en:RSA Security|RSA Security]])(तब आर एस ऐ डाटा सेक्योरिटी, इंक, या आर एस ऐ डी आई कहलाता था।) की एक शिकायत के बाद कई सालों के लिए जिमर्मेन पर कस्टम सेवा और [[फेडरल ब्यूरो ऑफ इन्वेस्टिगेशन|एफ बी आई]] ([[:en:Federal Bureau of Investigation|FBI]]) के द्वारा जांच की गयी। हालाँकि कभी भी कोई अभियोग नहीं लगाया गया।<ref name="zim">[http://www.ieee-security.org/Cipher/Newsbriefs/1996/960214.zimmerman.html "केस क्लोस्ड ओन जिमर्मेन पी जी पी इन्वेस्टिगेशन "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611230953/http://www.ieee-security.org/Cipher/Newsbriefs/1996/960214.zimmerman.html |date=11 जून 2010 }}, [[IEEE|आई ई ई ई]] ([[:en:IEEE|IEEE]]) का प्रेस नोट।</ref><ref name="levybook">{{cite book | last = Levy | first = Steven | authorlink = Steven Levy | title = "Crypto: How the Code Rebels Beat the Government — Saving Privacy in the Digital Age | url = https://archive.org/details/crypto00stev | publisher = [[Penguin Books]] | year = 2001 | isbn = 0-14-024432-8 | pages = [https://archive.org/details/crypto00stev/page/56 56] | oclc = 244148644 48066852 48846639 }}</ref> साथ ही, [[डैनियल बर्नस्टेन]] ([[:en:Daniel Bernstein|Daniel Bernstein]]) जो उस समय [[यूसी बर्कले]] ([[:en:UC Berkeley|UC Berkeley]]) में स्नातक के विद्यार्थी थे, उन्होंने अमेरिकी सरकार के खिलाफ एक मुकदमा दायर किया, जिसमें [[पहला संशोधन|मुक्त भाषण]] ([[:en:1st Amendment|free speech]]) पर आधारित प्रतिबंधों के कुछ पहलुओं को चुनौती दी गयी। १९९५ में [[बर्नस्टेन वी संयुक्त राज्य अमेरिका|बर्न स्टेन बनाम संयुक्त राज्य]] ([[:en:Bernstein v. United States|Bernstein v. United States]]) मामला जिसका १९९९ में अंतिम फैसला आया कि क्रिप्टोग्राफिक एल्गोरिथम और सिस्टम के लिए प्रकाशित स्रोत कोड संयुक्त राज्य अमेरिका के संविधान के द्वारा [[अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता|मुक्त भाषण]] ([[:en:freedom of speech|free speech]]) के रूप में संरक्षित था।<ref name="b v us">[http://www.epic.org/crypto/export_controls/bernstein_decision_9_cir.html बर्नस्टीन वी यु एस डी ओ जे ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813015456/http://epic.org/crypto/export_controls/bernstein_decision_9_cir.html |date=13 अगस्त 2009 }}, अपीलों के निर्णय के लिए नौवां सर्किट कोर्ट।</ref> १९९६ में, ३९ देशों ने [[वसेनर व्यवस्था]] ([[:en:Wassenaar Arrangement|Wassenaar Arrangement]]) पर हस्ताक्षर किये। यह एक हथियार नियंत्रण संधि थी जो हथियारों के निर्यात तथा "दोहरे उपयोग" की तकनीकें जैसे क्रिप्टोग्राफ़ी से सम्बंधित है। संधि में यह निर्धारित किया गया कि कम कुंजी लम्बाई (५६-बिट सममित एनक्रिप्शन के लिए और ५१२-बिट आर एस ऐ के लिए) की क्रिप्टोग्राफ़ी का उपयोग निर्यात नियंत्रित नहीं रहेगा।<ref name="wa">{{Cite web |url=http://www.wassenaar.org/guidelines/index.html |title=परम्परागत शस्त्र के लिए निर्यात नियंत्रण पर वसेनर व्यवस्था और सामग्री और प्रौद्योगिकी का दोहरा उपयोग. |access-date=21 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325233723/http://www.wassenaar.org/guidelines/index.html |archive-date=25 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref> अतीत की तुलना में अमेरिका से क्रिप्टोग्राफ़ी निर्यात अब कम सख्ती से विनियमित किये जाते हैं। यह २००० में दी गयी छूट का परिणाम है।<ref name="cryptofaq" /> संयुक्त राज्य [[क्रिप्टोग्राफ़ी का निर्यात|निर्यात]] ([[:en:Export of cryptography|exported]]) मास मार्केट सॉफ्टवेयर में कुंजी के आकार पर बहुत अधिक प्रतिबन्ध नहीं रहे। वर्तमान में व्यवहार में, यू एस निर्यात प्रतिबंधों में छूट के बाद से और क्योंकि लगभग हर [[निजी कंप्यूटर]] ([[:en:personal computer|personal computer]]) [[अंतरजाल|इंटरनेट]] से जुड़ा है, दुनिया में सब जगह यू एस स्रोत के [[वेब ब्राउजर]] ([[:en:web browser|web browser]]) जैसे [[फ़ायरफ़ॉक्स|मोजिला फायर फॉक्स]] और [[माइक्रोसॉफ़्ट इंटरनेट एक्सप्लोरर|माइक्रोसोफ्ट इंटरनेट एक्सप्लोरर]] ([[:en:Microsoft Internet Explorer|Microsoft Internet Explorer]]) का उपयोग किया जाता है, दुनिया में लगभग हर इंटरनेट उपयोगकर्ता के लिए उसके ब्राउजर में गुणवत्ता क्रिप्टो ग्राफी उपलब्ध है; उदाहरण [[परिवहन परत सुरक्षा|ट्रांसपोर्ट लायर सिक्योरिटी]] ([[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]]) या [[परिवहन परत सुरक्षा|एस एस एल]] ([[:en:Transport Layer Security|SSL]]) स्टेक। [[मोज़िला थंडरबर्ड]] ([[:en:Mozilla Thunderbird|Mozilla Thunderbird]]) और [[माईक्रोसॉफ्ट आउटलुक|माइक्रोसॉफ्ट आउटलुक]] ([[:en:Microsoft Outlook|Microsoft Outlook]]) [[ई मेल क्लाइंट|ईमेल क्लाइंट]] ([[:en:E-mail client|E-mail client]]) प्रोग्राम इसी प्रकार से टी एल एस के माध्यम से [[आई एम ए पी]] ([[:en:IMAP|IMAP]]) या [[डाकघर प्रोटोकॉल|पी ओ पी]] ([[:en:Post Office Protocol|POP]]) सर्वर के साथ जुड़ जाते हैं और [[एस/ एम ई एम ई|एस/एम आई एम ई]] ([[:en:S/MIME|S/MIME]]) से एनक्रिप्टेड ई मेल भेज सकते हैं और प्राप्त कर सकते हैं। बहुत सारे इंटरनेट उपयोगकर्ताओं को यह पता नहीं चलता कि उनके बेसिक [[ऍप्लिकेशन सॉफ्टवेयर]] में इस तरह के [[क्रिप्टो सिस्टम]] ([[:en:cryptosystem|cryptosystem]]) हैं। ये ब्राउजर और ई मेल प्रोग्राम ऐसे होते हैं कि यहाँ तक कि सरकार जिसका काम है क्रिप्टोग्राफ़ी के सार्वजानिक उपयोग को नियंत्रित करना, सामान्यतः इस गुणवत्ता की क्रिप्टोग्राफ़ी के उपयोग या वितरण पर नियंत्रण करने के लिए व्यावहारिक रूप से बहुत कुछ नहीं कर पाती, इसलिए जब ऐसे नियम लागू किये जाते हैं, तब वास्तविक प्रवर्तन प्रभावी रूप से असंभव होता है। === एन एस ए भागीदारी === {{See also|Clipper chip}} संयुक्त राज्य में क्रिप्टोग्राफ़ी से जुड़ा एक और विवादस्पद मुद्दा है, [[राष्ट्रीय सुरक्षा एजेंसी]] ([[:en:National Security Agency|National Security Agency]]) का सिफर विकास निति पर प्रभाव। एन एस ए [[आईबीएम]] ([[:en:IBM|IBM]]) में इसके विकास के साथ [[डेटा एन्क्रिप्शन स्टैंडर्ड|डी ई एस]] ([[:en:Data Encryption Standard|DES]]) का डिजाइन बना रहा था और साथ ही एक संघीय संभव मानक क्रिप्टोग्राफ़ी के रूप में [[राष्ट्रीय मानक ब्यूरो|राष्ट्रीय मानक ब्यूरो के]] ([[:en:National Bureau of Standards|National Bureau of Standards]]) द्वारा इस पर विचार कर रहा था।<ref name="cryptogram">[http://www.schneier.com/crypto-gram-0006.html#DES "डेटा एन्क्रिप्शन स्टैंडर्ड (डी ई एस)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102025613/http://schneier.com/crypto-gram-0006.html#DES |date=2 जनवरी 2010 }} [[ब्रूस शेनिअर]] ([[:en:Bruce Schneier|Bruce Schneier]]) के क्रिप्टो ग्राम न्यूज लेटर से, जून, १५, २०००।</ref> डी ई एस को [[विभेदक क्रिप्टएनालिसिस|विभेदक क्रिप्ट विश्लेषण]] ([[:en:differential cryptanalysis|differential cryptanalysis]]) के प्रतिरोधी के रूप में डिजाइन किया गया,<ref name="coppersmith-des">{{cite journal | last = Coppersmith | first = D. | authorlink = | author2 = | year = 1994 | month = May | title = The Data Encryption Standard (DES) and its strength against attacks | journal = IBM Journal of Research and Development | volume = 38 | issue = 3 | pages = 243 | url = http://www.research.ibm.com/journal/rd/383/coppersmith.pdf | format = PDF | access-date = 21 अक्तूबर 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070615132907/http://www.research.ibm.com/journal/rd/383/coppersmith.pdf | archive-date = 15 जून 2007 | url-status = live }}</ref> जो एन एस ए और आई बी एम के लिए ज्ञात शक्तिशाली और सामान्य क्रिप्ट विश्लेषण तकनीक है। यह सार्वजानिक हो गयी जब १९८० के अंत में इसे पुनः खोजा गया।<ref>[[एली बिहम]] ([[:en:Eli Biham|E. Biham]]) और ए शमीर, [http://scholar.google.com/url?sa=U&q=http://www.springerlink.com/index/K54H077NP8714058.pdf "डी ई एस जैसे क्रिप्टो सिस्टम्स का विभेदन क्रिप्ट विश्लेषण "]{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}, क्रिप्टोलोजी की जर्नल, खंड ४ संख्या १, पी पी ३-७२, स्प्रिंगर- वर्लेग, १९९१</ref>[[स्टीवन लेवी]] ([[:en:Steven Levy|Steven Levy]]) के अनुसार, आईबीएम ने विभेदक क्रिप्ट विश्लेषण की पुनः खोज की,<ref name="levy-dc">लेवी, पी जी ५६</ref> लेकिन एन एस ए के आवेदन पर इस तकनीक को गुप्त रखा, यह सार्वजनिक रूप से तभी सामने आई जब बिहाम और शमीर ने इसे पुनः खोजा और कुछ सालों के बाद घोषित कर दिया। पूरा मामला इस बात का एक उदाहरण है कि एक हमलावर के पास वास्तव में कौन से स्रोत या ज्ञान है जिसके निर्धारण में कठिनाई होती है। एन एस ए की भागीदारी का एक और उदाहरण है १९९३ में [[क्लिपर चिप]] ([[:en:Clipper chip|Clipper chip]]) मामला, एक एनक्रिप्शन माइक्रोचिप जो [[केपस्टोन (क्रिप्टोग्राफ़ी)|केपस्टोन]] ([[:en:Capstone (cryptography)|Capstone]]) क्रिप्टोग्राफ़ी नियंत्रण पहल का एक भाग बनने जा रही थी। क्रिप्टोग्राफरों ने दो कारणों से क्लिपर की व्यापक आलोचना की। उसके बाद सिफर एल्गोरिथम का वर्गीकरण कर दिया गया, ([[स्किप्जेक (सिफर)|स्किप्जेक]] ([[:en:Skipjack (cipher)|Skipjack]]) नमक सिफर, हालाँकि क्लिपर पहल के अस्वीकृत हो जाने के लम्बे समय बाद १९९८ में इसे अवर्गीकृत कर दिया गया। गुप्त सिफर चिंता का कारन बन गया कि एन एस ए ने अपने खुफिया प्रयासों में सहायता देने के लिए सिफर को जान बूझ कर कमजोर बना दिया। इस पूरे प्रयास की आलोचना [[कर्कहोफ का सिद्धांत|कर्कहोफ सिद्धांत]] ([[:en:Kerckhoffs' principle|Kerckhoffs' principle]]) के उल्लंघन के आधार पर की गयी, चूँकि इस योजना में सरकर के द्वारा निर्धारित एक विशेष [[प्रमुख एस्क्रौ|एस्क्रौ कुंजी]] ([[:en:key escrow|escrow key]]) शामिल थी, जो कानून प्रवर्तन के लिए जैसे वायरटेप में काम में लेने के लिए बनायीं गयी थी।<ref name="levybook" /> === डिजिटल अधिकार प्रबंधन === {{main|Digital Rights Management}} क्रिप्टोग्राफ़ी डिजिटल अधिकार प्रबंधन के लिए केन्द्रीय तथ्य है, यह तकनीकों का एक समूह है जो [[सर्वाधिकार|कॉपीराइट]] ([[:en:copyright|copyright]]) पदार्थों के उपयोग पर तकनीकी रूप से नियंत्रण करता है, यह बहुत व्यापक रूप से कार्यान्वित किया जा रहा है और कुछ [[सर्वाधिकार|कॉपीराइट]] ([[:en:copyright|copyright]]) धारकों के आदेश पर कार्य कर रहा है। १९९८ में अमेरिका के राष्ट्रपति [[विलियम क्लिंटन|बिल क्लिंटन]] ने [[डिजिटल मिलेनियम कॉपीराइट अधिनियम]] ([[:en:Digital Millennium Copyright Act|Digital Millennium Copyright Act]]) नियम पर हस्ताक्षर किये, जिसने विशेष क्रिप्ट विश्लेषण तकनीक और प्रोद्योगिकी के उपयोग, उत्पादन और प्रसार को अप्राधिकृत कर दिया; विशेष रूप से इसका उपयोग डी आर एम प्रौद्योगिकी योजनाओं को नाकाम करने के लिए किया जा सकता है।<ref name="DMCA">{{Cite web |url=http://www.copyright.gov/legislation/dmca.pdf |title=डिजिटल मिलेनियम कॉपीराइट अधिनियम |access-date=21 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808232655/http://www.copyright.gov/legislation/dmca.pdf |archive-date=8 अगस्त 2007 |url-status=dead }}</ref> इसका क्रिप्टोग्राफ़ी अनुसन्धान समुदाय पर एक प्रत्यक्ष प्रभाव पड़ा चुकी एक तर्क दिया जा सकता है कि ''कोई'' भी क्रिप्ट विश्लेषण अनुसंधान डी एम सी ऐ का उल्लंघन कर सकता है या इसने ऐसा किया है। [[सर्वाधिकार के विशिष्ट पहलुओं के संगतिकरण पर निर्देशिका और सूचना समाज में सम्बंधित अधिकार.|यूरोपीय संघ कॉपीराइट निर्देशक]] ([[:en:Directive on the harmonisation of certain aspects of copyright and related rights in the information society|EU Copyright Directive]]) में कार्यान्वयन सहित कई देशों और क्षेत्रों में सामान स्थिति अधिनियमित है।[[विश्व बौद्धिक संपदा संगठन]] ([[:en:World Intellectual Property Organization|World Intellectual Property Organization]]) के सदस्य राज्यों के द्वारा हस्ताक्षर की गयी संधियों के द्वारा इसी प्रकार के प्रतिबन्ध लगाये गए हैं। [[संयुक्त राज्य न्याय विभाग|अमरीका के न्याय विभाग]] ([[:en:United States Department of Justice|United States Department of Justice]]) और [[फेडरल ब्यूरो ऑफ इन्वेस्टिगेशन|एफबीआई]] ([[:en:Federal Bureau of Investigation|FBI]]) ने डी एम सी ऐ को उतनी कठोरता से लागू नहीं किया है जितनी कि आशंका जताई जा रही थी, लेकिन, फिर भी, कानून विवादस्पद बना हुआ है। एक सम्मानित क्रिप्टोग्राफ़ी अनुसंधानकर्ता [[नील्स फर्गुसन]] ([[:en:Niels Ferguson|Niels Ferguson]]) ने सार्वजनिक रूप से कहा<ref>{{Cite web |url=http://www.macfergus.com/niels/dmca/cia.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=21 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220014712/http://www.macfergus.com/niels/dmca/cia.html |archive-date=20 फ़रवरी 2012 |url-status=dead }}</ref> कि वह डी एम सी ऐ के अंतर्गत अभियोजन के भय से अपने किसी भी अनुसंधान को एक [[इंटेल]] सेक्योरिटी डिजाइन में जारी नहीं करेगा और [[एलन कॉक्स]] ([[:en:Alan Cox|Alan Cox]])([[लाईनक्स कर्नेल]] ([[:en:Linux kernel|Linux kernel]]) के विकास में लम्बे समय से नंबर २) व प्रोफेसर [[एडवर्ड फेलटेन]] ([[:en:Edward Felten|Edward Felten]])(और प्रिन्सटन में उनके कुछ शिष्यों) ने अधिनियम से सम्बंधित समस्याओं को बताया है। [[दमित्री स्कालायारोव]] ([[:en:Dmitry Sklyarov|Dmitry Sklyarov]]) को यु एस से रूस जाते समय गिरफ्तार कर के कुछ महीने के लिए जेल भेज दिया गया। यह गिरफ्तारी रूस में हुए डी एम सी ऐ उल्लंघन की वजह से की गयी। उन पर आरोप लगा कर उन्हें कानूनी रूप से गिरफ्तार कर लिया गया। २००७ में, [[ब्लू रे]] ([[:en:Blu Ray|Blu Ray]]) और एचडी [[डीवीडी]] [[एचडी-डीवीडी|कंटेंट स्क्रेम्ब्लिंग]] ([[:en:HD DVD|HD DVD]]) के लिए उत्तरदायी कुंजियों की [[ए ए सी एस एन्क्रिप्शन कुंजी विवाद|खोज]] ([[:en:AACS encryption key controversy|discovered and released]]) की गयी और इन्हें [[अंतरजाल|इंटरनेट]] पर जारी किया गया। दोनों बार [[एम पी ए ए|एम पी ऐ ऐ]] ([[:en:MPAA|MPAA]]) ने असंख्य डी एम सी ऐ नोटिस भेजे और [[उचित उपयोग]] ([[:en:fair use|fair use]]) और [[मुक्त भाषण]] ([[:en:free speech|free speech]]) पर ऐसे नोटिसों के कार्यान्वयन के परिणामस्वरूप [[ऐ ऐ सी एस एनक्रिप्शन कुंजी विवाद|भारी इंटरनेट प्रतिक्रिया]] ([[:en:AACS encryption key controversy|massive internet backlash]]) सामने आई, ये दोनों ही प्रक्रियाएं यू एस और कुछ अन्य न्यायालयों में कानूनी रूप से सुरक्षित हैं। == इन्हें भी देखें == * [[म्लेच्छित विकल्प‎]] - प्राचीन भारत में प्रचलित एक बीजलेखन जिसे [[चौसठ कला]]ओं में स्थान दिया गया है। * [[क्रिप्टोग्राफ़ी पर पुस्तकें]] ([[:en:Books on cryptography|Books on cryptography]]) * [[क्रिप्टोग्राफ़ी वर्गीकरण]] ([[:en:Cryptography Classification|Cryptography Classification]]) * [[:Category:Cryptographers]] * [[क्रिप्टोग्राफ़ी और सुरक्षा पर विश्वकोश]] ([[:en:Encyclopedia of Cryptography and Security|Encyclopedia of Cryptography and Security]]) * [[१५०० से मीजी तक जापानी क्रिप्टो विज्ञान]] ([[:en:Japanese cryptology from the 1500s to Meiji|Japanese cryptology from the 1500s to Meiji]]) * [[किश सिफर]] ([[:en:Kish cypher|Kish cypher]]) * [[क्रिप्टो ग्राफरों की सूची|क्रिप्टोग्राफेर्स की सूची]] ([[:en:List of cryptographers|List of cryptographers]]) * [[कम्प्यूटर विज्ञान के क्षेत्र में महत्वपूर्ण प्रकाशनों की सूची#क्रिप्टोग्राफ़ी|कम्प्यूटर विज्ञान के क्षेत्र में महत्वपूर्ण प्रकाशनों की सूची # कूटलेखन]] ([[:en:List of important publications in computer science#Cryptography|List of important publications in computer science#Cryptography]]) * [[गूढ़ लेखन के विषय|क्रिप्टोग्राफ़ी के विषय]] ([[:en:Topics in cryptography|Topics in cryptography]]) * [[कंप्यूटर विज्ञान की अनसुलझी सम्मस्याएं]] ([[:en:Unsolved problems in computer science|Unsolved problems in computer science]]) == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == आगे पढ़ना == * इब्राहिम ए अल कादी (अप्रैल १९९२), " क्रिप्टो लोजी की उत्पत्ति: अरब का योगदान "क्रिप्टो लोजिया १६ (2): ९७ -;१२६ २ (अप्रैल १९९२), पीपी.९७-१२६. * ''एल्विन का सेक्रेट कोड ''[[क्लिफ्फोर्ड बी. हिक्स]] ([[:en:Clifford B. Hicks|Clifford B. Hicks]]) के द्वारा (बच्चों का उपन्यास जो कुछ बुनियादी क्रिप्टोग्राफ़ी और क्रिप्ट विश्लेषण के बारे में है।) * {{cite book | author=Becket, B | title=Introduction to Cryptology | url=https://archive.org/details/introductiontocr0000beck | publisher=Blackwell Scientific Publications | year=1988 | isbn=0-632-01836-4 | oclc=16832704 }}कई क्लासिकल सिफरों, क्रिप्टोग्राफ़ी अवधारणाओं और "आधुनिक" डी ई एस और आर एस ए प्रणाली की उत्तम कवरेज़ो। * ''क्रिप्टोग्राफ़ी एंड मेथमेटिक्स '' [[बर्न्हार्ड एस्स्लिंगर]] ([[:en:Bernhard Esslinger|Bernhard Esslinger]]) के द्वारा २०० पन्ने, खुले मुक्त स्रोत पैकेज का हिस्सा [[क्रिपटूल]] ([[:en:Cryptool|CrypTool]]), https://web.archive.org/web/20190414222656/http://www.cryptool.com/. * [[क्रिप्टो नोमिकोन|क्रिप्टो नोमिकन]] ([[:en:Cryptonomicon|Cryptonomicon]]) [[नील स्टीफेंसन]] ([[:en:Neal Stephenson|Neal Stephenson]]) के द्वारा (उपन्यास, डबल्यू डबल्यू २ [[गूढ़ यन्त्र या ऐनीगमा मशीन|एनिग्मा]] ([[:en:Enigma machine|Enigma]]) क्रिप्तेनालिसिस आंकडे कहानी में हालाँकि हमेशा वास्तविक नहीं)। * [[जेम्स गैन्नन|जेम्स गेन्नोन]] ([[:en:James Gannon|James Gannon]]), ''चोरी के रहस्य, झूठ बोलना; जासूसों और कोड तोड़ने वालों ने कैसे बीसवीं शताब्दी को बदल डाला'', वाशिंगटन, डीसी, ब्रास्से २००१, आई एस बी एन १ -५७४८८ -३६७ -४ . * [https://web.archive.org/web/20050307081354/http://www.cacr.math.uwaterloo.ca/hac/ हेंड बुक ऑफ अप्लाइड क्रिप्टोग्राफ़ी ] ए जे मेनेजीस, पी सी वान ओरशोट और एस ए वन्स्तान के द्वारा। (पी डी एफ डाउन लोड उपलब्ध) शेनयर की पुस्तक से कुछ अधिक गणितीय। * ''इन कोड :ए मेथमेटिकल जर्नी ''[[सारा फ्लैंनेरी]] ([[:en:Sarah Flannery|Sarah Flannery]]) के द्वारा (डेविड फ्लैंनेरी के साथ) सार्वजनिक कुंजी क्रिप्टोग्राफ़ी पर सारा कीपुरस्कार विजेता लोकप्रिय परियोजना। जिसे लिखने में उसके पिता ने भी साथ दिया। * ''आधुनिक क्रिप्टोग्राफ़ी का परिचय'' जोनाथन कत्ज़ और येहूदा लिंडेल के द्वारा.[https://web.archive.org/web/20091016160136/http://www.cs.umd.edu/~jkatz/imc.html] * ''इंट्रोडकशन टू माडर्न क्रिप्टोग्राफ़ी '' [[फिलिप रोगावे]] ([[:en:Phillip Rogaway|Phillip Rogaway]]) और [[मिहिर बेल्लारे]] ([[:en:Mihir Bellare|Mihir Bellare]]) के द्वारा, सैद्धांतिक क्रिप्टोग्राफ़ी का एक गणितीय परिचय जिसमें कमी पर आधारित सुरक्षा सबूत शामिल हैं।[https://web.archive.org/web/20090924102944/http://www.cs.ucdavis.edu/~rogaway/classes/227/spring05/book/main.pdf PDF डाउनलोड ]। * [https://web.archive.org/web/20090929062831/http://dud.inf.tu-dresden.de/~pfitza/SecCryptI_II.pdf ऐन्ड्रीयाज़ फ़ित्ज़मैन्न: आई टी नेटवर्क में सुरक्षा: वितरित सिस्टम के द्वारा और वितरण में बहुपक्षीय सुरक्षा।] {{refend}} == बाहरी कड़ियाँ == {{wiktionary}} {{commonscat|Cryptography}} {{WVD}} * [https://web.archive.org/web/20110412125708/http://www.ciphersbyritter.com/GLOSSARY.HTM क्रिप्टो ग्लोसरी एंड डिक्शनरी ऑफ टेक्नीकल क्रिप्टोग्राफ़ी ] क्रिप्टो शब्दावली और तकनीकी क्रिप्टोग्राफ़ी का शब्द कोष। * [https://web.archive.org/web/20091030224640/http://www.attackprevention.com/Cryptology/ अटैक प्रीवेन्शन] क्रिप्टोग्राफ़ी व्हाइट पेपर, औजार, विडियो और पोड कास्ट के लिए स्रोत। * [https://web.archive.org/web/20071213223009/http://www.pawlan.com/Monica/crypto/ क्रिप्टोग्राफ़ी: दी एन्शिएंट आर्ट ऑफ सीक्रेट मेसेजेस ][[मोनिका पवलन]] ([[:en:Monica Pawlan|Monica Pawlan]]) द्वारा-फरवरी १९९८ * [https://web.archive.org/web/20080618033633/http://www.theblackvault.com/modules.php?name=core&showPage=true&pageID=38 क्रिप्टोग्राफ़ी पर यू एस सरकार के अवर्गीकृत दस्तावेज.] * [https://web.archive.org/web/20050307081354/http://www.cacr.math.uwaterloo.ca/hac/ हेंड बुक ऑफ अप्लाइड क्रिप्टोग्राफ़ी] ए जे मेनेजीस, पी सी वान ओरशोट और एस ए वन्स्तान के द्वारा। (PDF डाउन लोड उपलब्ध) शेनयर की पुस्तक से कुछ अधिक गणितीय। * [https://web.archive.org/web/20060305202203/http://www.nsa.gov/kids/ NSA की क्रिप्टोकिडस ] * [https://web.archive.org/web/20080912090020/http://www.cryptool.org/download/CrypToolPresentation-en-1_4_20.pdf ओवर व्यू एंड ऍप्लिकेशन ऑफ़ क्रिप्टोग्राफ़ी ] कृप टूल टीम के द्वारा ; PDF; ३, ८ और एन बी एस पी; एम बी--जुलाई २००८ * [https://web.archive.org/web/20061205043210/http://rsasecurity.com/rsalabs/node.asp?id=2152 RSA प्रयोगशाला आज की क्रिप्टोग्राफ़ी के बारे में अक्सर पूछे जाने वाले सवाल.] * [https://web.archive.org/web/20071121100412/http://www.spinstop.com/schlafly/crypto/faq.htm साई.क्रिप्ट मिनी -अक्सर किए जाने वाले प्रश्न।] {{Crypto navbox}} {{espionage}} {{intelligence cycle management}} [[श्रेणी:कूटलेखन|*]] [[श्रेणी:Formal sciences]] [[श्रेणी:Mathematical science occupations]] [[श्रेणी:Banking technology]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] aevcgf5av5zz9meudo3xw9jq1b6e1dy जेम्स वॉटसन 0 30562 6628304 6607519 2026-10-11T06:33:49Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 3 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628304 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|name=जेम्स वॉटसन|image=James D Watson.jpg|caption=वॉटसन {{circa|2011}}|birth_name=जेम्स डूई वॉटसन|birth_date={{Birth date|1928|04|06}}|birth_place=[[शिकागो|शिकागो, इलिनोइस]], यू.एस.|death_date={{Death date and age|2025|11|06|1928|04|06}}|death_place=[[ईस्ट नॉर्थपोर्ट, न्यूयॉर्क]], यू.एस.|residence=|nationality=अमेरिकी|workplaces={{Plainlist| * [[इंडियाना विश्वविद्यालय]] * कोल्ड स्प्रिंग हार्बर प्रयोगशाला * [[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] * [[कैलिफोर्निया इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी]] * [[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय]] * राष्ट्रीय स्वास्थ्य संस्थान}}|education={{Plainlist| * [[शिकागो विश्वविद्यालय]] (बी.एस.) * [[इंडियाना विश्वविद्यालय ब्लूमिंगटन]] (पीएचडी)}}|known_for=[[डीएनए]] की संरचना|awards={{Plainlist| * अल्बर्ट लास्कर पुरस्कार (1960) * [[शरीरक्रिया विज्ञान या चिकित्सा में नोबेल पुरस्कार]] (1962) * जॉन जे. कार्टी पुरस्कार (1971) * कोपले मेडल (1993) * [[लोमोसोव स्वर्ण पदक]] (1994)}}|spouse=एलिजाबेथ लुईस (1968)|children=2|native_name=James Watson|native_name_lang=en}}'''जेम्स डूई वॉटसन''' ({{Langx|en|James Dewey Watson|italic=no}}; 6 अप्रैल 1928 – 6 नवंबर 2025) एक [[अमेरिकी]] [[अणुजैविकी|आणविक जीवविज्ञानी]], आनुवंशिकीविद् और [[प्राणिविज्ञान| प्राणी विज्ञानी]] थे। सन् 1953 में, उन्होंने [[फ्रैन्सिस क्रिक]] के साथ मिलक [[नेचर (पत्रिका)|''नेचर'']] में एक अकादमिक शोधपत्र लिखा, जिसमें [[डीऑक्सीराइबो न्यूक्लिक अम्ल| डीएनए]] [[अणु]] की दोहरी हेलिक्स संरचना का प्रस्ताव रखा गया था।<ref>{{cite journal |last1=Watson |first1=James |last2=Crick |first2=Francis |date=25 अप्रैल 1953 |title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |url=https://www.nature.com/articles/171737a0 |journal=Nature |volume= 171|issue=4356 |pages=737–738 |doi=10.1038/171737a0 |pmid=13054692 |bibcode=1953Natur.171..737W |access-date=|url-access=subscription }}</ref> सन् 1962 में, वॉटसन, क्रिक और मौरिस विल्किंस को "[[नाभिकीय अम्ल |न्यूक्लिक एसिड]] की आणविक संरचना और जीवित पदार्थों में सूचना हस्तांतरण तथा इसके महत्व से संबंधित उनकी खोजों के लिए"[[शरीरक्रिया विज्ञान या चिकित्सा में नोबेल पुरस्कार| चिकित्सा का नोबेल पुरस्कार]] दिया गया। वॉटसन ने [[शिकागो विश्वविद्यालय]] से [[विज्ञान स्नातक]] (सन् 1947) और इंडियाना विश्वविद्यालय ब्लूमिंगटन से पीएचडी (सन् 1950) की उपाधियाँ प्राप्त कीं। [[कोपनहेगन विश्वविद्यालय]] में हरमन कल्कर और ओले मालो के साथ पोस्ट-डॉक्टरल अनुभव के बाद, वॉटसन ने इंग्लैंड में [[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय]] की कैवेंडिश प्रयोगशाला में काम किया, जहाँ उनकी पहली मुलाकात अपने भावी सहयोगी फ्रांसिस क्रिक से हुई। सन् 1956 से 1976 तक, वॉटसन [[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] के जीव विज्ञान विभाग के संकाय सदस्य रहे और आणविक जीव विज्ञान में अनुसंधान को बढ़ावा दिया। सन् 1968 से, वॉटसन कोल्ड स्प्रिंग हार्बर [[प्रयोगशाला]] (CSHL) के निदेशक रहे और इसके वित्तपोषण और अनुसंधान के स्तर का व्यापक विस्तार किया। कोल्ड स्प्रिंग हार्बर प्रयोगशाला में, उन्होंने अपने शोध का केंद्र कैंसर के अध्ययन पर केंद्रित किया और इसे आणविक जीव विज्ञान में एक विश्व-अग्रणी अनुसंधान केंद्र बनाया। 1994 में, वॉटसन ने अध्यक्ष पद से शुरुआत की और 10 वर्षों तक सेवा की। इसके बाद उन्हें कुलाधिपति नियुक्त किया गया और सन् 2007 में इस्तीफा देने तक इस पद पर बने रहे। उन्होंने यह दावा किया था कि बुद्धि और नस्ल के बीच एक आनुवंशिक संबंध है। सन् 2019 में, एक वृत्तचित्र के प्रसारण के बाद, जिसमें वॉटसन ने नस्ल और आनुवंशिकी पर अपने विचार दोहराए थे, सीएसएचएल (CSHL) ने उनसे सभी संबंध तोड़ लिए और उनकी मानद उपाधियाँ रद्द कर दीं। वाटसन ने कई विज्ञान पुस्तकें लिखीं, जिनमें पाठ्यपुस्तक "मॉलेक्यूलर बायोलॉजी ऑफ़ द जीन" (1965) और उनकी सर्वाधिक बिकने वाली पुस्तक "[[द डबल हेलिक्स]]" (1968) शामिल हैं। 1988 और 1992 के बीच, वाटसन नेशनल इंस्टीट्यूट ऑफ़ हेल्थ से जुड़े रहे और ह्यूमन जीनोम प्रोजेक्ट की स्थापना में मदद की , जिसने 2003 में मानव जीनोम के मानचित्रण का कार्य पूरा किया। == जन्म और प्रारम्भिक जीवन == जेम्स डी. वाटसन (James Dewey Watson) का जन्म ८ अप्रैल १९२८ को शिकागो में हुआ था। उन्होंने शिकागो विश्वविद्यालय में प्राणीशास्त्र की पढ़ाई की और उसके बाद इंडियाना विश्वविद्यालय से पी.एच.डी. की डिग्री प्राप्त की। १९५० के दशक में, कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय (Cambridge University) में, फ्रांसिस क्रिक (Francis Crick) के साथ काम करते हुये, उन्होंने डी.एन.ए. {deoxyribonucleic acid (D.N.A.)} की बनावट का पता लगाया। इसके लिए वाटसन एवं क्रिक को १९६२ में नोबल पुरूस्कार मिला। नोबल कमेटी ने पुरूस्कार देते समय, मॉरिस विल्किंस (Maurice Wilkins) के द्वारा, इस क्षेत्र में किये गये कार्य को सराहा और उन्हे भी, नोबल पुरूस्कार में, शामिल किया। आप क्रिक का साक्षात्कार सुन सकते हैं जिसमें वे बताते हैं कि उन्होंने और वाटसन ने, डी.एन.ए. बनावट का कैसे पता लगाया। == डीएनए की बनावट == [[चित्र:DNA Overview.png|thumb|डी.एन.ए. की बनावट]] डीएनए की बनावट डबल हेलिक्स (Double helix) की तरह है। यह किस तरह से पता चला, इसका वर्णन वाटसन ने 'द डबल हेलिक्स' (The Double Helix) पुस्तक में किया है। वाटसन और क्रिक ने इस बनावट को किस तरह से पता लगाया, इसका वर्णन उन्होंने '[[द डबल हेलिक्स]]' (The Double Helix) पुस्तक में लिखा है। वाटसन और क्रिक डीएनए के महत्व को जानते थे और यह भी जानते थे कि जो इसकी बनावट का पता लगाएगा, उसे नोबेल पुरस्कार मिलेगा। उस समय होड़ लगी थी कि कौन यह पहले कर लेगा। इस बात ने इस वर्णन को रोमांचक बना दिया था। इसका अपना प्रवाह है। इस पुस्तक को एक बार पढ़ना शुरू करने पर छोड़ने का मन नहीं करता। इस पुस्तक की सबसे अच्छी बात यह है कि इसे पढ़ने या समझने के लिए आपको प्राणीशास्त्र के ज्ञान की आवश्यकता नहीं है। यह इसके बिना भी आसानी से समझ में आ जाती है। == वाटसन - विवाद == वाटसन आजकल विवाद में फंस गये हैं। कुछ समय पहले, संडे टाइम्स के साथ साक्षात्कार में उन्होंने कहा कि वे <blockquote> 'gloomy about prospect of Africa..............all over social policies are based on the fact that their intelligence is the same as ours .....where as all the testing says not really.' अफ्रीका के भविष्य के बारे में चिन्तित हैं।.. सारी सामाजिक नीतियां इस पर आधारित हैं कि उनकी बुद्घि हमारे समान है।.. पर सारे टेस्ट इसके विपरीत हैं। </blockquote> वाटसन ने, इस कथन के लिये, माफी मांग ली। हांलाकि उन्हें, कोल्ड स्प्रिंग हार्बर प्रयोगशाला (Cold Spring Harbour Laboratory, Long Island U.S.A.) से, कार्य-मुक्त कर दिया गया। साइंस म्यूज़ियम लंडन (Science Museum, London) में उनका प्रस्तुतीकरण भी रद्द कर दिया गया। ==व्यक्तिगत जीवन और मृत्यु== वॉटसन नास्तिक थे।<ref name="Discover">{{cite journal | url =http://discovermagazine.com/2003/jul/featdialogue |date=जुलाई 2003 | journal=Discover | title =Discover Dialogue: Geneticist James Watson |quote = The luckiest thing that ever happened to me was that my father didn't believe in God|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926201819/http://discovermagazine.com/2003/jul/featdialogue |archive-date=26 सितम्बर 2011 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SXMN4WasMyMC&pg=PA14|title=Atheist Acrimonious|last=मैंडेल|first=डेविड एम॰|publisher=वर्वांटे|year=2008|language=en|trans-title=उग्र नास्तिक}}</ref> सन् 2003 में, वे 22 नोबेल पुरस्कार विजेताओं में से एक थे जिन्होंने मानवतावादी घोषणापत्र पर हस्ताक्षर किए थे।<ref>{{cite web|url=http://www.americanhumanist.org/Humanism/Humanist_Manifesto_III/Notable_Signers |title=Notable Signers |publisher=American Humanist Association |work=Humanism and Its Aspirations |access-date=अक्टूबर 4, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005105825/http://www.americanhumanist.org/Humanism/Humanist_Manifesto_III/Notable_Signers |archive-date=अक्टूबर 5, 2012}}</ref> उन्होंने [[टाइम (अंग्रेज़ी पत्रिका)|टाइम पत्रिका]] में लिखा था कि उन्होंने [[बर्नी सैंडर्स]] के सन् 2016 के [[अमेरिका के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] अभियान में 1,000 डॉलर का योगदान दिया था।<ref name="TimeReligion">{{cite magazine |last=Watson |first=James |title=Nobel Scientist: I Place My Faith in Human Gods |url=https://time.com/4259269/nobel-scientist-religion/ |magazine=TIME |access-date=जुलाई 30, 2024 |language=en |date=मार्च 25, 2016 |archive-date=8 दिसंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208094402/https://time.com/4259269/nobel-scientist-religion/ |url-status=dead }}</ref> वॉटसन और एलिज़ाबेथ लुईस ने 1968 में शादी की।<ref name=watsonswho>{{Who's Who | title=Watson, Prof. James Dewey | id = U39051 | volume = 2015 | edition = online [[ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]]}}</ref> उनके दो बेटे हुए जिनके नाम रुफ़स रॉबर्ट वॉटसन (जन्म 1970) और डंकन जेम्स वॉटसन (जन्म 1972) हैं। वॉटसन का बड़ाबेटा रुफ़स [[मनोविदलता]] से पीड़ित है, अतः वो कभी-कभी उसके बारे में बात करते थे। वो यह पता लगाने की कोशिश करते थे कि इस मनोरोग में आनुवंशिकी किस प्रकार योगदान करती है और इस बीमारी की समझ और उपचार में प्रगति को प्रोत्साहित करते हैं।<ref name="2009_back">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/5300883/DNA-father-James-Watsons-holy-grail-request.html|title=DNA father James Watson's 'holy grail' request|author=<!-- not stated -->|date=मई 10, 2009|work=द टेलीग्राफ|language=en|trans-title=डीएनए जनक जेम्स वॉटसन का 'पवित्र ग्रिल' अनुरोध}}</ref> एक संक्रमण के इलाज के बाद उन्हें हॉस्पिस केयर में स्थानांतरित किए जाने के एक सप्ताह बाद वॉटसन का 6 नवंबर 2025 को [[न्यूयॉर्क]] के [[ईस्ट नॉर्थपोर्ट, न्यूयॉर्क|ईस्ट नॉर्थपोर्ट]] में निधन हुआ। वो 97 वर्ष के थे।<ref name="NYTobit">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2025/11/07/science/james-watson-dead.html|title=James Watson, Co-Discoverer of the Structure of DNA, Is Dead at 97|last=डीन|first=कॉर्नेलिया|date=नवम्बर 7, 2025|website=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]|language=en|trans-title=डीएनए की संरचना के सह-खोजकर्ता जेम्स वाटसन का 97 वर्ष की आयु में निधन हो गया|access-date=नवम्बर 7, 2025}}</ref> उनकी मृत्यु के बाद, द न्यू यॉर्क टाइम्स ने वॉटसन को 20वीं सदी के सबसे महत्वपूर्ण वैज्ञानिकों में से एक बताया और साथ ही उनके नस्लीय विचारों के पीछे के विवाद को भी स्वीकार किया।<ref name=NYTobit/> बीबीसी ने उल्लेख किया कि वॉटसन के कार्यों ने यह समझाने में मदद करने के लिए "दरवाज़ा खोला" कि डीएनए कैसे प्रतिकृति बनाता है और आनुवंशिक जानकारी कैसे वहन करता है, साथ ही "आणविक जीव विज्ञान में तेज़ी से प्रगति के लिए मंच तैयार किया"।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn8xdypnz32o|title=DNA pioneer James Watson dies at 97|publisher=[[BBC]]|date=नवम्बर 7, 2025|access-date=नवम्बर 7, 2025}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणी सूची}} {{authority control}} [[श्रेणी:नोबेल पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:1928 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०२५ में निधन]] [[श्रेणी:अमेरिकी जेनेटिसिस्ट]] 0fzudcvtjvqfy4n4210i5y4kgobw8gy श्रेणी:पाल राजवंश 14 32654 6628042 184541 2026-10-10T13:24:57Z Mundhalia746 934684 6628042 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजवंश]] [[श्रेणी:भारतीय शासक]] sy4a9c7ezoqu2uv5m4akr2zrvwwysdt अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन 0 32945 6628470 6244177 2026-10-11T11:51:18Z Nawazuddin2030 953037 अंतरराष्ट्रीय प्रत्यायन मंच 6628470 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization|formation=२३ फ़रवरी १९४७|logo=ISO Logo (Red square).svg|type=[[गैर सरकारी संगठन]]|purpose=अन्तर्राष्ट्रीय मानकीकरण|name=अन्तर्राष्ट्रीय मानकीकरण संगठन|headquarters=[[जिनेवा]], [[स्विट्ज़रलैण्ड]]|language={{ublist |[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |[[फ़्रांसीसी भाषा|फ़्रांसीसी]] |[[रूसी भाषा|रूसी]]<ref name="languages"/>}}|leader_title=अध्यक्ष|leader_name=उलरिका फ्रेंकी|website={{Official URL}}}} अन्तर्राष्ट्रीय मानकीकरण संगठन विभिन्न राष्ट्रीय मानक संगठनों के प्रतिनिधियों से बना एक अंतर्राष्ट्रीय मानक स्थापित करने वाला निकाय है। <ref name="ISOmeet">{{cite web |title=Discover ISO – Meet ISO |publisher=ISO |year=2007 |url=http://www.iso.org/iso/about/discover-iso_meet-iso.htm |accessdate=2007-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080515202618/http://www.iso.org/iso/about/discover-iso_meet-iso.htm |archive-date=15 मई 2008 |url-status=dead }}</ref> यह संगठन, २३ फरवरी १९४७ को स्थापित, दुनिया भर में तकनीकी, औद्योगिक और वाणिज्यिक मानकों को विकसित और प्रकाशित करता है। इसका मुख्यालय [[जिनेवा]], [[स्विट्ज़रलैण्ड]] में है और १६५ देशों में काम करता है। == नाम एवं संक्षेपाक्षर == इस संगठन का लोगो या चिह्न दो आधिकारिक भाषाओं में है अमरीकी [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] एवं [[फ़्रांसीसी भाषा|फ़्रांसीसी]]। इसमें ''ISO'' अक्षर भी सम्मिलित हैं, जिनसे यह प्रायः जाना जाता है, जो कि इसकी संक्षिप्ति है। बल्कि यह संक्षिप्ति यूनानी/ग्रीक शब्द {{Polytonic|ἴσος}} (''isos'') से बना है, जिसका अर्थ है '''बराबर'''। यह मानते हुए कि संगठन का भिन्न भाषाओं में भिन्न संक्षिप्ति बनेगी, यह तय किया कि एक सर्वव्यापी सर्वमान्य नाम ''ISO'' ही चलाया जाए। यह स्वयं में इस संगठन का उद्देश्य सिद्ध करता है।<ref>{{cite web |title=ISO's name |publisher=ISO |year=2007 |url=http://www.iso.org/iso/en/networking/pr/isoname/isoname.html |accessdate=2007-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070125081833/http://www.iso.org/iso/en/networking/pr/isoname/isoname.html |archive-date=25 जनवरी 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Discover ISO – ISO's name |publisher=ISO |year=2007 |url=http://www.iso.org/iso/about/discover-iso_meet-iso/discover-iso_isos-name.htm |accessdate=2007-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112195658/http://www.iso.org/iso/about/discover-iso_meet-iso/discover-iso_isos-name.htm |archive-date=12 जनवरी 2012 |url-status=dead }}</ref> == अन्तरराष्ट्रीय मानक एवं अन्य प्रकाशन== अंतरराष्ट्रीय [[मानकीकरण]] संगठन के मुख्य उत्पाद हैं अन्तरराष्ट्रीय मानक। अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन द्वारा ही प्रकाशित हैं : तकनीकी रिपोर्ट, तकनीकी विशेषीकरण (''Specifications''), सार्वजनिक उपलब्ध विशेषीकरण, तकनीकी शुद्धिपत्र (Corrigenda), एवं और पथप्रदर्शक।<ref name=ISO_IEC_directives2004>The ISO directives are published in two distinct parts:<br />* {{cite web |title=''ISO Directives, Part 1: Procedures for the Technical Work''. 5th Edition |publisher=ISO/IEC |year=2004 |url=http://www.iec.ch/tiss/iec/Directives-Part1-Ed5.pdf |format=pdf |accessdate=2007-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060410184810/http://www.iec.ch/tiss/iec/Directives-Part1-Ed5.pdf |archivedate=10 अप्रैल 2006 |url-status=dead }}<br />* {{cite web |title=''ISO Directives, Part 2: Rules for the structure and drafting of International Standards''. 5th Edition |publisher=ISO/IEC |year=2004 |url=http://www.iec.ch/tiss/iec/Directives-Part2-Ed5.pdf |format=pdf |accessdate=2007-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060321203237/http://www.iec.ch/tiss/iec/Directives-Part2-Ed5.pdf |archivedate=21 मार्च 2006 |url-status=dead }}</ref> ''' अन्तरराष्ट्रीय मानक ''' का रूपाकार होता है ''ISO[/IEC][/ASTM] [IS] nnnnn[:yyyy] शीर्षक '', जहाँ ''nnnnn'' है मानक संख्या, ''yyyy'' है प्रकाशन का वर्ष, एवं ''शीर्षक'' बताता है विषय. यदि मानक संयुक्त तकनीकी समिति JTC१ के कार्य का परिणाम है, तो ''IEC'' भी सम्मिलित किया जाता है। [[ASTM International]] के सहयोग से विकसित मानकों में ''ASTM'' को भी सम्मिलित किया जाता है। दिनांक एवं ''IS'' का प्रयोग अपूर्ण या अप्रकाशित मानकों के लिए अप्रयोगनीय है, एवं कुछ परिस्थितियों में प्रकाशित कार्य का शीर्षक भी छोङा जा सकता है। '''तकनीकी रिपोर्ट''' जारी होती है, जब कोई तकनीकी समिति या उप-समिति ने सामान्यतया प्रकाशित अन्तर्राष्ट्रीय मानक से भिन्न प्रकार का कोई आँकड़ा संग्रहीत किया हो,<ref name=ISO_IEC_directives2004 /> जैसे कि संदर्भ या व्याख्याएँ। इनकी नामकरण प्रथा मानकों की भाँति ही है, केवल ''TR'' लगाया जाता है ''IS'' के स्थान पर, रिपोर्ट के नाम से पहले। उदाहरणतः * ISO/IEC TR १७७९९:२००० Code of Practice for Information Security Management * ISO/TR १९०३३:२००० Technical product documentation — Metadata for construction documentation '''तकनीकी विशेषीकरण''' को तब रचित किया जा सकता है, जबकि "सम्बन्धित विषय अभी भी विकास की स्थिति में ही है, या किसी अन्य कारणवश भविष्य में (तत्काल नहीं) किसी अन्तरराष्ट्रीय मानक को प्रकाशित करने की सहमति की सम्भावना होती है" (विचाराधीन विषय अभी भी विकास के अधीन है या जहां किसी अन्य कारण से भविष्य है लेकिन अंतरराष्ट्रीय मानक प्रकाशित करने के लिए एक समझौते की तत्काल संभावना नहीं है)। '''सार्वजनिक उपलब्ध विशेषीकरण''' कोई "मध्यवर्ती [[विशेषीकरण]] हो सकते हैं, जो कि पूर्ण अन्तरराष्ट्रीय मानक के विकास से पूर्व ही प्रकाशित हुआ हो" (एक पूर्ण अंतर्राष्ट्रीय मानक के विकास से पहले प्रकाशित एक मध्यवर्ती विनिर्देश), या, IEC में 'द्विचिह्न' ('dual logo') प्रकाशन, जो कि किसी बाहरी संगठन के सहयोग से प्रकाशित हुआ हो "<ref name=ISO_IEC_directives2004 /> दोनों के ही नामकरण तकनीकी रिपोर्ट की भाँति ही किया जाता है। उदाहरणतः * ISO/TS १६९५२१-१:२००६ तकनीकी उत्पाद प्रलेखन — संदर्भ पदनाम system — भाग १: सामान्य आवेदन नियम * ISO/PAS १११५४:२००६ सड़क वाहन - रूफ लोड वाहक ISO कभी कभी '''तकनीकी/पारिभाषिक शुद्धिपत्र''' (तकनीकी शुद्धिपत्र) भी जारी करता है। ये वर्तमान मानकों के संशोधन होते हैं, जो कि क्षुद्र तकनीकी/पारिभाषिक त्रुटियों, प्रयोगनीयता सुधार या सीमित तरीके से प्रयोज्यता बढाने हेतु किए जाते हैं। प्रायः इन्हें इस आशा के साथ जारी किया जात है कि प्रभावित मानक यातो उद्धृत या वापस लिया जायेगा, अपने अगले अनुसूचना पनरावलोकन तक।<ref name=ISO_IEC_directives2004 /> '''ISO पथ-प्रदर्शक''' अर्ध-मानक होते हैं, अन्तरराष्ट्रीय मानकीकरण से सम्बन्धित विषयों को लिये हुए।<ref name=ISO_IEC_directives2004 /> इन का नामकरण ''"ISO[/IEC] Guide N:yyyy: शीर्षक"'' में होता है, उदाहरणतः * ISO/IEC Guide २:२००४ मानकीकरण और संबंधित गतिविधियाँ — सामान्य शब्दावली * ISO/IEC Guide ६५:१९९६ उत्पाद प्रमाणन संचालित करने वाले निकायों के लिए सामान्य आवश्यकताएं {{See also|ISO मानकों की सूची}} == ISO प्रलेख प्रकाशनाधिकार == ISO प्रलेख प्रकाशनाधिकार सुरक्षित होते हैं, एवं ISO अधिकतर की प्रतियों का मूल्य लेता है। वैसे अधिकतर के मूल्य केवल इलैक्ट्रॉनिक रूपाकार में ही लिए जाते हैं। यद्यपि उपयोगी, परंतु इन प्रलेखों को प्रयोग करते हुए यह ध्यानयोग्य है, कि इनकी प्रचुर मात्रा में भी परिवर्तन की संभावना है, इससे पहले कि यह मानक ही नाअ बन जाए। ISO एवं इसके आधिकारिक [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]] प्रतिनिधि एवं [[अन्तर्राष्ट्रीय विद्युततकनीकी आयोग]] द्वारा कुछ मानक नि:शुल्क उपलब्ध कराए जाते हैं।<ref>{{cite web |title=Freely Available ISO Standards |publisher=ISO |date=2007-08-08 |url=http://isotc.iso.org/livelink/livelink/fetch/2000/2489/Ittf_Home/PubliclyAvailableStandards.htm |accessdate=2007-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512084642/http://isotc.iso.org/livelink/livelink/fetch/2000/2489/Ittf_Home/PubliclyAvailableStandards.htm |archive-date=12 मई 2008 |url-status=live }}</ref><ref> {{cite web |title=Free ANSI Standards |url=http://webstore.ansi.org/ansidocstore/free_standards.asp |accessdate=2007-06-19}}<!--not available on 2007-09-07; should be updated or else checked at e.g. Wayback Machine--></ref> == सदस्य == [[Image:ISO members.png|450px|thumb|right|मानक संस्थाएं, जो कि अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन सदस्य हैं, उनका नक्शा<br />चाबी:<br />{{legend|#008000|सदस्य}} {{legend|#C0C000|प्रतिनिधि सदस्य}} {{legend|#FF0000|अंशदाता या उपभोक्ता सदस्य}} {{legend|#000000|अन्य स्थान, जो कि अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन सदस्य नहीं हैं, पर अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन ३१६६-१ नियम मान्य है}}]] अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन के [[अन्तर्राष्ट्रीय मानकीकरण संगठन के सदस्य राष्ट्र|१५७ राष्ट्रीय सदस्य]] हैं,<ref>{{cite web |title=General information on ISO |publisher=ISO |year=2007 |url=http://www.iso.org/iso/support/faqs/faqs_general_information_on_iso.htm |accessdate=2007-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071005105014/http://www.iso.org/iso/support/faqs/faqs_general_information_on_iso.htm |archive-date=5 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref> विश्व के कुल १९५ देशों में से। ISO की तीन सदस्यता श्रेणियाँ हैं: * '''सदस्य संस्थाएं''' वे राष्ट्रीय संस्थाएं हैं, जो कि प्रत्येक देश में सर्वाधिक प्रतिनिधित्व मानक संस्था मानी जाती हैं। केवल इन सदस्यों को मतदान का अधिकार है। * '''प्रतिनिधि सदस्य''' वे राष्ट्र हैं, जिनका अपना कोई मानक संगठन नहीं है। इन सदस्यों को अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन की गतिविधियों से सुविज्ञ रखा जाता है, परंतु ये मानक प्रख्यापन, या प्रवर्तन में भाग नहीं लेते। * '''अंशदाता या उपभोक्ता सदस्य''' छोटी अर्थव्यवस्था वाले वे राष्ट्र हें, जो घटी सदस्यता शुल्क देते हैं, परंतु मानकों के विकास का अनुसरण कर सकते हैं। भागीदार सदस्य "'''पी"''' सदस्य कहलाते हैं, जबकि अनुपालन करने वाले "'''ओ"''' सदस्य कहलाते हैं। == ISO के नाम पर उत्पाद == इस तथ्य ने, कि कई ISO-सृजित मानक सर्वगत, सर्वव्यापी हैं; कई मौकों पर, "ISO" का सामान्य प्रयोग प्रेरित किया है, उस उत्पाद को वर्णित करने हेतु, जो कि मानकों को मानता है। इसके कई उदाहरण हैं: * सी डी की प्रतियाँ, [[file extension]] "[[ISO image|ISO]]" में लिखीं होती हैं, यह दिखाने हेतु कि वे [[ISO 9660|अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन ९६६०]] मानक ''filesystem'' [[संगणक संचिका|संचिका]] प्रणाली प्रयोग कर रहे हैं, अन्य की अपेक्षा, अतएव CD [[चित्र|images]] को प्रायः "ISOs" कहा जाता है। जहाँ तक है, सभी कम्प्यूटर [[CD-ROM]] सीडी रोम के संग ''CD'' को पङ सकते हैं, जो कि यह मानक प्रयोग करती हैं। कुछ DVD-ROMs जो हैं, वे अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन ९६६० filesystems भी प्रयोग करती हैं। * फोटोग्राफिक फिल्म की प्राकाशिक संवेदनशीलता, उसकी फिल्म गति को अंकित किया जाता है [[ISO 5800|अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन ५८००:१९८७]] में। इसलिए फिल्म गति को भी प्रायः उसका "अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन संख्या।"कहा जाता है। ==ISO/IEC संयुक्त तकनीकी समिति 1==<!-- This section is linked from [[Java (programming language)]] --> मानकीकरण के क्षेत्रों में, प्रचुर आच्छादन के परिणामों से, एवं सूचना प्रौद्योगिकि से संबंधित कर्यों से, निबटने हेतु; अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन एवं [[अन्तर्राष्ट्रीय विद्युततकनीकी आयोग|IEC]] या अन्तर्राष्ट्रीय विद्युततकनीकी आयोग से एक संयुक्त तकनीकी समिति गठित कीजिसे ISO/IEC JTC१ के नम से जाना जाता है। यह एसी प्रथम समिति है, एवं आजतक एक ही है। इसका आधिकारिक आदेश है, विश्वव्यापी बाजारों में व्यापार एवं उपयोक्ता की आवश्यकताओं हेतु, IT मानकों का विकास, अनुरक्षण, प्रचार करना। {| |- align="left" ! <small>इसका मूल अंग्रेजी़ पाठ, वर्ता पॄशःठ पर उपलब्ध है।</small> <!-- *the design and development of IT systems and tools --> * सूचना-प्रौद्योगिकी और उपकरणों की अभिकल्पना और विकास <!-- *the performance and quality of IT products and systems --> * सूचना और प्रौद्योगिकी उत्पादों और प्रणालियों का निष्पादन और गुणवत्ता <!-- *the security of IT systems and information --> * सूचना प्रौद्योगिकी प्रणालियों और सूचनाओं की सुरक्षा <!-- *the portability of application programs --> * अनुप्रयोग प्रोग्रामों की सुबाह्यता <!-- *the interoperability of IT products and systems --> * सूचना और प्रौद्योगिकी उत्पादों और प्रणालियों की अन्तर्कार्योत्पादकता <!-- *the unified tools and environments --> * एकीकॄत उपकरण और वातावरण <!-- *the harmonized IT vocabulary, and --> * सामंजस्यपूर्ण सूचना प्रौद्योगिकी शब्दावली और <!-- *the user-friendly and ergonomically-designed user interfaces. --> * उपयोक्ता-सहयोगी और श्रमदक्षतापूर्वक अभिकल्पित उपयोक्ता अन्तराफ़लक |} वर्तमान में १८ उप-समितियाँ हैं :- {| |-align="left" ! * SC २ - कूटिकॄत वर्ण समूह<!-- Coded Character Sets --> * SC ६ - प्रणालियों के बीच दूरसंचार और सूचना आदान प्रदान<!-- Telecommunications and Information Exchange Between Systems --> * SC ७ - सॉफ्ट्वेयर और प्रणाली अभियाँत्रिकी<!-- Software and System Engineering --> * SC १७ - कार्ड्स और वैयक्तिक पहचान<!-- Cards and Personal Identification --> * [[SC22|SC २२]] - प्रोग्रामिंग भाषाएं, उनके वातावरण और प्रणाली सॉफ्ट्वेयर अन्तर्फलक<!-- Programming Languages, their Environments and Systems Software Interfaces --> * SC २३ - अपनेय डिजिटल भण्डारण, माध्यम, जो कि ऑप्टिकल अओर/या चुम्बकीय लेखन का प्रयोग करता है<!-- Removable Digital Storage Media Utilizing Optical and/or Magnetic Recording --> * SC २४ - कम्प्यूटर ग्राफ़िक्स और चित्र प्रक्रमण<!-- Computer Graphics and Image Processing --> * SC २५ - Interconnection of Information Technology Equipment * SC २७ - IT Security Techniques * SC २८ - Office Equipment * SC २९ - Coding of Audio, Picture, and Multimedia and Hypermedia Information * SC ३१ - Automatic Identification and Data Capture Techniques * SC ३२ - Data Management and Interchange * [[ISO/IEC JTC1/SC34|SC ३४]] - Document Description and Processing Languages * SC ३५ - User Interfaces * SC ३६ - Information Technology for Learning, Education, and Training * SC ३७ - [[Biometrics]] |} ISO/IEC JTC१ की सदस्यता बिलकुल व लगभग अपने दोनों मूल संगठनों की भांति ही प्रतिबंधित है। एक सदस्य या तो भागीदार (P) या प्रेक्षक (O) हो सकता है। दोनों में केवल प्रस्तावित मानकों एवं अन्य उत्पादों पर मतदान की क्षमता का ही भेद है। किसी सदस्य संस्था के लिए किसी या प्रत्येक उप-समिति पर स्तर/राय बनाए रखने की, कोई आवश्यकता नहीं है। यद्यपि यदा-कदा, परंतु नई परिअस्थितियों (SC ३७ जो कि २००२ में अनुमोदित हुई थी) से सामना करने हेतु उप-समितियाँ गठित की जा सकती हैं, या भंग भी की जा सकती हैं, यदि उनका कार्य क्षेत्र अब लागू नहीं है। == अंतर्राष्ट्रीय कार्यशाला समझौता प्रलेख == ISO/TS जैसे, अंतरराष्ट्रीय कार्यशाला समझौता अंतर्राष्ट्रीय कार्यशाला समझौता भी ISO का एक और शस्त्रागार है, जो कि उन क्षेत्रों में, जहाँ तकनीकी संरचना एवं निपुणता अभी नहीं पहुँची है; वहाँ मानकीकरण की आवश्यकताओं पर त्वरित प्रतिक्रिया उपलब्ध कराता है। यह उपयोगिता विश्वव्यापी तकनीकी अत्यावश्यकता को भरण करती है। == इन्हें भी देखें == * [[अन्तर्राष्ट्रीय मानकीकरण संगठन के सदस्य राष्ट्र|अन्तरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन में राष्ट्र]] * [[भारतीय मानक ब्यूरो]] (BIS) * [[अमेरिकी राष्ट्रीय मानक संस्थान|(ANSI)]] * [[ब्रिटिश मानक]] * [[यूरोपियन मानकीकरण समिति]] (CEN) * [[अन्तरराष्ट्रीय मानक वर्गीकरण]] * [[अन्तर्राष्ट्रीय विद्युततकनीकी आयोग|अन्तरराष्ट्रीय विद्युततकनीकी आयोग]] (IEC) and ISO/IEC standards. * [[अन्तर्राष्ट्रीय दूरसंचार संघ|अन्तरराष्ट्रीय दूरसंचार संघ]] (ITU) * [[ISO A4|आईएसओ ए४]] * [[ISO country code]] * [[ISO मानकों की सूची]] * [[अंतरराष्ट्रीय प्रत्यायन मंच]] * [[मानकीकरण]] * [[मानक संगठन]] * [[अन्तर्राष्ट्रीय नागर विमानन संगठन|अन्तरराष्ट्रीय नागर विमानन संगठन]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160520001844/http://www.vivacepanorama.com/international-organisation-for-standardisation/ अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन] * [https://web.archive.org/web/20080807163442/http://www.iso.org./ ISO's official website] (free access to the catalogue of standards only, not to the contents) * [https://web.archive.org/web/20181026005055/http://standards.iso.org/ittf/PubliclyAvailableStandards/index.html Publicly Available Standards] (free access to a small subset of the standards) * [https://web.archive.org/web/20080515120251/http://www.standardsglossary.com/ The ISO Standards Glossary] * [https://web.archive.org/web/20090105163230/http://jtc1.org/ ISO/IEC JTC1] * [https://web.archive.org/web/20131126055928/http://www.iso.org/iso/search/extendedsearchstandards.htm?formKeyword=&displayForm=true&published=true ISO Advanced search for standards and/or projects] (search engine by/on ISO) [[श्रेणी:ISO]] [[श्रेणी:ISO मानक]] [[श्रेणी:मानक संगठन]] [[श्रेणी:1947 में गठित संगठन]] hmeo2gxyog4s3hnhxf6dtg411gmhh2u राज ठाकरे 0 33539 6628363 6601808 2026-10-11T08:12:06Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628363 wikitext text/x-wiki {{Copyedit|date= जनवरी 2009}} {{Infobox Indian politician | name = राज ठाकरे | image = Raj Thackeray1.jpg | caption = मनसे अध्यक्ष श्री राज ठाकरे | birth_date = {{birth date and age|1968|06|14}} | birth_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | residence = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | party = [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] (2006 से) | religion = [[हिन्दु]] | spouse = शर्मिला ठाकरे | children = अमित ठाकरे<br>उर्वशी ठाकरे | alternate profession = [[कार्टूनिस्ट]], छायाकार, [[चित्रकार]]. | birth_name = स्वराज श्रीकांत ठाकरे | office = [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना के अध्यक्ष]] | term_start = 9 मार्च 2006 }} '''राज श्रीकांत ठाकरे''' (जन्म नाम '''स्वराज श्रीकांत ठाकरे'''; जन्म 14 जून 1968) [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] के संस्थापक अध्यक्ष हैं, जो [[भारत]] के [[महाराष्ट्र]] राज्य की एक क्षेत्रीय पार्टी है। वे [[शिवसेना]] के पूर्व प्रमुख [[बाल ठाकरे]] के भतीजे और महाराष्ट्र के पूर्व मुख्यमंत्री [[उद्धव ठाकरे]] के चचेरे भाई हैं। == निजी जीवन == 14 जून 1968 को राज ठाकरे का जन्म एक मराठी [[कायस्थ]] परिवार में<ref name="jans">{{Cite web |url=http://www.jansamachar.net/display.php3?id=&num=14801&lang=English |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306054232/http://www.jansamachar.net/display.php3?id=&num=14801&lang=English |archive-date=6 मार्च 2012 |url-status=live }}</ref> को पिता श्रीकांत केशव ठाकरे और माता कुंदा ठाकरे के यहां हुआ था और इनका नाम स्वररज ठाकरे रखा गया था। श्रीकांत ठाकरे शिवसेना प्रमुख बालासाहेब के छोटे भाई और राज की माता कुंदा ठाकरे बालासाहेब ठाकरे की पत्नी मीना ठाकरे की छोटी बहन हैं। राज ठाकरे के पिता श्रीकांत एक संगीतकार, कार्टूनिस्ट और [[उर्दू]] भाषा की शेरो शायरी में निपुण थे। उन्होंने कुछ मराठी फिल्में भी बनाई थी। राज की पत्नी शर्मिला, प्रसिद्ध मराठी रंगमंच/फिल्म अभिनेता, निर्माता और निर्देशक [[मोहन वाघ]] की बेटी हैं। उनका एक बेटा अमित ठाकरे और एक बेटी उर्वशी ठाकरे है। राज ठाकरे की स्कूली शिक्षा बाल मोहन विद्या मंदिर स्कूल में हुई जो उनके घर शिवाजी पार्क के नजदीक मध्य [[मुंबई]] के उपनगर [[दादर]] में था और बाद में स्नातक एक प्रतिष्ठित कालेज सर जे जे कॉलेज ऑफ आर्ट से किया था।<ref>http://ibnlive.in.com/news/tough-guy-thackeray-from-the-days-of-raj/58885-37.html{{Dead link|date=दिसंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> अपने पिता और चाचा की तरह राज एक प्रतिभाशाली चित्रकार और कार्टूनिस्ट भी हैं। उन्होंने [[वॉल्ट डिज्नी स्टूडियो]] के लिए काम करने की इच्छा व्यक्त की थी। जब राज ठाकरे से पूछा गया कि वे राजनीति में न होते तो क्या करते तो उन्होंने कहा "कॉलेज के दिनों में, मैं वॉल्ट डिज्नी स्टूडियो के साथ काम करना चाहता था। राजनीति में प्रवेश से पहले मैं कार्टून भी बनाता था। फिल्म बनाने का भी एक जुनून रहा है। मैं यही सब कर रहा होता।"<ref>http://www.apakistannews.com/raj-thakre-wanted-to-work-with-walt-disney-84833{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://newsx.com/story/30816 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327215621/http://newsx.com/story/30816 |archive-date=27 मार्च 2009 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.mumbaipluses.com/thaneplus/index.aspx?page=article&sectid=2&contentid=2009020120090202165023716e7fc947f&sectxslt=&comments=true&pageno=1 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 दिसंबर 2025 |archive-date=8 दिसंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208171605/http://www.mumbaipluses.com/thaneplus/index.aspx?page=article&sectid=2&contentid=2009020120090202165023716e7fc947f&sectxslt=&comments=true&pageno=1 |url-status=dead }}</ref> राज अपने चचेरे भाई [[उद्धव ठाकरे]] की तरह एक उत्सुक [[फोटोग्राफर]] भी हैं। राज ने अपने चाचा पर बाल 'केशव ठाकरे' शीर्षक से एक फोटो-जीवनी भी प्रकाशित की। {{Fact|date=दिसम्बर 2008}} == राजनीतिक कैरियर == [[चित्र:SHIVAJI PARK 3 MAY.jpg|right|200px|thumb|मुंबई के शिवाजी पार्क में अपनी रैली में भाग लेने वाले राज ठाकरे के समर्थक]] कभी शिवसेना के भावी नेता के रूप में देखे जानेवाले ठाकरे ने महाराष्ट्र में बाल ठाकरे की शिवसेना पार्टी के साथ अपना राजनीतिक जीवन शुरू कर दिया। 'कथित तौर पर बाल ठाकरे के बेटे उद्धव ठाकरे द्वारा दरकिनार किये जाने पर 9 मार्च 2006 को राज ठाकरे ने महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना (एम एन एस) का गठन किया।<ref>{{cite news|url=http://specials.rediff.com/news/2005/dec/01sld1.htm|title=Raj Thackeray: The tiger cub|date=1 दिसंबर 2005|publisher=[[रीडिफ]]|accessdate=3 जनवरी 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20051203061629/http://specials.rediff.com/news/2005/dec/01sld1.htm|archive-date=3 दिसंबर 2005|url-status=live}}</ref> शिवसैनिकों (शिवसेना के सदस्य), जिन्होंने राज के चचेरे भाई उद्धव ठाकरे (बाल ठाकरे के बेटे) के खिलाफ उनके नेतृत्व का समर्थन किया था, एम एन एस में शामिल हो गए। पार्टी ने स्थानीय मराठी भाषी (''मराठी मानुष'') के हित में एक छद्म विचारधारा को स्थापित किया। इसकी स्थापना के बाद से पार्टी द्वारा महाराष्ट्र में उत्तर भारतीयों पर राजनीतिक और शारीरिक तौर पर हमले किये गए। राज ने खुले तौर पर पर्यावरण के समर्थन में [[पुणे]] के विभिन्न पहाड़ी क्षेत्रों में नए शहरी विकास कार्यक्रमों की आलोचना की।<ref name="Shiv sainiks to protect hills: Raj Thackeray">{{cite news|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=43128|title=Shiv sainiks to protect hills: Raj Thackeray|date=फ़रवरी 07, 2003|publisher=Indian Express|accessdate=7 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327071422/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=43128|archive-date=27 मार्च 2009|url-status=dead}}</ref> 2003 में राज ने पूरे महाराष्ट्र में 76 [[लाख]] पेड़ लगाने की एक परियोजना शुरू की, लेकिन इसे कभी नहीं पूरा किया गया। 2009 में हुए चुनाव में उनकी पार्टी ने शिवसेना के बहुत बड़े मराठी वोटों को निगल लिया, इससे कांग्रेस - एन सी पी गठबंधन सत्ता में आई।<ref name="Why politicians don’t save trees">{{cite news|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=52334|title=Why politicians don’t save trees|date=मई 18, 2003|publisher=Indian Express|accessdate=7 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327071427/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=52334|archive-date=27 मार्च 2009|url-status=dead}}</ref> == महाराष्ट्र में ग्रामीण विकास == महाराष्ट्र में औद्योगिक और ग्रामीण विकास के लिए, 14 जून 1996 को राज ठाकरे ने आधिकारिक तौर पर ''शिव उद्योग सेना'' का गठन किया और इसके लिए कार्यकारी समिति भी नियुक्ति की। <ref name="shivudyogsena.org">{{Cite web |url=http://www.shivudyogsena.org/origin.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827182955/http://www.shivudyogsena.org/origin.htm |archive-date=27 अगस्त 2009 |url-status=dead }}</ref> उन्होंने मराठी युवकों को "स्वरोजगार" के लिए कर्ज भी दिए। <ref name="jans"/> इसी वर्ष उन्होंने भारत में पहली बार मुंबई के [[अंधेरी स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]] में [[माइकल जैक्सन]] संगीत कार्यक्रम का आयोजन किया। संगीत समारोह का उद्देश्य संगठन के लिए धन जुटाना था।<ref name="jans"/> <ref name="shivudyogsena.org"/> == विवाद == === 2008 में उत्तर भारतीयों के खिलाफ हिंसा === {{main|2008 महाराष्ट्र में उत्तर भारतीयों के खिलाफ हिंसा}} फरवरी 2008 में राज ठाकरे ने कथित उत्तर प्रदेश और बिहारी 'दादागिरी' के खिलाफ एम एन एस के ''आंदोलन'' का नेतृत्व किया। शिवाजी पार्क की एक रैली में राज ने चेतावनी दी, अगर मुंबई और महाराष्ट्र में इन लोगों की ''दादागिरी'' जारी रही तो उन्हें महानगर छोड़ने के लिए मजबूर कर दिया जाएगा। आश्चर्यजनक रूप से देश की दोनो राष्ट्रीय पार्टियों ने काँग्रेस और भारतीय जनता पार्टी उसकी इस गुन्डागर्दी पर मूक बनी रहीं<ref name="dadagiri">{{cite web|url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048753|title=Raj Thackeray dares Maharashtra govt on north Indians' stand|date=मई 03, 2008|publisher=[[NDTV]]|accessdate=6 जनवरी 2009|quote=Addressing a crowded public meeting at Shivaji Park in central Mumbai, the place where his uncle and Shiv Sena chief Bal Thackeray addresses his annual Dussehra rallies, Raj warned if the dadagiri of north Indians in Mumbai and Maharashtra continued, he would be compelled to make them leave the metropolis.|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327145243/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048753|archive-date=27 मार्च 2009|url-status=live}}</ref> सपा नेता [[अबू आज़मी]], लेकिन मीडिया के अनुसार, बहुत सारे लोगों के जख्मी होने और करोड़ों रुपए मूल्य की संपत्ति के नुकसान के बावजूद महज 15,000 रूपये जुर्माना अदा करने के बाद उन्हें छोड़ दिया गया। === किनी हत्या के मामले से बरी === जुलाई 1996 में पुणे के एक सिनेमा थिएटर में रमेश किनी मरा पाया गया था। किनी मध्य मुंबई में लक्ष्मीकांत शाह के एक खस्ताहाल मकान में किरायेदार था, मकान मालिक उसे घर से बाहर निकालने की कोशिश कर रहा था। यह शाह राज ठाकरे के बचपन का दोस्त हुआ करता था। आरोप है राज और उनके आदमियों ने रमेश का कत्ल घर खाली करवाने के लिए किया था। बाद में इस मामले की जांच [[केन्द्रीय अन्वेषण ब्यूरो|सी.बी.आई.]] से कराई गयी थी, लेकिन सी.बी.आई. ने इस मामले को आत्महत्या बता कर खारिज कर दिया।<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/news/1996/0209dili.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028081129/http://www.rediff.com/news/1996/0209dili.htm |archive-date=28 अक्तूबर 2009 |url-status=live }}</ref> === कोहिनूर मिल विवाद === 21 जुलाई 2005 को एक पांच एकड़ के जमीन पर कोहिनूर मिल नंबर 3 मुंबई के दादर में शिवसेना के पार्टी मुख्यालय, सेना भवन, के करीब सड़क के पार स्थित है, इसे राज और उन्मेष जोशी (महाराष्ट्र के पूर्व मुख्यमंत्री और पूर्व [[लोकसभा]] अध्यक्ष [[मनोहर जोशी]] के बेटे) ने 421 करोड़ रुपये में खरीदा था। [[राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी|राकाँपा]] नेता सचिन अहीर ने कोहिनूर मिल की जमीन की बिक्री को लेकर यह कह कर आपत्ति की कि इसके लिए चालीस कंपनियों ने बोली लगाईं थी, लेकिन उनमें से अभी तक केवल तीन को सूचीबद्ध किया गया। पारदर्शिता का अभाव होने की बात कह कर उन्होंने फिर से बोली की मांग की थी।<ref>{{Cite web |url=http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=214951 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327154316/http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=214951 |archive-date=27 मार्च 2009 |url-status=live }}</ref> === अमिताभ बच्चन के साथ टकराव === राज ठाकरे ने फिल्म स्टार [[अमिताभ बच्चन]] को महाराष्ट्र में उनकी फिल्मों के रिलीज पर प्रतिबंध लगाने की धमकी दी थी। <ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/news/2008/feb/02raj.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409185508/http://www.rediff.com/news/2008/feb/02raj.htm |archive-date=9 अप्रैल 2008 |url-status=live }}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20181212175407/http://manase.org/ एम एन एस पार्टी वेबसाइट] * [http://www.flickr.com/photos/17016195@N06/ राज ठाकरे की तस्वीरें] * [https://web.archive.org/web/20080328102851/http://www.expressindia.com/latest-news/Do-political-movements-need-to-obey-the-law-What-about-Advani-rath-yatra-Modis-Godhra-outrage/276266/ सुधींद्र कुलकर्णी की आलोचना को राज ठाकरे का "द इंडियन एक्सप्रेस" में जवाब ] * [https://web.archive.org/web/20090327211011/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080070973 राज को वश में करने के लिए नई कानूनी रणनीति] * [https://web.archive.org/web/20090327210721/http://sify.com/news/fullstory.php?id=14811453 भारतीयों ने मुंबई में एस एम एस के माध्यम से आक्रोश जाहिर किया ] * [https://web.archive.org/web/20081022183548/http://blogs.expressindia.com/showblogdetails.php?contentid=376147 राज ठाकरे का आतंकवाद] * [http://www.youtube.com/watch?v=JqExIABdnIk&amp;feature=related राज ठाकरे की यूट्यूब क्लिप] {{DEFAULTSORT:ठाकरे, राज}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1968 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:मराठी राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारतीय कार्टूनिस्ट]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दू]] [[श्रेणी:मराठी लोग]] 6e6ev83t4o1h1tzril6hcw0q09917pp बंगाल का इतिहास 0 33934 6628040 6627936 2026-10-10T13:23:44Z Mundhalia746 934684 6628040 wikitext text/x-wiki {{भारतीय इतिहास}} [[File:মহাস্থানগড় (39).jpg|thumb|alt=बंगाल में सबसे पुरानी शहरी बस्तियों में से एक, महास्तंगढ़ में शहर की दीवार के अवशेष, |बंगाल में सबसे पुरानी शहरी बस्तियों में से एक, महास्तंगढ़ में शहर की दीवार के अवशेष,]] [[भारत]] के प्रागैतिहासिक काल के इतिहास में भी '''[[बंगाल]]''' का विशिष्‍ट स्‍थान है। [[सिकंदर]] के आक्रमण के समय [[बंगाल]] में गंगारिदयी नाम का साम्राज्‍य था। गुप्‍त तथा मौर्य सम्राटों का बंगाल पर विशेष प्रभाव नहीं पड़ा। बाद में शशांक बंगाल नरेश बना। कहा जाता है कि उसने सातवीं शताब्‍दी के पूर्वार्द्ध में उत्तर-पूर्वी भारत में महत्‍वपूर्ण भूमिका निभाई। उनके बाद गोपाल ने सत्ता संभाली और पाल राजवंश की स्‍थापना की। पालों ने विशाल साम्राज्‍य खड़ा किया और चार शताब्‍दियों तक राज्‍य किया। पाल राजाओं के बाद बंगाल पर सेन राजवंश का अधिकार हुआ, जिसे दिल्‍ली के मुस्‍लिम शासकों ने परास्‍त किया। सोलहवीं शताब्‍दी में मुगलकाल के प्रारंभ से पहले बंगाल पर अनेक मुस्‍लमान राजाओं और सुल्तानों ने शासन किया। मुगलों के पश्‍चात् आधुनिक बंगाल का इतिहास यूरोपीय तथा अंग्रेजी व्‍यापारिक कंपनियों के आगमन से आरंभ होता है। सन् 1757 में [[प्लासी का युद्ध|प्‍लासी के युद्ध]] ने इतिहास की धारा को मोड़ दिया जब अंग्रेजों ने पहले-पहल बंगाल और भारत में अपने पांव जमाए। सन् 1905 में राजनीतिक लाभ के लिए अंग्रेजों ने [[बंगाल का विभाजन]] कर दिया लेकिन कांग्रेस के नेतृत्‍व में लोगों के बढ़ते हुए आक्रोश को देखते हुए 1911 में बंगाल को फिर से एक कर दिया गया। इससे स्‍वतंत्रता आंदोलन की ज्‍वाला और तेजी से भड़क उठी, जिसका पटाक्षेप 1947 में देश की आजादी और विभाजन के साथ हुआ। 1947 के बाद देशी रियासतों के विलय का काम शुरू हुआ और राज्‍य पुनर्गठन अधिनियम, 1956 की सिफारिशों के अनुसार पड़ोसी राज्‍यों के कुछ बांग्‍लाभाषी क्षेत्रों को भी [[पश्चिम बंगाल]] में मिला दिया गया। [[चित्र:Mahasthan inscription.jpg|ंright|thumb|300px|[[महास्थान शिलालेख]] : इसमें [[प्राकृत]] में [[ब्राह्मी लिपि]] में एक सासनादेश लिखा है। (तृतीय शताब्दी ईसापूर्व से भी पहले)]] ==बंगाली सत्ता की सूचना== बंगाली पहचान तब विकसित हुई जब [[शम्सुद्दीन इलियास शाह]] सन 1352 ख्रीस्ट अब्द में '''सतगांव, लखनौती और सोनार गांव''' को एकजुट करके ''सल्तनत -इ बङ्गलह سلطناتِ بنگلہ'' की स्थापना की।<ref>{{Cite web|url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9&chunk.id=d0e768&toc.id=d0e768&brand=ucpress|title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760|website=publishing.cdlib.org|access-date=24 Oct, 2022}}</ref> बाद में वह सल्तनत मुल्क-इ-बङ्गलह में बदल गई।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/52727562|title=Banglapedia : national encyclopedia of Bangladesh|date=2003|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|others=Sirajul Islam, Asiatic Society of Bangladesh|isbn=984-32-0576-6|location=Dhaka|oclc=52727562}}</ref> [[चित्र:Ruins of Somapura Mahavihara, May 2017 30.jpg|right|thumb|300px|[[सोमपुर महाविहार]] के भग्न अवशेष]] == बंगाल के स्वतंत्र बौद्ध व हिन्दू राजा == === [[पाल राजवंश|पाल वंश]] === * [[गोपाल प्रथम]] (750–774) * [[धर्मपाल]] (774–806) * [[देवपाल]] (806-845) * [[महेन्द्रपाल]] (845-860) * [[शूर पाल]] (860-872) * [[विग्रह पाल]] (872-873) * [[नारायण पाल]] (873-927) * [[राज्यो पाल]] (927-959) * [[गोपाल २]] (959-976) * [[विग्रह पाल २]] (976-977) * प्रथम [[महिपाल]] (977-1027) * [[नय पाल]] (1027-1043) * [[विग्रह पाल ३]] (1043-1070) * [[महिपाल २]] (1070-1071) * [[शूरपाल द्वितीय]] (1071-1072) * [[रामपाल]] (1072-1126) * [[कुमारपाल (पाल राजवंश)|कुमारपाल]] (1126-1128) * [[गोपाल ३]] (1128-1143) * [[मदनपाल]] (1143-1161) * [[गोविन्द पाल]] (1161-1165) === [[सेन राजवंश|सेन वंश]] === * [[हेमन्त सेन]] (१०९७) * [[विजय सेन]] (१०९७-११६०) * [[बल्लाल सेन]] (११६०-११७८) * [[लक्ष्मण सेन]] (११७८-१२०६) * [[विश्वरूप सेन]] (१२०६-१२२०) * [[केशव सेन]] (१२२०-१२५०) ==ख़िलजी वंश (बंगाल) (1204–1227/1231)== * [[बख़्तियार ख़िलजी]] (1204–1206) * [[मुहम्मद शिरान खिलजी]] (1206–1208) * [[इवाज़ खिलजी]] (1208–1210) * [[अली मर्दान खिलजी]] (1210–1212) * [[इवाज़ खिलजी]] (1212–1227) * [[अलाउद्दीन दौलत शाह खिलजी]] (1227–1230) * [[बलका खिलजी]] (1230–1231) ==[[ग़ुलाम वंश]] के आधीन बंगाल के गवर्नर (1227–1287)== * [[नासिरुद्दीन महमूद]] (1227–1229) * [[अलाउद्दीन जानी]] (1232–1233) * [[सैफुद्दीन ऐबक]] (1233–1236) * [[और खान ऐबक]] (1236) * [[तुग़रिल तुग़ान ख़ान]] (1236–1246) * [[तुग़लक़ तामर ख़ान]] (1246–1247) * [[मसूद जानी]] (1247–1251) * [[मलिक इख़्तियारुद्दीन युज़बक]] (1251–1257) * [[इज़्ज़ुद्दीन बलबन]] (1257–1259) * [[तातार ख़ान]] (1259–1268) * [[शेर ख़ान (बंगाल)]] (1268–1272) * [[अमीन ख़ान ऐतिगिन]] (1272) * [[तुग़रिल तुग़ान ख़ान]] (1272–1281) * [[नासिरुद्दीन बुग़रा ख़ान]] (1281–1287) ==[[गयासुद्दीन बलबन|बलबन]] घराना (1287–1324)== * [[नासिरुद्दीन बुगरा ख़ान]] (1287–1291) * [[रुक्नुद्दीन कैकाउस]] (1291–1300) * [[शम्सुद्दीन फ़िरोज़ शाह]] (1300–1322) * [[ग़ियासुद्दीन बहादुर शाह]] (1322–1324) ==[[तुग़लक़ राजवंश]] के आधीन बंगाल के गवर्नर (1324–1338)== '''[[सप्तग्राम|सतगाँव]]''' * बहराम ख़ान (1324–1328) * इज़्ज़ अल-दीन याह्या (1328–1338) '''[[सोनारगाँव]] * ग़ियासुद्दीन बहादुर शाह (1324–1328) * बहराम ख़ान (1328–1338) '''[[गौड़ (नगर)|लखनौती]]''' * क़दर ख़ान (1324–1340) ==[[सोनारगाँव]], [[सप्तग्राम|सतगाँव]] और [[गौड़ (नगर)|लखनौती]] के सुल्तान (1338–1352)== '''[[सोनारगाँव]] का मुबारक शाही वंश''' * फखरुद्दीन मुबारक शाह (1338–1349) * इख्तियारुद्दीन ग़ाज़ी शाह (1349–1352) '''[[गौड़ (नगर)|लखनौती]]''' * अलाउद्दीन अली शाह (13439–1342) '''[[सप्तग्राम|सतगाँव]] और 1342 के बाद लखनौती भी''' * शम्सुद्दीन इलियास शाह (1339–1352) == बंगाल के स्वाधीन सुल्तान == === [[इलियास शाही वंश]] (प्रथम पर्व) === * [[शम्सुद्दीन इलियास शाह]] (1342-1358) (1342 से पश्चिम बंगाल के लखनौति राज्य के सुलतान एवं 1352 से पूरे बंगाल के सुल्तान) * [[सिकंदर शाह|सिकंदर शाह प्रथम]] (1358-1390) * [[गियासुद्दीन आज़म शाह]] (1390-1410) * [[सैफ़ुद्दीन हमज़ा शाह]] (1419-1413) * [[शिहाबुद्दीन बायज़ीद शाह]] (1413-1414) * [[अलाउद्दीन फिरोज शाह प्रथम]] (1414-1415) === [[गणेश राजवंश]] === * [[राजा गणेश]] (1414-1415 एबं 1416-1418) * [[जलालुद्दीन मुहम्मद शाह]] (1415-1416 एबं 1418-1433) * [[शम्सुद्दीन अहमद शाह]] (1433-1436) === इलियास शाही वंश (द्बितीय पर्व) === * [[नासिरुद्दीन महमूद शाह प्रथम]] (1436-1459) * [[रुकनुद्दीन बारबक शाह]] (1459-1474) * [[शम्सुद्दीन यूसुफ़ शाह]] (1474-1481) * [[सिकंदर शाह द्बितीय]] (1481) * [[जलालुद्दीन फ़तेह शाह]] (1481-1487) === हब्शी वंश === * [[ग़ियासुद्दीन बारबक शाह द्वितीय]] (1487) * [[साइफुद्दीन फिरोज शाह तृतीय]] (1487-1490) * [[नासिरुद्दीन महमूद शाह द्बितीय]] (1490) * [[शम्सुद्दीन मुज़फ़्फ़र शाह]] (1490-1493) === हुसैन शाही वंश === * [[अलाउद्दीन हुसैन शाह]] (1493-1519) * [[नासिरुद्दीन नुसरत शाह]] (1519-1532) * [[अलाउद्दीन फिरोज शाह द्बितीय]] (1532-1533) * [[ग़ियासुद्दीन महमूद शाह]] (1533-1538) == [[सूरी साम्राज्य]] के आधीन बंगाल == * [[शेर शाह सूरी]] (1532-1538) === सूरी साम्राज्य के आधीन बंगाल के सूबेदार === * [[ख़िज़्र ख़ान सुरक]] (1538-1541) * [[काज़ी फ़ज़ीलत शेरशाही]] (1541-1545) * [[मुहम्मद खान सूर]] (1545-1553)<br> (बाद में शम्सुद्दीन मुहम्मद शाह) == बंगाल के स्वाधीन सुलतान == * [[शम्सुद्दीन मुहम्मद शाह]] (1553-1555) * [[ग़ियासुद्दीन बहादुर शाह द्वितीय]] (1555-1561) * [[ग़ियासुद्दीन जलाल शाह]] (1561-1563) * ग़ियासुद्दीन बहादुर शाह तृतीय (1563-1564) === कर्रानी वंश === * [[ताज ख़ान करानी|ताज खान कर्रानी]] (1564-1565) * [[सुलैमान ख़ान कर्रानी]] (1565-1572) * [[बायाजिद ख़ान कर्रानी]] (1572) * [[दाउद खान कर्रानी]] (1573-1575) == बंगाल के मुगल शासक == == बंगाल के मुगल सूबेदार == सूबेदार मुग़ल शासक के द्वारा नियुक्त किया गया प्रशासनिक अधिकारी होता था जो प्रायः राजघराने से सम्बंधित होता था और वह प्रायः दिल्ली में रहता था। दीवानी (राजस्व ) सम्बन्धी कार्य मुग़ल शासक द्वारा नियुक्त किया गया दीवान देखता था जो सूबेदार कि अनुपस्थिति में प्रशासनिक कार्य भी देखता था। १७०० ई. में औरंगजेब ने मुर्शीद्कुली खां को बंगाल का दीवान नियुक्त किया गया ,जो १७०७ ई.में औरंगजेब कि मृत्यु के बाद बंगाल का पहला नबाव बना। अतः यही से बंगाल में वंशानुगत शासन कि शुरुआत हुयी जो २३ जून १७५७ ई. को समाप्त हुयी और ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी का बंगाल पर अधिकार हुआ। ''' [[अकबर]] का शासनकाल''' * [[मुनीम ख़ान]] (1574-1575) * [[हुसैन क़ुली बेग]] (1575-1578) * [[मुज़फ़्फ़र ख़ान तुरबती]] (1579-1582) * [[मिर्ज़ा अज़ीज़ कोका]] (1582-1583) * [[वज़ीर ख़ान ताजिक]] (1583) * [[शहबाज़ ख़ान कम्बोह]] (1583-1585) * [[सादिक़ ख़ान सूबेदार]] (1585-1586) * [[शहबाज़ ख़ान कम्बोह]] (1586-1588) * [[सईद ख़ान]] (1588-1594) * [[राजा मान सिंह]] (1597-1606) '''[[जहाँगीर]] का शासनकाल''' * [[कुतुबुद्दीन कोका]] (1606-1607) * [[जहाँगीर कुली बेग]] (1607-1608) * [[इस्लाम खान चिश्ती]] (1608-1613) * [[कासिम खान चिश्ती]] (1613-1617) * [[इब्राहिम खान फतह-ए-जंग]] (1617-1624) * [[दाराब खान]] (1624-1625) * [[महाबत खां]] (1625-1626) * [[मुकर्रम खान]] (1626-1627) * [[फ़िदाई खान ]] (1627-1628) '''[[शाह जहाँ]] का शासनकाल''' * [[क़ासिम ख़ान जुवैनी]] (1628-1632) * [[मीर मुहम्मद बाक़िर]] (1632-1635) * [[मीर अब्दुस सलाम]] (1635-1639) * [[मिर्ज़ा शाह शुजा]] (1639-1647) (1652-1660) '''[[औरंगज़ेब]] का शासनकाल''' * [[मीर जुमला द्वितीय]] (1660-1663) * [[शाइस्ता ख़ान]] (1664-1678) * [[फ़िदाई ख़ान कोका]] (1678) * [[मोहम्मद आज़म शाह]] (1678-1679) * [[शाइस्ता ख़ान]] (1680-1688) * [[इब्राहिम ख़ान द्वितीय]] (1689-1697) * [[मिर्ज़ा अज़ीम-उश-शान]] (1697-1712) = [[बंगाल के नवाब]] = == [[बंगाल]] के नवाब == * [[मुर्शिद कुली खां|मुर्शिद कुलि जाफर खान]] १७१७-१७२७ * [[शुजा-उद-दीन मुहम्मद खान]] १७२७-१७३९ * [[सरफराज़ खान]] १७३९-१७४० * [[अलीवर्दी खान]] १७४०-१७५६ * [[सिराजुद्दौला]] १७५६-१७५७ == ब्रिटिश काल के नवाब == * [[मीर जाफ़र]] 1757-1760 * [[मीर कासिम]] 1760-1763 * मीरजाफर (द्बितीय बार) 1763-1765 ([[बक्सर का युद्ध]]) * [[नजीमुद्दीन अली खान]] 1765-1766 (अल्पवयस्क) * [[नजाबुत अली खान]] 1766-1770 * [[अशरफ अली खान]] (1770-1770) * [[मुबारक अली खान]] (1770-1793) * [[बाबर अली खान]] (1793-1810) * [[ज़ैनुल अबीदीन अली खान]] (1810-1821) * [[अहमद अली खान]] (1821-1824) * [[मुबारक अली खान द्वितीय]] (1824-1838) * [[मंसूर अली खान (बंगाल के नवाब)]] (1838-1880) == इन्हें भी देखें == * [[बंगभंग]] * [[बंगाल का पुनर्जागरण]] * [[बिहार का इतिहास]] * [[ओड़िशा का इतिहास]] * [[बांग्लादेश का इतिहास]] * [[बर्मा का इतिहास|म्यांमार का इतिहास]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20100301170527/http://www.historyofbengal.com/ A discussion group] * [https://web.archive.org/web/20101205224919/http://www.bengalweb.com/hist/ A systematic history] * [http://members.tripod.com/~tanmoy/bengal/ A short history] * [https://web.archive.org/web/20100308013728/http://www.kamat.com/kalranga/timeline/timeline.htm एक पृष्ट में भारत का इतिहास] [[श्रेणी:बंगाल]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:बंगाल का इतिहास]] d9j12sugk6eaxf1ea67yej3ysktypgy मरियम उज़-ज़मानी 0 35483 6628225 6619881 2026-10-11T03:10:39Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:विलय|विलय]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628225 wikitext text/x-wiki {{distinguish|जगत गोसाई}} {{विलय|जोधा बाई|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox royalty | title = {{noitalic|{{ubl| * मलिका-ए-[[हिन्दुस्तान]] * [[मुग़ल साम्राज्य]] की महारानी * [[आमेर]] की राजकुमारी }}}} | consort = yes | name = मरियम उज़-ज़मानी<br>{{nobold|{{unq|مریم الزمانی}}}} | moretext = | image = Jodhbai.jpg | caption = मुग़ल साम्राज्य की महारानी, मरियम-उज़-ज़मानी का चित्र | succession =[[मुग़ल साम्राज्य]] की महारानी-ए-आज़म | reign =६ फ़रवरी १५६२ _ १९ मई १६२३ | coronation = | birth_name = हरखा बाई | birth_date = {{circa|1543|10|01}} | birth_place = आमेर, [[जयपुर राज्य|आमेर राज्य]] | death_date = 19 मई 1623 | death_place = [[आगरा]],<ref name=Beveridge1909>{{cite book|title = The Tūzuk-i-Jahāngīrī or Memoirs of Jahāngīr, Volume 2|year=1909|publisher=Royal Asiatic Society, London|page=261|editor-first=Alexander|editor-last=Rogers|editor-first2= Henry|editor-last2=Beveridge}}</ref> [[आगरा सूबा]], मुग़ल साम्राज्य | spouse = {{Marriage|[[अकबर]]|1562|27 October 1605|end= d.}} | issue = {{plainlist| * फ़ातिमा बानो बेगम{{sfn|Lal|1980|p=133}}{{sfn|Prasad|1930|p=2}}{{sfn|Eraly|2000|p=171}} * हसन मिर्ज़ा{{sfn|Lal|1980|p=133}}{{sfn|Lal|1980|p=133}}<ref name="Department of Foreign Affairs 1905">{{cite book |author=Department of Foreign Affairs, India |title=References in the Press to the Visit of Their Royal Highnesses the Prince and Princess of Wales to India, 1905–06 |year=1905 |page=421 }}</ref> * हुसैन मिर्ज़ा{{sfn|Lal|1980|p=133}}{{sfn|Lal|1980|p=133}}<ref name="Department of Foreign Affairs 1905" /> * [[जहाँगीर]] }} | full name = वली-निमत मरियम-उज़-ज़मानी शाही बेगम<ref>{{cite book |last=Sujan Rai |first=Bhandari |title=Khulasat-ut-Tawarikh |editor-last=Hasan |editor-first=M. Zafar |year=1918 |page=374 }}</ref> | father = [[भारमल]] | mother = चंपावती [[सोलंकी]] | dynasty = {{plainlist| * [[कछवाहा]] * [[मुग़ल राजवंश]] }} | religion = [[हिन्दू धर्म]] | burial_place = {{flagicon|India}} [[मरियम उज़-ज़मानी का मक़बरा]], सिकंदरा, आगरा, [[भारत]] |predecessor=[[हमीदा बानो बेगम]]|successor=[[सलीहा बानो बेगम]]}} '''मरियम-उज़-ज़मानी''' ({{lit|मरियम/युग की करुणामयी}};<ref name=Mukhia2004>{{cite book |last=Mukhia|first=Harbans|title=India's Islamic Traditions, Islam in Kashmir (Fourteenth to Sixteenth Century)|date=2004|publisher=The Medieval History Journal|location=New Delhi|page=126}}</ref> 1543 – 19 मई 1623) तीसरे [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] सम्राट [[अकबर]] की [[प्रमुख पत्नी]] और प्रिय पत्नी तथा उनके उत्तराधिकारी [[जहाँगीर]] की [[राजमाता]] थीं।<ref name="Jahangir birth">{{blist|{{cite book|last1=Hindu Shah|first1=Muhammad Qasim|title=Gulshan-I-Ibrahimi|volume=2|date=1569–1612|page=143|url=https://archive.org/details/HistoryOfTheRiseOfTheMahomedanPowerInIndiaVolume1/HistoryOfTheRiseOfTheMahomedanPowerInIndia-Volume-1/page/n579/mode/2up?q=143|quote=Shortly after, the favourite sooltana, being then pregnant, on Wednesday the 17th of Rubbee-ool-Awul, in the year 997 was delivered of a son, who was called Sulim.|ref=none}}|{{Cite book|last=Mehta|first=Jaswant Lal|title=Advanced Study in the History of Medieval India|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|year=1900|isbn=978-81-207-1015-3|page=222|url=https://books.google.com/books?id=-TsMl0vSc0gC&pg=PG189|quote=Akbar was fascinated by the charm and accomplishments of his Rajput wife; he developed real love for her and raised her to the status of chief queen. ... Salim (later Jahangir), the heir to the throne, was born of this wedlock on 30th August 1569.|ref=none}}|{{cite book|last=Chaudhary|first=S. N. Roy|title=Restoration of Split Milk|publisher=Gyan Publishing House|year=2011|page=77|isbn=978-81-212-1046-1|quote=The mother of Jahangir was a pious Hindu princess, the most favourite queen of Akbar|ref=none}}|{{Cite book|last=Ahloowalia|first=B. S.|title=Invasion of the Genes: Genetic Heritage of India|publisher=Strategic Book Publishing|year=2009|page=130|isbn=978-1-60860-691-7|ref=none}}|{{harvnb|Lal|1980|p=322|ref=none}}|{{harvnb|Safdar|Khan|2021|p=186|ps=: "The most influential queen of the Mughal Emperor Akbar (1542–1605), and mother of Emperor Jahangir, was the beautiful Empress Mariam-uz- Zamani, commonly known as Jodha Bai ... Akbar allowed his favourite and most loved wife to build ships for trade and Haj pilgrims at the Khizri Darwaza on the River Ravi."|ref=none}}}}</ref> वह अकबर की सबसे प्रभावशाली पत्नी और [[मुग़ल साम्राज्य]] में सबसे लंबे समय तक सेवा करने वाली हिंदू महारानी थीं और उन्होंने तैंतालीस वर्षों तक यह पद संभाला।<ref name="SafdarKhan2021p186">{{harvnb|Safdar|Khan|2021|p=186|ps=: "The most influential queen of the Mughal Emperor Akbar (1542–1605), and mother of Emperor Jahangir, was the beautiful Empress Mariam-uz- Zamani, commonly known as Jodha Bai ... Akbar allowed his favourite and most loved wife to build ships for trade and Haj pilgrims at the Khizri Darwaza on the River Ravi."|ref=none}}</ref>{{sfn|Findly|1988|pp=229,233}} कच्छवाहा राजवंश की एक [[राजपूत]] राजकुमारी के रूप में जन्मी, वह [[जयपुर राज्य|आमेर]] के [[राजा भारमल]] की ज्येष्ठ पुत्री थीं और 1562 में [[मुग़ल साम्राज्य]] और आमेर के बीच राजनीतिक गठबंधन के तहत उनका विवाह अकबर से हुआ।<ref>{{cite book|last=Aftab|first=Tahera|title=Inscribing South Asian Muslim Women: An Annotated Bibliography & Research Guide|publisher=Brill Publishers|location=Leiden|year=2008|page=44}}</ref><ref name=":0">{{cite book|last=Chandra|first=Satish|title=Medieval India: From Sultanate to the Mughals|edition=Revised|publisher=Har-Anand Publications|location=New Delhi|year=2005|pages=111–112|isbn=978-81-241-1066-9}}</ref> यद्यपि लोकप्रिय संस्कृति में उन्हें व्यापक रूप से '''जोधा बाई''' के नाम से जाना जाता है, आधुनिक इतिहासकार इस नाम को एक ऐतिहासिक मिथ्या नाम मानते हैं और यह समकालीन मुग़ल इतिहास-वृत्तांतों में नहीं मिलता।{{sfn|Findly|1993}} अकबर की [[प्रमुख पत्नी]] और बाद में [[राजमाता]] के रूप में, मरियम-उज़-ज़मानी ने शाही हरम में सर्वोच्च पदों में से एक स्थान प्राप्त किया और अकबर तथा जहाँगीर, दोनों के शासनकाल में महत्वपूर्ण प्रभाव रखा।{{sfn|Mukherjee|2001|p=128}}{{sfn|Havell|1918|p=463}} वह उन कुछ मुग़ल महिलाओं में से एक थीं जिन्हें अपने नाम से शाही '''[[फ़रमान]]''' (राजकीय आदेश) जारी करने का असाधारण विशेषाधिकार प्राप्त था,<ref>{{cite book |last=Misra |first=Rekha |title=Women in Mughal India (1526–1748) |year=1967 |publisher=Munshiram Manoharlal |page=67}}</ref> और वह अभिलेखों में दर्ज पहली मुग़ल महिला थीं जिन्होंने अपने व्यापारिक बेड़े के माध्यम से विदेशों में व्यापार किया; ये जहाज़ हज यात्रियों को भी [[मक्का (शहर)]] ले जाते थे।{{sfn|Findly|1988|pp=227,232–233}}{{sfn|Mukherjee|2001|p=238}}<ref name="SafdarKhan2021p186"/> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजपूत साम्राज्य]] [[श्रेणी:अकबर]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य से सम्बन्धित स्त्रियाँ]] ksz3k6670x1iqy3jt85erpi1ybicrwt यूरोप में विश्व धरोहर स्थलों की सूची 0 36141 6628266 6604440 2026-10-11T06:06:18Z Kent Wang 952357 Jerónimos April 2009-4.jpg 6628266 wikitext text/x-wiki यह यूरोप में स्थित [[विश्व धरोहर स्थलों की सूची|यूनेस्को की विश्व धरोहर स्थलों]] की एक सूची है। तारांकन चिह्न (*) लगे स्थल, [[खतरे में विश्व धरोहर स्थलों की सूची]] में भी शामिल हैं। {{TOCright}} == दो या अधिक देशों के बीच साझा स्थल (11) == * [[बेल्जियम और फ्रांस के घंटाघर]] — [[#बेल्जियम|बेल्जियम]] और [[#फ्रांस|फ्रांस]] के बीच साझा धरोहर स्थलें। सार्वजनिक घंटाघरों या इमारतें जैसे की सभामण्डप आदि के अलावा इस सुची में अन्य: आवर लेडी का कैथेड्रल [नोट्रे-डेम], एंटवर्प; सेंट रंबॉल्ड्स टॉवर, मेचेलन; सेंट लियोनार्ड चर्च, ज़ॉटलियुव - फ्लैंडर्स, बेल्जियम में सभी तीन आदि शामिल है। * [[बिलवज़्काया पुश्चा राष्ट्रीय उद्यान]]/[[बिआलोविज़ा वन]] (1979, 1992) — बेलारूस और [[#पोलैंड|पोलैंड]] के बीच साझा। * एगटेलेक और स्लोवेंस्की कोर (स्लोवाक कर्स्ट) की गुफाएं (1995, 2000) — [[#हंगरी|हंगरी]] और [[#स्लोवाकिया|स्लोवाकिया]] के बीच साझा। * फेर्तो/नेउसेडलर्सी का सांस्कृतिक परिदृश्य (2001) — [[#हंगरी|हंगरी]] और [[#ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रिया]] के बीच साझा। * कौरोनियन स्पिट — [[#लिथुआनिया|लिथुआनिया]] और [[#यूरोपियन रूस|रूसी संघ]] के बीच साझा। * [[रोमन लाइम्स|रोमन साम्राज्य के सीमांत]]: [[लाइम जर्मनिकस|ऊपरी जर्मन और रावटियन लाइम्स]] और [[हार्डियन की दीवार]] — [[#जर्मनी|जर्मनी]] और [[#इंग्लैंड|यूनाइटेड किंगडम]] के बीच साझा। (ref.&nbsp;[https://web.archive.org/web/20181215174622/http://whc.unesco.org/en/list/430/multiple%3D1%26unique_number%3D499 whc.unesco.org ID 430bis]) * [[होगा कुस्टेन|उच्च तट]] और[[क्वारकें]] द्वीपसमूह — [[#स्वीडन|स्वीडन]] और [[#फिनलैंड|फिनलैंड]] के बीच साझा। * [[रोम]] के ऐतिहासिक केंद्र, ([[वैटिकन सिटी|वेटिकन सिटी]]) और [[दीवारों के बाहर सेंट पॉल का राजभवन]] — [[#धर्ममण्डल|धर्ममण्डल]] और [[इटली]] के बीच साझा। * [[मुस्कुएर पार्क]]/[[पार्क मुज़कोवस्की]] निस्से नदी के दोनों ओर — [[#जर्मनी|जर्मनी]] और [[#पोलैंड|पोलैंड]] के बीच साझा। * [[पायरेनीस]]/[[पिरिनोस]]: [[मोंटे पेरडीडो]]/[[मोंट पेर्दू]] (1997, 1999) — [[#फ्रांस|फ्रांस]] और [[#स्पेन|स्पेन]] के बीच साझा। * [[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] (2005) — [[#बेलारस|बेलारूस]], [[#एस्टोनिया|एस्टोनिया]], [[#फिनलैंड|फिनलैंड]], [[#लताविया|लताविया]], [[#लिथुआनिया|लिथुआनिया]], [[#मोल्दोवा|मोल्दोवा]], [[#नॉर्वे|नॉर्वे]], [[#स्वीडन|स्वीडन]], [[#यूरोपियन रूस|रूसी संघ]] और [[#यूक्रेन|यूक्रेन]] == देश अनुसार स्थलों की सूची == === [[अल्बानिया|अलबानिया]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=75% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Butrint, Albania.jpg|150px|]] ||[[बुत्रिन्ट]] ||1992 |बुत्रिन्ट, [[वोरो काउंटी]]<br/><small>{{coord|39|44|44|N|20|1|14|E|region:AL_type:landmark|name=Butrint}}</small> |570; iii (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र: Gjirokastra.jpg|150px|]] ||[[जीरोकेस्टर]] का संग्रहालय-नगर ||2005 |[[बेरत]], [[बेरत प्रांत]] और <br/>[[जीरोकेस्टर]], [[जीरोकेस्टर काउंटी]]<br/><small>{{coord|40|4|10|N|20|8|0|E|region:AL_type:landmark|name=Historic Centres of Berat and Gjirokastra}}</small> |569; iii, iv (सांस्कृतिक) | |} === [[अण्डोरा|अन्डोरा]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=75% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Refuge_perafita_andorra.jpg|150px|]] ||[[मैड्रियू-क्लेरोर-पैराफिटा घाटी]] ||2004 |एस्काल्डेस-एंगोर्डनी, अन्डोरा |v (सांस्कृतिक) | |} === [[आर्मीनिया]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=75% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Zvartnots img 6965.jpg|100px|]] ||वाघरशपत के कैथेड्रल और चर्च और ज़्वरत्नोट्स के पुरातत्व स्थल ||2000 ||अर्मावीर क्षेत्र <br/><small>{{coord|41|5|42|N|44|42|37|E|}}</small> ||1011; 2000; ii, iii (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Haghpat-Nshan.jpg|100px|]] ||[[हाघपत मठ|हाघपत]] और [[सानहिन]] के मठ ||1996 ||हाघपत और सानहिन गांव, लोरी क्षेत्र<br/><small>{{coord|40|9|33.5|N|44|17|42.5|E|}}</small> ||777; 1996; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Geghard lion cross reliefs-IMG 2562.JPG|100px|]] ||गेघार्ड के मठ और ऊपरी अज़ैट घाटी ||2000 ||गौत गांव के पास, कोतक क्षेत्र<br/><small>{{coord|40|9|32|N|44|47|48|E|}}</small> ||960; 2000; ii (सांस्कृतिक) | |- |} === [[ऑस्ट्रिया]]<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/at|title=ऑस्ट्रिया के विश्व धरोहर स्थल|publisher=[[युनेस्को|यूनेस्को]] आधिकारिक वेबसाइट|access-date=11 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411175738/https://whc.unesco.org/en/statesparties/at|archive-date=11 अप्रैल 2018|url-status=live}}</ref> === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:1906 - Salzburg - View from Mönchsberg.JPG|150px]] ||[[साल्ज़बर्ग|साल्ज़बोर्ग]] के ऐतिहासिक केंद्र ||1996 |[[साल्ज़बर्ग|साल्ज़बोर्ग]] |784; ii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Wien Schoenbrunn Rueckseite.jpg|150px|]] ||[[शनब्रन महल]] ||1996 |[[वियना]] |786; i, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Dachsteingosau.JPG|150px|]] ||[[हॉलस्टैट]]–[[डाखश्टाइन]] [[सल्ज़कामरगुत]] के सांस्कृतिक परिदृश्य ||1997 |[[सल्ज़कामरगुत]] |806; iii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Semmeringbahn um 1900.jpeg|150px|]] ||[[सिमरिंग रेलवे]] ||1998 |ग्लोग्ग्निट्ज़, सिमरिंग |785; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:GrazView-Kunsthaus.jpg|150px|]] ||[[ग्राज़]] के ऐतिहासिक केंद्र ||1999 |ग्राज़ |931; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Stift melk 001.jpg|150px|]] ||[[वाचौ]] के सांस्कृतिक परिदृश्य ||2000 |वाचौ |970; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Wien Staatsoper.jpg|150px|]] ||[[वियना]] के ऐतिहासिक केंद्र <sup>†</sup> ||2001 |[[वियना]] |1033; ii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Neusiedler See im Winter.jpg|150px|]] ||[[न्युसीडल झील]] ||2001 |[[बुर्गेनलैंड]] |772; v (सांस्कृतिक) | |} === [[अज़रबैजान]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Qobustan.jpg|150px|]] ||[[गोबस्तान राष्ट्रीय उद्यान]] ||2007 ||गरदाघ जिला और अबेहरॉन जिला ||1076; iii (प्राकृतिक) | |- |[[चित्र:Baku Skyline.JPG|150px|]] ||[[बाकू|बाकू दीवार वाला शहर]], [[पैलेस ऑफ द शिरवंश|शिरवंश पैलेस]] और [[मेडन टॉवर (बाकू)|मैडेन टॉवर]] ||2000 ||[[बाकू]] ||958; iv (सांस्कृतिक) | |} === [[बेलारूस|बेलारुस]] === {{Legend|#D0E7FF|* साझा स्थल|outline=silver}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Poland Bialowieza - BPN.jpg|150px|]] ||[[बिलवज़्काया पुश्चा राष्ट्रीय उद्यान]]* ||1979 |style="background-color: #D0E7FF" |ब्रेस्ट प्रांत और ग्रोडो प्रांत <br/>({{flag|पोलैंड}} के साथ साझा) <br/><small>{{coord|52|30|N|23|35|E|name=बिलवज़्काया पुश्चा राष्ट्रीय उद्यान}}</small> ||vii (प्राकृतिक) | |- |[[File:Мир (замок).jpg|150px]] ||[[मीर कैसल भवन-समूह]] ||2000 ||[[मीर, बेलारुस|मीर]], [[ग्रोडो प्रांत]] <br/><small>{{coord|53|27|4|N|26|28|22|E|type:landmark_region:BY|name=मीर कैसल भवन-समूह}}</small> ||ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Belarus-Niasvizh-Radziwill Castle-4.jpg|150px|]] ||[[नेसविज़्ह दुर्ग]] ||2005 ||[[नेसविज़्ह]], [[मिन्स्क प्रांत]] <br/><small>{{coord|53|13|22|N|26|41|29|E|type:landmark_region:BY|name=Architectural, Residential and Cultural Complex of the Radziwill Family at Nesvizh}}</small> |ii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Hammerfest, fuglenes, memoriale per l'arco geodetico di struve, misurato a partire da qui, colonna 02.jpg|150px|]] ||[[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]]* ||2005 |style="background-color: #D0E7FF" |ब्रेस्ट प्रांत और [[ग्रोडो प्रांत]] <br/>({{flag|एस्टोनिया}}, {{flag|फिनलैंड}}, {{flag|लातविया}}, <br/>{{flag|लिथुआनिया}}, {{flag|मोल्डोवा}}, {{flag|नॉर्वे}}, {{flag|रूस}}, <br/>{{flag|स्वीडन}} और {{flag|यूक्रेन}} के साथ साझा)<br/> <small>{{coord|52.160556|25.571389|format=dms|name=स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क (Leskovichi station point in Belarus)}}</small> <br/><small>{{coord|52.215278|25.553333|format=dms|name=स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क (Chekutsk station point in Belarus)}}</small> <br/><small>{{coord|52.289167|25.649444|format=dms|name=स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क (Ossovnitsa station point in Belarus)}}</small> <br/><small>{{coord|53.560278|24.869722|format=dms|name=स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क (Lopaty station point in Belarus)}}</small> <br/><small>{{coord|54.291389|26.045278|format=dms|name=स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क (Tupishki station point in Belarus)}}</small> |ii, iii, vi (सांस्कृतिक) | |} === [[बेल्जियम]] === {{Legend|#D0E7FF|* साझा स्थल|outline=silver}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:BeguinageTerHoyenGhent04.jpg|150px]] ||[[बेगुइनेज़]] ||1998 ||[[फ़्लैंडर्स]] |855; 1998; ii, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Grand place brussels_WQ3.jpg|150px]] ||[[ग्रैंड प्लेस]] ||1998 ||[[ब्रुसेल्स|ब्रुसेल्स शहर]], ब्रुसेल्स-राजधानी |857; 1998; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Houdeng-Goegnies JPG02.jpg|150px]] ||[[कैनाल डु सेन्टर के नाँव उत्थापक]] ||1998 ||[[हैनौत (प्रांत)]] <br/><small>{{coord|50|28|16|N|4|05|42|E|}}</small> ||856; 1998, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Belfort Brugge.jpg|150px]] |style="background:#D0E7FF;"|[[बेल्जियम और फ्रांस के घंटाघर]]* ||1999 ||बेल्जियम और उत्तरी फ्रांस |943; 1999, 2005 (विस्तारित); ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Bruggewasser.jpg|150px]] ||[[ब्रुग्ज]] के ऐतिहासिक केन्द्र ||2000 |[[ब्रुग्ज]], वेस्ट फ्लैंडर्स <br/><small>{{coord|51|13|N|3|14|E|}}</small> |996; 2000; ii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[File:Tassel House stairway.JPG|150px]] ||[[ब्रुसेल्स]] में [[विक्टर हॉर्टा]] के प्रमुख शहरी इमारत;<br/>(टेसल होटल, सॉल्वे होटेल, वैन एटवेल्डे होटल, <br/>और मैसन एंड एटेलियर हॉर्टा) ||2000 ||[[ब्रुसेल्स]] और सैंट-गिलेस, ब्रसेल्स-राजधानी ||1005; 2000; i, ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[File:Minières néolithiques de silex - Spiennes (1).jpg|150px]] || [[स्पेंनेस]] के निओलिथिक चमकीले पत्थर कि खान, [[मॉन्स]] ||2000 ||मॉन्स, हैनौत ||1006; 2000; i, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Tournai pan.jpg|150px]] ||[[टूर्नेय कैथेड्रल]], [[टूर्नेय]] ||2000 ||टूर्नेय, हैनौत ||1009; 2000; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[File:Bois du Cazier 2.jpg|150px]] |[[वालोनिया की प्रमुख खनन स्थल]] |2012 ||[[वालोनिया]] <br/><small>{{coord|50|26|07|N|3|50|18|E|}}</small> |1344; 2012; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Library_of_Plantin-Moretus_Museum_in_Antwerp.jpg|150px]] ||[[प्लांटिन-मोरटस संग्रहालय]] ||2000 ||[[एंटवर्प]] ||1185; 2005; ii, iii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- | ||[[स्टोक्लेट महल]] ||2009 ||वोलुवे-सेंट-पिएर्रे, ब्रसेल्स-राजधानी <br/><small>{{coord|50|50|07|N|4|24|58|E|}}</small> ||1298; 2009; i, ii (सांस्कृतिक) | |} === [[बॉस्निया और हर्ज़ेगोविना]] (3) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Stari Most22.jpg|150px]] ||[[स्टारी मोस्ट|मोस्टर के पुराने शहर का पुराना पुल क्षेत्र]] ||2005 ||[[मोस्टर]]<br/><small>{{Coord|43|20|13.56|N|17|48|53.46|E}}</small> ||946; vi (सांस्कृतिक) | |- |[[File:Visegrad_bridge_by_Klackalica.jpg|150px]] ||[[विसेग्राड]], का [[मेहमद पासा सोकोलोविच पुल]] ||2007 |[[विसेग्राड]]<br/><small>{{coord|43|46|56|N|19|17|16|E}}</small> |1260; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[File:Bosniangraves bosniska gravar februari 2007 stecak stecci3.jpg|150px]] |style="background:#D0E7FF;"|[[स्टेक्सी|स्टेक्सी मध्यकालीन समाधि-स्तंभ कब्रिस्तान]]* ||2016 ||रादीमलजा और अन्य 19 स्थलें |1504; iii, vi (सांस्कृतिक) | |} === [[बुल्गारिया]] (9) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Boyana Church.jpg|150px]] ||[[बोयाना चर्च]] ||1979 |[[सोफिया]] के बॉयना क्वार्टर <br/><small>{{coord|42|39|0|N|23|16|0|E |region:BG_type:landmark |name=बोयाना चर्च}}</small> |ii, iii (सांस्कृतिक) | |- | [[File:Caballero_de_Madara,_reserva_histórico-arqueológica_Nacional_de_Madara,_Bulgaria,_2016-05-27,_DD_39.jpg|150px]] ||[[मदारा राइडर]] ||1979 |पूर्वोत्तर बुल्गारिया में शूमेन के पूर्वी, मदरा के गांव निकट<br/><small>{{coord|43|43|0|N|25|58|0|E}}</small> |i, iii: (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Ivanovo kirche2.jpg|150px]] ||[[इवानोवो के शिलाखंडित चर्च]] ||1979 |इवानोवो गांव, डेन्यूब पर रास के दक्षिण में<br/><small>{{coord|43|43|0|N|25|58|0|E}}</small> |ii, iii: (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Reproduction of Thracian tomb 2.jpg|150px]] ||[[कज़ानलक के थ्रेसियन कब्र]] ||1979 |कज़ानलाक शहर के पास, मध्य बुल्गारिया<br/><small>{{coord|42|37|0|N|25|24|0|E}}</small> |:i,iii,iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Nessebar Pantocrator.jpg|150px]] ||प्राचीन शहर [[नासेबार]] ||1983 |काला सागर पर, बर्गास के उत्तर में,<br/>नासेबार का पुराना हिस्सा<br/><small>{{coord|42|39|22|N|27|43|48|E}}</small> |:iii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Pirin national park.jpg|150px]] ||[[पिरिन राष्ट्रीय उद्यान]] ||1983 ||बुल्गारिया के दक्षिण पश्चिम में [[पिरीन पर्वत]] के निकट<br/><small>{{coord|41|40|0|N|23|30|0|E}}</small> ||vii, viii, ix (प्राकृतिक) | |- | [[चित्र:Bulgarien 0905.JPG|150px]] ||[[रीला मठ]] ||1983 |सोफिया के दक्षिण में, उत्तर पश्चिमी रीला पहाड़ों के, रीला मठ प्रकृति पार्क में<br/><small>{{coord|42|7|0|N|23|24|0|E}}</small> |vi (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Srebarna-Lake.jpg|150px]] ||[[स्रबरना नेचर रिज़र्व]] ||1983 ||[[डेन्यूब नदी]] के दक्षिण में, उत्तर पूर्व बुल्गारिया के दक्षिणी डोब्रूजा में<br/><small>{{coord|44|6|51.98|N|27|4|41.02|E}}</small> ||x: (प्राकृतिक) | |- | [[चित्र:Sveshtari Thracian tomb Bulgaria IFB.JPG|150px]] ||[[सेवेशत्री की थ्रेशियन कब्र]] ||1985 |पूर्वोत्तर बुल्गारिया के राजग्राड में सेवशर्ती गांव के पास<br/><small>{{coord|43|40|0.01|N|26|40|0.01|E}}</small> ||i, iii (सांस्कृतिक) | |} === [[क्रोएशिया]] (7) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[File:Peristyle of Diocletian's Palace, Split (11908116224).jpg|150px]] ||[[डायोक्लेशियन महल|डायोक्लेशियन का महल]] के साथ [[स्प्लिट]] का ऐतिहासिक कॉम्प्लेक्स ||1979 ||[[स्प्लिट]],<br/><small>{{coord|43|30|30|N|16|26|24|E}}</small> ||ii, iii, iv, (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Dubrovnik-L04-1.jpg|150px]] ||[[डुब्रोवनिक]] का पुराना नगर ||1979, 1998 ||डुब्रोवनिक, |95; i, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:HR - Plitvice (Plitvička Jezera)1.JPG|150px]] ||[[प्लिटवाइस झील राष्ट्रीय उद्यान]] ||1979 ||प्लिटवीका जैज़ेरा,<br/><small>{{coord|44|52|50|N|15|36|58|E}}</small> ||98; vii, viii, ix (प्राकृतिक) | |- | [[चित्र:Croatia Porec Euphrasius Basilika BW 2014-10-08 10-43-24.jpg|150px]] ||[[पोरेक]] के ऐतिहासिक केंद्र में [[युफ्रेशियन बेसिलिका]] के एपिस्कोपल कॉम्प्लेक्स ||1997 ||पोरेक ||809; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Katedrála sv. Vavřince v Trogiru.JPG|150px]] ||[[ट्रोगिर]] का ऐतिहासिक नगर ||1997 ||ट्रोगिर <br/><small>{{coord|43|31|0.85|N|16|15|4.91|E|region:HR|display=inline,title}}</small> ||810; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[File:St. Jacobuskathedraal ; Sibenik.jpg|150px]] ||[[सिबेनिक]] का [[सिबेनिक कैथेड्रल|सेंट जेम्स का कैथेड्रल]] ||2000 ||सिबेनिक <br/><small>{{coord|43|44|8.38|N|15|53|20.93|E}}</small> ||963; i, ii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[File:Aerial image of the Stari Grad Plain (view from the southwest).jpg|150px]] ||[[स्टारी ग्राड मैदान]] ||2000 ||हवर ||1240; ii, iii, v (सांस्कृतिक) | |} === [[साइप्रस]] (3) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[File:Khirokitia1.jpg|150x150px|alt=Small white circular huts with flat roof.]] ||[[खिरोकिशिआ]] ||1998 |[[लार्नाका जिला]]<br/><small>{{coord|34|47|54|N|33|20|36|E}}</small> ||सांस्कृतिक:(Ii) (iii) (iv) | |- | [[चित्र:House of Aion, Paphos - Apollo and Marsyas Mosaic.jpg|150px]] ||[[पेफॉस]] ||1980 |पेफॉस जिला<br/><small>{{coord|34|45|30|N|32|24|20|E}}</small> |सांस्कृतिक:(Iii) (vi) | |- |[[File:Pedoulas Konstantin.jpg|150px]] ||[[ट्रोदोस क्षेत्र के चित्रित चर्च]] ||(1985, 2001) |ट्रोदोस पर्वत, लिमासोल और निकोसिया जिला<br/><small>{{coord|34|55|13|N|33|5|45|E}}</small> |सांस्कृतिक:(Iii) (vi) | |} <!--*[[Apostolos Andreas Monastery]] not according to the UNESCO website--> === [[चेक गणराज्य]] (12) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Cesky_Krumlov_01.jpg|100px]] ||[[चेस्की क्रमलोव]] का ऐतिहासिक केंद्र ||1992 |चेस्की क्रमलोव,दक्षिण बोहेमियन क्षेत्र<br/><small>{{coord|48|49|0|N|14|19|0|E}}</small> |617; 1992; iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Hradschin Prag.jpg|100px]] ||[[प्राग]] का ऐतिहासिक केंद्र ||1992 |प्राग<br/><small>{{coord|50|5|23|N|14|25|10|E|region:CZ_type:landmark |name=प्राग का ऐतिहासिक केंद्र}}</small> |616; 1992; ii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Telc - main square.jpg|100px]] ||[[टेल्च]] का ऐतिहासिक केंद्र ||1992 |टेल्च, विसोचिना क्षेत्र<br/><small>{{coord|49|10|59.988|N|15|27|0|E|}}</small> |621; 1992; i, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Zelená hora - poutní kostel.jpg|100px]]||[[ज़ेलेना होरा]] में [[नेपोमुक के सेंट जॉन का तीर्थयात्री चर्च]]||1994 |ज़ाद नाद साजावो, विसोचिना क्षेत्र<br/><small>{{coord|49|34|49|N|15|56|31|E}}</small> |690; 1994; iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Kutná Hora - pohled od Svaté Barbory.jpg|100px]]||[[कुटना होरा]]: ऐतिहासिक शहर केन्द्र||1995 |कुटना होरा, सेंट्रल बोहेमियन क्षेत्र<br/><small>{{coord|49|57|0|N|15|16|0|E|}}</small> |732; 1995; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Lednice castle.jpg|100px]] ||[[लेडनिस-वाल्टिस सांस्कृतिक परिदृश्य]] ||1996 ||[[दक्षिण मोरावियन क्षेत्र]] ||763; 1996; i, ii, iv (सांस्कृतिक) || |- | [[चित्र:Kromeriz, Marktpl, Schl.jpg|100px]] ||[[क्रोमिरीज़ दुर्ग|क्रोमिरीज़ आर्कबिशप महल]] ||1998 | [[क्रोमिरीज़]], [[ज़लिन प्रदेश]] | 860; 1998; ii, iv | |- | [[चित्र:Holašovice.jpg|100px]] ||[[होलासविस]] का ऐतिहासिक आरक्षित गांव ||1998 |[[दक्षिण बोहेमियाई क्षेत्र]] | 861; 1998; ii, iv | |- | [[चित्र:Litomyšl, Schloss.jpg|100px]] ||[[लिटोमैसल दुर्ग]] ||2000 |पार्दुबिस प्रदेश |901; 1999; ii, iv | |- | [[चित्र:Holy Trinity Column.jpg|100px]] ||[[ओलोमौक में पवित्र ट्रिनिटी कॉलम]] ||2000 |[[ओलोमौक]], [[ओलोमौक क्षेत्र]] |859; 2000; i, iv | |- | [[चित्र:Villa Tugendhat front.JPG|100px]] ||[[विला तुगेन्दाट]] ||2001 |[[ब्रनो]], [[दक्षिण मोरावियन क्षेत्र]] |1052; 2001; ii, iv | |- | [[चित्र:Třebíč Ghetto 'Entry'.jpg|100px]] ||[[ट्रेबिस में यहूदी क्वार्टर और सेंट प्रोकोपियस बेसिलिका]] ||2003 | [[ट्रेबिस]], [[विसोकिना क्षेत्र]] | 1078; 2003; ii, iii | |} === [[डेनमार्क]] (4) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Jelling_gr_kl_Stein.JPG|150px]] ||[[जेलिंग पत्थर|जेलिंग रूनिक पत्थर]] ||1994 |जेलिंग, वेजल नगर पालिका, दक्षिणी डेनमार्क |Iii, (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Roskilde_domkirke_west_fassade.jpg|150px]] ||[[रोस्किल्ड कैथेड्रल]] ||1995 |रोज़किल्डे, ज़ीलैंड क्षेत्र |सांस्कृतिक:(ii), (iv) | |- |[[चित्र:Helsingor Kronborg.jpg|150px]] ||[[क्रोंबोर्ग|क्रोंबोर्ग दुर्ग]] ||2000 |हेलसिंगिंग, राजधानी क्षेत्र, ज़ीलैंड |सांस्कृतिक:(Iv) | |- |[[चित्र:Ilulisat_Isfjord.jpg|100px]] ||[[लुलिसत आइसफॉर्ड]] |1996 |[[ग्रीनलैण्ड|ग्रीनलैंड]], डेनमार्क |प्राकृतिक:(vii), (viii) | |} === [[एस्टोनिया]] === {| class="wikitable" width=90% !width=6%| !width=76%| !width=8%| |- | [[चित्र:Tallinna vanalinn.jpg|100px]]||[[ताल्लिन]] के ऐतिहासिक केंद्र (पुराना शहर||1997 |- | [[चित्र:Hammerfest Meridianstein.jpg|100px]]||[[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] — [[#बेलारस|बेलारूस]], [[#एस्टोनिया|एस्टोनिया]], [[#फिनलैंड|फिनलैंड]], [[#लताविया|लताविया]], [[#लिथुआनिया|लिथुआनिया]], [[#मोल्दोवा|मोल्दोवा]], [[#नॉर्वे|नॉर्वे]], [[#स्वीडन|स्वीडन]], [[#यूरोपियन रूस|रूसी संघ]] और [[#यूक्रेन|यूक्रेन]] के साथ साझा||2005 |} === [[फ़िनलैण्ड|फ़िनलैंड]] (7) === {| class="wikitable" width=90% !width=6%| !width=76%| !width=8%| |- |[[चित्र:Suomenlinna.jpg|100px]] ||[[हेलसिंकी]] के पास, [[सुमेनलिन्ना]] का किला ||1991 |- |[[चित्र:Rauma Finland Helsingintori 20051225.jpg|100px]] ||[[ओल्ड राउमा]], [[राउमा]] के लकड़ी के शहर के केंद्र ||1991 |- |[[चित्र:Petäjävesi Old Church from south.JPG|100px]] ||[[पेटजावेसी पुराना चर्च]] ||1994 |- |[[चित्र:Verla.JPG|100px]] ||जाला का [[वेरला]] ग्राउंडवुड और बोर्ड मिल ||1996 |- |[[चित्र:Sammallahdenmaki.jpg|100px]] ||[[लप्पी]] में [[सम्मल्लाहडेनमकी]] की कांस्य युगीन कब्र स्थल ||1999 |- |[[चित्र:Kvarken.png|100px]] ||[[हेगा कुस्तेन|उच्च तट]] और [[क्वार्केन]] द्वीपसमूह — [[#स्वीडन|स्वीडन]] के साथ साझा ||2000, 2006 |- |[[चित्र:Hammerfest Meridianstein.jpg|100px]] ||[[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] — [[#बेलारस|बेलारूस]], [[#एस्टोनिया|एस्टोनिया]], [[#फिनलैंड|फिनलैंड]], [[#लताविया|लताविया]], [[#लिथुआनिया|लिथुआनिया]], [[#मोल्दोवा|मोल्दोवा]], [[#नॉर्वे|नॉर्वे]], [[#स्वीडन|स्वीडन]], [[#यूरोपियन रूस|रूसी संघ]] और [[#यूक्रेन|यूक्रेन]] के साथ साझा ||2005 |} === [[फ़्रान्स|फ़्रांस]] (31) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Chartres 1.jpg|100px|]] ||[[चार्टर्स कैथेड्रल]] ||1979 |[[सेंटर-वैल दे लोयर]] |1979, 81; सांस्कृतिक | |- |[[चित्र:Lascaux2.jpg|100px]] ||[[वेजेरे घाटी]] की प्रागैतिहासिक स्थलें और [[लैसकॉक्स|सजाए गए सुंदर चित्रमयकन्दरा]] ||1979 |[[नॉवेले एक्विटाइन]] |1979, 85; सांस्कृतिक | |- |[[चित्र:200506 - Mont Saint-Michel 02.JPG|100px]] ||[[ले मॉन्ट-सेंट-मिशेल]] और इसकी खाड़ी ||1979 | | | |- |[[चित्र:Versailles Garden.jpg|100px]] ||[[पैलेस ऑफ़ वर्सेलिस|वर्सेलिस के महल और उद्यान]] ||1979 | | | |- |[[चित्र:Vezelay Ste Madeleine Westfassade.jpg|100px]] ||[[वेज़ेले एबे|वेज़ेले, चर्च और पहाड़ी]] ||1979 | | | |- |[[चित्र:Amiens-cathédrale.jpg|100px]] ||[[एमियंस कैथेड्रल]] ||1981 | | | |- |[[चित्र:Abbaye de Fontenay-EgliseBatiments.jpg|100px]] ||[[सिस्टर्सन्स]] [[ऐबी ऑफ़ फोन्टेन]] ||1981 | | | |- |[[चित्र:Fontainebleau 119.jpg|100px]] ||[[फ़ॉन्टाइनेब्लू का महल|फ़ॉन्टाइनेब्लू के महल और उद्यान]] ||1981 | | | |- |[[चित्र:Amphitheatre Arles.jpg|100px]] ||[[अर्ल्स]] के रोमन और रोमनस्क स्मारक ||1981 | | | |- |[[चित्र:Theatre-antique vue-generale-sud.jpg|100px]] ||रोमन रंगमंच और इसके आसपास के क्षेत्र और ऑरेंज का [[विजय स्मारक]] ||1981 | | | |- |[[चित्र:Koenigliche Saline in Arc-et-Senans Bild1 800px.jpg|100px]] ||[[आर्क-एट-सेनान का रॉयल साल्टवर्क्स]] ||1982 | | | |- |[[चित्र:Corse-04860-calanche de Piana-château fort.jpg|100px]] ||केप गिरोलटा, केप पोर्टो, स्कैंडोला नेचर रिजर्व और पियाना कैलंच, [[कोर्सिका]] ||1983 | | | |- |[[चित्र:Meister von Saint-Savin-sur-Gartempe 001.jpg|100px]] ||[[सेंट-साविन-सुर-गार्टमेपे का एबी चर्च]] ||1983 | | | |- |[[चित्र:Nancy Place Stanislas BW 2015-07-18 13-49-20 1.jpg|100px]] ||[[नांसी]] के [[प्लेस स्टेनिस्लस]], प्लेस दे ला कैरिएर, और प्लेस दे एलायंस ||1983 | | | |- |[[चित्र:Pont du Gard 2006.jpg|100px]] ||[[पोंट डू गार्ड]], [[रोमन साम्राज्य|रोमन]] [[जलवाही सेतु]] ||1983 | | | |- |[[चित्र:Absolute ponts couverts 02.jpg|100px]] ||[[स्ट्रासबर्ग]]–[[ग्रांड आइल, स्ट्रैसबर्ग|ग्रांड आइल]] ||1988 | | | |- |[[चित्र:Facade de la Cathédrale de Reims - Avenue libergier.jpg|100px]] ||[[रीम्स कैथेड्रल]]: पूर्व [[सेंट-रेमी का एबी]] और [[टाऊ का महल]], [[रिम्स]] ||1991 | | | |- |[[चित्र:Aftnn The Seine from the Eiffel Tower.jpg|100px]] ||[[पेरिस|पैरिस]], [[सीन नदी|सीन नदी का किनारा]] ||1991 | | | |- |[[चित्र:Bourges Cathedral exterior 004.JPG|100px]] ||[[बोर्गेस कैथेड्रल]] ||1992 | | | |- |[[चित्र:Die Brücke von Avignon.JPG|100px]] ||[[अविगनोन]] का ऐतिहासिक केंद्र ||1995 | | | |- |[[चित्र:Bridge over Canal du Midi.jpg|100px]] ||[[कैनाल दु मिडी]] ||1996 | | | |- |[[चित्र:Carcassonne JPG01.jpg|100px]] ||[[कारकैसन]] का ऐतिहासिक किलाबन्द शहर ||1997 | | | |- |[[चित्र:Pirineo Ordesa 3.jpg|100px]] ||[[पायरेनीस]]/पिरिनोस: मोंटे पेरडीडो/[[मोंट पेर्दू]] — फ्रांस और स्पेन के बीच साझा। ||1997, 1999 | | | |- |[[चित्र:Hotel-dieu lyon fourviere.jpg|100px]] ||[[ल्यों]] के ऐतिहासिक स्थल ||1998 | | | |- |[[चित्र:Poitiers notre dame5.JPG|100px]] ||[[फ्रांस में सैंटियागो दे कंपोस्टेला के मार्गों की विश्व विरासत स्थल|फ्रांस में सैंटियागो दे कंपोस्टेला के मार्ग]] ||1998 | | | |- |[[चित्र:Cloitre cordeliers st emilion01.JPG|100px]] ||[[सेंट-एमिलियन]] का क्षेत्राधिकार ||1999 | | | |- |[[चित्र:Cher spiegelbeeld.jpg|100px]] ||[[लवार घाटी|सुली सुर लवार और चालोंनेस सुर लवार के बीच स्थित लवार घाटी]] ||2000 | | | |- |[[चित्र:Provins10.jpg|100px]] ||[[प्रोविंस]], मध्ययुगीन मेले का शहर ||2001 | | | |- |[[चित्र:Beffroi de Loos (3).JPG|100px]] ||[[बेल्जियम और फ्रांस के घंटाघर]] — बेल्जियम और फ्रांस के बीच साझा धरोहर स्थलें। ||(1999), 2005 | | | |- |[[चित्र:Le Havre Vue Plage 14 07 2005.jpg|100px]] ||[[ल हावरे]], [[ऑगस्ट पेरेट]] द्वारा पुनर्निर्मित शहर ||2005 | | | |- |[[चित्र:Bordeaux view from tower Pey Berland.png|100px]] ||[[बोर्दो]] का शहर ||2007 | | | |} === [[जॉर्जिया (देश)|जॉर्जिया]] (3) === {| class="wikitable" width=90% !width=6%| !width=76%| !width=8%| |- | [[चित्र:Bagrati cathedral, georgia.jpg|100px]]<br />[[चित्र:Kutaisi gelati.jpg|100px]] ||कुटैसी और जेलसी मठ में बागर्टी कैथेड्रल||1994 |- | [[चित्र:Sweticxoveli.jpg|100px]]||मत्शेता के ऐतिहासिक स्मारक ||1994 |- | [[चित्र:Svanetiskt torn.jpg|100px]] ||ऊपरी [[स्वनेती]]||1996 |} === [[जर्मनी]] (32) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Aachener Dom BW 2016-07-09 16-20-40.jpg|100px|]] ||[[आचेन कैथेड्रल]] ||1978 | | | |- |[[चित्र:Speyerer Dom Altrheinschleife.jpg|100px]] ||[[स्पीयर कैथेड्रल]] ||1981 | | | |- ||[[चित्र:2004-06-27-Germany-Wuerzburg-Lutz Marten-Residenz side view 1.jpg|100px]] |[[वुर्जबर्ग निवास]],प्रांगण उद्यान और निवास स्क्वायर के साथ ||1981 | | | |- |[[चित्र:Wies eingang.jpg|100px]] ||[[वीस चर्च|वीस]] का तीर्थ चर्च ||1983 | | | |- |[[चित्र:Augustusburg c.JPG|100px]] ||ब्रूल, ([[राइनलैन्ड]]) का [[ऑगस्टसबर्ग और फाल्कनलस्ट महल]] ||1984 | | | |- |[[चित्र:Hildesheim Cathedral.South.Tower.JPG|100px]] ||[[हिल्डशेइम]] का [[सेंट मैरी कैथेड्रल]] और [[सेंट माइकल चर्च]] ||1985 | | | |- |[[चित्र:Trier Porta Nigra BW 1.JPG|100px]] ||[[ट्रीअर]], जर्मनी का सबसे पुराना शहर, 9 स्मारक ||1986 | | | |- |[[चित्र:Lübeck Holstentor.jpg|100px]] ||[[ल्यूबेक]] का [[हंसियाटिक लीग|हंसियाटिक नगर]] ||1987 | | | |- |[[चित्र:Ostteil Sanssouci.jpg|100px]] ||[[पॉट्सडैम और बर्लिन के महल और उद्यान]] (ताला [[संस्सौची]] सहित) ||1990, 1992, 1999 | | | |- |[[चित्र:Lorsch.jpg|100px|]] ||[[लोर्श एबे|लोर्श के एबी और अल्टेनमुन्स्टर]] ||1991 | | | |- |[[चित्र:Goslar kaiserpfalz.jpg|100px]] ||[[रमेल्सबर्ग]] की खदान और [[गोस्लर]] का ऐतिहासिक नगर ||1992 | | | |- |[[चित्र:Bamberger Dom BW 6.JPG|100px]] ||[[बैम्बर्ग]] का नगर ||1993 | | | |- |[[चित्र:KlosterMaulbronnBrunnenhausInnen.jpg|100px]] ||[[मौलब्रॉन मठ]] ||1993 | | | |- |[[चित्र:Quedlinburg Schlossberg.jpg|100px]] ||कॉलेजिएट चर्च,[[कुडलिनबर्ग]] दुर्ग और पुराना शहर ||1994 | | | |- |[[चित्र:VH Hochofen1 pano.jpg|100px]] ||[[वोल्क्लिंगेन आयरनवर्क्स]] ||1994 | | | |- |[[चित्र:Grube Messel fg04.jpg|100px]] ||[[मेस्सेल पिट]] [[जीवाश्म]] स्थल ||1995 | | | |- |[[चित्र:Bauhaus.JPG|100px]] ||[[वाइमर]] और [[डेसौ]] की [[बोहौस]] और इसके स्थल ||1996 | | | |- |[[चित्र:Cologne Cathedral.jpg|100px]] ||[[कोलोन कैथेड्रल]] ||1996 | | | |- |[[चित्र:Stadtkirche Wittenberg.JPG|100px]] ||[[इस्लेबेन]] और [[विटनबर्ग]] के [[मार्टिन लुथर|लूथर मेमोरियल]] ||1996 | | | |- |[[चित्र:Markt Weimar.jpg|100px]] ||शास्त्रीय [[वाइमर]] ||1998 | | | |- |[[चित्र:Bodemuseum.jpg|100px]] ||[[संग्रहालय द्वीप]] ''(मुसुमसिंसेल),'' [[बर्लिन]] ||1999 | | | |- |[[चित्र:Wartburg Eisenach DSCN3512.jpg|100px]] ||[[वार्टबर्ग|वार्टबर्ग किला]] ||1999 | | | |- |[[चित्र:Riesigk.jpg|100px]] ||[[डेसौ-वोरलिट्ज गार्डन क्षेत्र]] ||2000 | | | |- |[[चित्र:StGeorgReichenau-pjt.jpg|100px]] || [[रेइचेनॉ द्वीप|रेइचेनॉ द्वीप के मठ]] ||2000 | | | |- |[[चित्र:ZecheZollverein.jpg|100px]] ||[[ज़ोलवेरिन कोयला खान औद्योगिक परिसर]] ||2001 ||[[एस्सेन|एस्सेन, जर्मनी]] |सांस्कृतिक:(ii), (iii) | |- |[[चित्र:Stralsund St Nikolai.jpg|100px]] ||[[स्ट्रॉलसंड]] और [[विस्मर]] के ऐतिहासिक केंद्र ||2002 |[[मेक्क्लेंबुर्ग]], जर्मनी |2002: (ii), (iv) सांस्कृतिक | |- |[[चित्र:Mittelrhein Burg Katz.jpg|100px]] ||[[राइन जॉर्ज|ऊपरी मध्य राइन घाटी]] ||2002 |[[राइनलैन्ड]], जर्मनी |2002:(ii), (iv), (v) सांस्कृतिक | |- |[[चित्र:Bremen-rathaus-dom-buergerschaft.jpg|100px]] ||ब्रेमेन बाजार चौक में स्थित [[ब्रेमेन सिटी हॉल|सिटी हॉल]] और [[ब्रेमेन रोलैंड|रोलैंड]] ||2004 |[[ब्रेमेन]], जर्मनी |सांस्कृतिक:(iii), (iv), (vi) | |- |[[चित्र:Dresden2.jpg|100px]] ||[[ड्रेस्डेन एल्बे घाटी]]* ||2004 |[[सैक्सोनी]], जर्मनी |सांस्कृतिक:(ii), (iii),(iv), (v) |वाल्डस्क्लोस्चेन पुल के निर्माण के बाद स्थल को सूची से हटा दिया गया है। |- |[[चित्र:Park Muzakowski5.jpg|100px]] ||[[मुस्काउ उद्यान]] [[लुसैटियन नीइस|नीइस नदी]] के दोनों किनारों पर — [[#पोलैंड|पोलैंड]] के साथ साझा, जिसे वहाँ [[पार्क मुजाकोव्स्की]] के नाम से जाना जाता है। ||2004 |ऊपरी लुसैटिया, जर्मनी; पोलैंड |सांस्कृतिक:(i), (iv) | |- |[[चित्र:Saalburg.jpg|100px]] ||[[रोमन लाइम्स|रोमन साम्राज्य के सीमांत]]: [[#इंग्लैण्ड|युनाइटेड किंगडम]] के साथ साझा। ||2005 |जर्मनी, इंग्लैण्ड |सांस्कृतिक:(ii), (iii), (iv) | |- |[[चित्र:Regensburg 08 2006 2.jpg|100px]] ||स्टडैमोफ के साथ [[रेगेन्सबुर्ग]] का पुराना शहर ||2006 |रेगेन्सबुर्ग, जर्मनी |(ii), (iii), (iv) सांस्कृतिक | |} === [[यूनान]] (18) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" width=35% | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" width=25%| अवस्थिति ! scope="col" width=20%| [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Bassai Temple Of Apollo Detail.jpg|100px]] ||[[बास्सै|बास्सै का अपोलो का मंदिर]] ||1986 |[[बास्सै]], [[मेस्सेनिआ]] [[पेलोपोनीज़ प्रदेश]]<br />{{coord|37.429722|21.900278|name=बास्सै}} |392; 1986; i, ii, iii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Acropolis of Athens 01361.JPG|100px]] ||[[एथेन्स का दुर्ग]] || 1987 |[[एथेंस]], [[अटिका]]<br />{{coord|37.97|23.73|name=Acropolis of Athens}} |404; 1987; i, ii, iii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Greece Delphi Tholos.jpg|100px]] ||[[डेल्फी]] की पुरातात्विक स्थल ||1987 |[[फोसिस]],[[मध्य ग्रीस क्षेत्र]]<br />{{coord|38.48|22.5|name=डेल्फी की पुरातात्विक स्थल}} |393; 1987;i, ii, iii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Theater of Epidaurus 1.jpg|100px]] ||[[एपिडौरुस]] की पुरातात्विक स्थल ||1988 |एपिडौरुस,[[पेलोपोनीज़ प्रदेश]]<br />{{coord|37.633333|23.133333|name=एपिडौरुस}} |491; 1988; i, ii, iii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:PorteDeRhodesGrece010906.JPG|100px]] ||[[रोड्स]] का मध्ययुगीन शहर ||1988 |रोड्स, [[दक्षिण एजियन]]<br />{{coord|36.433333|28.216667|name=रोड्स}} |493; 1988;ii, iv, v (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Meteora Greece 2006.JPG|100px]] ||[[मेटेओरा]] ||1988 |[[कलाबका]] के पास, [[थेसली]]<br />{{coord|39.714167|21.631111|name=मेटेओरा}} |455; 1988;i, ii, iv, v, vii | |- | [[चित्र:Athos-simonos-petra.jpg|100px]] ||[[एथोस पर्वत]] ||1988 |उत्तरपूर्वी ग्रीस, <br />{{coord|40.157222|24.326389|name=एथोस पर्वत}} |454; 1988; i, ii, iv, v, vi, vii | |- | [[चित्र:Thessaloniki-Arch of Galerius (eastern face).jpg|100px]] ||[[थेसालोनिकी के पैलिओक्रिस्चियन और बैजन्टाईन स्मारक]] ||1988 |[[थेसालोनिकी]], [[केंद्रीय मैसेडोनिया क्षेत्र]]<br />{{coord|40.65|22.9}} |456; 1988; i, ii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Olympos.jpg|100px]] ||[[ओलिम्पिया]] के पुरातात्विक स्थल ||1989 |[[एलिस रीजनल यूनिट|एलिस]], [[पश्चिमी ग्रीस क्षेत्र]]<br />{{coord|37.64|21.67|name=ओलिम्पिया के पुरातात्विक स्थल}} |517; 1989; i, ii, iii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Mistra 7.jpg|100px]] ||[[मिस्ट्रस|मिस्ट्रस के पुरातात्विक स्थल]] ||1989 |[[लकोनिआ]], [[पेलोपोनीज़ प्रदेश]]<br />{{coord|37.08|22.37|name=मिस्ट्रस के पुरातात्विक स्थल}} |511; 1989;ii, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:House of Cleopatra, Delos.jpg|100px]] ||[[डेलोस]] के द्वीप ||1990 |[[सिक्लेडिस]], [[दक्षिण एजियन]]<br />{{coord|37.39|25.16|name=डेलोस}} |530; 1990; ii, iii, iv, vi | |- | [[File:20090803 hosiosloukas12.jpg|100px]] [[File:Gotic Dafni.jpg|100px]] [[File:Nea Moni - buildings.JPG|100px]] ||[[चिओस]] के [[डेफनी मठ]], [[होसिओस लोकास]] का मठ<br />और [[चिओस के नीआ मोनी|नीआ मोनी]] का मठ ||1990 |होसिओस लोकास: [[डिस्टोमो]], [[बोएशिया]]<br />{{coord|38.394722|22.746667}}<br>डेफनी मठ: [[चैडारी]], [[अटिका]]<br />{{coord|38.013056|23.635833}}<br>नीआ मोनी: [[चिओस]], [[उत्तरी एजियन क्षेत्र]]<br />{{coord|38.373906|26.055739}} |537; 1990; i, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Heraion of Samos (Greece), the only standing column.jpg|100px]] ||[[समोस]] का [[पायथागोरियन]] और [[समोस का हेरायन|हेरायन]] ||1992 |समोस, [[उत्तरी एजियन क्षेत्र]] <br />{{coord|37.701208|26.868783}} |595; 1992; ii, iii | |- | [[चित्र:Vergina2.jpg|100px]] ||एगाई की पुरातात्विक स्थल (आधुनिक नाम [[वर्जिना]]) ||1996 |[[इमाथिया]] [[केंद्रीय मैसेडोनिया क्षेत्र]]<br />{{coord|40.47|22.43|}} |780; 1996; i, iii (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Mycenae lion gate dsc06382.jpg|100px]] ||[[मैसीन]] और [[तीर्यंस]] की पुरातात्विक स्थल ||1999 |अर्गोलिस, [[पेलोपोनीज़ प्रदेश]]<br />{{coord|37.64|22.75}} |941; 1999; i, ii, iii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[File:Chora di Patmos con il Monastero di San Giovanni "il teologo".JPG|100px]] ||[[सेंट जॉन थियोलॉजियन का मठ]]<br />और उसके पास के ऐतिहासिक केंद्र ||1999 |[[पाटमोस]], [[दक्षिण एजियन]]<br />{{coord|37.309189|26.548053|name=}} |942; 1999; iii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:St. Spyridon Church in Corfu.jpg|100px]] ||[[कोरफू]] का प्राचीन नगर ||2007 |कोरफू, [[आयनियन द्वीप क्षेत्र]]<br />{{coord|39.616667|19.916667|name=Corfu}} |978; 2007; iv (सांस्कृतिक) | |- |[[File:Ancient Theatre, built by Philip II in the 4th century BC and later reconstructed by the Romans, Philippi (7272297822).jpg|100px]] |[[फिलिप्पी]] |2016 |फिलिप्पी, [[कावाला]] [[पूर्वी मैसेडोनिया और थ्रेस]]<br />{{coord|41.013056|24.286389|name=}} |1517; 2016;iii, iv | |} === [[वैटिकन सिटी|वेटिकन सिटी]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Roma San Paolo fuori le mura BW 2021-09-29 14-02-11 v2.jpg|100px]] ||रोम का ऐतिहासिक केंद्र, और दीवार के बाहर सैंट पॉल बेसिलिका, [[इटली]] के साथ साझा ||1980, 1990 |[[वैटिकन सिटी|वेटिकन सिटी]] |सांस्कृतिक: i, ii, iv, vi | |- | [[चित्र:StPetersBasilicaEarlyMorning.jpg|100px]] ||[[वैटिकन सिटी|वेटिकन सिटी]] ||1984 |वेटिकन सिटी |सांस्कृतिक: i, ii, iv, vi | |} === [[हंगरी]] (8) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:ParliamentFromDanube.jpg|100px]] ||[[बुडापेस्ट]]; [[डैन्यूब नदी|डेन्यूब]] का किनारा, [[बुडा क़िला]] क्वार्टर और [[एंड्रैसी एवेन्यू]] सहित। ||1987,2002 |{{sort|हंगरी|[[बुडापेस्ट]], {{flag|हंगरी}}<br/><small>{{coord|47|28|57|N|19|4|14|E}}</small>}} |400; 1987; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Okt 12.jpg|100px]] ||[[होलोको]] ||1987 |[[नॉग्रैड काउंटी]] {{flag|हंगरी}}<br/><small>{{coord|47|59|40|N|19|31|45|E|}}</small> |401; 1987; v (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Aggtelek National Park, Baradla Cave.jpg|100px]] ||[[एजटेलेक कार्स्ट और स्लोवाक कार्स्ट की गुफाएं]] ||1995 |कोसेक क्षेत्र, [[स्लोवेनिया]] और <br/>[[एजटेलेक]], [[हंगरी]] के बीच साझा।<br/><small>{{coord|48|28|33|N|20|29|13|E}}</small> |725; 1995; vii (सांस्कृतिक) | |- | ||[[पन्नोन्हाल्मा आर्चएबी|पन्नोन्हाल्मा का मिलेनरी बेनेडिक्टिन मठ]] और इसके प्राकृतिक पर्यावरण ||1996 |[[पन्नोन्हाल्मा]], [[ग्योर-मोसोन-सोपरोन काउंटी]], हंगरी | | |- | [[चित्र:Hungarian Grey cattle-1.jpg|100px]] ||[[हॉर्टोबैजी राष्ट्रीय उद्यान]] — द ''पस्ज़ता'' ||1999 |[[बोर्सोद-अबौज-ज़ेम्प्लेन काउंटी]], [[हंगरी]] <br/><small>{{coord|47|35|40|N|21|9|24|E}}</small> |474; 1999; iv, v (प्राकृतिक) | |- | [[चित्र:Hungary pecs - szekesegyhaz1.jpg|100px]] ||[[पेक्स]] के प्रारंभिक ईसाई क़ब्रिस्तान ||2000 |[[पेक्स]], [[बरानिया काउंटी]], [[हंगरी]]<br/><small>{{coord|46.07732|N|18.22376|E}}</small> |853; 2000; iii, iv(सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Podersdorf Nordstrand.jpg|100px]] ||[[न्युसिडल झील]] के सांस्कृतिक परिदृश्य ||2001 |[[बुर्गेनलैंड]], [[ऑस्ट्रिया]] और<br/> [[ग्योर-मोसोन-सोपरोन काउंटी]] <br/>[[हंगरी]] के साथ साझा। <br/><small>{{coord|47|43|9|N|16|43|22|E}}</small> |772; 2001; v (प्राकृतिक) | |- | [[File:Tokaj - Hegyalja-06.jpg|100px]] ||[[टोकज वाइन क्षेत्र|टोकज वाइन क्षेत्र सांस्कृतिक परिदृश्य]] ||2002 |बोर्सोड-एबौज-ज़ेम्प्लेन काउंटी {{flag|हंगरी}}<br/><small>{{coord|48|9|N|21|21|E}}</small> |1063; 2002; iii, v | |} === [[आइसलैण्ड|आईस्लैंड]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Öxará01.jpg|100px]] ||[[थिंगवेल्लिर]] राष्ट्रीय उद्यान ||2004 | | | |} === [[आयरलैण्ड गणराज्य]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Newgrange ireland 750px.jpg|100px]] ||[[न्यूग्रेंज]] के पुरातात्विक एन्सेबल ||1993 | | | |- | [[चित्र:Skelligmichsteps.jpg|100px]] ||[[स्केलिग माइकल]] || 1996 | | | |} === [[इटली]] (41) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" width=45% | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Capodiponte0001.jpg|100px]] ||[[वेल्कामोनिका के शिला चित्रकारी]] ||1979 ||[[ब्रेसिया प्रांत]], [[लोम्बार्डी]] ||94; 1979; iii, vi (सांस्कृतिक) || |- |[[चित्र:Santa Maria delle Grazie Milano.jpg|100px]] ||[[लिओनार्दो दा विंची|लियोनार्डो दा विन्ची]] द्वारा "[[द लास्ट सपर]]" के साथ [[सांता मारिया डेले ग्राज़ी]] के चर्च और डोमिनिकन कॉन्वेंट ||1980 ||[[मिलान]], [[लोम्बार्डी]] ||93; 1980; i, ii (सांस्कृतिक) || |- ||[[चित्र:Na Koloseum i K Franciszki Rzymianki.JPG|100px]] |[[रोम]] का ऐतिहासिक केंद्र, और दीवार के बाहर सैंट पॉल बेसिलिका ||1980, 1990 | [[रोम]], [[लात्सियो]] <br/>[[#वेटिकन सिटी|वेटिकन सिटी]] के साथ साझा |91; 1980;[nb 3] i, ii, iii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Santa Maria del Fiore.jpg|100px]] ||[[फ़्लोरेन्स]] का ऐतिहासिक केंद्र ||1982 |[[फ़्लोरेन्स]], [[टस्कनी]] |174; 1982; i, ii, iii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Cathedral and Campanary - Pisa 2014 (2).JPG|100px]] ||[[पियाज़ा देई मिराकली|पियाज़ा देई मिराकली, पीसा]] ||1987, 2007 |[[पीसा]], [[टस्कनी]] |395; 1987; i, ii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Venezia 2004.jpg|100px]] ||[[वेनिस]] और इसके [[अनूप झील|अनूप]] ||1987 | [[वेनिस प्रांत]], [[वैनेतो]] |394; 1987; i, ii, iii, iv, v, vi (मिश्रित) | |- |[[चित्र:View -3.jpg|100px]] ||[[सैन गिमिग्नानो]] का ऐतिहासिक केंद्र ||1990 |[[सिएना प्रांत]], [[टस्कनी]] |550; 1990; i, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Matera01.jpg|100px]] ||[[सासी दि मटेरा|सासी]] और [[मटेरा]] के पैदल यात्री चर्चों का पार्क ||1993 |मटेरा, [[बाज़िलीकाता]] |670; 1993; iii, iv, v (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:La Rotonda.png|100px]] ||[[विसेंज़ा]] शहर और [[वेनेतो के पैलाडियन विला]] ||1994, 1996 |[[वैनेतो]] |712; 1994; i, ii (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Crespi d'Adda fabbrica.JPG|100px|]] ||[[क्रेस्पी डी'अडा]] ||1995 |[[बर्गेमो प्रांत]], [[लोम्बार्डी]] |730; 1995; iv, v (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Ferrara Castello Estense 28mar06 01.jpg|100px]] ||[[फेरारा]], पुनर्जागरण का शहर, और इसके [[पो (नदी)#डेल्टा|पो डेल्टा]] ||1995, 1999 |फेरारा शहर, [[एमीलिया-रोमाञा]] |733; 1995; ii, iii, iv, v, vi (मिश्रित) | |- |[[चित्र:Naplesbay01.jpg|100px]] ||[[नेपल्स]] का ऐतिहासिक केंद्र ||1993 |नेपल्स शहर, [[कांपानिया]] |726; 1995; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Piazza_del_Campo_(Siena).jpg|100px]] ||[[सिएना]] का ऐतिहासिक केंद्र ||1995 |सिएना शहर, [[टस्कनी]] |717; 1995; i, ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Castel del Monte BW 2016-10-14 12-26-11 r.jpg|100px]] |[[कास्टेल डेल मोंटे]] ||1994 |[[आंद्रिया]] और [[कोरेटो]], [[बारी प्रांत]], [[पुलिया]] |398; 1996; i, ii, iii (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Ravenna BW 3.JPG|100px]] ||[[रवेना]] के शुरुआती ईसाई स्मारक ||1996 |रवेना शहर, [[एमीलिया-रोमाञा]] |788; 1996; i, ii, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Dom Fassade3- s.jpg|100px]] ||[[पियेन्ज़ा]] शहर का ऐतिहासिक केंद्र ||1996 | पियेन्ज़ा, [[सिएना प्रांत]], [[टस्कनी]] |789; 1996; i, ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Alberobello BW 2016-10-16 13-43-03.jpg|100px|]] ||[[अल्बेरोबेलो]] की [[ट्रुलो|ट्रुली]] ||1996 |[[बारी प्रांत]], [[पुलिया क्षेत्र]] |787; 1996; iii, iv, v (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Der bourbonische Königspalast in Caserta.jpg|100px]] ||कसेर्टा में 18वीं शताब्दी का [[कसेर्टा का महल|शाही महल]] और उद्यान, [[वान्वितेली का जलवाही सेतु]], और [[सैन लुइसियो]] परिसर ||1997 |[[कसेर्टा प्रांत|कसेर्टा]] और [[बेनेवेंटो प्रांत]], [[कांपानिया]] |549; 1997; i, ii, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Temple of Concordia, Agrigento.jpg|100px]] ||[[वैले देई टेम्पली|एग्रीजेंटो के पुरातात्विक क्षेत्र]] ||1997 |[[एग्रीजेंटो प्रांत]], [[सिसिली]] |831; 1997; i, ii, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Herculaneum12.jpg|100px]] || [[पांपेई|पोम्पेई]] के पुरातात्विक क्षेत्र, [[हरक्यूलेनियम]] और [[टोरे अनुजीएता]] ||1997 |[[नेपल्स प्रांत]], [[कांपानिया]] |829; 1997; iii, iv, v (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Orto botanico padova.JPG|100px]] ||वनस्पति-उद्यान (ऑर्टो बोटानिको दी पडोवा), [[पडुआ]] ||1997 |[[पादुआ प्रांत]], [[वैनेतो]] |824; 1997; ii, iii | |- |[[चित्र:Modena-Ghirlandina.jpg|100px]] ||[[मोडेना कैथेड्रल|कैथेड्रल]], [[टोरे सिविक]] और [[पियाज़ा ग्रांडे]], [[मोडेना]] ||1997 |[[मोडेना प्रांत]], [[एमीलिया-रोमाञा]] |827; 1997; i, ii, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Vue de Positano depuis la plage.JPG|100px]] ||[[अमाफली तट]] ||1997 |[[सालेर्नो प्रांत]], [[कांपानिया]] |830; 1997; ii, iv, v (प्राकृतिक) | |- |[[चित्र:Portovenere-vista01.jpg|100px]] ||[[पोर्टो वेनेरे]], [[सिंक टेरे]], और उनके द्वीप समूह ([[पलमारिया द्वीप|पलमारिया]], [[टिनो द्वीप|टिनो]] और [[टिनेटो]]) ||1997 |[[ला स्पेज़िया प्रांत]], [[लिगुरिया]] |826; 1997; ii, iv, v | |- |[[चित्र:Stupinigi.jpg|100px]] ||[[रॉयल हाउस ऑफ सवोय के निवास]] ||1997 |[[ट्यूरिन प्रांत]], [[पिडमांट]] |823; 1997; i, ii, iv, v (सांस्कृतिक) | |- |[[File:Nuraghe Su Nuraxi - Barumini - Sardinia - Italy - 29.jpg|100px]] ||[[सु नूरैक्सी]] ||1997 |[[मेडियो कैम्पिडानो प्रांत]], [[सार्डिनिया|सारडीनिया]] |833; 1997; i, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Casale Bikini.jpg|100px]] ||[[विला रोमाना डेल कैसल]] ||1997 |[[एना प्रांत]], [[सिसिली]] |832; 1997; i, ii, iii (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Aquileia Basilica, esterno - Foto Giovanni Dall'Orto.jpg|100px]] ||[[एक्विलिआ]] के पितृसत्तात्मक बेसिलिका और पुरातत्व क्षेत्र ||1998 |[[यूडाइन प्रांत]], [[फ्रिउली–वेनज़िआ जुलिआ]] |825; 1998; iii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Paestum BW 2013-05-17 13-58-28.jpg|100px]] ||[[सेलेन्टो और वेलो डी डियानो राष्ट्रीय उद्यान]], [[पेस्तुम]] और [[वेलिया]] के पुरातत्व स्थल और सर्टोसा डी पादुला के सहित ||1998 |[[सालेर्नो प्रांत]], [[कांपानिया]] |842; 1998; iii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Urbino z02.jpg|100px]] ||[[अरबीनो]] के ऐतिहासिक केंद्र ||1998 |[[पेसारो और अरबीनो प्रांत]], [[मार्श]] |828; 1998; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Canopus vanaf serapium.jpg|100px]] ||[[विला एड्रियाना]] (टिवोली) ||1999 |[[रोम प्रांत]], लात्सियो |907; 1999; i, ii, iii (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Assisi San Francesco BW 2.JPG|100px]] ||[[असीसी]], [[सैन फ्रांसेस्को डी अससी के बेसिलिका|सैन फ्रांसेस्को की बेसिलिका]] और अन्य फ्रांसिसन स्थलें ||2000 |[[पेरुजिया प्रांत]], [[उम्ब्रिआ]] |990; 2000; i, ii, iii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:L'Arena.JPG|100px]] ||[[वेरोना]] शहर ||2000 |[[वेरोना प्रांत]], [[वैनेतो]] |797; 2000; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Eolie.jpg|100px]] ||इसोले इओली ([[एओलियन द्वीप समूह]]) ||2000 |दक्षिणी [[तिरहेनियन सागर]], [[सिसिली]] |908; 2000; viii | |- |[[चित्र:Villa d'Este 01.jpg|100px]] ||[[विला डी'एस्टे]], टिवोली ||2001 |[[रोम प्रांत]], लात्सियो |1025; 2001; i, ii, iii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:San domenico church01.jpg|100px]] ||[[वैल डी नोटो]] (दक्षिण-पूर्वी [[सिसिली]]) के गत [[बरॉक]] नगर ||2002 |[[सिसिली]] |1024; 2002; i, ii, iv, v (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Sacro Monte di Crea. Cappella del Paradiso3.jpg|100px]] ||[[पिडमांट और लोम्बार्डी के सैक्री मोंटी]] ||2003 |[[लोम्बार्डी]], [[पिडमांट]] |1068; 2003; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Tarquinia Tomb of the Leopards.jpg|100px]] ||[[सर्विटेरी]] और [[टेरक्विनिआ]] के एट्रस्कैन नेक्रोपोलिस ||2004 |[[विटेर्बो प्रांत]], लात्सियो |1158; 2004; i, iii, iv | |- |[[चित्र:Val d'orcia -pienza.JPG|100px]] ||[[वैल डी'ओर्सिया]] ||2004 |[[सिएना प्रांत]], [[टस्कनी]] |1026; 2004; iv, vi | |- |[[चित्र:Syracuse theatre2.jpg|100px]] ||पेंटालिका के [[सायराक्रूस]] और [[पेंटालिका के नेक्रोपोलिस|चट्टानी नेक्रोपोलिस]] ||2005 |[[सायराक्रूस प्रांत]], [[सिसिली]] |1200; 2005; ii, iii, iv, vi | |- |[[चित्र:Genova-DSCF7470.JPG|100px]] ||[[जेनोआ]]: ले स्ट्रैड नुओव और [[पलाज़ी देई रोली]] की प्रणाली ||2006 |[[जेनोवा प्रांत]], [[लिगुरिया]] |1211; 2006; ii, iv | |} === [[लातविया]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Riga Dom-Düna.jpg|100px]] ||[[रीगा]] के ऐतिहासिक केंद्र ||1997 |- |[[चित्र:Hammerfest Meridianstein.jpg|100px]] ||[[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] — [[#बेलारस|बेलारूस]], [[#एस्टोनिया|एस्टोनिया]], [[#फिनलैंड|फिनलैंड]], [[#लताविया|लताविया]], [[#लिथुआनिया|लिथुआनिया]], [[#मोल्दोवा|मोल्दोवा]], [[#नॉर्वे|नॉर्वे]], [[#स्वीडन|स्वीडन]], [[#यूरोपियन रूस|रूसी संघ]] और [[#यूक्रेन|यूक्रेन]] के साथ साझा ||1997 |} === [[लिथुआनिया]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Vilnius Ostrobramska.jpg|100px]] ||[[विल्नुस]] के ऐतिहासिक केंद्र (पुराना शहर) ||1994 |- | ||[[कौरोनियन स्पिट]] ||2000 |- |[[चित्र:Lithuania Kierniów mounds2.jpg|100px]] ||[[कर्नवे]] पुरातत्व स्थल (कर्नवे के सांस्कृतिक अरक्षित) ||2004 |- |[[चित्र:Hammerfest Meridianstein.jpg|100px]] ||[[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] — [[#बेलारस|बेलारूस]], [[#एस्टोनिया|एस्टोनिया]], [[#फिनलैंड|फिनलैंड]], [[#लताविया|लताविया]], [[#लिथुआनिया|लिथुआनिया]], [[#मोल्दोवा|मोल्दोवा]], [[#नॉर्वे|नॉर्वे]], [[#स्वीडन|स्वीडन]], [[#यूरोपियन रूस|रूसी संघ]] और [[#यूक्रेन|यूक्रेन]] के साथ साझा ||2005 |} === [[लक्ज़मबर्ग]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Mudam 04 jnl.jpg|100px]] ||[[लक्ज़मबर्ग नगर]]: इसके पुराने आवास और किलेबंदी ||1994 |} === [[माल्टा]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:St Sebastian Curtain.jpg|100px]] ||[[वैलेटा|वैलेटा नगर]] ||1980 |- |[[चित्र:Malta 04 Hypogeum Hal Saflieni.jpg|100px]] ||[[हेल-सफ्लिनी का हायपोजियम]] ||1980 |- | ||*[[माल्टा के बड़े पत्थरों का बना मंदिर]]: [[गंतिजा]], [[हैगर किम]], [[मनेज्ड्रा]], और [[टारज़िएन मंदिर]] ||1980, 1992 |} === [[मॉल्डोवा|मोल्डोवा]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Hammerfest Meridianstein.jpg|100px]] | [[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] — [[#बेलारस|बेलारूस]], [[#एस्टोनिया|एस्टोनिया]], [[#फिनलैंड|फिनलैंड]], [[#लताविया|लताविया]], [[#लिथुआनिया|लिथुआनिया]], [[#मोल्दोवा|मोल्दोवा]], [[#नॉर्वे|नॉर्वे]], [[#स्वीडन|स्वीडन]], [[#यूरोपियन रूस|रूसी संघ]] और [[#यूक्रेन|यूक्रेन]] के साथ साझा | 2005 |} === [[मॉन्टेनीग्रो]] (2) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Alley kotor.JPG|100px]] | [[कोटोर]] का प्राकृतिक और सांस्कृतिक-ऐतिहासिक क्षेत्र | 1979 |- | [[चित्र:Durmitor - near Minin bogaz.jpg|100px]] | [[डर्मिटर राष्ट्रीय उद्यान]] | 1980, 2005 |} === [[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड]] (10) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Schokland4.jpg|100px]] | [[शोकलैंड]] और आसपास के स्थान | 1995 |नूरदूस्तपोल्डेर, [[फ्लेवोलैंड]]<br /><small>{{Coord|52|38|19|N|5|46|18|E|display=inline}}<small> |739; सांस्कृतिक (iii, v) | |- | [[चित्र:Muizenfort.jpg|100px]] | [[स्टेलिंग वैन एम्स्टर्डम|एम्स्टर्डम की सुरक्षा घेरा]] | 1996 | [[उत्तर हॉलैंड]], [[यूट्रेक्ट]]<br /><small>{{Coord|52|22|28|N|4|53|35|E|display=inline}}<small> | 759; सांस्कृतिक (ii, iv, v) | |- | [[चित्र:Willemstad harbor.jpg|100px]] | [[विलेमस्टाद|विलेमस्टाद, भीतरी शहर और बंदरगाह, कुराकाओ का ऐतिहासिक क्षेत्र]] | 1997 | [[विलेमस्टाद]], कुराकाओ <br /><small>{{Coord|12|6|6.984|N|68|54|7.99|W}}<small> | सांस्कृतिक (ii, iv, v) | |- | [[चित्र:Windmills of Kinderdijk (11).JPG|100px]] | [[किंडरडिज्क की पवन चक्कियाँ|किंडरडिज्क-एल्शआउट के चक्कियों का संजाल]] | 1997 | [[अल्बलास्डरम]] और [[नीउव-लेक्करलैंड]], [[दक्षिण हॉलैंड]]<br /><small>{{Coord|51|52|57|N|4|38|58|E|display=inline}}<small> | 818; सांस्कृतिक (i, ii, iv) | |- | [[चित्र:Woudagemaal 03.JPG|100px]] | [[आईआर.डी.एफ. वाउडेजेमाल]] (डी.एफ. वौडा भाप पंपिंग स्टेशन) | 1998 | [[लेमर]], [[लेमस्टरलैंड]] [[फ्राइजलैंड]]<br /><small>{{Coord|52|50|44.988|N|5|40|44.00|E|display=inline}}<small> | सांस्कृतिक (i, ii, iv) | |- | [[चित्र:Beemster 1869.png|100px]] | ड्रूगमेकेरिज दे बीमस्टर ([[बीमस्टर]] पोल्डर) | 1999 | [[बीमस्टर]], [[उत्तर हॉलैंड]]<br /><small>{{Coord|52|32|56|N|4|54|40|E|display=inline}}<small> | सांस्कृतिक (i, ii, iv) | |- | [[चित्र:Rietveldschroderhuis.jpg|100px]] | रित्वेल्ड स्क्रोडरूइस ([[रित्वेल्ड स्क्रोडर घर]]) | 2000 | [[यूट्रेक्ट]], यूट्रेक्ट<br /><small>{{Coord|52|5|7|N|5|8|50|E|display=inline}}<small> | सांस्कृतिक (i, ii) | |- |[[File:Waddenzee zon.jpg|100px]] |[[वैडन सागर]] |2009 |[[फ्राइजलैंड]], [[उत्तर हॉलैंड]]<br /><small>{{Coord|53|23|27|N|5|39|57|E|display=inline}}<small> |1314; प्राकृतिक (viii, ix, x) | |- |[[File:Amsterdam airphoto.jpg|100px]] |[[एम्स्टर्डम की नहरें]] |2010 |[[एम्स्टर्डम]], [[उत्तर हॉलैंड]]<br /><small>{{Coord|52|21|54|N|4|53|16|E|display=inline}}</small> |सांस्कृतिक (i, ii, iv) | |- |[[File:Rotterdam van nelle fabriek.jpg|100px]] |[[वैन नेले फैक्टरी]] |2014 |[[रॉटरडैम]], [[दक्षिण हॉलैंड]]<br /><small>{{Coord|51|55|24|N|4|26|00|E|display=inline}}</small> |सांस्कृतिक (ii, iv) | |} === [[नॉर्वे|नार्वे]] (8) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Bryggen, Bergen3.JPG|100px]] | [[ब्रायगन]] | 1979 |[[होर्डलैंड]]<br/><small>{{coord|60|23|50|N|5|19|23|E}}</small> |सांस्कृतिक: (Iii) | |- | [[चित्र:Urnesstavkirke.jpg|100px]] | [[उर्नेस स्टाव चर्च]] | 1980 | [[सॉयन ऑग फ्योर्डेन]]<br/><small>{{coord|61|18|00|N|7|20|00|E}}</small> | सांस्कृतिक:(i) (ii) (iii) | |- | [[चित्र:Rorosmartna 20070220.JPG|100px]] | [[रोरोस|रोरोस खनन शहर और उसके परिदृश्य]] | 1980 | [[सुर-त्रोंदेलाग]]<br/><small>{{coord|62|34|26|N|11|23|08|E}}</small> | सांस्कृतिक:(Iii) (iv) (v) | |- | [[चित्र:Altarockcarvings2.jpg|100px]] | [[आल्टा के शिला नक्काशियाँ]] | 1985 | [[फ़िनमार्क]]<br/><small>{{coord|69|57|00|N|23|11|00|E}}</small> | सांस्कृतिक:(Iii) | |- | [[चित्र:Vegavista.jpg|100px]] | [[वेगावयेन|वेगा द्वीप]] — वेगा द्वीपसमूह | 2004 | [[नोर्डलैंड]]<br/><small>{{coord|65|37|00|N|11|45|00|E}}</small> | सांस्कृतिक: (v) | |- | [[चित्र:Hammerfest Meridianstein.jpg|100px]] | [[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] - बेलारूस, एस्टोनिया, फिनलैंड, लताविया, लिथुआनिया, मोल्दोवा, स्वीडन, रूसी संघ और यूक्रेन के साथ साझा | 2005 | [[फ़िनमार्क]] | सांस्कृतिक:(II) (iii) (vi) | |- | [[चित्र:207 Geirangerfjord.jpg|100px]] | पश्चिम नार्वेजियन फॉर्ड्स - [[गीरेंजरफॉजर्ड]] और [[नेरोफॉजर्ड]] | 2005 | [[मोर ओग रोंस्डल]] और [[सॉयन ऑग फ्योर्डेन]]<br/><small>{{coord|62|07|00|N|7|10|00|E}}</small> | प्राकृतिक: (vii) (viii) | |- | [[File:Ammoniakkvannfabrikken Notodden 1914 1916.jpg|150x150px]] | [[रुजुकन-नोटोडेन औद्योगिक विरासत स्थल]] | 2015 | [[टेलीमार्क]]<br/><small>{{coord|59|52|43|N|8|35|37|E}}</small> | सांस्कृतिक: (ii)(iv) | |} === [[पोलैंड]] (13) === {{details|पोलैंड के विश्व धरोहर स्थल}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Sukiennice at night (2007).jpg|100px]] || [[क्रकाउ पुराना शहर|क्राको के ऐतिहासिक केंद्र]] || 1978 | [[क्रकाउ]] | 29; 1978; iv | |- | [[चित्र:Wieliczka-daVinci.jpg|100px]] || [[विएलिस्ज़्का]] और [[बोस्चनिया]] के शाही नमक खान || 1978 | [[विएलिस्ज़्का]] | 32; 1978; iv | |- | [[चित्र:Birkenau gate.JPG|100px]] || [[आउशवित्स यातना शिविर|आउशवित्स बिर्कनाउ, जर्मन नाज़ी यातना शिविर]] (1940-1945) || 1979 | [[औसवेसिम]] | 31; 1979; vi | |- | [[चित्र:Wisent.jpg|100px]] || [[बिआलोविज़ा वन]] || 1979, 1992 | बेलारूस और पोलैंड के बीच साझा | 33; 1979; vii | |- | [[चित्र:Warszawa Rynek2.png|100px]] || [[वारसॉ|वारसॉ के ऐतिहासिक केंद्र]] || 1980 | [[वारसॉ]] |30; 1980; ii, vi | |- | [[चित्र:Zamosc 12.jpg|100px]] || [[ज़मोज़]] का पुराना नगर || 1992 || [[ज़मोज़]] || 564; 1992; iv | |- | [[चित्र:Malbork 1.jpg|100px]] || [[मेलबोर्क किला|मेलबोर्क में टेटोनिक आदेश का महल]] || 1997 | [[मेलबोर्क]] | 847; 1997; ii, iii, iv | |- | [[चित्र:Torun01CenterWithWall level corr.jpg|100px]] || [[टोरून के मध्ययुगीन नगर]] || 1997 | [[टोरून]] | 835; 1997; ii, iv | |- | [[चित्र:Monastery in Kalwaria Zebrzydowska 02.JPG|100px]] || [[कलवारिया ज़ेब्राइज़ोव्स्का]]: मैननेरिस्ट वास्तु और उद्यान परिदृश्य परिसर और तीर्थयात्री उद्यान || 1999 | [[कलवारिया ज़ेब्राइज़ोव्स्का]] | 905; 1999; ii, iv | |- | [[चित्र:Jawor2.jpg|100px]] || [[शांति के चर्च|जवोर और स्विडनिका में शांति के चर्च]] || 2001 | [[जवोर]], [[स्विडनिका]] | 1054; 2001; iii, iv, vi | |- | [[चित्र:Kosciol Haczow.JPG|100px]] || [[दक्षिणी लघुतर पोलैंड के लकड़ी के चर्च]] || 2003 | [[लघुतर पोलैंड वोइवोडीशिप]] | 1053; 2003; iii, iv | |- | [[चित्र:Park Muzakowski4.jpg|100px]] || [[मुस्कुएर उद्यान]]/[[मुज़कोवस्की उद्यान]], [[लुसैटियन नीस|निसा नदी]] के दोनों ओर || 2004 | जर्मनी और पोलैंड के बीच साझा। | 1127; 2004; i, iv | |- | [[चित्र:Wrocław - Jahrhunderthalle5.jpg|100px]] || वरोक्लाव का [[शताब्दी महाकक्ष]] || 2006 | [[वरोक्लाव]] | 1165; 2006; i, ii, iv | |} === [[पुर्तगाल]] (15)=== {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Cidade de Angra do Heroísmo, ilha Terceira, Açores.jpg|100px]] | अज़ोरेस के [[आंगरा दो हेरोइसमो]] शहर का केंद्रीय क्षेत्र | 1983 | [[ट्रेसिरा द्वीप]] | 206; 1983; iv, vi सांस्कृतिक | |- | [[चित्र:Tomartemplarschurch2.jpg|100px]] | [[तोमर गोत्र (जाट)|तोमर]] का [[मसीह का सम्मेलन]] | 1983 | [[तोमर गोत्र (जाट)|तोमर]] | 265; 1983; i, vi सांस्कृतिक | |- | [[चित्र:BatalhaFacade1.jpg|100px]] | [[बटाल्हा का मठ]] | 1983 | [[बटाल्हा]] | 264; 1983; i, ii सांस्कृतिक | |- | [[चित्र:Jerónimos April 2009-4.jpg|100px]] | [[लिस्बन]] में [[जेरोनीमोस मठ|हियरोनाइट्स का मठ]] और [[बेलेम मीनार]] | 1983 | [[लिस्बन]] | 263; 1983, 2008 (विस्तारित); iii, iv; सांस्कृतिक | |- | [[File:Templo romano de Évora (1).jpg|100px]] | [[एवोरा]] का ऐतिहासिक केंद्र | 1986 | [[एवोरा]] | 361; 1986; ii, iv सांस्कृतिक | |- | [[चित्र:Mosteiro de Alcobaça (Portugal).jpg|100px]] | [[अल्कोबेसा मठ]] | 1989 | [[अल्कोबेसा]] | 505; 1989; i, iv सांस्कृतिक | |- | [[चित्र:Nt-sintra1.jpg|100px]] | [[सिंट्रा]] का सांस्कृतिक परिदृश्य | 1995 | [[सिंट्रा]] | 723; 1995; ii, iv, v; सांस्कृतिक | |- | [[चित्र:PortoCityHall.jpg|100px]] | [[पोर्टो]] का ऐतिहासिक केंद्र | 1996 | [[पोर्टो]] | 755; 1996; iv सांस्कृतिक | |- | [[चित्र:Rock Art Foz Coa 01.jpg|100px]] | [[सिगा वर्दे]] और [[कोआ घाटी की प्रागैतिहासिक शिला कलाकृति स्थल]] | 1998 | डोरो क्षेत्र (स्पेन के साथ साझा) | 866; 1998, 2010 (विस्तारित); i, iii सांस्कृतिक | |- | [[चित्र:Forest Los Tilos.jpg|100px]] | [[मदेरा]] के [[लॉरेल वन|लॉरीसिल्वा]] वन क्षेत्र | 1999 | [[मदेरा]] | 934; 1999; ix, x प्राकृतिक | |- | [[चित्र:Rio douro.jpg|100px]] | [[अल्टो डोरो|अल्टो डोरो वाइन क्षेत्र]] | 2001 | [[डोरो सब्रेगियन]] | 1046; 2001; iii, iv, v; | |- | [[File:D. Afonso Torre.jpg|100px]] | [[गुइमारीस]] का ऐतिहासिक केंद्र | 2001 | [[गुइमारीस]], [[मिन्हो प्रांत]] | 1031; 2001; ii, iii, iv; सांस्कृतिक | |- | [[चित्र:Landscape of the Pico Island Vineyard Culture.jpg|100px]] | [[पिको द्वीप वाइनयार्ड संस्कृति का परिदृश्य]] | 2004 | [[पिको द्वीप]], [[एज़ोरेस]] | 1117; 2004; iii, v; | |- | [[File:Elvas e muralhas.jpg|100px]] | [[एल्वस के सीमा गढ़सेना नगर और इसकी किलेबंदी]] | 2012 | [[एल्वस]] | 1367; 2012; iv | |- | [[File:Royal Palace, Universidade de Coimbra (10249002256).jpg|100px]] | [[कोइम्ब्रा विश्वविद्यालय|कोइम्ब्रा विश्वविद्यालय - अल्ता और सोफिया]] | 2013 | [[कोइम्ब्रा]] | 1387; 2013; ii, iii, iv, vi; | |} === [[रोमानिया]] (7) === {{Main|UNESCO World Heritage Sites in Romania}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Delta_Dunarii_500.jpg|100px|]] ||[[डेन्यूब डेल्टा]] ||1991 |[[टलसी काउंटी]] | 588; 1991; vii, x | |- |[[File:Mănăstirea Arbore.JPG|100px|]][[File:Mănăstirea Sfântul Ioan cel Nou26.jpg|100px|]] ||[[मोल्दाविया के चर्च]] ||1993 | [[सुसेवा काउंटी]] |598; 1993, 2010 (विस्तारित); i, iv | |- |[[चित्र:Horezu_church.jpg|100px|]] ||[[होरेज़ू मठ]] ||1993 |[[होरेज़ू]], [[वैल्सिया काउंटी]] |597; 1993; ii | |- |[[चित्र:Biertan_IMG_5606.jpg|100px|]] ||[[ट्रांसिल्वेनिया के किलेबंद चर्चों के साथ गांव]] ||1993, 1999 |ट्रांसिल्वेनिया |596; 1993, 1999 (विस्तारित); iv | |- |[[चित्र:Sarmizegetusa_temples.jpg|100px|]][[File:Costesti Cetatuie Dacian Fortress 2011 - Tower House One and Stairs-4.jpg|100px|]] ||[[ओरस्टी पहाड़ों के डासियन किले]] ||1999 | [[हूनेदोआरा काउंटी]], [[अल्बा काउंटी]] |906; 1999; ii, iii, iv | |- | [[File:Sighisoara - Strada Turnului.jpg|100px|]] ||[[सिघिसोरा का ऐतिहासिक केंद्र]] ||1999 |सिघिसोरा, [[म्यूरेस काउंटी]] |902; 1999; iii, iv | |- |[[चित्र:S%C3%A2rbi_Josani.jpg|100px|]][[File:Biserca de lemn de la Șurdești, Maramureș.jpg|100px|]] ||[[मारमुरेस के लकड़ी के चर्च]] ||1999 | [[मारमुरेस काउंटी]] | 904; 1999; iv | |} === [[रूस|रूसी संघ]] (युरोपियाई रूस) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" width=30%| स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" width=30%| अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Trinitylavra.jpg|100px]] | [[सेंट सर्जियस के ट्रिनिटी लैव्रा|ट्रिनिटी सर्जियस लैव्रा]] के वास्तुशिल्प एन्सेबल | 1993 | [[सेर्गियेव पोसाद]], [[मास्को ओब्लास्ट]] | 657; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Kolomen00.jpg|100px]] | असेंशन चर्च, [[कोलोमेन्सकोय]] | 1994 | [[मास्को]] | 634; ii (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Derbent winter.jpg|100px]] | [[डेर्बेन्ट]] के नगरकोट, प्राचीन शहर और किले की इमारतें | 2003 | [[डेर्बेन्ट]], [[दाग़िस्तान]] | 1070; iii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Barents old.jpg|100px]] | [[सॉलोवेत्स्की द्वीप समूह|सॉलोवेत्स्की द्वीपों]] का सांस्कृतिक और ऐतिहासिक समष्टि | 1992 | [[सॉलोवेत्स्की द्वीप समूह]], [[आरख़ान्गेल्स्क ओब्लास्त|अर्खांगेल्स्क ओब्लास्ट]] | 632; iv | |- | [[File:Вид с озера Лебедь на залив.jpg|100px]] | [[कौरोनियन स्पिट]] | 2000 | [[कलिनिनग्रैड ओब्लास्ट]]- [[#लिथुआनिया|लिथुआनिया]] के साथ साझा | 994; v | |- | [[चित्र:Ferapontovo.jpg|100px]] | [[फेरापोंतोव मठ]] के समष्टि | 2000 | [[वोलोडा ओब्लास्ट]] | 982; i, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Novodevichy zima.jpg|100px]] | [[नवोदेवीची कान्वेंट]] के समष्टि | 2004 | [[मास्को|मॉस्को]] | 1097; i, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Kazan.jpg|100px]] | [[काज़ान क्रेमलिन]] के ऐतिहासिक और वास्तुशिल्प परिसर | 2000 | [[काज़ान]], [[तातारस्तान]] | 980; ii, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:PeterhoffFountains.jpg|100px]] | [[सेंट पीटर्सबर्ग के ऐतिहासिक केंद्र और स्मारकों के संबंधित समूह]] | 1990 | [[सेंट पीटर्सबर्ग]] | 540; i, ii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Kotorosl.jpg|100px]] | [[यरोस्लाव]] शहर के ऐतिहासिक केंद्र | 2005 | [[यरोस्लावी ओब्लास्ट]] | 1170; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Natalya dulchenko kokui.jpg|100px]] | [[वेलीकी नोव्गोरोड|नोव्गोरोड]] और परिवेश के ऐतिहासिक स्मारक | 1992 | [[नॉवग्रोद ओब्लास्ट]] | 604; ii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Kischi Kirchen und Glockenturm.JPG|100px]] | [[किजी पोगोस्त]] | 1990 | [[कारेलिया गणतंत्र]] | 544; i, iv, v (प्राकृतिक) | |- | [[चित्र:2003-04-18 Moscow Kremlin.jpg|100px]] | [[मॉस्को क्रेमलिन]] और [[रेड स्क्वायर]] | 1990 | [[मास्को|मॉस्को]] | 545; i, ii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Hammerfest Meridianstein.jpg|100px]] | [[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] | 2005 | [[लेनिनग्राद ओब्लास्ट]]- बेलारूस, एस्टोनिया, फिनलैंड, लताविया, लिथुआनिया, मोल्दोवा, नॉर्वे, स्वीडन और यूक्रेन के बीच साझा। | 1187; ii, iii, vi (प्राकृतिक) | |- | [[File:Four herous01.JPG|100px]] | [[वर्जिन कोमी वन]] | 1995 | [[कोमी गणराज्य]] | 719; vii, ix (प्राकृतिक) | |- | [[File:Rododendron1.jpg|100px]] | [[पश्चिमी काकेशस]] | 1999 | [[क्रास्नोदार क्राय]] और [[आदिगेया]] | 900; ix, x (प्राकृतिक) | |- | [[चित्र:Bogolyubovo.jpg|100px]] | [[व्लादिमीर और सुजदेल के सफेद स्मारक]] | 1992 | [[व्लादिमीर ओब्लास्ट]] | 633; i, ii, iv (सांस्कृतिक) | |} === [[सर्बिया]] (4)=== {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Sopocani monastery16.jpg|100px]] | [[स्टारी रस]] और [[सोपोचीनी मठ]] का सांस्कृतिक-ऐतिहासिक क्षेत्र | 1979 | [[रास्का (क्षेत्र)|रास्का]] | 96; i, iii (सांस्कृतिक) | |- | | [[स्टूडेनिका मठ]] | 1986 | [[क्रलजेवो]] | 389; i, ii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:14th-century_fresco_of_Jesus_Christ_bearing_the_cross,_Visoki_Dečani,_Kosovo.jpg|100px]] | [[कोसोवो के मध्ययुगीन स्मारक]] ||2004, 2006 | [[डेकानी]], [[ग्रेकेनिका]], [[पेजे]], [[प्रिजरेन]] | 724; ii, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Felix romuliana.jpg|100px]] | [[गेम्जिग्राद|गेम्जिग्राद-रोम्यूलिन, गैलेरियस का महल]] | 2007 | [[ज़ेजेकार]] | 1253; iii, iv (सांस्कृतिक) | |} === [[स्लोवाकिया]] (7)=== {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Banska Stiavnica- pohlad z Katovej ulice.jpg|100px]] ||[[बेन्स्का स्टायवेनिका]] का ऐतिहासिक नगर || 1993 | [[बेन्स्का स्टायवेनिका]], [[बैंस्का बिस्त्रिका क्षेत्र]] | सांस्कृतिक: (iv), (v) | |- | [[चित्र:Spisska nova ves...castle.jpg|100px]] ||[[लेवोका, स्पिस किला और संबंधित सांस्कृतिक स्मारक]] || 1993 | [[प्रीसोव क्षेत्र|प्रीसोव]] और [[कोसिस क्षेत्र]] | सांस्कृतिक: (Iv) | |- | [[चित्र:Vlkolinecslovakia001.jpg|100px]] ||[[वल्कोलिनेस]] || 1993 | [[रुजोमबेरोक जिला]], [[ज़िलिना प्रदेश]] | सांस्कृतिक:(iv), (v) | |- | [[चित्र:Zadielska tiesnava.jpg|100px]] | [[एजटेलेक कार्स्ट और स्लोवाक कार्स्ट की गुफाएं]]* || 1995, 2000 | कोसेक क्षेत्र, [[स्लोवेनिया]] और एजटेलेक, [[हंगरी]] के बीच साझा। | प्राकृतिक: (Vii) | |- | [[चित्र:Bardejov_namesti_3773.JPG|100px]] ||[[बर्डेजोव]] नगर संरक्षण आरक्षित || 2000 ||बर्डेजोव, [[प्रीसोव क्षेत्र]] ||सांस्कृतिक: (iii), (iv) | |- ||[[File:Ручей в Стужице.JPG|100px]] ||[[कार्पैथियंस के आद्य बीच वन और यूरोप के अन्य क्षेत्र]] || 2007 | [[प्रीसोव क्षेत्र]]- [[#यूक्रेन|यूक्रेन]] के साथ साझा | प्राकृतिक: (ix) | |- ||[[File:Bodruzal 2011 Cerkva sv Mikulasa.jpg|100px]] ||[[स्लोवाक कार्पैथियंस के लकड़ी का चर्च]] || 2008 | [[कोसिस क्षेत्र|कोसिस]], [[बैंस्का बिस्त्रिका क्षेत्र|बैंस्का बिस्त्रिका]], [[ज़िलिना प्रदेश|ज़िलिना]] और [[प्रीसोव क्षेत्र]] | सांस्कृतिक: (iii), (iv) | |} === [[स्लोवेनिया]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Skocjanske jame.jpg|100px]] | [[स्कोज़न गुफाएं]] | 1986 |} === [[स्पेन]] (40) === {{Main|स्पेन के यूनेस्को विश्व धरोहर स्थल}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 17-22-07.jpg|100px|]] ||[[अलहम्ब्रा]], [[ज़ेनेरालाइफ]] और [[अलबैज़िन]], ||1984, 1994 |[[ग्रेनाडा|ग्रेनेडा]] |314; 1984, 1 99 4 (विस्तारित); i, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Catedral de Burgos-Fernán González.JPG|100px]] ||[[बर्गोस कैथेड्रल]] ||1984 |[[बर्गोस]] |316; 1984; ii, iv, vi (सांस्कृतिक) | |- ||[[चित्र:Mezquita Orange Tree Courtyard.jpg|100px]] | [[कोर्डोबा, स्पेन|कोर्डोबा]] का ऐतिहासिक केंद्र ||1984, 1994 |[[कोर्डोबा, स्पेन|कोर्डोबा]] |313; 1984, 1 99 4 (विस्तारित); i, ii, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:El Escorial-Madrid.jpg|100px]] ||[[एल एस्कोरल|मठ और एस्कोरियल स्थल]], ||1984 |[[मद्रिद|मैड्रिड]] |318; 1984; i, ii, vi (सांस्कृतिक) | |- |[[चित्र:Casa Milà - Barcelona, Spain - Jan 2007.jpg|100px]] ||एंटोनी गोदी की कृतियाँ ||1984, 2005 |बार्सिलोना |320; 1984, 2005 (विस्तारित); i, ii, iv | |- |[[चित्र:Techo de Altamira (replica)-Museo Arqueológico Nacional.jpg|100px]] ||[[अल्तामिरा की गुफा]] ||1985 |कंटैब्रिया, एस्टुरिस |310; 1 9 85, 2008 (विस्तारित); i, iii | |- |[[चित्र:Oviedo el viajero JMM.JPG|100px]] ||[[एस्टुरिस वास्तुकला|ओवेडियो के स्मारक और एस्टुरिस राज्य]] ||1985, 1998 |ओवेडियो, एस्टुरिस |312; 1 9 85, 1 99 8 (विस्तारित); i, ii, iv | |- |[[चित्र:Ávila 24-8-2002.jpg|100px]] ||[[आवीला]] का पुराना शहर, और इसका एक्सट्रा-मुरुस चर्च ||1985 |[[आवीला]], कैस्टिले और लेओन |348; 1985, 2007 (संशोधित); iii, iv | |- |[[चित्र:Segovia - 02.jpg|100px]] ||[[सेगोविया]] का पुराना शहर और इसका [[जलवाही सेतु]] ||1985 |[[सेगोविया]], कैस्टिले और लेओन |311; 1985; i, iii, iv | |- |[[चित्र:Catedral santiago compostela.jpg|100px|]] ||[[सांतिआगो दे कोम्पोस्तेला]] (पुराना शहर) ||1985 |[[सांतिआगो दे कोम्पोस्तेला]], [[गलिशिया]] |347; 1985; i, ii, vi | |- |[[चित्र:Garajonay3.JPG|100px]] ||[[गैराजोनेय राष्ट्रीय उद्यान]] ||1986 |ला गोमेरा, [[कैनरी द्वीपसमूह]] |380; 1986; vii, ix | |- |[[चित्र:Toledo Skyline Panorama, Spain - Dec 2006.jpg|100px]] ||[[तोलेदो, स्पेन|तोलेदो]] का ऐतिहासिक शहर Historic City of [[Toledo, Spain|Toledo]] ||1986 |[[तोलेदो, स्पेन|तोलेदो]], [[कास्तिया-ला मांचा]] |379; 1986; i, ii, iii, iv | |- |[[चित्र:La Aljafería - Palacio taifa 02.JPG|100px]] ||[[आरागोन की मदेजर वास्तुकला]] ||1986, 2001 |तेरूल और ज़ारागोज़ा प्रांत, [[आरागोन]] |378; 1986, 2001 (विस्तारित); iv | |- |[[चित्र:Caceres Spain Plaza Mayor Arco.jpg|100px]] |[[काकेरेस]] का पुराना शहर ||1986 |काकेरेस, [[एक्सत्रेमेद्युरा]] |384; 1986; iii, iv | |- |[[चित्र:Cathedral and Archivo de Indias - Seville.jpg|100px]] ||सेविला का [[सेविला कैथेड्रल|कैथेड्रल]], [[सेविला अल्काज़ार|अल्काज़ार]] और [[इंडीज के जनरल आर्काइव|आर्चिवो दे इंडियास]] ||1987 |[[सेविला]], [[आंदालुसिया]] |383; 1987; i, ii, iii, iv | |- |[[चित्र:Catedralnuevaslc.jpg|100px]] ||[[सालामानका]] का पुराना शहर ||1988 |[[सालामानका]], [[कैस्टिले और लेओन]] |381; 1988; i, ii, iv | |- |[[चित्र:Poblet Monastery.jpg|100px|]] ||[[पोबलेत मठ]] ||1991 |विम्बोदी, [[कैटलोनिया|कातालोन्या]] |518; 1991; i, iv | |- |[[चित्र:Merida Roman Theatre1.jpg|100px]] ||[[मेरिदा]] के पुरातत्व सम्मिलन ||1993 |मेरिदा, एक्सत्रेमेद्युरा |664; 1993; iii, iv | |- |[[चित्र:Spain Santiago de Compostela - Cathedral.jpg|100px]] ||[[सेन्ट जेम्स का मार्ग|सैंटियागो डी कॉम्पोस्टेला का मार्ग]] ||1993 |[[आरागोन]], [[कैस्टिले और लेओन]], [[गलिशिया]], [[नावारा]], और [[ला रियोजा]] |669; 1993; ii, iv, vi | |- |[[चित्र:Monasterio de Guadalupe.jpg|100px]] ||[[सांता मारिया दे ग्वाडालूप]] का शाही मठ ||1993 |[[ग्वाडालूप]], [[एक्सत्रेमेद्युरा]] |665; 1993; iv, vi | |- |[[File:Doñana National Park from the river.jpg|100px]] ||[[दोनाना नेशनल पार्क|दोनाना राष्ट्रीय उद्यान]] ||1994 |ह्यूएलवा और [[सेविला]] |685; 1994, 2005 (विस्तारित); vii, ix, x | |- |[[चित्र:Cuenca-panoramica4.JPG|100px]] ||[[कुऐनका]] का दीवार वाला ऐतिहासिक शहर ||1996 |कुऐनका, [[कास्तिया-ला मांचा]] |781; 1996; ii, v | |- |[[चित्र:Lonja de Valencia1.jpg|100px]] |[[वालेंसिया]] का [[ल्लोत्ज़ा दे ला सीदा]] ||1996 |वालेंसिया |782; 1996; i, iv | |- |[[चित्र:Panorámica de Las Médulas.jpg|100px]] ||[[लास मेदुलास]] ||1997 |[[पोनफेरादा]], [[कैस्टिले और लेओन]] |803; 1997; i, ii, iii, iv | |- |[[चित्र:Domènech.i.Montaner.Palau.Musica.Catalana.8.Barcelona.JPG|100px]] ||[[पलाऊ दे ला मुसिका कतालाना]] और [[सेंट पाऊ दे अस्पताल]] ||1997 |[[बार्सिलोना]] [[कैटलोनिया|कातालोन्या]] |804; 1997; i, ii, iv | |- |[[चित्र:Punta Treserols y Mallo de Marmorés.jpg|100px]] ||[[पिरिनी पर्वत शृंखला]] - [[पेर्दु पर्वत]] विश्व धरोहर स्थल ||1997, 1999 |ह्यूसका प्रांत, [[आरागोन]] (फ्रांस के साथ साझा) |773; 1997, 1 999 (विस्तारित); iii, iv, v, vii, viii | |- |[[चित्र:Monasterio de Suso.jpg|100px]] ||[[सैन मिलन दे ला कोगोला के मठ]] ||1997 |[[सैन मिलन दे ला कोगोला]], [[ला रिओजा]] |805; 1997; ii, iv, vi | |- |[[चित्र:España y Portugal.jpg|100px]] ||[[इबेरिया प्रायद्वीप|इबेरियन प्रायद्वीप]] पर भूमध्य बेसिन के भित्ती-चित्र ||1998 |अन्डालुसिया, [[आरागोन]], [[कास्तिया-ला मांचा]], [[कैटलोनिया|कातालोन्या]], मर्सिया और वेलेंसिया |874; 1998; iii | |- |[[चित्र:Alcala de Henares, Spain, Plaza de Cervantes.jpg|100px]] ||[[अल्कला डी हेनरेस]] के विश्वविद्यालय और ऐतिहासिक पूर्वार्द्ध ||1998 |[[अल्कला डी हेनरेस]], मेड्रिड |876; 1998; ii, iv, vi | |- |[[चित्र:Ibiza.Nono.jpg|100px]] ||[[इबिसा]], जैव विविधता और संस्कृति ||1999 |[[इबिसा]], [[बैलेरिक द्वीपसमूह]] |417; 1999; ii, iii, iv, ix, x | |- |[[चित्र:PlazadelAdelantado.JPG|100px]] ||[[सान क्रिसतोबल दे ला लागुना]] ||1999 |सान क्रिसतोबल दे ला लागुना, [[कैनरी द्वीपसमूह]] |929; 1999; ii, iv | |- |[[चित्र:Tarragona.Circo.Romano.jpg|100px]] ||तारागोना में [[तराको]] के पुरातत्व सम्मिलन ||2000 |[[तारागोना]], [[कैटलोनिया|कातालोन्या]] |875; 2000; ii, iii | |- |[[चित्र:CuevasAtapuerca.jpg|100px]] ||[[अटापुरेका]] की पुरातात्विक स्थल ||2000 ||अटापुरेका, [[कैस्टिले और लेओन]] | | |- |[[चित्र:Taull001.jpg|100px]] || [[वाल दे वोइ]] के [[कातालान]] रोमन चर्च ||2000 | | | |- |[[चित्र:Elche el palmeral.JPG|100px]] ||[[एल्चे]] के ताड़ के पेड़ों के जंगल ||2000 | | | |- |[[चित्र:Lugo 060420.jpg|100px]] ||[[लूगो]] की रोमन दीवारें ||2000 | | | |- |[[चित्र:Aranjuez PalacioReal cadena.jpg|100px]] ||[[आरानखुएस का शाही महल]] ||2001 | | | |- |[[चित्र:Ubeda.jpg|100px]] ||[[उबेदा]] और [[बाएज़ा]] के पुनर्जागरण स्मारकीय अभिरुचि ||2003 | | | |- |[[चित्र:Zubia jun.jpg|100px]] ||[[विज़काया पुल]] ||2006 | | | |- |[[चित्र:Teide rock foreground.JPG|100px]] ||[[पिको देल तेइदे|तेइदे]] राष्ट्रीय उद्यान ||2007 | | | |} === [[स्वीडन|स्वीडेन]] (15) === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" width=25% | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:Drottningholmpalace.jpg|100px]] | [[ड्रोटनिंगहोम महल]], [[ड्रोटनिंगहोम महल नाटकघर|नाटकघर]] | 1991 | [[स्टॉकहोम लैन|स्टॉकहोम]] |559; iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:BirkaExcavation1.png|100px]] | [[बिर्का]] और [[होगार्डन]] | 1993 | [[स्टॉकहोम लैन]] | 555; iii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Engelsberg-Huettenwerk-01.jpg|100px]] | [[एंजल्सबर्ग लौह कारखाना]] | 1993 | [[वेस्तमानलान्द लैन]] | 556; iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Tanumshede 2005 rock carvings 5.jpg|100px]] | [[तनुमशेद|तनुमशेद के शिला कलाकृति]] | 1994 | [[वेस्त्रा योतालान्द लैन]] | 557; i, iii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[File:Drottningholmpalace.jpg|100px]] | [[ड्रोटनिंगहोम महल]] | 1991 | [[स्टॉकहोम लैन]] | 559; iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Skogskyrk Grav 2006.jpg|100px]] | [[वुडलैंड कब्रिस्तान]] ([[स्टॉकहोम]] में) | 1994 | [[स्टॉकहोम लैन]] | 558; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Visby stadtmauer.jpg|100px]] | [[विस्बी]] के हंसियाटिक टाउन | 1995 | [[गॉतलान्द लैन|गॉतलान्द]] | 731; iv, वी (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Gammelstad.jpg|100px]] | [[गैमेलस्टेड चर्च शहर]] | 1996 | [[नॉरबॉत्तेन लैन|नॉरबॉत्तेन]] | 762; ii, iv, v (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Sapmi Lappland.jpg|100px]] | [[लैपोनियन क्षेत्र]] | 1996 | [[नॉरबॉत्तेन लैन|नॉरबॉत्तेन]] | 774; iii, v, vii, viii, ix (मिश्रित) | |- | [[चित्र:Fredrikskyrkan Karlskrona.jpg|100px]] | [[कार्ल्सक्रोना]] का नौसेना बंदरगाह | 1998 | [[ब्लकिंगे लैन|ब्लकिंगे]] | 871; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Öland Gettlinge.jpg|100px]] | [[स्टोरा अल्वेट|दक्षिणी अलैण्ड़ के कृषि परिदृश्य]] | 2000 | [[कल्मार लैन|कल्मार]] | 968; iv, वी (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Höga Kusten, Gulf Rödviken near Ullånger, Sweden.jpg|100px]] | [[हेगा कुस्तेन|उच्च तट]] और [[क्वार्केन]] द्वीपसमूह* | 2000, 2006 | [[वेस्तरनॉरलान्द लैन|वेस्तरनॉरलान्द]]-<br /> [[#फिनलैंड]] के साथ साझा | 898; viii (प्राकृतिक) | |- | [[चित्र:Stora stöten.jpg|100px]] | [[फालुन तांबे की खान]] | 2001 | [[दालारना लैन|दालारना]] | 1027; ii, iii, v (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Grimetonmasterna.jpg|100px]] | [[वरबर्ग रेडियो स्टेशन]] | 2004 | [[हल्लान्द लैन|हल्लान्द]] | 1134; ii, iv (सांस्कृतिक) | |- | [[चित्र:Hammerfest Meridianstein.jpg|100px]] | [[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] | 2005 | [[नॉरबॉत्तेन लैन|नॉरबोटन काउंटी]]<br />- बेलारूस, एस्टोनिया, फिनलैंड, लताविया, लिथुआनिया, मोल्दोवा, नॉर्वे, रूसी संघ और यूक्रेन के साथ साझा | 1187; ii, iii, vi (सांस्कृतिक) | |} === [[स्विट्ज़रलैण्ड]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Muestair Kloster.jpg|100px|]] ||[[सेंट जॉन एबी|मस्तैर के सेंट जॉन का बेनेडिक्टिन कॉन्वेंट]] ||1983 | [[मस्तैर]] | सांस्कृतिक: (Iii) | |- |[[चित्र:Convent of St Gall.jpg|100px|]] ||[[सेंट गैल एबी|सेंट गैल का मठ]] ||1983 | [[सेंट गैलेन छावनी]] | सांस्कृतिक: (ii), (iv) | |- |[[चित्र:The cathedral- Das Münster.JPG|100px|]] ||[[बर्न का पुराना शहर]] ||1983 | [[बर्न]] | सांस्कृतिक: (iii) | |- |[[चित्र:Bellinzona 066.jpg|100px|]] ||[[बेलिंज़ोआ का महल|बेलिंज़ोआ के तीन महल]] ||2000 | [[बेलिंज़ोआ]] |सांस्कृतिक: (Iv) | |- |[[चित्र:Aerial image of Finsteraarhorn (view from the east).jpg|100px|]] ||[[जंगफ्रू-एलेत्स संरक्षित क्षेत्र|जंगफ्रू-एलेत्स-बायेट्सशोर्न]] का पर्वतीय क्षेत्र ||2001 | [[बर्न कैन्टन]] और [[वाले कैन्टन]] | प्राकृतिक: (vii), (viii), (ix) | |- |[[चित्र:Lake Lugano.jpg|100px|]] ||[[मोंटे सैन जियोर्जियो]] ||2003 | [[तिचीनो कैन्टन]]; स्विट्ज़रलैण्ड और इटली के बीच साझा | प्राकृतिक: (viii) | |- |[[चित्र:Lake Geneva Lavaux.jpg|100px|]] ||[[लैवॉक्स]] के शराब बनाने वाले क्षेत्र ||2007 | [[वो कैन्टन]] | सांस्कृतिक: (iii), (iv), (v) | |} === पूर्व युगोस्लाव गणराज्य मैसेडोनिया === <!-- DO NOT MOVE THIS ENTRY FROM ITS CURRENT LOCATION AS IN "Republic of Macedonia", "Macedonia", "Macedonia, Republic of" etc. - "the Former Yugoslav Republic of Macedonia" as an UNESCO state party, unser "t", is correct in this list. DO NOT USE ANY OTHER VARIATON AS: "FYROM", "FYR of Macedonia", "Macedonia, Former Yugoslav Republic of" etc. Official web site: http://whc.unesco.org/en/states parties/mk See also [[WP:MOSMAC]] --> {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[File:Ohridpanorama.jpg|150px]] ||[[ओहरिड|ओहरिड क्षेत्र के सांस्कृतिक]] और [[ओहरिड झील|प्राकृतिक]] विरासत ||1979, 1980 |} === [[तुर्की]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Goreme valley.jpg|100px|]] ||कप्पाडोसिया की [[गॉरम|गॉरम नेशनल पार्क]] और चट्टान स्थलें ||1985 | [[नेविसिर प्रांत]] | मिश्रित: (I) (iii) (v) (vii) | |- |[[चित्र:DivrigiUluCamiportal (2006).jpg|100px|]] ||[[दिव्रिजी के महान मस्जिद और अस्पताल]] ||1985 | [[सिवास प्रांत]] | सांस्कृतिक: (i) (iv) | |- |[[चित्र:Aya sofya.jpg|100px|]] ||[[इस्तांबुल]] के ऐतिहासिक क्षेत्र ||1985 ||[[इस्तांबुल प्रांत]] ||सांस्कृतिक: (iii)(iv)(vii) | |- |[[चित्र:Hattusa.liongate.jpg|100px|]] ||[[हत्तुसा]] ||1986 |[[कॉरम प्रांत]] |सांस्कृतिक: (i) (ii) (iii) (iv) | |- |[[चित्र:Mount Nemrut.jpg|100px|]] ||[[माउंट नेमरूद]] ||1987 |[[आदियामान प्रांत]] |सांस्कृतिक: (i) (iii) (iv) | |- |[[चित्र:Pamukkale00.JPG|100px|]] ||[[हीरापोलिस]]-[[पामुक्कले]] ||1988 |[[देनिज्ली प्रांत]] | मिश्रित: (iii) (iv) (vii) | |- |[[चित्र:Lycian sarcophagus at Xanthos.jpg|100px|]] ||[[संथोस]]–[[लेटून]] ||1988 |[[अंताल्या प्रांत|अंताल्या]] और [[मुगला प्रांत]] |सांस्कृतिक:(Ii) (iii) | |- |[[चित्र:Safranbolu traditional houses.jpg|100px|]] ||[[साफ्रांबोलू|साफ्रांबोलू शहर]] ||1994 | [[कराबुक प्रांत]] |सांस्कृतिक:(Ii) (iv) (v) | |- |[[चित्र:Troy1.jpg|100px|]] ||[[ट्रॉय|ट्रॉय के पुरातात्विक स्थल]] ||1998 |[[कनक्केल प्रांत]] |सांस्कृतिक:(Ii) (iii) (vi) | |- |[[चित्र:Ani-Cathedral, Ruine.jpeg|100px|]] ||[[एनी|एनी के पुरातात्विक स्थल]] ||1998 |[[कार्स प्रांत]] |सांस्कृतिक:(Ii) (iii) (iv) | |- |[[चित्र:Aphrodisias turkey.jpg|100px|]] ||[[एफ्रोडिसियस]] ||2017 |[[आयदीन प्रांत]] |सांस्कृतिक:(Ii) (iii) (iv) (vi) | |- |[[चित्र:Cumalıkızık 7121.jpg|100px]] |[[बर्सा]] और Cumalıkızık: तुर्क साम्राज्य का जन्म |2014 |[[बुर्सा प्रांत]] |सांस्कृतिक:(I) (ii) (iv) (vi) | |} === [[युक्रेन|यूक्रेन]] === {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Chrám svaté Sofie (Kyjev).jpg|100px|]] ||[[सेंट सोफिया कैथेड्रल]] ||1990 |- |[[चित्र:Lwow-panorama-m.jpg|100px|]] ||[[ओल्ड टाउन (लवीव)]] ||1998 |- |[[चित्र:Hammerfest Meridianstein.jpg|100px|]] ||[[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] — [[#बेलारस|बेलारूस]], [[#एस्टोनिया|एस्टोनिया]], [[#फिनलैंड|फिनलैंड]], [[#लताविया|लताविया]], [[#लिथुआनिया|लिथुआनिया]], [[#मोल्दोवा|मोल्दोवा]], [[#नॉर्वे|नॉर्वे]], [[#स्वीडन|स्वीडन]] और [[#यूरोपियन रूस|रूसी संघ]] के साथ साझा। ||1998 |- | ||कार्पैथियंस के आद्य बीच वन ||2007 |} === [[यूनाइटेड किंगडम]] === ''मुख्य लेख:[[यूनाइटेड किंगडम में यूनेस्को के विश्व धरोहर स्थलों की सूची]]'' टिप्पणी: इस सूची में ब्रिटिश विदेश क्षेत्रों के स्थल भी शामिल हैं :'''''सांस्कृतिक''' {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- | [[चित्र:BlaenavonWorkingmensInstitute.jpg|100px|]] ||[[ब्लेनावों औद्योगिक परिदृश्य]] ||2000 | [[ब्लेनावों]] [[वेल्स]] | 984; 2000; iii, iv | |- | [[चित्र:Blenheim main entrance.jpg|100px|]] ||[[ब्लेनहेम महल]] ||1987 |[[वुडस्टॉक]] [[ऑक्सफ़र्डशायर]], इंगलैंड | 425; 1987;ii, iv | |- | [[चित्र:Canterbury Cathedral - Portal Nave Cross-spire.jpeg|100px|]] ||[[कैंटरबरी कैथेड्रल]], [[सेंट ऑगस्टीन एबी]] और [[सेंट मार्टिन चर्च]] ||1988 | [[कैंटरबरी]], [[केंट]], इंगलैंड | 496; 1988;i, ii, vi | |- |[[चित्र:Beaumaris Castle 1.jpg|100px|]] ||[[ग्विनडेड में राजा एडवर्ड का महल और शहरी दीवार]] ||1986 | [[कोन्वे]], [[एंग्लेसी]], [[वेल्स]] | 374; 1986; i, iii, iv | |- | [[चित्र:Royal.crescent.aerial.bath.arp.jpg|100px]] ||[[बाथ|बाथ नगर]] ||1987 | [[बाथ]], [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] | 428; 1987; i, ii, iv | |- |[[चित्र:Hayle old quay.jpg|100px|]] ||[[कॉर्नवल और पश्चिमी डेवन खनन परिदृश्य]] ||2006 | [[कॉर्नवल]] और [[डेवन]], [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] | 1,215; 2006; ii, iii, iv | |- |[[चित्र:Arkwright Masson Mills.jpg|100px|]] ||[[डेरवेंट घाटी मिल्स]] ||2001 | [[डर्बीशायर]], [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] | 1,030; 2001; ii, iv | |- |[[चित्र:yard2.jpg|100px|]] ||[[डुरहम कासल]] और [[डुरहम कैथेड्रल]] ||1986 | [[काउंटी डरहम]], [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] | 370; 1986; ii, iv, vi | |- |[[चित्र:Orkney_Skara_Brae.jpg|100px|]] ||[[नियोलिथिक ऑर्कनी का दिल]] ||1999 | [[ओर्कनेय]], [[स्कॉट्लैण्ड|स्कॉटलैंड]] | 514; 1999;i, ii, iii, iv | |- |[[चित्र:Hadrian's wall at Greenhead Lough.jpg|100px]] ||[[हैडरिन की दीवार]] ||2005 | | | |- |[[चित्र:Bermuda-Harbour and Town of St George.jpg|100px|]] ||[[सेंट जोर्ज'स का ऐतिहासिक शहर और संबंधित किले, बरमूडा]] ||2000 | [[सेंट जोर्ज'स]], [[बरमूडा]] | 983; 2000; iv | |- |[[चित्र:Ironbridge002.JPG|100px|]] ||[[आयरनब्रिज जॉर्ज]] ||1986 | [[श्रॉपशायर]], [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] | 371; 1986; i, ii, iv, vi | |- |[[चित्र:Liverpool skyline, closeup.jpg|100px|]] ||[[लिवरपूल]] - ''मैरिटाइम मर्चेन्टाइल सिटी'' ||2004 | [[मर्सीसाइड]], [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] | 1,150; 2004; ii, iii, iv | |- |[[चित्र:2005-06-27_-_United_Kingdom_-_England_-_London_-_Greenwich.jpg|100px|]] ||[[ग्रेनिश|तटिय ग्रीनविच]] |1997 | [[ग्रेटर लंदन]], [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] | 795; 1997; i, ii, iv, vi | |- |[[चित्र:NewlanarkNL06.jpg|100px|]] ||[[न्यू लैनार्क]] ||2001 | [[दक्षिण लैनार्कशायर]], [[स्कॉट्लैण्ड|स्कॉटलैंड]] | 429; 2001; ii, iv, vi | |- |[[चित्र:EdinburghgeorgeIV.jpg|100px|]] ||[[एडिनबर्ग]] का [[ओल्ड टाउन, एडिनबर्ग|ओल्ड टाउन]] और [[न्यू टाउन, एडिनबर्ग|न्यू टाउन]] ||1995 | [[एडिनबर्ग]], [[स्कॉट्लैण्ड|स्कॉटलैंड]] | 728; 1995; ii, iv | |- |[[चित्र:kew.gardens.palm.house.london.arp.jpg|100px|]] ||[[शाही वनस्पतिक उद्यान, क्यू]] ||2003 | [[ग्रेटर लंदन]], [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] | 1,084; 2003; ii, iii, iv | |- |[[चित्र:Saltaire from Leeds and Liverpool Canal.jpg|100px|]] ||[[साल्टेरे]] ||2001 | [[वेस्ट यॉर्कशायर]], [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] | 1,028; 2001; ii, iv | |- |[[चित्र:Stonehenge back wide.jpg|100px|]] ||[[स्टोनहेंज, एवेबरी और संबन्धित स्थलें]] ||1986 | [[विल्टशायर]], [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] | 373; 1 9 86 (2008 में संशोधित);i, ii, iii | |- |[[चित्र:Banqueting House.jpg|100px|]] ||[[एबी फव्वारे]] के खंडहर सहित [[स्टडली शाही उद्यान]] ||1986 | [[नॉर्थ यॉर्कशायर]], [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] | 372; 1986; i, iv | |- |[[चित्र:Tower_Of_London_Traitors'_Gate_Seen_From_The_River.jpg|100px|]] ||[[टॉवर ऑफ़ लंदन|टावर ऑफ़ लंदन]] ||1988 | [[ग्रेटर लंदन]], [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] | 488; 1988; ii, iv | |- |[[चित्र:Westminster abbey night.jpg|100px|]] ||[[सेंट मार्गरेट्स, वेस्टमिंस्टर|सेंट मार्गरेट चर्च]] और [[वेस्ट्मिन्स्टर ऍबी|वेस्टमिंस्टर ऐबी]] सहित [[पैलेस ऑफ़ वेस्ट्मिन्स्टर|वेस्टमिंस्टर का महल]] ||1987 | [[ग्रेटर लंदन]], [[इंग्लैण्ड|इंगलैंड]] | 426; 1987 (2008 में संशोधित);i, ii, iv | |} :'''''मिश्रित''''' {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:St Kilda Village Bay.jpg|100px|]] ||[[सेंट किल्डा, स्कॉटलैंड|सेंट किल्डा]] ||1986 |[[सेंट किल्डा, स्कॉटलैंड|सेंट किल्डा]], [[स्कॉट्लैण्ड|स्कॉटलैंड]] |387; 1987 (2005 और 2008 में संशोधित);ii, iii, iv | |} :'''''प्राकृतिक''''' {|class="wikitable sortable plainrowheaders" width=90% ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col"| चित्र ! scope="col" | स्थल ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | [[विश्व धरोहर#मानदंड|मानदंड]] ! scope="col" class="unsortable" | विवरण |- |[[चित्र:Causeway-code poet-4.jpg|100px]] ||[[दैत्य सेतुक]] ||1986 |[[एंट्रीम काउंटी]], उत्तरी आयरलैंड |369; 1986; vii, viii | |- |[[चित्र:Gough island top view.png|100px|]] ||[[गफ और इनेक्सेसिबल द्वीप समूह]] ||1995 | [[सेंट हेलेना, असेंशन और त्रिस्तान दा कुन्हा]], [[अटलांटिक महासागर]] | 740; 1 99 5 (2004 में संशोधित);vii, x | |- |[[चित्र:HendersonISS004-E-6793.PNG|100px|]] ||[[हेंडरसन द्वीप (पिटकेरेन द्वीप समूह)|हेंडरसन द्वीप]] ||1988 | [[पिटकेम द्वीप समूह]], [[प्रशान्त महासागर]] | 487; 1988;vii, x | |- |[[चित्र:england_dorset_jc_kimmeridge.jpg|100px|]] ||[[जुरासिक तट]] ||2001 | | | |} ==इन्हें भी देखें== * [[अफ्रीका में विश्व धरोहर स्थलों की सूची]] * [[अरब राज्यों में विश्व धरोहर स्थलों की सूची]] * [[एशिया एवं ऑस्ट्रेलेशिया में विश्व धरोहर स्थलों की सूची]] * [[अमरीका में विश्व धरोहर स्थलों की सूची]] * [[खतरे में विश्व धरोहर स्थलों की सूची]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [http://www.unesco.org/whc यूनेस्को विश्व विरासत स्थल] — आधिकारिक वेबसाइट * [https://web.archive.org/web/20070606091740/http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31 यूनेस्को विश्व धरोहर केंद्र] — आधिकारिक वेबसाइट * [https://web.archive.org/web/20071116123131/http://whc.unesco.org/heritage.htm यूनेस्को विश्व धरोहर स्थलों की सूची] — आधिकारिक वेबसाइट * [https://web.archive.org/web/20181106021403/http://vrheritage.org/ VRheritage.org] — विश्व धरोहर स्थलों का दस्तावेज़ीकरण * [https://web.archive.org/web/20050324003746/http://worldheritage-forum.net/ Worldheritage-Forum] — विश्व धरोहर मुद्दों पर सूचना और वेबलॉग <br />{{Lists of World Heritage Sites}} <!--Categories--> [[श्रेणी:यूरोप में विश्व धरोह स्थल|*]] <!--Other languages--> 3q7787h5qpytd3quyszjx7zzzcnpb38 मोगादीशू 0 37234 6628270 6327322 2026-10-11T06:08:18Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628270 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | native_name = Muqdisho <br> مَقَدِيشُو | settlement_type = [[राजधानी]] | image_skyline = Mogadishu.png | imagesize = | image_caption = शहर का परिदृश्य | image_flag = Flag of Mogadishu, Somalia.svg | image_seal = Coat of Arms of Mogadishu City and Banaadir Region.svg | image_map = | mapsize = | map_caption = | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{flag|सोमालिया}} | subdivision_type1 = क्षेत्र | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Mogadishu, Somalia.svg|25px}} [[बनादिर]] | government_footnotes = | leader_title = महापौर | leader_name = [[यूसुफ़ हुसैन जिमाली]] | area_urban_km2 = 127 | elevation_m = 9 | elevation_min_m = | population_urban = 47,26,815 | population_density_urban_km2 = 37,000 | population_metro = | population_demonym = | population_note = | website = {{URL|bra.gov.so}} | elevation_max_m = | area_urban_footnotes = <ref name="Dwua"/> | blank_name = [[जलवायु]] | blank_info = [[अर्ध शुष्क जलवायु]] | timezone = [[पूर्वी अफ्रीका समय|ईएटी]] | utc_offset = +3 | name = मोगादीशू | established_title = [[स्थापना]] | established_date = 720 ई }} [[चित्र:Pictures from an armed convoy trip in Mogadishu.jpg|right|250px|मोगादीशू शहर का एक हवाई-दृश्य]] '''मोगादीशू''' ([[सोमाली भाषा|सोमाली]]: Muqdisho, [[अरबी भाषा|अरबी]]: مَقَدِيشُو), या स्थानीय तौर पर '''हमर''' ([[सोमाली भाषा|सोमाली]]: Xamar, [[अरबी भाषा|अरबी]]: حَمَر) [[सोमालिया]] का सबसे बड़ा शहर एवं वहाँ की राजधानी है। यह सदियों से [[हिन्द महासागर|हिंद महासागर]] में स्थित एक महत्वपूर्ण [[बन्दरगाह|बंदरगाह]] के रूप में भी जाना जाता है। 1991 में प्रशासनिक तंत्र के धवस्त हो जाने की वजह से पिछले १७ वर्षों से मोगादीशू भयावह [[गृहयुद्ध]] की चपेट में है। ==इतिहास== ==भुगोल== मोगादिशू, हिंद महासागर तट पर दक्षिणी सोमालिया के बानादीर प्रशासनिक क्षेत्र में, हॉर्न ऑफ़ अफ्रीका पर स्थित है। शहर को अब्दियाज़िज़, बोंद्रे, दैनिल, धर्केलेली, हमर-जाजाब, हमर-वेने, हलीवा, होदन, हौल-वाडाग, करन, शांगानी, शिबिस, वबरे, वाद्जीर, वर्धलिली और यक्षिद जिलों में विभाजित किया गया है। शहर की प्रशिध्द जगहों में हमरवियन पुराना शहर, बकारा मार्केट और गीज़ारा बीच शामिल हैं। मोगादिशू के रेतीले समुद्र तटों में कई जीवंत प्रवाल भित्तियाँ हैं, और यह कई वर्षों तक पर्यटको को लुभाता रहा हैं। शेबेल नदी (वेबगा शाबेले) केंद्रीय इथोपिया से उद्गम होता है और दक्षिण-पश्चिमी दिशा बदलने से पहले मोगादिशू के पास हिंद महासागर के 30 किलोमीटर (19 मील) के पहले तक आता है। आमतौर पर यह फरवरी और मार्च के दौरान सूखा रहता है। यह गन्ने, [[कपास]], और केले की खेती के लिए जरूरी पानी उपलब्ध कराता है। == जलवायु== भूमध्य रेखा के पास स्थित शहरों कि अपेक्षा, मोगादिशू में शुष्क जलवायु है। इसे अधिकतर दक्षिण-पूर्व सोमालिया कि तरह, गर्म और अर्ध-शुष्क ([[कोपेन जलवायु वर्गीकरण]] बी.एस.) के रूप में वर्गीकृत किया गया है। मोगादिशु, होल्ड्रिज ग्लोबल बायोकैमेटिक स्कीम के उष्णकटिबंधीय कांटा वुडलैंड बायोम में या उसके निकट स्थित है। शहर के वार्षिक औसत तापमान 27 डिग्री सेल्सियस है, जहाँ औसत अधिकतम 30 डिग्री सेल्सियस और औसत न्यूनतम 24 डिग्री सेल्सियस हैं। यहाँ वर्षा प्रति वर्ष औसतन 429.2 मिलीमीटर (16.9 इंच) होती हैं। शहर में औसतन प्रति वर्ष 3,066 घंटे की धूप होती है, जिसमें प्रतिदिन 8.4 घंटे की धूप होती है। ==प्रशासन== [[File:Somali delegate.JPG|thumb|upright|सोमालिया की संघीय सरकार]] संक्रमणकालीन संघीय सरकार (टीएफजी) 2004 और 2012 के बीच सोमालिया की अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मान्यता प्राप्त केंद्रीय सरकार थी। मोगादिशू में आधारित, इसनें सरकार की कार्यकारी शाखा का गठन किया। सोमालिया की संघीय सरकार का 20 अगस्त 2012 में स्थापना के साथ ही टीएफजी का अंत हो गया।<ref name="Fcacsunesinpshm">{{cite news|title=Somalia: UN Envoy Says Inauguration of New Parliament in Somalia 'Historic Moment'|url=http://allafrica.com/stories/201208220474.html|accessdate=24 August 2012|newspaper=Forum on China-Africa Cooperation|date=21 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014234626/http://allafrica.com/stories/201208220474.html|archive-date=14 अक्तूबर 2012|url-status=live}}</ref> यह गृहयुद्ध की शुरुआत के बाद से देश में पहली स्थायी केंद्र सरकार का प्रतिनिधित्व करता है।<ref name="Fcacsunesinpshm"/> सोमालिया की संघीय संसद सरकार की विधायी शाखा के रूप में कार्य करती है।<ref name="Gttsdpc">{{cite web|title=Guidebook to the Somali Draft Provisional Constitution|url=http://unpos.unmissions.org/LinkClick.aspx?fileticket=v067edqd7a8%3D&tabid=9705&language=en-US|publisher=UN Missions|accessdate=2 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120021547/http://unpos.unmissions.org/LinkClick.aspx?fileticket=v067edqd7a8%3D&tabid=9705&language=en-US|archive-date=20 जनवरी 2013|url-status=dead}}</ref> [[File:MogadishuHeadquarters.jpeg|thumb|left|मोगादिशू नगरपालिका मुख्यालय]] मोगादिशू की नगरपालिका को वर्तमान में यूसुफ हुसैन जिमाले अगुवाई कर रहे है, इसके पूर्व में सैन्य अदालत के अध्यक्ष मेयर हसन मोहम्मद हुसैन मुंगाब इस पद से इस्तीफा दे चुके हैं।<ref name="Gsphnnmm">{{cite news|title=Somalia: President Hassan names new Mogadishu mayor|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia-President-Hassan-names-new-Mogadishu-mayor_printer.shtml|accessdate=27 February 2014|newspaper=Garowe Online|date=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306140521/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia-President-Hassan-names-new-Mogadishu-mayor_printer.shtml|archive-date=6 मार्च 2014|url-status=live}}</ref> [[File:Mogturkemb.jpg|thumb|मोगादिशु में तुर्की दूतावास]] मोगादिशू में कई देशों के [[विदेशी दूतावास]] और [[वाणिज्य दूतावास]] बनाए गए हैं। जनवरी 2014 तक, इन राजनयिक मिशनों में [[जिबूती]], [[इथोपिया|इथियोपिया]], [[सूडान]], [[लीबिया]], [[यमन]], [[सउदी अरब|सऊदी अरब]], [[तुर्की]], [[ईरान]], [[युगाण्डा|यूगांडा]], [[नाईजीरिया|नाइजीरिया]], [[यूनाइटेड किंगडम]], [[जापान]], [[चीन]]<ref name="Aaiaeim">{{cite web|title=Embassies in Mogadishu|url=http://mogadishuairport.com/discover-mogadishu/embassies/|publisher=Aden Adde International Airport|accessdate=24 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140244/http://mogadishuairport.com/discover-mogadishu/embassies/|archive-date=16 जनवरी 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="Scooeist">{{cite news|title=SOMALIA: China officially opens embassy in Somalia today|url=http://www.raxanreeb.com/2014/10/somalia-china-officially-opens-embassy-in-somalia-today/|accessdate=12 October 2014|agency=Raxanreeb|date=12 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226055401/http://www.raxanreeb.com/2014/10/somalia-china-officially-opens-embassy-in-somalia-today/|archive-date=26 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref> और [[क़तर|कतर]] के दूतावास शामिल हैं।<ref name="Qdimm">{{cite news|title=Qatari diplomat in Mogadishu meeting|url=http://www.gulf-times.com/mobile//qatar/178/details/405445/qatari-diplomat-in-mogadishu-meeting|accessdate=13 September 2014|agency=Gulf Times|date=24 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826114439/http://www.gulf-times.com/mobile//qatar/178/details/405445/qatari-diplomat-in-mogadishu-meeting|archive-date=26 अगस्त 2014|url-status=dead}}</ref> शहर में फिर से खोलने वाले दूतावासों में [[मिस्र]], [[संयुक्त अरब अमीरात]], [[इटली]] और [[दक्षिण कोरिया]] शामिल हैं।<ref name="Aaiaeim"/> ==अर्थव्यवस्था == मोगादिशु पारंपरिक रूप से देश मे एक वाणिज्यिक और वित्तीय केंद्र के रूप में स्थापित है। यूरोप और अमेरिका में बने वस्त्रों के बड़े पैमाने पर आयात से पहले, यह शहर के वस्त्रों को कारोबार महाद्वीप के पूरे इलाके, साथ ही साथ अरब प्रायद्वीप तक और फारसी तट तक फैला हुआ था। 2011 के मध्य में शांति होने के साथ ही, मोगादिशू की अर्थव्यवस्था तेजी से बढ़ी है। सोमैलफ्रेट प्रसंस्करण कारखाना फिर से खोला गया है, स्थानीय [[कोका-कोला]] कारखाना का भी नवीनीकरण किया गया है। मई 2012 में, पहला सोमाली बैंक, राजधानी में स्थापित किया गया, जो 1991 के बाद से दक्षिणी सोमालिया में खुलने वाले पहले [[वाणिज्यिक बैंक]] है। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20080413191407/http://www.globalsecurity.org/military/world/somalia/mogadishu.htm ग्लोबल सिक्यूरिटी डॉट ऑर्ग - शहर इतिहास] * [https://web.archive.org/web/20110609184702/http://local.google.com/local?q=mogadishu&spn=0.120112,0.204826&t=k&sa=N&tab=fl गूगल मानचित्र पर मोगादीशू] * [https://web.archive.org/web/20080408193143/http://media.maps.com/magellan/Images/MOGADI-W1.gif मोगादीशू का मानचित्र (१९९७)] ==इन्हें भी देखें== [[मोगादिशू बम विस्फोट 2017]] == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:सोमालिया के आबाद स्थान]] [[श्रेणी:सोमालिया]] [[श्रेणी:अफ़्रीका में राजधानियाँ]] [[श्रेणी:मोगादीशू| ]] {{आधार}} ii6de8lca1nleed4kperjub3fipdro4 ट्राँसफार्मर 0 41895 6628271 6616006 2026-10-11T06:08:27Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628271 wikitext text/x-wiki {{about|विद्युत उपकरण|काल्पनिक साहित्य|ट्राँसफॉर्मर्स}} '''ट्राँसफार्मर या परिणामित्र''' एक [[विद्युत मशीन|वैद्युत मशीन]] है जिसमें कोई चलने या घूमने वाला अवयव नहीं होता। [[विद्युत उपकरण|विद्युत उपकरणों]] में सम्भवतः ट्राँसफार्मर सर्वाधिक व्यापक रूप से प्रयुक्त विद्युत साषित्र (अप्लाएन्स) है। यह किसी एक [[विद्युत परिपथ]] (circuit) से अन्य परिपथ में विद्युत प्रेरण द्वारा धारा की आवर्ती को बिना बदले विद्युत उर्जा स्थान्तरित करता है। ट्राँसफार्मर प्रत्यावर्ती धारा(AC)के साथ कार्य कर सकता है, एकदिश धारा (direct current) के साथ नहीं। ट्राँसफार्मर एक-फेजी, तीन-फेजी या बहु-फेजी हो सकते है। यह सभी विद्युत मशीनों में सर्वाधिक दक्ष (एफिसिएंट) मशीन है। आधुनिक युग में परिणामित्र वैद्युत् तथा इलेक्ट्रॉनी उद्योगों का अभिन्न अंग बन गया है। किसी ट्राँसफार्मर में एक, दो या अधिक [[वाइन्डिंग]] हो सकती हैं। दो वाइंडिंग वाले ट्रान्सफार्मर के प्राथमिक (प्राइमरी) एवं द्वितियक (सेकेण्डरी) वाइण्डिंग के फेरों (टर्न्स) की संख्या एवं उनके विभवान्तरों में निम्नलिखित सम्बन्ध होता है: :<math> \frac{V_{S}}{V_{P}} = \frac{N_{S}}{N_{P}} </math> इस सूत्र से स्पष्ट है कि प्राइमरी वोल्टता के दिये हुए मान के लिये प्राइमरी एवं सेकेणडरी वाइण्डिंग के फेरों की संख्या का उचित चयन करके हम द्वितीयक वाइंडिंग में इच्छित [[विभवांतर|विभवान्तर]] प्राप्त कर सकते हैं। जब द्वितीयक वाइंडिंग का विभवान्तर प्राथमिक वाइंडिंग के विभवान्तर से अधिक होता है तो ऐसे ट्राँसफार्मर को '''उच्चायी परिणामित्र''' (स्टेप-अप ट्राँसफार्मर) कहते हैं। इसके विपरीत जब द्वितीयक वाइंडिंग का विभवान्तर प्राथमिक वाइंडिंग के विभवान्तर से कम होता है तो ऐसे परिणामित्र को '''अपचायी परिणामित्र''' (स्टेप-डाउन ट्राँसफार्मर) कहते हैं। == उपयोग == ट्रान्सफार्मर का मुख्य उपयोग [[विद्युत शक्ति]] को अधिक वोल्टता से कम वोल्टता में या कम वोल्टता से अधिक वोल्टता में बदलना है । ऐसा करने से विद्युत उर्जा के उपयोग में सुविधा और दक्षता आती है। ध्यातव्य है कि आदर्श ट्रान्सफार्मर [[ऊर्जा|उर्जा]] या [[शक्ति]] उत्पन्न नहीं करता, न ही शक्ति का परिवर्तन (एम्प्लिफिकेशन) करता है, न ही [[आवृत्ति]] बदलता है। ट्रान्सफार्मर का मुख्य उपयोग विद्युत शक्ति को अधिक वोल्टता से कम वोल्टता में या कम वोल्टता से अधिक वोल्टता में बदलना है (जहाँ, जैसी आवश्यकता हो)। ऐसा करने से विद्युत उर्जा के उपयोग में सुविधा और [[दक्षता]] आती है। ध्यातव्य है कि आदर्श ट्रान्सफार्मर [[ऊर्जा]] या [[शक्ति]] उत्पन्न नहीं करता, न ही शक्ति का परिवर्धन (या, एम्प्लिफिकेशन) करता है, न ही [[आवृत्ति]] बदलता है। == परिणामित्र के प्रतीक == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- |[[चित्र:Transformer Air Core.svg]] |वायु-क्रोड ट्रांसफॉर्मर |- |[[चित्र:Transformer Iron Core.svg]] |लौह-क्रोड ट्रांसफॉर्मर |- |[[चित्र:Transformer Centre-tap Iron Core.svg]] |सेन्टर-टैप लौह-क्रोड ट्रांसफॉर्मर |- |[[चित्र:Autotransformer.svg]] |आटोट्रांसफॉर्मर |- |} [[चित्र:PoleMountTransformer02.jpg|thumb|250px|right| पोल पर कसा हुआ त्रि-फेजी ट्रान्सफार्मर]] == परिचय == [[चित्र:Transformer winding formats.jpg|right|thumb|300px|'''कोर-टाइप तथा शेल-टाइप ट्रांसफॉर्मर''' : कोर-टाइप में कोर के चारो ओर वाइंडिंग होती है ; शेल-टाइप में वाइंडिंग के बाहर कोर होती है।]] [[Image:transformer min stray field geometry.svg|thumb|right|विभिन्न प्रकार की वाइण्डिण्ग्ग : ट्रान्सफॉर्मर कुण्डलियों का कटा-हुआ दृश्य प्रतीक: <br> '''सफेद''': हवा, द्रव या कोई अन्य इन्सुलेटिंग माध्यम <br> '''हरा स्पाइरल''': [[सिलिकन इस्पात|सिलिकन इस्पात (grain oriented)]]<br> '''काला''': प्राथमिक वाइण्डिंग <br> '''लाल''': द्वितीयक वाइंडिंग ]] परिणामित्र सम्भवतः सर्वाधिक व्यापक रूप से उपयोग में आनेवाला वैद्युत साषित्र (appliance) है। उद्योगों में [[दिष्ट धारा]] की अपेक्षा [[प्रत्यावर्ती धारा]] को जो प्रमुखता है उसका सारा श्रेय केवल परिणामित्र को है। यह ऐसा साधित्र है जो 'निम्नवोल्टता की उच्च धारा' को 'उच्च वोल्टता की निम्न धारा' में और 'उच्च वोल्टता की निम्नधारा' को 'निम्नवोल्टता की उच्च धारा' में बदलता है। बदलने का यह काम ऊर्जा की न्यूनतम हानि से और साधित्र में बिना किसी गतिमान भाग की सहायता के सम्पन्न हो जाता है। उदाहरण के लिए, १०० वोल्ट की १०,००० वाट विद्युत-शक्ति के परिणमन के लिए १०० ऐम्पियर धारा आवश्यक होती है जबकि वही विद्युत-शक्ति १०,००० की वोल्टता पर भेजने के लिए केवल १ ऐम्पियर धारा पर्याप्त होती है। अत: दूसरी स्थिति में पहली की अपेक्षा बहुत ही कम व्यासवाला और इस कारण सस्ता चालक आवश्यक होता है। परिणामित्र का कार्यसंचालन [[माइकल फैराडे|माइकेल फैरेडे]] की एक अद्वितीय खोज (१८३१ ई.) पर आधारित है, जिसके अनुसार परिपथ में प्रेरित [[विद्युतवाहक बल]] (e.m.f.), परिपथ द्वारा परिबद्ध क्षेत्र के आरपार [[चुम्बकीय अभिवाह|चुंबकीय फ्लक्स]] (flux) के परिवर्तन की समय दर के के बराबर होता है। सरलतम रूप में परिणामित्र में दो अलग अलग कुंडलियाँ (windings) होती हैं, जिनका [[चुम्बकीय परिपथ|चुंबकीय परिपथ]] एक ही होता है। शक्ति के प्रवाह की दिशा के अनुसार परिणामित्र के कुंडलनों का अभिनिर्धारण किया जाता है (अर्थात किस कुण्डली को पाराथमिक कहेंगे और किसे द्वितीयक)। प्राथमिक कुण्डली वह है जिसे प्रत्यावर्ती विद्युतऊर्जा के स्रोत से जोड़ते हैं और द्वितीयक वह है जिसे लोड (load) से। विद्युतचुम्बकीय प्रेरण द्वारा ऊर्जा प्राथमिक कुण्डली से द्वितीयक कुंडलन में स्थानांतरित होती है। आदर्श परिणामित्र के क्रियासंचालन् की विशेषताएँ हैं : *(१) कुडली में प्रतिरोध का न होना, *(२) [[क्षरण प्रेरकत्व|क्षरण फ्लक्स]] का न होना, *(३) [[शैथिल्य]] (hysterisis) हानि का न होना, और *(४) [[भँवर धारा]] में हानि का न होना। व्यवहारतः यह आदर्श स्थिति दुष्प्राप्य है। परिणामित्र की प्राथमिक कुंडली से जुड़ी संभरण वोल्टता चुंबकीय फ्लक्स उत्पन्न करती है, जो परिणामित्र के पटलित (laminated) क्रोड से संबद्ध होती है। परिणामित्र के प्राथमिक कुंडली से जुड़ी हुई प्रत्यावर्ती वोल्टता Ep को उच्चतम चुंबकीय फ्लक्स के घनत्व Bm, पटलित क्रोड की अनुप्रस्थ काट का क्षेत्रफल A, प्रत्यावर्ती धारा की आवृर्ती धारा की आवृत्ति f तथा प्राथमिक कुंडली में लपेटों को संख्या N1 के पदों में व्यक्त किया जाता है: :Ep = 4.44 f N1 A Bm प्राथमिक कुंडली में प्रवाहित धारा द्वारा उत्पन्न प्रत्यावर्ती चुंबकीय फ्लक्स द्वितीयक कुंडली की लपेटों को भी संबद्ध करता है। प्राथमिक और द्वितीयक कुंडलियों में अंतर केवल लपेटों की संख्या का होता है, अत: द्वितीयक कुंडली में प्रेरित वोल्टता का प्रभावी मान : Es = 4.44 f N2 A Bm इस प्रकार प्राथमिक और द्वितीयक वोल्टता का निम्नलिखित अनुपात प्राप्त होता है: : Ep/Es = N1/N2 प्राथमिक कुंडली की वोल्टता को बढ़ाने के आवश्यकता पड़ने पर प्राथमिक कुंडली में लपेटों की सख्या N1 को द्वितीयक कुंडली की लपेटों की संख्या N2 से कम रखा जाता है। इस प्रकार के परिणामित्र को उच्चायी (step up) परिणामित्र कहते हैं और प्राथमिक कुंडली की वोल्टता यदि द्वितीयक की वोल्टता से अधिक है तो प्राथमिक कुंडली में लपेटों की संख्या N1 द्वितीयक कुंडली की लपेटों की संख्या N2 से बड़ी होगी। इस प्रकार के परिणामित्र को अपचायी (step down) परिणामित्र कहते हैं। सामान्यत: परिणामित्र का स्वरूप निम्नलिखित बातों से निर्धारित होता है: *(क) '''वोल्टता अनुमतांक''' (Voltage ratings) - परिणामित्र की वोल्टता का मूल्यांकन उच्च और निम्न वोल्टताओं के अनुपात के रूप में व्यक्त किया जाता है, जैसे २३००/२३० वोल्ट। उच्च और निम्न वोल्टता लपेटों में से किसी को भी प्राथमिक कुंडली के रूप में उपयोग में ला सकते हैं। *(ख) '''किलोवोल्ट ऐंपीयर अनुमतांक''' - परिणामित्र के लिए धाराओं का मूल्यांकन प्राय: नहीं किया जाता, पर इसकी गणना किलोवोल्ट ऐंपीयर मूल्यांकन से की जा सकती है। *(ग) '''आवृत्ति अनुमतांक''' *(घ) '''तापवृद्धि''' - औद्योगिक निर्माताओं द्वारा निर्मित परिणामित्रों में कुछ वर्णसंकेतों (colour codes) की व्यवस्था होती है, जिनसे निम्न वोल्टता, उच्च वोल्टता और केंद्र-टैप-लोड के निर्धारण में मदद मिलती है। परिणामित्र को किसी विशिष्ट परिपथ से जोड़ने के पूर्व इनका निर्धारण करना पड़ता है। == परिणामित्र की दक्षता == सामान्य लोड पर साधारण शक्ति परिणामित्र की [[दक्षता]] (efficiency) बहुत अधिक होती है, जो छोटे परिणामित्रों में ९०% से लेकर बड़े परिणामित्रों में ९८% तक विचरित होती है। सामान्यतः प्रतिशत में व्यक्त परिणामित्र की दक्षता को इस प्रकार अभिव्यक्त कर सकते हैं : : '''दक्षता''' = आउटपुट शक्ति x 100 / इनपुट शक्ति परिणामित्रों की तात्कालिक दक्षता और दिन भर की दक्षता में अन्तर होता है। परिणामित्र के नियंत्रण (रेगुलेशन) का अर्थ होता है निवेश (input) वोल्टता के स्थिर रहने पर पूर्ण लोड की स्थिति में द्वितीयक वोल्टता और बिना लोड की स्थिति में द्वितीयक वोल्टता का संबंध। प्रतिशत के रूप में व्यक्त करने पर नियंत्रण को अधोलिखित रूप में परिभाषित कर सकते हैं: : '''नियंत्रण''' = (बिना लोड की स्थिति में द्वितीयक वोल्टता - पूर्ण लोड की स्थिति में द्वितीयक वोल्टता) x 100 / पूर्ण लोड की स्थिति में द्वितीयक वोल्टता छोटे परिणामित्रों के लिए नियंत्रण २ से ५ प्रतिशत और बड़ों के लिए लगभग १ प्रतिशत के क्रम (order) का होता है। == ट्रांसफॉर्मर के भाग == [[चित्र:Drehstromtransformater im Schnitt Hochspannung.jpg|right|thumb|250px|ट्रांसफॉर्मर के विभिन्न अवयव]] ट्रान्सफार्मर के मुख्यतः दो भाग होते हैं: १) '''कोर''' - जो किसी चुम्बकीय पदार्थ की बनायी जाती है। (किन्तु विशेष परिस्थितियों में वायु-क्रोडी ट्रान्सफार्मर भी बनाये जाते हैं) २) '''वाइंडिंग''' - जो ताँबा, अलमुनियम या किसी अन्य सुचालक के तारों अथवा '''बस-बार''' से बनायी जाती है। इसके अतिरिक्त '''[[विद्युतरोधी|कुचालक]]''' (इन्सुलेटर) आदि भी प्रयोग किये जाते हैं जो वाइण्डिंग के फेरों को आपस में या कोर से छुने से रोकते हैं। [[ट्रांसफॉर्मर तेल]] का प्रयोग उच्च वोल्टता के परिणामित्रों में किया जाता है जो ब्रेकडाउन शक्ति अधिक होने से स्पार्क आदि रोकते हैं तथा कोर व कुंड्लियों से उष्मा सोखकर उसे ठंडा करते हैं। परिणामित्र को ठंडा रखने के लिये तेल के अलावा एवं कई अन्य शीतकों का प्रयोग भी किया जाता है जैसे पानी एवं गैस आदि। == विविध == * ट्रांसफॉर्मर एक स्थैतिक मशीन है। * सिलिकॉन स्टील की कोर कम आवृत्ति के वाले ट्रांसफॉर्मर में प्रयुक्त होती है। उच्च आवृति (१० किलोहर्ट्ज से सैकड़ों किलोहर्ट्ज) के ट्रांसफॉर्मर [[फेराइट]] की कोर का प्रयोग करते हैं। बिना कोर के भी ट्रांसफॉर्मर बनाया जा सकता है (वायु-क्रोड ट्रांसफॉर्मर)। * ट्रांसफॉर्मर डीसी के साथ काम नहीं कर सकता क्योंकि समय के साथ फ्ल्क्स का परिवर्तन नहीं होता। २२० वोल्ट के ट्रांसफॉर्मर को एक-दो वोल्ट भी डीसी देने से उसकी प्राइमरी में बहुत अधिक धारा बहेगी और वह जल सकता है। * यदि कोई ट्रांसफॉर्मर '''f1''' आवृत्ति एवं '''V1''' वोल्टता के लिए डिजाइन किया गया है किन्तु उसे '''f2''' आवृत्ति तथा '''V1''' वोल्टता पर चलाया जाता है तो - :* ट्रांसफॉर्मर सैचुरेट होकर, अधिक धारा लेकर, गरम होकर जल सकता है यदि '''f2 < f1 '''. :* ट्रांसफॉर्मर को कोई खास समस्या नहीं होगी यदि, '''f2 > f1 '''. (किन्तु यदि f2 बहुत अधिक हो तो अच्छा यह होगा कि उच्च आवृत्ति का कोर प्रयोग करते हुए उसके अनुसार ट्रांसफॉर्मर डिजाइन किया जाय।) * किसी ट्रांसफॉर्मर की दक्षता उस लोड पर सबसे अधिक होती है जिस लोड पर लौह-क्षति (iron loss) तथा ताम्र-क्षति (copper loss) बराबर हो जाँय। * ट्रांसफॉर्मर के कोर में दो तरह की ऊर्जा-क्षति होती है - [[भँवर धारा|भंवर-धारा क्षति]] (एड्डी-करेंट लॉस) तथा हिस्टेरिसिस क्षति। कोर को पतली-पतली पट्टियों (लैमिनेटेड) से बनाने से भँवर-धारा क्षति कम होती है। (इन पट्टियों की सतह पर इंसुलेटिंग परत होती है।) * ट्रांस्फॉर्मर में जरूरी नहीं कि दो ही वाइंडिंग हों। प्रायः तीसरी, चौथी वाइंडिंग भी होतीं हैं। आटोट्रांसफॉर्मर में एक ही वाइंडिंग होती है। * वैरियक (variac) एक [[आटोट्रान्सफार्मर|आटोट्रांसफॉर्मर]] है जिसमें इनपुट और आउटपुट टर्न्स का अनुपात नियत (fixed) नहीं होता बल्कि सतत रूप में बदला जा सकता है। इसके लिए ब्रश के द्वारा एक चलित-सम्पर्क (moving contact) बनाया गया होता है। * आटोट्रांसफॉर्मर, समान रेटिंग के दो वाइंडिंग वाले ट्रांसफॉर्मर से छोटा और सस्ता होता है। == ट्रांसफॉर्मर का तुल्य परिपथ == [[चित्र:Transformer equivalent circuit-2.svg|center|500px|]] ==ट्रान्सफॉर्मर के प्रकार तथा विविध उपयोग== [[चित्र:Cast resine transformer.jpg|right|thumb|300px|एक वितरण ट्रान्सफॉर्मर]] {{मुख्य|ट्रांसफॉर्मर के प्रकार}} कार्यसिद्धान्त एक होते हुए भी ट्रान्सफॉर्मर विविध आकार-प्रकार के होते हैं। इनके अनेक उपयोग हैं। अलग-अलग उपयोग के लिए डिजाइन किए गए ट्रान्सफॉर्मर में अलग-अलग विशिष्टताएँ होतीं हैं। उदाहरण के लिए शक्ति ट्रान्सफॉर्मर, पल्स ट्रान्सफॉर्मर से अनेक दृष्टियों से अलग है। कुछ प्रमुख ट्रान्सफॉर्मर निम्नलिखित हैं- * [[शक्ति ट्रांसफॉर्मर]] * [[वितरण ट्रांसफॉर्मर]] * [[इन्स्ट्रुमेन्टेशन ट्रान्सफॉर्मर]] * [[उच्च वोल्टता ट्रान्सफॉर्मर]] * परिवर्ती ट्रान्सफॉर्मर * फ्लाईबैक ट्रान्सफॉर्मर * इम्पीडेन्स ट्रान्सफॉर्मर * वोल्टेज स्थापित्र (स्टैब्लाइजर) ट्रान्सफॉर्मर * बैलून (Balun) या 'बैलेन्स-अनबैलेन्स' ट्रान्सफॉर्मर * इलेक्ट्रॉनिक ट्रान्सफॉर्मर * परिवर्ती आवृत्ति ट्रान्सफॉर्मर * [[आटोट्रांसफॉर्मर]] * पिजो-इलेक्ट्रिक ट्रान्सफॉर्मर * नियत वोल्टता ट्रान्सफॉर्मर (constant voltage transformer या CVT) * आइसोलेशन ट्रान्सफॉर्मर * लीकेज ट्रान्सफॉर्मर (Leakage transformer) == इन्हें भी देखें == * [[ट्रांसफॉर्मर के प्रकार]] * [[धारा परिणामित्र]] (करेन्ट ट्रान्सफॉर्मर) * [[विभव परिणामित्र]] (वोल्टेज ट्रान्सफॉर्मर) * [[विद्युत मशीन]] * [[क्षरण प्रेरकत्व]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20080327063056/http://www.phy.hk/wiki/englishhtm/Transformer.htm ट्रान्सफार्मर का जावा अप्प्लेट] *[https://www.eehindi.in/2020/09/what-is-transformer-in-hindi.html ट्रान्सफॉर्मर कैसे काम करता है।] *[https://mechanic37.com/%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B0.html ट्रांसफॉर्मर पूरी जानकारी] {{Authority control}} [[श्रेणी:वैद्युत प्रौद्योगिकी]] [[श्रेणी:वैद्युत मशीन]] [[श्रेणी:विद्युत]] 5gs67prwizoqt7xzs67hukjip2msmlp ऊर्जा संरक्षण का नियम 0 42463 6628277 6528093 2026-10-11T06:10:28Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628277 wikitext text/x-wiki [[ऊर्जा|उर्जा]] बचाने या '''उर्जा संरक्षण''' (Energy conservation) के उपायों आदि के लिये देखें - '''[[ऊर्जा संरक्षण|उर्जा संरक्षण]]''' [[Image:Newtons cradle animation book 2.gif|right|thumb|300px|'''न्यूटन की क्रैडिल''' : एक यांत्रिक निकाय जिसमें [[ऊर्जा]] संरक्षित है (पूर्णतः प्रत्यास्थ संघट्ट तथा शून्य घर्षण की स्थीति में) ]] [[चित्र:Joule's Apparatus (Harper's Scan).png|right|thumb|300px|[[ऊष्मा का यांत्रिक तुल्यांक|ऊष्मा के यांत्रिक समतुल्य]] को मापने के लिए जूल का उपकरण। रस्सी से जुड़े भार के नीचे जाने पर जल में स्थित पैडल में गति पैदा होती है।]] ---- '''ऊर्जा संरक्षण का नियम''' (law of conservation of energy) [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]] का एक प्रयोगाधारित नियम (empirical law) है। इसके अनुसार : ''किसी अयुक्त निकाय (isolated system) की कुल ऊर्जा समय के साथ नियत रहती है। अर्थात् ऊर्जा का न तो निर्माण सम्भव है न ही विनाश; केवल इसका रूप बदला जा सकता है। उदाहरण के लिये [[गतिज ऊर्जा|गतिज उर्जा]], [[स्थितिज ऊर्जा|स्थितिज उर्जा]] में बदल सकती है; [[विद्युत उर्जा]], [[ऊष्मीय ऊर्जा]] में बदल सकती है; यांत्रिक कार्य से ऊष्मा उत्पन्न हो सकती है। अर्थात् ऊर्जा अविनाशी है।'' [[ऊष्मागतिकी का प्रथम नियम|उष्मागतिकी का प्रथम नियम]] भी वास्तव में उर्जा संरक्षण के नियम का एक परिवर्तित रूप है। == परिचय == वैद्युत घटों (सेलों) द्वारा [[रासायनिक ऊर्जा]] वैद्युत ऊर्जा में परिणत होती है। इस बिजली से हम प्रकाश पैदा कर सकते हैं। [[सूर्य]] के प्रकाश से [[प्रकाश-संश्लेषण]] क्रिया द्वारा [[प्रकाश-ऊर्जा]] पेड़ों की रासायनिक ऊर्जा में परिणत होती है। ऐसी क्रियाओं द्वारा यह स्पष्ट है कि विभिन्न परिवर्तनों में ऊर्जा का केवल रूप बदलता है। ऊर्जा के मान में कोई अंतर नहीं आता। ऊर्जा-अविनाशिता-सिद्धांत की ओर पहला पद प्रसिद्ध डच वैज्ञानिक [[क्रिश्चियन हाइगेंज़]] ने उठाया जो [[न्यूटन (इकाई)|न्यूटन]] का समकालीन था। अपनी एक पुस्तक में, जो हाइगेंज़ ने कहा कि जब दो पूर्णत: प्रत्यास्थ (इलैस्टिक) पिंड़ों में संघात (टक्कर) होता है तो उनके द्रव्यमानों और उनके वेगों के गुणनफलों का योग संघात के बाद भी उतना ही रहता है जितना टक्कर के पहले। कुछ लोगों का अनुमान है कि [[यांत्रिक ऊर्जा]] की अविनाशिता के सिद्धांत का पता [[न्यूटन (इकाई)|न्यूटन]] को था। परंतु स्पष्ट शब्दों से सबसे पहले [[लाग्राँज़]] ने इसे सन् 1788 ई. में व्यक्त किया। लाग्राँज़ के अनुसार ऐसे पिंडसमुदाय में जिसपर किसी बाहरी बल का प्रभाव न पड़ रहा हो, यांत्रिक ऊर्जा, अर्थात् स्थितिज ऊर्जा एवं गतिज ऊर्जा का योग, सर्वदा एक ही रहता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[ऊष्मागतिकी]] *[[ऊर्जा]] *[[ऊष्मा का यांत्रिक तुल्यांक]] *[[ऊष्मागतिकी का प्रथम नियम|उष्मागतिकी का प्रथम नियम]] *[[संवेग संरक्षण]] *[[द्रव्यमान संरक्षण का नियम]] *[[आवेश संरक्षण]] [[श्रेणी:ऊर्जा]] [[श्रेणी:ऊष्मागतिकी के नियम]] fcn3ztyyenqyr38t0yuxtul92uoz26u महाराजा छत्रसाल 0 43152 6628258 6627578 2026-10-11T05:08:50Z Mundhalia746 934684 6628258 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Chhatrasal.jpg|right|thumb|300px| महाराजा छत्रसाल जू देव बुंदेला]] '''महाराजा छत्रसाल''' (4 मई 1649 – 20 दिसम्बर 1731) [[भारत]] के मध्ययुग के एक योद्धा थे जिन्होने मुगल शासक [[औरंगजेब|औरंगज़ेब]] को युद्ध में पराजित करके [[बुन्देलखण्ड]] में अपना स्वतंत्र हिंदू राज्य स्थापित किया और '[[महाराजा]]' की पदवी प्राप्त की।<ref>Sen, Sailendra (2013). A Textbook of Medieval Indian History. Primus Books. pp. 187–188. ISBN 978-9-38060-734-4.</ref>मुगलों के काल महाराज छत्रसाल जू देव बुंदेला का जन्म बुंदेला परिवार में हुआ था और वे ओरछा के रुद्र प्रताप सिंह के वंशज थे। वे अपने समय के महान वीर, संगठक, कुशल और प्रतापी राजा थे। उनका जीवन मुगलों की सत्ता के खि‍लाफ संघर्ष और [[बुन्देलखण्ड]] की स्‍वतन्त्रता स्‍थापि‍त करने के लि‍ए जूझते हुए नि‍कला। वे अपने जीवन के अन्तिम समय तक आक्रमणों से जूझते रहे। '''बुन्देलखण्ड केसरी''' के नाम से वि‍ख्‍यात महाराजा छत्रसाल बुन्देला के बारे में ये पंक्तियाँ बहुत प्रभावशाली हैं: : ''इत यमुना, उत नर्मदा, इत चम्बल, उत टोंस।'' : ''छत्रसाल सों लरन की, रही न काहू हौंस॥'' == महाराज छत्रसाल का परिचय == मुगलों के काल महाराज छत्रसाल जू देव बुंदेला का जन्म बुंदेला परिवार में हुआ था और वे [[ओरछा]] के [[रुद्र प्रताप सिंह]] के वंशज थे। <ref>{{Cite web |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBundelkhandPanna.htm |title=Bundela Rajas of Bundelkhand (Panna) |access-date=21 मई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506114544/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBundelkhandPanna.htm |archive-date=6 मई 2020 |url-status=dead }}</ref> महाराज छत्रसाल जू देव बुंदेला के पिता चम्पतराय जू देव बुन्देला जब समर भूमि में जीवन-मरण का संघर्ष झेल रहे थे उन्हीं दिनों ज्येष्ठ शुक्ल 3 संवत 1707 (सन 1641) को विन्ध्य-वनों की मोर पहाडी चंदेरा में उनका जन्म हुआ। वर्तमान समय में यह [[टीकमगढ़]] जिले के लिधोरा तहसील और पलेरा विकासखण्ड के अंतर्गत आता है। वनभूमि की गोद में जन्में, वनदेवों की छाया में पले, वनराज से इस वीर का उद्गम ही तोप, तलवार और रक्त प्रवाह के बीच हुआ। पांच वर्ष में ही इन्हें युद्ध कौशल की शिक्षा हेतु अपने मामा साहेबसिंह जू देव धंधेरे के पास [[देलवारा]] भेज दिया गया था। अपने पराक्रमी पिता चंपतराय जू देव बुन्देला की मृत्यु के समय वे मात्र 12 वर्ष के ही थे। माता-पिता के निधन के कुछ समय पश्चात ही वे बड़े भाई अंगद जू देव बुन्देला के साथ [[देवगढ़]] चले गये। बाद में अपने पिता के वचन को पूरा करने के लिए महाराज छत्रसाल जू देव बुन्देला ने परमार वंश की कन्या महारानी देवकुंअरि जू देव से विवाह किया। जिसने आंख खोलते ही सत्ता-सम्पन्न दुश्मनों के कारण अपनी पारम्परिक जागीर छिनी पायी हो, निकटतम स्वजनों के विश्वासघात के कारण जिसने अपने मां-बाप को खोया हो, जिसके पास कोई सैन्य बल अथवा धनबल भी न हो, ऐसे 12-13 वर्षीय बालक की मनोदशा की क्या आप कल्पना कर सकते हैं? परन्तु उसके पास था महान बुंदेला वंश का शौर्य , संस्कार, बहादुर मां-माप का अदम्य साहस, मां विंध्यवासिनी का आशीर्वाद और ‘वीर भोग्या वसुन्धरा’ की गहरा आत्मविश्वास। इसलिए वह टूटा नहीं, डूबा नहीं, आत्मघात नहीं किया वरन् एक रास्ता निकाला। उसने अपने भाई के साथ पिता के मित्र राजा जयसिंह के पास पहुंचकर सेना में भरती होकर सैन्य प्रशिक्षण लेना प्रारंभ कर दिया। राजा जयसिंह तो दिल्ली सल्तनत के लिए कार्य कर रहे थे अतः औंरगजेब ने जब उन्हें दक्षिण विजय का कार्य सौंपा तो महाराज छत्रसाल जू देव बुन्देला को इसी युद्ध में अपनी बहादुरी दिखाने का पहला अवसर मिला। मई 1665 में बीजापुर युद्ध में महाराज छत्रसाल जू देव ने असाधारण वीरता दिखायी और देवगढ़ ([[छिंदवाड़ा]]) के गोंडा राजा को पराजित करने में तो छत्रसाल बुन्देला ने जी-जान लगा दिया। इस सीमा तक कि यदि उनका घोड़ा, जिसे बाद में ‘भलेभाई’ के नाम से विभूषित किया गया, उनकी रक्षा न करता तो छत्रसाल शायद जीवित न बचते । इतने पर भी जब विजयश्री का सेहरा उनके सिर पर न बांध मुगल भाई-भतीजेवाद में बंट गया तो महाराज छत्रसाल जू देव बुन्देला का स्वाभिमान आहत हुआ और उन्होंने मुगलों की बदनीयती समझ दिल्ली सल्तनत की सेना छोड़ दी। [[चित्र:Shivaji advice to Chhatrasal.jpg|right|thumb|300px| महाराज छत्रसाल जू देव बुन्देला और छत्रपति शिवाजी राजे का मिलन]] इन दिनों राष्ट्रीयता और हिंदुत्व के आकाश पर [[छत्रपति शिवाजी]] का सितारा चमचमा रहा था। सन 1668 में दोनों सनातनी हिंदू राष्ट्रवीरों की जब भेंट हुई तो छत्रपति शिवाजी महाराज ने महाराज छत्रसाल जू देव बुन्देला को उनके उद्देश्यों, गुणों और परिस्थितियों का आभास कराते हुए स्वतंत्र हिंदू राज्य स्थापना की मंत्रणा दी। :'' करो देस के राज छतारे :'' हम तुम तें कबहूं नहिं न्यारे। :'' दौर देस मुगलन को मारो :'' दपटि दिली के दल संहारो। :'' तुम हो महावीर मरदाने :'' करिहो भूमि भोग हम जाने। :'' जो इतही तुमको हम राखें :'' तो सब सुयस हमारे भाषें। [[छत्रपति शिवाजी|शिवाजी]] से [[ स्वतंत्र हिंदूस्वराज]] का मंत्र लेकर सन 1670 में महाराज छत्रसाल जू देव वापस अपनी मातृभूमि लौट आये परंतु तत्कालीन बुंदेलखंड भूमि की स्थितियां बिलकुल भिन्न थीं। अधिकांश रियासतदार मुगलों के [[मनसबदार]] थे। महाराज छत्रसाल जू देव के भाई-बंधु भी दिल्ली से भिड़ने को तैयार नहीं थे। स्वयं उनके हाथ में धन-संपत्ति कुछ था नहीं। दतिया नरेश शुभकरण ने महाराज छत्रसाल जू देव का सम्मान तो किया पर औरंगजेब से बैर न करने की ही सलाह दी। ओरछा नरेश सुजान सिंह जू देव बुन्देला ने अभिषेक तो किया पर संघर्ष से अलग रहे। महाराज छत्रसाल के बड़े भाई रतनशाह ने साथ देना स्वीकार नहीं किया। तब महाराज छत्रसाल जू देव ने राजाओं के बजाय जनोन्मुखी होकर अपना कार्य प्रारम्भ किया। कहते हैं उनके बचपन के साथी महाबली ने उनकी धरोहर, थोड़ी-सी पैत्रिक संपत्ति के रूप में वापस की जिससे महाराज छत्रसाल जू देव बुन्देला ने 5 घुड़सवार और 25 पैदलों की छोटी-सी सेना तैयार कर ज्येष्ठ सुदी पंचमी रविवार वि॰सं॰ 1728 (सन 1671) के शुभ मुहूर्त में औरंगजेब के विरूद्ध विद्रोह का बिगुल बजाते हुए स्वतंत्र हिंदू स्वराज्य स्थापना का बीड़ा उठाया। ==विवाह== 21 फरवरी 1632 को शाहजहाँ ने अपनी बेटी राजकुमारी जहाँआरा बेगम की शादी बुन्देलखण्ड के राजा राजा छत्रसाल के छोटे बेटे शहरयार से की।<ref>{{Cite book |last=Tillotson |first=G.H.R. |title=The History of Mewar |publisher=Oxford University Press |year=1984 |isbn= |edition=1st |location=New Delhi |pages=227–229 |language=en}}</ref> ==युद्ध== मुगल सम्राट के शासक सुल्तान [[औरंगजेब]] महाराज छत्रसाल जू देव को पूरी तरह पराजित करने में सफल नहीं हो पाया। उसने राजपुत [[मनसबदार]] [[महाराजा रणदूलह]] के नेतृत्व में 30 हजार सैनिकों की टुकडी मुगल सरदारों के साथ महाराज छत्रसाल जू देव का पीछा करने के लिए भेजी थी। महाराज छत्रसाल अपने रणकौशल व छापामार युद्ध नीति के बल पर [[गुरिल्ला युद्ध]] मे [[मुगल साम्राज्य]] के छक्के छुड़ाते रहे। छत्रसाल को मालूम था कि मुगल छलपूर्ण घेराबंदी में सिद्धहस्त हैं। उनके पिता चंपतराय मुग़लों से धोखा खा चुके थे। महाराज छत्रसाल ने मुगल सेना से [[इटावा]], खिमलासा, गढ़ाकोटा, धामौनी, रामगढ़, कंजिया, मडियादो, रहली, मोहली, रानगिरि, शाहगढ़, वांसाकला सहित अनेक स्थानों पर लड़ाई लड़ी। महाराज छत्रसाल की शक्ति बढ़ती गयी। बन्दी बनाये गये मुगल सरदारों से छत्रसाल ने दंड बसूला एवं बुंदेलखंड मे मुगल साम्राज्य के शासन को बिखेर कर रख दिया। अंत में महाराज क्षत्रसाल जू देव के गुरु महामती प्राणनाथ जी महाराज क्षत्रसाल को विषयुक्त एक कटार देते है, और आदेश दिया की इस विषयुक्त कटार से मुगल साम्राज्य के सेनापति रणदुलह के शरीर में छोटे छोटे घाव करना उसको मारना नही रणदुलह की मृत्यु सड़-सड़ के होनी चाहिए, इसको धीरे-धीरे दर्द से कराह कर मरना चाहिए । गुरु के आदेश अनुसार एक युद्ध में महाराज क्षत्रसाल विषयुक्त कटार से मुगल साम्राज्य के सेनापति रणदुलह के शरीर पर कई घाव करते है और पराजित कर के छोड़ देते है हारने के पश्चात कहते है मुगल साम्राज्य के सेनापति रणदुलह की मौत दिल्ली में सड़-सड़ के हुई थी। यमुना नदी के किनारे सेनापति रणदुलह का अंतिम संस्कार हुआ। ==छत्रसाल बुन्देला का राज्याभिषेक== छत्रसाल के राष्ट्र प्रेम, वीरता के कारण छत्रसाल बुन्देला को भारी जन समर्थन प्राप्त था। उन्होंने एक विशाल सेना तैयार कर ली। इसमें 72 प्रमुख सरदार थे। वसिया के युद्ध के बाद मुग़लों ने छत्रसाल बुन्देला को 'महाराजा' की मान्यता प्रदान की थी। उसके बाद छत्रसाल बुन्देला ने 'कालिंजर का क़िला' भी जीता और मान्धाता को क़िलेदार घोषित किया। 1678 में उन्होंने पन्ना में राजधानी स्थापित की। विक्रम संवत 1744 में योगीराज प्राणनाथ के निर्देशन में छत्रसाल का राज्याभिषेक किया गया था।<br> छत्रसाल के शौर्य और पराक्रम से आहत होकर मुग़ल सरदार तहवर ख़ाँ, अनवर ख़ाँ, सहरूदीन, हमीद बुन्देलखंड से दिल्ली का रुख़ कर चुके थे। बहलोद ख़ाँ छत्रसाल के साथ लड़ाई में मारा गया था। मुराद ख़ाँ, दलेह ख़ाँ, सैयद अफगन जैसे सिपहसलार बुन्देला वीरों से पराजित होकर भाग गये थे। छत्रसाल के गुरु प्राणनाथ आजीवन एकता के संदेश देते रहे। उनके द्वारा दिये गये उपदेश 'कुलजम स्वरूप' में एकत्र किये गये। पन्ना में प्राणनाथ का समाधि स्थल है जो अनुयायियों का तीर्थ स्थल है। प्राणनाथ ने इस अंचल को रत्नगर्भा होने का वरदान दिया था। किंवदन्ति है कि जहाँ तक छत्रसाल बुन्देला के घोड़े की टापों के पदचाप बनी वह धरा धनधान्य, रत्न संपन्न हो गयी। छत्रसाल बुन्देला के विशाल राज्य के विस्तार के बारे में यह पंक्तियाँ गौरव के साथ दोहरायी जाती है- : ''इत यमुना उत नर्मदा इत चंबल उत टोंस । : ''छत्रसाल सों लरन की रही न काहू हौंस॥ छत्रसाल बुन्देला को अपने जीवन की संध्या में भी आक्रमणों से जूझना पड़ा। 1729 में सम्राट मुहम्मद शाह के शासन काल में [[प्रयाग]] के सूबेदार बंगस ने छत्रसाल पर आक्रमण किया। उसकी इच्छा एरच, कोंच (जालौन), सेवड़ा, सोपरी, जालौन पर अधिकार कर लेने की थी। छत्रसाल को मुग़लों से लड़ने में दतिया, सेवड़ा के राजाओं ने सहयोग नहीं दिया। तब छत्रसाल बुन्देला ने [[बाजीराव प्रथम|बाजीराव पेशवा]] को संदेश भेजा - :''जो गति ग्राह गजेन्द्र की सो गति भइ है आज। :''बाजी जात बुन्देल की राखो बाजी लाज॥ बाजीराव सेना सहित सहायता के लिये पहुंचा । क्षत्रसाल और बाजीराव ने बंगस को 30 मार्च 1729 को पराजित कर दिया। बंगस हार कर वापिस लौट गया। ==बाजीराव प्रथम से सम्बन्ध== [[चित्र:Mastani 28tt13.jpg|right|thumb|200px|छत्रसाल की पुत्री [[मस्तानी]] का विवाह [[बाजीराव प्रथम]] से हुआ था।]] छत्रसाल की पुत्री [[मस्तानी]], [[बाजीराव प्रथम]] की द्वितीय पत्नी बनी।<ref>Bundela Rajas of Bundelkhand (Panna)</ref> 'मस्तानी' नामक अपने ग्रन्थ में इतिहासकार [[दत्तात्रय गणेश गोडसे]] ने कहा है कि छत्रसाल और बाजीराव प्रथम के बीच सम्बन्ध पिता-पुत्र जैसे थे। २० दिसम्बर १७३१ को मृत्यु के पहले ही छत्रसाल ने [[महोबा]] और उसके आस-पास का क्षेत्र बाजीराव प्रथम को सौंप दिया था। == साहित्य के संरक्षक == महाराजा छत्रसाल साहित्य के प्रेमी एवं संरक्षक थे। कई प्रसिद्ध कवि उनके दरबार में रहते थे। [[भूषण (कवि)|कवि भूषण]] उनमें से एक थे जिन्होने '[[छत्रसाल दशक]]' लिखा है। इनके अलावा लाल कवि, बक्षी हंशराज आदि भी थे। इसलिए उस महान वीर के लिए कहा गया है, :'' छता तोरे राज में धक धक धरती होय। :'' जित जित घोड़ा मुख करे उत उत फत्ते होय॥ ==वसीयत एवं वंशज== [[मध्य प्रदेश]] का [[छतरपुर]] नगर तथा [[छतरपुर जिला]] महाराज छत्रसाल के नाम पर हैं। छतरपुर के बहुत से स्थानों के नाम उनके नाम पर रखे गए हैं, जैसे [[महाराजा छत्रसाल संग्रहालय]]। [[दिल्ली]] का [[छत्रसाल स्टेडियम]] भी उनके नाम पर ही है। ==पन्ना के शासक== * छत्रसाल (१७०७-१७५२) -- छत्रसाल के पुत्रों ने [[पन्ना]], [[जैतपुर]], [[अजयगढ़]], बिजावर, चरखारी, [[छतरपुर]] और जासो का आपस में बंटवारा कर लिया।<ref>{{Cite web |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBundelkhandPanna.htm |title=Bundela Rajas of Bundelkhand (Panna) |access-date=21 मई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506114544/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBundelkhandPanna.htm |archive-date=6 मई 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=j50IAAAAQAAJ&pg=PA128&lpg=PA128&dq=hindupat+bundela&source=bl&ots=ao4lmuwLT7&sig=8yRYBCXj2A3copctFbNNY7haUWs&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjJjNbAhpTUAhUE3YMKHUvZBFEQ6AEIKDAA#v=onepage&q=hindupat%20bundela&f=false Statistical, descriptive and historical account of the North-western Provinces of India, ed. by E.T. Atkinson [and others], North-western provinces Editor Edwin Felix T. Atkinson, 1874]</ref> * हरदे शाह / हृदे शाह (छत्रसाल के ज्येष्ठ पुत्र) 1731 - 1739 * सभा सिंह 1739 - 1752 * अमन सिंह 1752 - 1758 * हिन्दुपत सिंह 1758 - 1778 * अनिरुद्ध सिंह 1778 - 1779 * ढोकल सिंह 1785 - 1798 * किशोर सिंह 1798 - 1834 * हरबंश राज 1834 - 1849 * महेन्द्र नृपत सिंह 1849 - 1870 * सर रुद्र प्रताप सिंह 1870 - 1893 * लोकपाल सिंह 1893 - 1898 * माधो सिंह 1898 - 1902 * सर यादवेन्द्र सिंह 1902 - 1963 ([[विंध्य प्रदेश]] के उपराज्य प्रमुख (1947–1950)) ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== * 2015 की निर्देशक [[संजय लीला भंसाली]] की फ़िल्म ''[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|बाजीराव मस्तानी]]'' में महाराजा छत्रसाल का किरदार [[बेंजामिन गिलानी]] ने निभाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bajirao-mastani/cast/|title=Bajirao Mastani Cast List {{!}} Bajirao Mastani Movie Star Cast {{!}} Release Date {{!}} Movie Trailer {{!}} Review|last=Hungama|first=Bollywood|date=2015-12-18|website=Bollywood Hungama|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> *2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में महाराजा छत्रसाल को मदन जोशी ने अभिनीत किया है।<ref>{{Cite web|url=https://nettv4u.com/about/hindi/tv-serials/peshwa-bajirao/all-cast-and-crew|title=Hindi Tv Serial Peshwa Bajirao - Full Cast and Crew|website=nettv4u|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें सभी देखें== == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20090617093759/http://mpbundeli.com/chatrashal.htm बुन्देली परम्परा के संस्थापक महाराजा छत्रसाल] * [https://web.archive.org/web/20100112014624/http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/kidsworld/prompterpersonality/0912/04/1091204049_1.htm वीर छत्रसाल] (वेबदुनिया) * [https://web.archive.org/web/20110609151730/http://www.bundelkhanddarshan.com/bundelkhand-prides/89.html Bundelkhand Keshri on Bundelkhand Darshan] [[श्रेणी:बुंदेलखंड]] [[श्रेणी:राजपूत शासक]] [[श्रेणी:सागर ज़िला]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] 8nnvlp6uaixujr3j4h2ziwimsj7iei5 6628259 6628258 2026-10-11T05:21:48Z Mundhalia746 934684 6628259 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Chhatrasal.jpg|right|thumb|300px| महाराजा छत्रसाल जू देव बुंदेला]] '''महाराजा छत्रसाल''' (4 मई 1649 – 20 दिसम्बर 1731) [[भारत]] के मध्ययुग के एक योद्धा थे जिन्होने मुगल शासक [[औरंगजेब|औरंगज़ेब]] को युद्ध में पराजित करके [[बुन्देलखण्ड]] में अपना स्वतंत्र हिंदू राज्य स्थापित किया और '[[महाराजा]]' की पदवी प्राप्त की।<ref>Sen, Sailendra (2013). A Textbook of Medieval Indian History. Primus Books. pp. 187–188. ISBN 978-9-38060-734-4.</ref>मुगलों के काल महाराज छत्रसाल जू देव बुंदेला का जन्म बुंदेला परिवार में हुआ था और वे ओरछा के रुद्र प्रताप सिंह के वंशज थे। वे अपने समय के महान वीर, संगठक, कुशल और प्रतापी राजा थे। उनका जीवन मुगलों की सत्ता के खि‍लाफ संघर्ष और [[बुन्देलखण्ड]] की स्‍वतन्त्रता स्‍थापि‍त करने के लि‍ए जूझते हुए नि‍कला। वे अपने जीवन के अन्तिम समय तक आक्रमणों से जूझते रहे। '''बुन्देलखण्ड केसरी''' के नाम से वि‍ख्‍यात महाराजा छत्रसाल बुन्देला के बारे में ये पंक्तियाँ बहुत प्रभावशाली हैं: : ''इत यमुना, उत नर्मदा, इत चम्बल, उत टोंस।'' : ''छत्रसाल सों लरन की, रही न काहू हौंस॥'' == महाराज छत्रसाल का परिचय == मुगलों के काल महाराज छत्रसाल जू देव बुंदेला का जन्म बुंदेला परिवार में हुआ था और वे [[ओरछा]] के [[रुद्र प्रताप सिंह]] के वंशज थे। <ref>{{Cite web |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBundelkhandPanna.htm |title=Bundela Rajas of Bundelkhand (Panna) |access-date=21 मई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506114544/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBundelkhandPanna.htm |archive-date=6 मई 2020 |url-status=dead }}</ref> महाराज छत्रसाल जू देव बुंदेला के पिता चम्पतराय जू देव बुन्देला जब समर भूमि में जीवन-मरण का संघर्ष झेल रहे थे उन्हीं दिनों ज्येष्ठ शुक्ल 3 संवत 1707 (सन 1641) को विन्ध्य-वनों की मोर पहाडी चंदेरा में उनका जन्म हुआ। वर्तमान समय में यह [[टीकमगढ़]] जिले के लिधोरा तहसील और पलेरा विकासखण्ड के अंतर्गत आता है। वनभूमि की गोद में जन्में, वनदेवों की छाया में पले, वनराज से इस वीर का उद्गम ही तोप, तलवार और रक्त प्रवाह के बीच हुआ। पांच वर्ष में ही इन्हें युद्ध कौशल की शिक्षा हेतु अपने मामा साहेबसिंह जू देव धंधेरे के पास [[देलवारा]] भेज दिया गया था। अपने पराक्रमी पिता चंपतराय जू देव बुन्देला की मृत्यु के समय वे मात्र 12 वर्ष के ही थे। माता-पिता के निधन के कुछ समय पश्चात ही वे बड़े भाई अंगद जू देव बुन्देला के साथ [[देवगढ़]] चले गये। बाद में अपने पिता के वचन को पूरा करने के लिए महाराज छत्रसाल जू देव बुन्देला ने परमार वंश की कन्या महारानी देवकुंअरि जू देव से विवाह किया। जिसने आंख खोलते ही सत्ता-सम्पन्न दुश्मनों के कारण अपनी पारम्परिक जागीर छिनी पायी हो, निकटतम स्वजनों के विश्वासघात के कारण जिसने अपने मां-बाप को खोया हो, जिसके पास कोई सैन्य बल अथवा धनबल भी न हो, ऐसे 12-13 वर्षीय बालक की मनोदशा की क्या आप कल्पना कर सकते हैं? परन्तु उसके पास था महान बुंदेला वंश का शौर्य , संस्कार, बहादुर मां-माप का अदम्य साहस, मां विंध्यवासिनी का आशीर्वाद और ‘वीर भोग्या वसुन्धरा’ की गहरा आत्मविश्वास। इसलिए वह टूटा नहीं, डूबा नहीं, आत्मघात नहीं किया वरन् एक रास्ता निकाला। उसने अपने भाई के साथ पिता के मित्र राजा जयसिंह के पास पहुंचकर सेना में भरती होकर सैन्य प्रशिक्षण लेना प्रारंभ कर दिया। राजा जयसिंह तो दिल्ली सल्तनत के लिए कार्य कर रहे थे अतः औंरगजेब ने जब उन्हें दक्षिण विजय का कार्य सौंपा तो महाराज छत्रसाल जू देव बुन्देला को इसी युद्ध में अपनी बहादुरी दिखाने का पहला अवसर मिला। मई 1665 में बीजापुर युद्ध में महाराज छत्रसाल जू देव ने असाधारण वीरता दिखायी और देवगढ़ ([[छिंदवाड़ा]]) के गोंडा राजा को पराजित करने में तो छत्रसाल बुन्देला ने जी-जान लगा दिया। इस सीमा तक कि यदि उनका घोड़ा, जिसे बाद में ‘भलेभाई’ के नाम से विभूषित किया गया, उनकी रक्षा न करता तो छत्रसाल शायद जीवित न बचते । इतने पर भी जब विजयश्री का सेहरा उनके सिर पर न बांध मुगल भाई-भतीजेवाद में बंट गया तो महाराज छत्रसाल जू देव बुन्देला का स्वाभिमान आहत हुआ और उन्होंने मुगलों की बदनीयती समझ दिल्ली सल्तनत की सेना छोड़ दी। [[चित्र:Shivaji advice to Chhatrasal.jpg|right|thumb|300px| महाराज छत्रसाल जू देव बुन्देला और छत्रपति शिवाजी राजे का मिलन]] इन दिनों राष्ट्रीयता और हिंदुत्व के आकाश पर [[छत्रपति शिवाजी]] का सितारा चमचमा रहा था। सन 1668 में दोनों सनातनी हिंदू राष्ट्रवीरों की जब भेंट हुई तो छत्रपति शिवाजी महाराज ने महाराज छत्रसाल जू देव बुन्देला को उनके उद्देश्यों, गुणों और परिस्थितियों का आभास कराते हुए स्वतंत्र हिंदू राज्य स्थापना की मंत्रणा दी। :'' करो देस के राज छतारे :'' हम तुम तें कबहूं नहिं न्यारे। :'' दौर देस मुगलन को मारो :'' दपटि दिली के दल संहारो। :'' तुम हो महावीर मरदाने :'' करिहो भूमि भोग हम जाने। :'' जो इतही तुमको हम राखें :'' तो सब सुयस हमारे भाषें। [[छत्रपति शिवाजी|शिवाजी]] से [[ स्वतंत्र हिंदूस्वराज]] का मंत्र लेकर सन 1670 में महाराज छत्रसाल जू देव वापस अपनी मातृभूमि लौट आये परंतु तत्कालीन बुंदेलखंड भूमि की स्थितियां बिलकुल भिन्न थीं। अधिकांश रियासतदार मुगलों के [[मनसबदार]] थे। महाराज छत्रसाल जू देव के भाई-बंधु भी दिल्ली से भिड़ने को तैयार नहीं थे। स्वयं उनके हाथ में धन-संपत्ति कुछ था नहीं। दतिया नरेश शुभकरण ने महाराज छत्रसाल जू देव का सम्मान तो किया पर औरंगजेब से बैर न करने की ही सलाह दी। ओरछा नरेश सुजान सिंह जू देव बुन्देला ने अभिषेक तो किया पर संघर्ष से अलग रहे। महाराज छत्रसाल के बड़े भाई रतनशाह ने साथ देना स्वीकार नहीं किया। तब महाराज छत्रसाल जू देव ने राजाओं के बजाय जनोन्मुखी होकर अपना कार्य प्रारम्भ किया। कहते हैं उनके बचपन के साथी महाबली ने उनकी धरोहर, थोड़ी-सी पैत्रिक संपत्ति के रूप में वापस की जिससे महाराज छत्रसाल जू देव बुन्देला ने 5 घुड़सवार और 25 पैदलों की छोटी-सी सेना तैयार कर ज्येष्ठ सुदी पंचमी रविवार वि॰सं॰ 1728 (सन 1671) के शुभ मुहूर्त में औरंगजेब के विरूद्ध विद्रोह का बिगुल बजाते हुए स्वतंत्र हिंदू स्वराज्य स्थापना का बीड़ा उठाया। ==विवाह== 21 फरवरी 1632 को शाहजहाँ ने अपनी बेटी राजकुमारी जहाँआरा बेगम की शादी बुन्देलखण्ड के राजा राजा छत्रसाल के छोटे बेटे शहरयार से की।<ref>{{Cite book |last=Tillotson |first=G.H.R. |title=The History of Mewar |publisher=Oxford University Press |year=1984 |isbn= |edition=1st |location=New Delhi |pages=227–229 |language=en}}</ref> ==युद्ध== मुगल सम्राट के शासक सुल्तान [[औरंगजेब]] महाराज छत्रसाल जू देव को पूरी तरह पराजित करने में सफल नहीं हो पाया। उसने राजपुत [[मनसबदार]] [[महाराजा रणदूलह]] के नेतृत्व में 30 हजार सैनिकों की टुकडी मुगल सरदारों के साथ महाराज छत्रसाल जू देव का पीछा करने के लिए भेजी थी। महाराज छत्रसाल अपने रणकौशल व छापामार युद्ध नीति के बल पर [[गुरिल्ला युद्ध]] मे [[मुगल साम्राज्य]] के छक्के छुड़ाते रहे। छत्रसाल को मालूम था कि मुगल छलपूर्ण घेराबंदी में सिद्धहस्त हैं। उनके पिता चंपतराय मुग़लों से धोखा खा चुके थे। महाराज छत्रसाल ने मुगल सेना से [[इटावा]], खिमलासा, गढ़ाकोटा, धामौनी, रामगढ़, कंजिया, मडियादो, रहली, मोहली, रानगिरि, शाहगढ़, वांसाकला सहित अनेक स्थानों पर लड़ाई लड़ी। महाराज छत्रसाल की शक्ति बढ़ती गयी। बन्दी बनाये गये मुगल सरदारों से छत्रसाल ने दंड बसूला एवं बुंदेलखंड मे मुगल साम्राज्य के शासन को बिखेर कर रख दिया। अंत में महाराज क्षत्रसाल जू देव के गुरु महामती प्राणनाथ जी महाराज क्षत्रसाल को विषयुक्त एक कटार देते है, और आदेश दिया की इस विषयुक्त कटार से मुगल साम्राज्य के सेनापति रणदुलह के शरीर में छोटे छोटे घाव करना उसको मारना नही रणदुलह की मृत्यु सड़-सड़ के होनी चाहिए, इसको धीरे-धीरे दर्द से कराह कर मरना चाहिए । गुरु के आदेश अनुसार एक युद्ध में महाराज क्षत्रसाल विषयुक्त कटार से मुगल साम्राज्य के सेनापति रणदुलह के शरीर पर कई घाव करते है और पराजित कर के छोड़ देते है हारने के पश्चात कहते है मुगल साम्राज्य के सेनापति रणदुलह की मौत दिल्ली में सड़-सड़ के हुई थी। यमुना नदी के किनारे सेनापति रणदुलह का अंतिम संस्कार हुआ। ==छत्रसाल बुन्देला का राज्याभिषेक== छत्रसाल के राष्ट्र प्रेम, वीरता के कारण छत्रसाल बुन्देला को भारी जन समर्थन प्राप्त था। उन्होंने एक विशाल सेना तैयार कर ली। इसमें 72 प्रमुख सरदार थे। वसिया के युद्ध के बाद मुग़लों ने छत्रसाल बुन्देला को 'महाराजा' की मान्यता प्रदान की थी। उसके बाद छत्रसाल बुन्देला ने 'कालिंजर का क़िला' भी जीता और मान्धाता को क़िलेदार घोषित किया। 1678 में उन्होंने पन्ना में राजधानी स्थापित की। विक्रम संवत 1744 में योगीराज प्राणनाथ के निर्देशन में छत्रसाल का राज्याभिषेक किया गया था।<br> छत्रसाल के शौर्य और पराक्रम से आहत होकर मुग़ल सरदार तहवर ख़ाँ, अनवर ख़ाँ, सहरूदीन, हमीद बुन्देलखंड से दिल्ली का रुख़ कर चुके थे। बहलोद ख़ाँ छत्रसाल के साथ लड़ाई में मारा गया था। मुराद ख़ाँ, दलेह ख़ाँ, सैयद अफगन जैसे सिपहसलार बुन्देला वीरों से पराजित होकर भाग गये थे। छत्रसाल के गुरु प्राणनाथ आजीवन एकता के संदेश देते रहे। उनके द्वारा दिये गये उपदेश 'कुलजम स्वरूप' में एकत्र किये गये। पन्ना में प्राणनाथ का समाधि स्थल है जो अनुयायियों का तीर्थ स्थल है। प्राणनाथ ने इस अंचल को रत्नगर्भा होने का वरदान दिया था। किंवदन्ति है कि जहाँ तक छत्रसाल बुन्देला के घोड़े की टापों के पदचाप बनी वह धरा धनधान्य, रत्न संपन्न हो गयी। छत्रसाल बुन्देला के विशाल राज्य के विस्तार के बारे में यह पंक्तियाँ गौरव के साथ दोहरायी जाती है- : ''इत यमुना उत नर्मदा इत चंबल उत टोंस । : ''छत्रसाल सों लरन की रही न काहू हौंस॥ छत्रसाल बुन्देला को अपने जीवन की संध्या में भी आक्रमणों से जूझना पड़ा। 1729 में सम्राट मुहम्मद शाह के शासन काल में [[प्रयाग]] के सूबेदार बंगस ने छत्रसाल पर आक्रमण किया। उसकी इच्छा एरच, कोंच (जालौन), सेवड़ा, सोपरी, जालौन पर अधिकार कर लेने की थी। छत्रसाल को मुग़लों से लड़ने में दतिया, सेवड़ा के राजाओं ने सहयोग नहीं दिया। तब छत्रसाल बुन्देला ने [[बाजीराव प्रथम|बाजीराव पेशवा]] को संदेश भेजा - :''जो गति ग्राह गजेन्द्र की सो गति भइ है आज। :''बाजी जात बुन्देल की राखो बाजी लाज॥ बाजीराव सेना सहित सहायता के लिये पहुंचा । क्षत्रसाल और बाजीराव ने बंगस को 30 मार्च 1729 को पराजित कर दिया। बंगस हार कर वापिस लौट गया। ==बाजीराव प्रथम से सम्बन्ध== [[चित्र:Mastani 28tt13.jpg|right|thumb|200px|छत्रसाल की पुत्री [[मस्तानी]] का विवाह [[बाजीराव प्रथम]] से हुआ था।]] छत्रसाल की पुत्री [[मस्तानी]], [[बाजीराव प्रथम]] की द्वितीय पत्नी बनी।<ref>Bundela Rajas of Bundelkhand (Panna)</ref> 'मस्तानी' नामक अपने ग्रन्थ में इतिहासकार [[दत्तात्रय गणेश गोडसे]] ने कहा है कि छत्रसाल और बाजीराव प्रथम के बीच सम्बन्ध पिता-पुत्र जैसे थे। २० दिसम्बर १७३१ को मृत्यु के पहले ही छत्रसाल ने [[महोबा]] और उसके आस-पास का क्षेत्र बाजीराव प्रथम को सौंप दिया था। == साहित्य के संरक्षक == महाराजा छत्रसाल साहित्य के प्रेमी एवं संरक्षक थे। कई प्रसिद्ध कवि उनके दरबार में रहते थे। [[भूषण (कवि)|कवि भूषण]] उनमें से एक थे जिन्होने '[[छत्रसाल दशक]]' लिखा है। इनके अलावा लाल कवि, बक्षी हंशराज आदि भी थे। इसलिए उस महान वीर के लिए कहा गया है, :'' छता तोरे राज में धक धक धरती होय। :'' जित जित घोड़ा मुख करे उत उत फत्ते होय॥ ==वसीयत एवं वंशज== [[मध्य प्रदेश]] का [[छतरपुर]] नगर तथा [[छतरपुर जिला]] महाराज छत्रसाल के नाम पर हैं। छतरपुर के बहुत से स्थानों के नाम उनके नाम पर रखे गए हैं, जैसे [[महाराजा छत्रसाल संग्रहालय]]। [[दिल्ली]] का [[छत्रसाल स्टेडियम]] भी उनके नाम पर ही है। ==पन्ना के शासक== * छत्रसाल (१७०७-१७५२) -- छत्रसाल के पुत्रों ने [[पन्ना]], [[जैतपुर]], [[अजयगढ़]], बिजावर, चरखारी, [[छतरपुर]] और जासो का आपस में बंटवारा कर लिया।<ref>{{Cite web |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBundelkhandPanna.htm |title=Bundela Rajas of Bundelkhand (Panna) |access-date=21 मई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506114544/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBundelkhandPanna.htm |archive-date=6 मई 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=j50IAAAAQAAJ&pg=PA128&lpg=PA128&dq=hindupat+bundela&source=bl&ots=ao4lmuwLT7&sig=8yRYBCXj2A3copctFbNNY7haUWs&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjJjNbAhpTUAhUE3YMKHUvZBFEQ6AEIKDAA#v=onepage&q=hindupat%20bundela&f=false Statistical, descriptive and historical account of the North-western Provinces of India, ed. by E.T. Atkinson [and others], North-western provinces Editor Edwin Felix T. Atkinson, 1874]</ref> * हरदे शाह / हृदे शाह (छत्रसाल के ज्येष्ठ पुत्र) 1731 - 1739 * सभा सिंह 1739 - 1752 * अमन सिंह 1752 - 1758 * हिन्दुपत सिंह 1758 - 1778 * अनिरुद्ध सिंह 1778 - 1779 * ढोकल सिंह 1785 - 1798 * किशोर सिंह 1798 - 1834 * हरबंश राज 1834 - 1849 * महेन्द्र नृपत सिंह 1849 - 1870 * सर रुद्र प्रताप सिंह 1870 - 1893 * लोकपाल सिंह 1893 - 1898 * माधो सिंह 1898 - 1902 * सर यादवेन्द्र सिंह 1902 - 1963 ([[विंध्य प्रदेश]] के उपराज्य प्रमुख (1947–1950)) ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== * '''वीर छत्रसाल''' 1971 की एक भारतीय ऐतिहासिक फ़िल्म है, जो राजा छत्रसाल के बारे में हरसुख जगनेश्वर भट्ट द्वारा बनाई गई है, जिसमें [[अजीत]] ने शीर्षक भूमिका निभाई है।<ref>{{Cite web|url=https://watch.plex.tv/movie/veer-chhatrasal/credits|title=Veer Chhatrasal (1971) Full Cast & Crew - Plex|website=Plex.tv|language=en|access-date=2026-10-11}}</ref> * 2015 की निर्देशक [[संजय लीला भंसाली]] की फ़िल्म ''[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|बाजीराव मस्तानी]]'' में महाराजा छत्रसाल का किरदार [[बेंजामिन गिलानी]] ने निभाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bajirao-mastani/cast/|title=Bajirao Mastani Cast List {{!}} Bajirao Mastani Movie Star Cast {{!}} Release Date {{!}} Movie Trailer {{!}} Review|last=Hungama|first=Bollywood|date=2015-12-18|website=Bollywood Hungama|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> *2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में महाराजा छत्रसाल को मदन जोशी ने अभिनीत किया है।<ref>{{Cite web|url=https://nettv4u.com/about/hindi/tv-serials/peshwa-bajirao/all-cast-and-crew|title=Hindi Tv Serial Peshwa Bajirao - Full Cast and Crew|website=nettv4u|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> * '''छत्रसाल''' 2021 की एक भारतीय हिंदी-भाषा की ऐतिहासिक ड्रामा वेब सीरीज़ है जिसमें जितिन गुलाटी महाराजा छत्रसाल के रूप में हैं।<ref>{{Cite web|url=https://nettv4u.com/about/hindi/web-series/chhatrasal/all-cast-and-crew|title=Hindi Web Series Chhatrasal - Cast and Crew|website=nettv4u|language=en|access-date=2026-10-11}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें सभी देखें== == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20090617093759/http://mpbundeli.com/chatrashal.htm बुन्देली परम्परा के संस्थापक महाराजा छत्रसाल] * [https://web.archive.org/web/20100112014624/http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/kidsworld/prompterpersonality/0912/04/1091204049_1.htm वीर छत्रसाल] (वेबदुनिया) * [https://web.archive.org/web/20110609151730/http://www.bundelkhanddarshan.com/bundelkhand-prides/89.html Bundelkhand Keshri on Bundelkhand Darshan] [[श्रेणी:बुंदेलखंड]] [[श्रेणी:राजपूत शासक]] [[श्रेणी:सागर ज़िला]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] 2tkp59ajvvq0zsh038n26haixrbkkhf सूफ़ीवाद 0 44296 6628364 6608187 2026-10-11T08:16:19Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628364 wikitext text/x-wiki {{इस्लाम}} {{Copyedit}} [[File:Six Sufi masters.jpg|thumb|right|260px|६ सूफ़ी उस्ताद, १७६०]] '''सूफ़ीवाद''' या '''तसव्वुफ़'''<ref name="qamar">{{citation|url=https://books.google.com/?id=t1ORAgAAQBAJ|title=Striving for Divine Union: Spiritual Exercises for Suhraward Sufis|author=Qamar-ul Huda|pages=1–4|publisher=RoutledgeCurzon|year=2003|isbn=9781135788438}}</ref> ({{Langx|ar|التصوف‎}}), [[इस्लाम]] का एक रहस्यवादी [[धर्म (पंथ)|पंथ]] है।<ref name="Martin Lings 1983, p.15">Martin Lings, ''What is Sufism?'' (Lahore: Suhail Academy, 2005; first imp. 1983, second imp. 1999), p.15</ref> इसके पंथियों को ''सूफ़ी'' ([[सूफ़ी संत]]) कहते हैं। इनका लक्ष्य अपने पंथ की प्रगति एवं सूफीवाद की सेवा रहा है। सूफ़ी राजाओं से दान-उपहार स्वीकार नही करते थे और सादगी भरा जीवन बिताना पसन्द करते थे। इनके कई तरीक़े या घराने हैं जिनमें [[सोहरावर्दी]] (सुहरवर्दी), [[नक्शवंदिया]], [[क़ादरिया]], [[चिश्तिया]], [[कलंदरिया]] और [[शुत्तारिया]] प्रमुख हैं। '''परिभाषा:-'''  सूफ़ी शब्द साधारणतः किसी मुस्लिम संत या दरवेश के लिए प्रयोग किया जाता है। इस शब्द की उत्पत्ति सफ़ा (पवित्र) शब्द से हुई अर्थात् ईश्वर का ऐसा भक्त जो सभी सांसारिक बुराइयों से मुक्त हो। कुछ लेखकों ने सूफ़ी शब्द को सफ़ा (दर्जा) से जोड़ा है अर्थात् ऐसा व्यक्ति जो आध्यात्मिक रूप में भगवान् के साथ पहले दर्जे का संबंध रखता हो। अबूनास-उल-सराज के अनुसार सूफ़ी शब्द सफ (ऊन) शब्द से निकला है। क्योंकि सूफ़ी संत ऊनी [[कम्बल|कंबल]] या लोई ओढ़ते थे, इसलिए उन्हें सूफ़ी कहा जाने लगा। कुछ लेखकों का विचार है कि सूफ़ी शब्द सोफिया से बना है जिसका अर्थ है- '''बुद्धि'''। माना जाता है कि सूफ़ीवाद [[इराक़]] के [[बसरा]] नगर में क़रीब एक हज़ार साल पहले जन्मा। राबिया, अल अदहम, मंसूर हल्लाज जैसे शख़्सियतों को इनका प्रणेता कहा जाता है - ये अपने समकालीनों के आदर्श थे लेकिन इनको अपने जीवनकाल में आम जनता की अवहेलना और तिरस्कार झेलनी पड़ी। सूफ़ियों को पहचान [[अल ग़ज़ाली]] के समय (सन् ११००) से ही मिली। बाद में [[अत्तार]], [[रूमी]] और [[हाफ़िज़]] जैसे कवि इस श्रेणी में गिने जाते हैं, इन सबों ने शायरी को तसव्वुफ़ का माध्यम बनाया। भारत में इसके पहुंचने की सही-सही समयावधि के बारे में आधिकारिक रूप से कुछ नहीं कहा जा सकता लेकिन बारहवीं-तेरहवीं शताब्दी में ख़्वाजा [[मोईनुद्दीन चिश्ती]] बाक़ायदा सूफ़ीवाद के प्रचार-प्रसार में जुट गए थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QmXYAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|title=Khwaja Moinuddin Chishti: Social and Educational Relevance|last=Khan|first=K. D.|date=2004|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-515-8|language=en}}</ref> सूफी लोग [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]] को कहा जाता हैं और सुन्नी इस्लाम में हर फिरके से अलग और असल [[क़ुरआन]] हदीस पर चलने वाले मोमिन होते हैं इस्लाम को अगर समझना हैं तो क़ुरान हदीस से समझा जा सकता हैं और क़ुरान हदीस को जो समझे वो असल मोमीन होता हैं जो हजरत मोहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम और सहाबा के तौर तरीके को अपनाता हैं और दुनिया को भूल कर अल्लाह की राह में ज़िन्दगी बसर यानि गुजारता हैं वही सूफी होता हैं अपनी सारी ज़िन्दगी अल्लाह और उसके रसूल के नाम पर करने के बाद वो अल्लाह वाला हो जाता हैं जिससे हर मोमीन मुस्लमान उन से फैज़ पाता हैं और अपने दुनिया के सारे गम और परेशानिया लेके उस सूफी बाबा के कदम बोसी के लिए हाज़िर होता हैं सूफी वो होता हैं जो ज़िंदा रहते ही लोगो के बड़े काम आता हैं पर इस दुनिया से पर्दा करने यानि इन्तेकाल के बाद भी वो अपने क़बर से अल्लाह के हुकुम से लोगो के काम आता हैं। ==व्युत्पत्ति== सूफ़ी नाम के स्रोत को लेकर अनेक मत है। कुछ लोग इसे यूनानी सोफ़स (sophos, ज्ञान) से निकला मानते हैं। इस मूल से फिलोसफ़ी, थियोसफ़ी इत्यादि शब्द निकले हैं। कई इसको अरबी सफ़ः (पवित्र) से निकला मानते हैं। कुछ लोग कहते हैं कि ये सूफ़ (ऊन) से आया है क्योंकि कई सूफ़ी दरवेश ऊन का चोंगा पहनते थे। सूफी का मूल अर्थ "एक जो ऊन (ṣūf) पहनता है") है, और इस्लाम का विश्वकोश अन्य व्युत्पन्न परिकल्पनाओं को "अस्थिर" कहता है। ऊनी कपड़े पारंपरिक रूप से तपस्वियों और मनीषियों से जुड़े थे। अल-कुशायरी और इब्न खल्दुन दोनों ने भाषाई आधार पर onf के अलावा सभी संभावनाओं को खारिज कर दिया।<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0759|title=Sufism - Oxford Islamic Studies Online|website=www.oxfordislamicstudies.com|language=en|access-date=2021-04-17|archive-date=3 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603195417/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0759|url-status=dead}}</ref> एक अन्य स्पष्टीकरण शब्द के शब्द की जड़ को उफान से पता चलता है, जिसका अरबी में अर्थ है "पवित्रता", और इस संदर्भ में तसव्वुफ का एक और समान विचार जैसा कि इस्लाम में माना जाता है तज़किह (تزكية, जिसका अर्थ है: आत्म-शुद्धि), जो है व्यापक रूप से सूफीवाद में व्यापक रूप से इस्तेमाल किया जाता है। इन दोनों स्पष्टीकरणों को सूफी अल-रुदाबारी द्वारा संयुक्त किया गया था, जिन्होंने कहा, "सूफी वह है जो पवित्रता के ऊपर ऊन पहनता है"। सूफ़ी मानते हैं कि उनका स्रोत खुद पैग़म्बर [[मुहम्मद]] हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/tariqa|title=tariqa {{!}} History, Sufism, Meaning, & Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2021-04-17}}</ref> == सूफ़ी तरीके == कादरी, नक्शबंदी, सुहवर्दी, अशरफी, अत्तारी, ताजी, और चिश्ती सूफी आदेश प्रमुख सूफी आदेश हैं| शतारी सूफी आदेश, सुहरावर्दी सूफी आदेश की शाखा है|<ref>{{Cite web|url=https://www.qadrishattari.xyz/2020/05/introduction-to-qadri-shattari-silsila.html|title=Shattari Silsila|last=|first=|last2=|access-date=2021-04-15|last3=|last4=|last5=|last6=|first6=Other}}</ref> == सूफी प्रथाएँ == === ज़िक्र === ज़िक्र अल्लाह के 99 नामों का जाप करके अल्लाह को याद करने की प्रथा है।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/dhikr|title=Dhikr {{!}} Islam|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2021-04-17}}</ref> === सूफी त्यौहार === ईद ई मिलादुन्नबी<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1MS4DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA123&dq=mawlid&hl=en|title=Global Sufism: Boundaries, Narratives and Practices|last=Piraino|first=Francesco|last2=Sedgwick|first2=Mark|date=2019-07-25|publisher=Oxford University Press|isbn=978-1-78738-134-6|language=en}}</ref>, ग्यारवी शरिफ,<ref>{{Cite web|url=https://www.qadrishattari.xyz/p/gyarvi-sharif.html|title=Gyarvi Sharif|last=|first=|last2=|access-date=2021-04-17|last3=|last4=|last5=|last6=|first6=}}</ref> शब ई मेरज आम सूफी त्योहार हैं। इस्लाम में होने वाले वो हर दिन जो इस्लाम को फ़ायदा या अल्लाह का कोई नेक इस दुनिया से जाता हैं तो उसके इसाले सवाब के लिए होने वाले करना इस्लाम का पहला महीना जिसमे मुहर्रम से लेके हर इस्लामी महीने में बेशुमार अल्लाह और रसूल के नाम पर लूटाना और अल्लाह के नेक बन्दों को याद करना ये सूफी सुन्नी का किरदार होता हैं जिसे आप सूफी त्यौहार भी कह सकते हैः जैसे की मुहर्रम। ग्यारवी शरीफ, मेराज शरीफ, शब् ऐ बारात, शबे ऐ कदर, ईद उल अज़हा ईद उल फ़ित्र, ईद ऐ मिलाद शरीफ, साहब के दीं सहादत और विलादत के, हर वाली के विलादत का जशन (फातिया देना), हर वाली का उरुस शरीफ मनाना। === पूर्वी धर्मों के समान === {{main|हिंदू-मुस्लिम संबंध#सूफीवाद_और_हिंदूवाद|सूफी-सलाफी संबंध#विश्वासों और प्रथाओं में अंतर}} [[अबू बक्र मुहम्मद ज़कारिया]] ने अपनी पुस्तक "हिंदुसियत वा तसूर" में कई अरब और पश्चिमी शिक्षाविदों के अनुसार, [[इब्न अरबी]], [[जलालुद्दीन रूमी]], [[बायोज़िद बोस्तामी]], [[अब्दुल कादिर जिलानी]], [[मंसूर हलाज]] सहित कई शुरुआती सूफी संत इंडो-यूरोपियन यानी भारतीय, ईरानी के साथ-साथ ग्रीक यहूदी और ईसाई दर्शन से सीधे प्रभावित थे, शिक्षाविद जो इस दावे का समर्थन करते हैं कि वे हैं [[अल बिरूनी]] , [[इहसान इलाही ज़हीर]], अनवर अल-ज़ुंडी, [[विलियम जोन्स (भाषाविद्)|विलियम जोन्स]], अल्फ्रेड क्रेमर, रोसेन, गोल्डज़ीहर, मोरेनो, रॉबिन हॉर्टन, मोनिका होर्स्टमैन, रेनॉल्ड्स निकोलसन, रॉबर्ट चार्ल्स ज़हनेर, [[इब्न तैमिय्याह]], [[मुहम्मद जियाउर रहमान आज़मी]] और अली ज़यूर।<ref name="AHWT">{{cite book |title=الهندوسية وتأثر بعض الفرق الاسلامية بها |তারিখ=2016 |প্রকাশক=Dār al-Awrāq al-Thaqāfīyah |আইএসবিএন=978-603-90755-6-1 |পাতাসমূহ=1240-1250 |url=https://books.google.com.bd/books?id=zLGztAEACAAJ&dq=%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A9+%D9%88%D8%AA%D8%A3%D8%AB%D8%B1+%D8%A8%D8%B9%D8%B6+%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%82+%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9+%D8%A8%D9%87%D8%A7&hl=en&sa=X&redir_esc=y |সংগ্রহের-তারিখ=১ জানুয়ারি ২০২২ |ভাষা=ar}}</ref> हिंदू धर्म की तरह, सूफी तनसुख के नाम पर [[पुनर्जन्म|पुनर्जन्म]] की वकालत करते हैं। [[अल बिरूनी]] ने अपनी पुस्तक "तहकीक मा लिलहिन्द मिन मकुलत फाई आलियाकबाल'म मरजुला" (क्रिटिकल स्टडी ऑफ इंडियन रेहटोरिक: रेशनली एक्सेप्टेबल ऑर रिजेक्टेड) ​​में हिंदू धर्म के कुछ पहलुओं के साथ सूफीवाद की समानता, रूह के साथ आत्मा, तनसुख के साथ सूफीवाद की समानताएं दिखाई हैं। पुनर्जन्म, मोक्ष के साथ फनाफिलाह, जीवात्मा के साथ परमात्मा का मिलन, निर्वाण के साथ हुलुल, वेदांत का वहदतुल उजुद, मुजाहदा के साथ साधना।<ref name="AHWT"/> जर्मनी में जन्मी इंडोलॉजिस्ट मोनिका बोहेम-टेटेलबैक या मोनिका होर्स्टमैन का दावा है कि सूफीवाद की उत्पत्ति भारत और हिंदू धर्म में पांच तर्कों के साथ हुई, जो हैं: पहला, कि अधिकांश शुरुआती सूफी गैर-अरब थे, जैसे कि [[इब्राहिम बिन अधम]], और शकीक अल-बल्की, बयाज़िद बोस्तामी, [[याह्या इब्न मुअज़ अल-राज़ी]], दूसरी बात, सूफीवाद सबसे पहले भारत के निकट ईरान के प्रांत [[खोरासन]] में उत्पन्न हुआ और फला-फूला। यूनानियों ने एरियाना या आर्यों का क्षेत्र कहा। , तीसरा, [[तुर्किस्तान]] इस्लाम के आगमन से पहले ईरान से सटे पूर्वी और पश्चिमी धर्मों और संस्कृतियों का मिलन स्थल था, चौथा, मुसलमानों ने स्वयं अपने धर्म में भारतीय प्रभाव को मान्यता दी पांचवां, प्रारंभिक सूफीवाद या इस्लामी रहस्यवाद अपनी प्रथाओं और तरीकों में भारतीय था, बिना किसी कारण के खुद को पूरी तरह से आत्मसमर्पण कर देना और रहस्यवाद का उपयोग किसी की यात्रा को एकांत में ले जाना और इसकी महिमा करना भारतीय सिद्धांत का एक मूल है।<ref name="AHWT"/> [[वहदत अल-उजुद]] की सूफी अवधारणा [[अद्वैत वेदांत]] में दावा किए गए सार्वभौमिक दृष्टिकोण के करीब है।<ref>Malika Mohammada ''The Foundations of the Composite Culture in India'' Aakar Books 2007 {{ISBN|978-8-189-83318-3}} page 141</ref> जियाउर रहमान आज़मी का दावा है कि वहदत अल-उज़ुद हिंदू धर्म के [[वेदांत]] दर्शन से उत्पन्न हुआ है, जिसे इब्न अरबी ने अपनी पुस्तक मक्का की विजय में भारत की यात्रा के बाद लिखा था, जिसका अनुवाद खलीफा अल-मा के शासनकाल के दौरान अरबी में किया गया था। 'मुन, और मंसूर हलाज ने भारत की अपनी कई यात्राओं के दौरान विभिन्न कार्यों में इस अवधारणा का उल्लेख किया है।' लिखा था<ref name="AHWT"/> भारत की यात्रा के बाद बगदाद लौटते हुए, हलाज [[ध्यान]] में कहते थे, {{lang|ar|أنا الحق}}("गुदा हक") "मैं पूर्ण सत्य हूं", [[महाकाव्य]] में से एक दर्शन उन्होंने अपनी भारत यात्रा के दौरान ग्रहण किया। "अहं ब्रह्मास्मि" वाक्यांश से।<ref>{{cite web |title=সদগুরুর মুখ থেকে অলৌকিক সুফি সাধক মনসুর অল-হল্লাজের কাহিনি |url=https://isha.sadhguru.org/in/bn/wisdom/article/sodgurur-mukh-theke-sufi-sadhok-monsur-al-hajaj-er-kahini |ওয়েবসাইট=isha.sadhguru.org |সংগ্রহের-তারিখ=৮ জানুয়ারি ২০২২}}</ref> सूफी धर्मशास्त्री [[मार्टिन लिंस]] कहते हैं, {{quote|राजकुमार [[दारा शिको]] (मृत्यु 1619) मुग़ल बादशाह शाहजहाँ के सूफी पुत्र थे। उन्होंने कहा कि शब्दावली में अंतर को छोड़कर हिंदुओं के सूफीवाद और अद्वैत वेदांत एक ही हैं।<ref group=web>{{cite web |url=http://www.rim.org/muslim/sufism.htm |title=Sufism:The Mystical side of islam |প্রকাশক=Rim.org |তারিখ=19 March 1996 |সংগ্রহের-তারিখ=2012-09-10 |archieved-url=https://web.archive.org/web/20121025045914/http://www.rim.org/muslim/sufism.htm |আর্কাইভের-তারিখ=২০১২-১০-২৫ |অকার্যকর-ইউআরএল=হ্যাঁ |access-date=1 दिसंबर 2022 |archive-date=25 अक्तूबर 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025045914/http://www.rim.org/muslim/sufism.htm |url-status=dead }}</ref>}} सूफीवाद के [[मुराकाबा]] की तुलना हिंदू धर्म और बौद्ध धर्म के [[ध्यान]] से की जाती है।<ref name="Tf"/> Goldziher और Nicholson का मानना ​​है कि सूफियों ने बौद्धों और ईसाइयों से जुब्बा पहनने की अपनी प्रथा को अपनाया, जो सूफी इस्लामिक पैगंबर मुहम्मद पर आधारित होने का दावा करते हैं।<ref name="Tf">{{cite book |শেষাংশ1=Mohammada |প্রথমাংশ1=Malika |title=The Foundations of the Composite Culture in India |তারিখ=2007 |প্রকাশক=Aakar Books |আইএসবিএন=978-81-89833-18-3 |পাতা=90 |url=https://books.google.com.bd/books?id=dwzbYvQszf4C&pg=PA90&dq=%22dhyana%22+muraqaba&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi69pLOgJr1AhW1T2wGHfG-AjsQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%22dhyana%22%20muraqaba&f=false |সংগ্রহের-তারিখ=৫ জানুয়ারি ২০২২ |ভাষা=en}}</ref> सूफी इस्लाम में [[फना]] की अवधारणा की तुलना हिंदू धर्म में [[समाधि]] से की गई है।<ref name="ReferenceA">Clinton Bennett, Charles M. Ramsey ''South Asian Sufis: Devotion, Deviation, and Destiny'' A&C Black {{ISBN|978-1-441-15127-8}} page 23</ref> [[बायज़िद बोस्तामी]] ने [[मोक्ष]] और [[निर्वाण]] के सिद्धांत को इस्लाम के सूफी संस्करण में [[बकबा]] के रूप में आयात किया।<ref>{{cite book |last1=Siddiqui |first1=Ataullah |last2=Waugh |first2=Earle H. |title=American Journal of Islamic Social Sciences 16:3 |publisher=International Institute of Islamic Thought (IIIT) |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=vnY5DwAAQBAJ&dq=baqa+nirvana&pg=PA12 |access-date=27 December 2021 |language=en}}</ref> हिंदू धर्म [[भक्तिवाद]], इंडो-यूरोपियन [[बैरागिज्म]] और क्षेत्रीय [[मुनि]], [[ऋषि]], [[फकीर]] और [[बाउल]] दर्शन प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष रूप से सूफीवाद से संबंधित हैं। भारत में मुस्लिम सूफियों के साथ-साथ हिंदू सूफी संत भी मौजूद हैं। [[जियाउर रहमान आजमी]] ने इस्लाम के बारे में हिंदुओं की नकारात्मक धारणा का कारण बताया, {{quote|मेरे विचार से हिंदुओं में "रिसालत की वास्तविकता और तौहीद के संदेश" की समझ की कमी मुसलमानों के साथ उनके संघर्ष और दुश्मनी का मूल कारण है। क्योंकि, उन मुसलमानों में से जिन्होंने हिंदू धर्म से प्रभावित "सूफीवाद" को अपनाया है, उन्होंने इस्लाम के सही [[अकीदा]] को विकृत कर दिया है - वह अकीदा जिसे सहाबी और तबाई ने कुरान और सुन्नत के आलोक में संजोया था। और इमाम अहमद इब्न हनबल जिन्होंने अकीदा की स्थापना के लिए संघर्ष किया और शैखुल इस्लाम इब्न तैमियाह ने उनके रास्ते का अनुसरण किया और अहलुस सुन्नत वल जमात के इमामों ने उनका अनुसरण किया। इसके अतिरिक्त, इन सूफियों ने इस्लामिक [[अकीदह]] को [[मूर्तिपूजक]] मान्यताओं के साथ मिलाया। इसका सबसे बड़ा प्रमाण भारत भर में कई [[कब्रों]] पर बने मकबरे हैं और उनके आसपास तवाफ, सिजदा और मदद के लिए प्रार्थना जैसी कुफ्र गतिविधियां की जाती हैं। ये काम मुख्य रूप से हिंदुओं द्वारा उनके [[मंदिर]] के आसपास किए जाते हैं। इसके अलावा इसके लिए हिंदू लेखकों द्वारा इस्लाम और इस्लाम धर्म के बारे में फैलाया गया झूठ और प्रचार भी उतना ही जिम्मेदार है। उन्होंने हमारे इतिहास और रसूल ﷺ के जीवन के बारे में बड़े पैमाने पर झूठ फैलाया है। मुसलमानों ने लगभग आठ शताब्दियों तक भारत पर शासन किया। लेकिन आम तौर पर उनमें से बहुत से शासक नहीं थे, सिवाय उन लोगों के जो अल्लाह के विशेष रूप से इष्ट थे, जिन्होंने अपने अधीन हिंदू जनता के बीच इस्लाम का प्रकाश फैलाने के लिए कोई पहल की। बल्कि स्थिति तब और खतरनाक हो गई जब उनकी पहल पर वेद, गीता और रामायण जैसे हिंदू ग्रंथों का अरबी और फारसी में अनुवाद किया गया; जहां उन्होंने संस्कृत सहित अन्य स्थानीय भाषाओं में कुरान, हदीस, सीरत और इस्लामी धर्म के विवरण वाली मूल और शुद्ध पुस्तकों के अनुवाद के प्रति उदासीनता दिखाई है। आज तक भी कुरान का कोई विश्वसनीय शुद्ध अनुवाद [[हिंदी]] भाषा में नहीं लिखा गया है। मैंने कुछ पुस्तकालयों में कुरान का हिंदी अनुवाद पाया है और इसे इतनी सटीकता से पढ़ा है। अनुवादित नहीं। इसलिए इनकी दोबारा जांच होनी चाहिए। अकीदा और आत्म-शुद्धि के क्षेत्र में प्रसिद्ध अलीम की देखरेख में इसका नए सिरे से अनुवाद करना सबसे अच्छा होगा।<ref name=A>{{cite book |শেষাংশ1=আজমি |প্রথমাংশ1=জিয়াউর রহমান |লেখক2=মহিউদ্দিন কাসেমী (অনুবাদক) |title=হিন্দু, বৌদ্ধ, জৈন, শিখ ধর্মের ইতিহাস |তারিখ=৫ জুন ২০২১ |প্রকাশক=কালান্তর প্রকাশনী |আইএসবিএন=978-984-95932-8-7 |পাতাসমূহ=২০, ২১-৩০, ৩৬-৩৯, ১০১-১০২, ১০৫-১০৬, ১৭৩-১৭৪ |ভাষা=বাংলা}}</ref>}} == इन्हें भी देखें == * [[सूफ़ी तरीके]] * [[दरगाह]] * [[दरवेश]] * [[हज़रत]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:इस्लाम]] [[श्रेणी:सूफ़ी]] [[श्रेणी:सूफ़ी संत]] [[श्रेणी:सूफ़ीवाद]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म और इस्लाम]] [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] [[श्रेणी:सुन्नी इस्लाम]] bydejeu5lxxmtrp9812nn4b74cqlsp2 पानीपत का प्रथम युद्ध 0 44610 6628118 6460592 2026-10-10T16:42:40Z Mundhalia746 934684 6628118 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=11 NOVEMBER}} {{Infobox military conflict |conflict= [[पानीपत]] का प्रथम युद्ध |partof=[[मुग़ल साम्राज्य]] |image=[[चित्र:The battle of Panipat and the death of Sultan Ibrāhīm, the last of the Lōdī Sultans of Delhi.jpg|thumb|The battle of Panipat and the death of Sultan Ibrāhīm, the last of the Lōdī Sultans of Delhi]] |caption= [[बाबरनामा]] से पानीपत का प्रथम युद्ध |date= 21 अप्रैल 1526 |place=[[पानीपत]], [[हरियाणा]], [[भारत]] |result=मुग़लों की निर्णायक विजय |territory=[[दिल्ली सल्तनत]] पर [[मुग़ल साम्राज्य]] का कब्ज़ा |combatant1={{flag|मुग़ल साम्राज्य }} |combatant2=<!-- Image with unknown copyright status removed: [[Image:DELHI.gif|border|22px]] -->दिल्ली सल्तनत |commander1=[[बाबर]] |commander2=सुल्तान [[इब्राहिम लोदी]] ([[युद्ध में मृत्यु|†]]) |strength1=12,000-25,000 मुग़ल एवं [[अफ़ग़ानिस्तान]],<ref name=Davis>{{Harv|Davis|1999|pp=181 & 183}}</ref><br /> सम्बद्ध भारतीय सैनिक,<ref name=Davis/><br />24 [[मैदानी तोप]]ें |strength2=50,000-100,000 सैनिक,<ref name=Davis/><br />300 [[युद्ध हाथी]]<ref>{{Harv|Davis|1999|p=181}}</ref> |casualties1=कम |casualties2=20,000 }} '''पानीपत का प्रथम युद्ध''', उत्तरी भारत में लड़ा गया था,और इसने इस इलाके में [[मुग़ल साम्राज्य]] की नींव रखी। मुग़ल खानदान के पहले किसी व्यक्ति का यह भारत मे पहला बड़ा युद्ध था। इस पहले ही युद्ध मे मुग़ल [[ज़हीर उद्दीन मोहम्मद बाबर|बाबर]] ने परम्परागत वीरता के प्रदर्शन को छोड़कर चालाकी और कपट से काम लिया । बिना हाथियों और मात्र चौथाई से कम सेना के बल पर भरपूर चालाकी और कपट से [[तुलुगमा पद्धति|तुलुगमा]] [[तुलुगमा पद्धति|पद्धति]] का प्रयोग कर यह युद्ध जीत लिया। भारत मे यह उन पहली लड़ाइयों में से एक थी जिसमें [[बारूद]], [[आग्नेयास्त्र]]ों और मैदानी तोपखाने को लड़ाई में शामिल किया गया था। बाबर अफगान का भगोड़ा था। पर वह अफगान और भारत पर विजय के सपने देखता था। उसने   तुर्क और अफगान सैनिकों को इकठ्ठा किया इस तरह अपनी सेना तैयार की। उस समय सेना का मुख्य बल हाथी हुआ करते थे। भारत मे तोप, गोले और बारूद को कोई जानता भी न था। युद्ध आमने सामने हाथियों की सेना और अपनी छाती के बल पर लड़ा जाता था। चूंकि बाबर भगोड़ा था इसलिए उसके पास हाथी बिल्कुल भी न थे। जो कुछ थे सिर्फ घोड़े थे। अतः बाबर ने सामने छाती से छाती अड़ाकर लड़ने के बजाय कपट और चालाकी का सहारा लिया। उसने तुलुगामा कौशल का प्रयोग किया। भारतीय वीर युद्ध के मैदान में किसी भी कपट और चालाकी को प्रयोग करना पाप और कायरता मानते थे। तुलुगामा में सामने थोड़े से सैनिक अड़ाकर दोनों बगलों में अतिरिक्त सैनिक छुपाकर रखे जाते हैं। सामने से दुश्मन को कपट पूर्ण उलझाया जाता है। जैसे ही दुश्मन उलझने में फंसता है, दोनों बगलों से अतिरिक्त सैनिकों से हमला कर दिया जाता है। वही बाबर ने किया ।सामने गड्ढे और छोटी छोटी खन्दक खोदकर तोपों को छुपाया। बाबर सामने नहीं आया। बैलगाड़ियाँ आड़े लगा दीं। उनकी आड़ से हाथियों पर गोले और बारूद से हमला किया। हाथियों ने पहले कभी न तो गोले और बारूद की आवाज सुनी थी और न हमले देखे थे। हाथी भड़क गए और अपनी ही तरफ वापस सैनिकों को रौंदने लगे। बस यही तो बाबर चाहता था। बाहुबल और वीरता की जगह कपट और तरकीब काम कर गयी। हजारों हाथियों के होते हुए भी लोदी युद्ध हार गया और कपटी बाबर जीत गया। पानीपत के मैदान ने वीरता के स्थान पर मुगलों का यह पहला पाप देखा था। सन् 1526 में, [[काबुल]] के [[तैमूरलंग|तैमूरी]] शासक [[ज़हीर उद्दीन मोहम्मद बाबर]] की सेना ने [[दिल्ली के सुल्तान]] ([[इब्राहिम लोदी]]), की एक ज्यादा बड़ी सेना को युद्ध में परास्त किया। युद्ध को [[21 अप्रैल]] को [[पानीपत]] नामक एक छोटे से गाँव के निकट लड़ा गया था जो वर्तमान भारतीय राज्य [[हरियाणा]] में स्थित है। पानीपत वो स्थान है जहाँ बारहवीं शताब्दी के बाद से उत्तर भारत के नियंत्रण को लेकर कई निर्णायक लड़ाइयां लड़ी गयीं। एक अनुमान के मुताबिक बाबर की सेना में 12,000-25,000 के करीब सैनिक और 20 मैदानी तोपें थीं। लोदी का सेनाबल 130000 के आसपास था, हालांकि इस संख्या में शिविर अनुयायियों की संख्या शामिल है, जबकि लड़ाकू सैनिकों की संख्या कुल 100000 से 110000 के आसपास थी, इसके साथ कम से कम 300 युद्ध हाथियों ने भी युद्ध में भाग लिया था। क्षेत्र के हिंदू राजा-राजपूतों इस युद्ध में तटस्थ रहे थे, लेकिन ग्वालियर के कुछ तोमर राजपूत इब्राहिम लोदी की ओर से लड़े थे। इस युद्ध में बाबर ने [[तुलुगमा पद्धति]] का प्रयोग किया था। इसका एक अन्य नाम उच्चतर युद्ध कौशल था। यह अब तक के युद्धों में पहला ऐसा युद्ध था जिसमें इसका प्रयोग किया गया। बाबर के द्वारा इस युद्ध में उस्मानी विधि ( तोप सज़ाने की विधि) का भी प्रयोग किया गया। ये इसने तुर्को से सीखी थी। पानीपत के इस युद्ध मे इब्राहिम लोधी युद्ध भूमि मे मारा गया।। इस तरह बाबर की विजय हुई। बाबर ने लौटकर काबुल की जनता को चांदी के सिक्के उपहार मे दिए । इस उपरांत बाबर को कलंदर की उपाधि दी गई। == इन्हें भी देखें == * [[पानीपत का द्वितीय युद्ध]] * [[पानीपत का तृतीय युद्ध]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के युद्ध]] [[श्रेणी:पानीपत के युद्ध]] [[श्रेणी:दिल्ली सल्तनत]] [[श्रेणी:हरियाणा का इतिहास]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध - बाबर काल]] kxcya2kcyk5mqt084vsvb6gyfg7xubd अहिल्याबाई होल्कर 0 44638 6628294 6611608 2026-10-11T06:17:31Z Mundhalia746 934684 6628294 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | type = रानी | name = महारानी अहिल्याबाई होळकर <br /> महाराणी अहिल्याबाई होळकर | title = पुण्यश्लोक | image = Maharani Ahilyabai Holkar statue, Maharashtra sadan, New Delhi.jpg | caption = मालवा साम्राज्य, इन्दौर की महाराणी अहिल्याबाई होळकर की दिल्ली के महाराष्ट्र सदन स्थित मुख प्रतिमा | reign = {{nowrap|1 दिसंबर 1767 - 13 अगस्त 1795)}} | coronation = 11 दिसम्बर, 1767 | succession = [[होल्कर|मालवा राज्य की महारानी]] | predecessor = माळेराव होल्कर | successor = तुकोजीराव होल्कर - 1 | spouse = खण्डेराव होळकर | issue = | issue-link = | full name = अहिल्याबाई खण्डेराव होलकर | house = [[होल्कर]] | dynasty = [[मराठा साम्राज्य]] | father = मान्कोजी शिन्दे | mother = | birth_date = {{Birth date |df=yes|1725|5|31}} | birth_place = ग्राम चौंढी, [[जामखेड ]], [[अहमदनगर]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | death_date = {{Death date |df=yes|1795|8|13}} | religion = [[हिन्दू]] }} '''अहिल्याबाई होळकर''' (31 मई 1725 - 13 अगस्त 1795), [[मराठा साम्राज्य]] की प्रसिद्ध महारानी तथा इतिहास-प्रसिद्ध सूबेदार [[मल्हारराव होलकर]] के पुत्र खण्डेराव की धर्मपत्नी थीं। [[माहेश्वर]] को राजधानी बनाकर शासन किया। अहिल्याबाई ने अपने राज्य की सीमाओं के बाहर भारत-भर के प्रसिद्ध [[तीर्थ|तीर्थों]] और स्थानों में मन्दिर बनवाए, घाट बँधवाए, कुओं और बावड़ियों का निर्माण किया, मार्ग बनवाए-काशी विश्वनाथ में शिवलिंग को स्थापित किया, भूखों के लिए अन्नसत्र (अन्न क्षेत्र) खोले, प्यासों के लिए प्याऊ बिठलाईं, मन्दिरों में विद्वानों की नियुक्ति शास्त्रों के मनन-चिन्तन और प्रवचन हेतु की। == जीवन परिचय == अहिल्याबाई होळकर का क्षत्रिय धनगर परिवार में चौंडी नामक गाँव में हुआ था जो आजकल [[महाराष्ट्र]] के [[अहमदनगर जिला|अहमदनगर जिले]] के [[अहमदनगर जिला|अहमदनगर]] में पड़ता है। दस-बारह वर्ष की आयु में उनका [[विवाह]] हुआ। उनतीस वर्ष की अवस्था में विधवा हो गईं। पति का स्वभाव चंचल और उग्र था। वह सब उन्होंने सहा। फिर जब बयालीस-तैंतालीस वर्ष की थीं, पुत्र मालेराव का देहान्त हो गया। जब अहिल्याबाई की आयु बासठ वर्ष के लगभग थी, दौहित्र नत्थू चल बसा। चार वर्ष पीछे दामाद यशवन्तराव फणसे न रहा और इनकी पुत्री मुक्ताबाई [[सती]] हो गई। दूर के सम्बन्धी तुकोजीराव के पुत्र मल्हारराव पर उनका स्नेह था; सोचती थीं कि आगे चलकर यही शासन, व्यवस्था, न्याय और प्रजारंजन की डोर सँभालेगा; पर वह अन्त-अन्त तक उन्हें दुःख देता रहा।<ref>{{cite wikisource |title=अहिल्याबाई होलकर |wslink= अहिल्याबाई होलकर|last= जोशी|first=गोविन्दराम केशवराम |authorlink= लेखक:गोविन्दराम केशवराम जोशी|date= 1916|publisher= |location= |page=23-31 |pages= |scan=विषयसूची:अहिल्याबाई होलकर.djvu}}</ref> == योगदान == [[चित्र:Maheshwar Palace.jpg|right|thumb|300px|माहेश्वर के राजमहल में एक तख्त पर लिखी अहिल्याबाई होलकर की अपने कर्तव्यों के बारे में सोच]] [[चित्र:Royal Palace of Maheshwar.jpg|right|thumb|300px|माहेश्वर का शाही महल]] [[चित्र:Ahilya Ghat by the Ganges, Varanasi.jpg|right|thumb|300px|अहिल्या घाट, [[वाराणसी]]]] अहिल्याबाई होळकर ने अपने राज्य की सीमाओं के बाहर भारत-भर के प्रसिद्ध [[तीर्थ|तीर्थों]] और स्थानों में मन्दिर बनवाए, घाट बँधवाए, कुओं और [[बावड़ियों]] का निर्माण किया, मार्ग बनवाए-सुधरवाए, भूखों के लिए अन्नसत्र (अन्न क्षेत्र) खोले, प्यासों के लिए प्याऊ बिठलाईं, मन्दिरों में विद्वानों की नियुक्ति शास्त्रों के मनन-चिन्तन और प्रवचन हेतु की। और, आत्म-प्रतिष्ठा के झूठे मोह का त्याग करके सदा न्याय करने का प्रयत्न करती रहीं-मरते दम तक। ये उसी परम्परा में थीं जिसमें उनके समकालीन पूना के न्यायाधीश रामशास्त्री थे और उनके पीछे झाँसी की रानी लक्ष्मीबाई हुई। अपने जीवनकाल में ही इन्हें जनता ‘देवी’ समझने और कहने लगी थी। इतना बड़ा व्यक्तित्व जनता ने अपनी आँखों देखा ही कहाँ था। जब चारों ओर भगदड़ मची हुई थी। शासन और व्यवस्था के नाम पर घोर अत्याचार हो रहे थे। प्रजाजन-साधारण गृहस्थ, किसान मजदूर-अत्यन्त हीन अवस्था में सिसक रहे थे। उनका एकमात्र सहारा-धर्म-अन्धविश्वासों, भय त्रासों और रूढि़यों की जकड़ में कसा जा रहा था। न्याय में न शक्ति रही थी, न विश्वास। ऐसे काल की उन विकट परिस्थितियों में अहिल्याबाई ने जो कुछ किया-और बहुत किया। वह चिरस्मरणीय है।उनके मुख्य योगदानों में से एक 12 ज्योतिर्लिंगों में सोमनाथ मंदिर है जिसका जीरणद्धार महारानी अहिल्याबाई होलकर ने करवाया साथ ही बनारस का काशी विश्वनाथ मंदिर भी उन्हें की देन है।इस प्रकार उन्होंने देश की प्रगति में विशेष योगदान दिया। साथ ही महिलाओं को शिक्षा का अधिकार दिलाया और महिला सशक्तिकरण के लिए जीवन पर्यंत प्रयत्न किया प्रकार उन्होंने महिलाओ को आगे बढ़ाने के लिए विसेश योगदान दिये।<ref>{{Cite journal|last=त्रिपाठी|first=अभिषेक|date=Summer 2025|title=पुण्यश्लोक महारानी अहिल्याबाई होलकर जी की 300 वी जन्मवर्ष के अवसर पर एक भेंट|url=https://ahilyabaiholkarbybjpauraiya/com|journal=BJPAURAIYASM}}{{Dead link|date=जुलाई 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[इन्दौर]] में प्रति वर्ष [[भाद्रपद]] कृष्णा [[चतुर्दशी]] के दिन अहिल्योत्सव होता चला आता है। अहिल्याबाई होळकर जब 6 महीने के लिये पूरे भारत की यात्रा पर गई तो खरगोन जिले के ग्राम [[उबदी]] के पास स्थित कस्बे अकावल्या के स्व.पंढरी जी [[पाटीदार]] (बावड़ीवाला) के पूर्वज को राजकाज सौंप गई थी, जो हमेशा वहाँ जाया करते थे। उनके राज्य संचालन से प्रसन्न होकर अहिल्याबाई होळकर ने आधा राज्य देेने को कहा परन्तु उन्होंने सिर्फ यह माँगा कि [[महेश्वर]] में मेरे समाज लोग यदि मुर्दो को जलाने आये तो कपड़ो समेत जलाये, क्योंकि आसपास के गांव के लोग जब नर्मदा तट पर शवों को ले जाया करते थे तो वहाँ के लोग कपड़े निकाल लिया करते थे। === मतभेद === उनके मन्दिर-निर्माण और अन्य धर्म-कार्यों के महत्त्व के विषय में मतभेद है।<ref>श्री सरदेसाई ने अपने ग्रन्थ ‘New History of the Marathas’, Vol.।।। p. 211 पर लिखा है कि इन कार्यों में अहिल्याबाई ने अन्धाधुन्ध खर्च किया और सेना नए ढँग पर संगठित नहीं की। तुकोजी होलकर की सेना को उत्तरी अभियानों में अर्थसंकट सहना पड़ा</ref> इन कार्यों में अहिल्याबाई ने अन्धाधुन्ध खर्च किया और सेना नए ढंग पर संगठित नहीं की। तुकोजी होलकर की सेना को उत्तरी अभियानों में अर्थसंकट सहना पड़ा, कहीं-कहीं यह आरोप भी है।<ref>श्री सरदेसाई ने अपनी नवीनतम पुस्तक ‘The main Currents of Maratha History’ में इन मंदिरों को Out-Posts of Hindu religion (हिंदू धर्म की बाहरी चौंकियाँ) बतलाया है।</ref> इन मन्दिरों को हिन्दू धर्म की बाहरी चौंकियाँ बतलाया है।<ref>V.V. Thakur की ‘Life & Life-Work of Shri Devi Ahilya Bai Holkar’, p. 155 पर सप्रमाण लिखा है कि</ref> तुकोजीराव होळकर के पास बारह लाख रुपए थे जब वह अहिल्याबाई होळकर से रुपए की माँग पर माँग कर रहा था और संसार को दिखलाता था कि रुपए-पैसे से तंग हूँ। फिर इसमें अहिल्याबाई का दोष क्या था ?<ref>इतिहास लेखकों का कहना है कि Religion has been the greatest motive power for the Hindus</ref> हिन्दुओं के लिए धर्म की भावना सबसे बड़ी प्रेरक शक्ति रही है; अहिल्याबाई होळकर ने उसी का उपयोग किया। तत्कालीन अंधविश्वासों और रुढ़ियों का वर्णन उपन्यास में आया है। इनमें से एक विश्वास था मांधता के निकट नर्मदा तीर स्थित खडी पहाड़ी से कूदकर मोक्ष-प्राप्ति के लिए प्राणत्याग-आत्महत्या कर डालना। == विचारधाराएँ == अहिल्याबाई होळकर के सम्बन्ध में दो प्रकार की विचारधाराएँ रही हैं। एक में उनको देवी के अवतार की पदवी दी गई है, दूसरी में उनके अति उत्कृष्ट गुणों के साथ अन्धविश्वासों और रूढ़ियों के प्रति श्रद्धा को भी प्रकट किया है। वह अँधेरे में प्रकाश-किरण के समान थीं, जिसे अँधेरा बार-बार ग्रसने की चेष्टा करता रहा। अपने उत्कृष्ट विचारों एवं नैतिक आचरण के चलते ही समाज में उन्हें देवी का दर्जा मिला। == सेनापति के रूप में == मल्हारराव के भाई-बन्दों में तुकोजीराव होल्कर एक विश्वासपात्र युवक थे। मल्हारराव ने उन्हें भी सदा अपने साथ में रखा था और राजकाज के लिए तैयार कर लिया था। अहिल्याबाई होळकर ने इन्हें अपना सेनापति बनाया और चौथ वसूल करने का काम उन्हें सौंप दिया। वैसे तो उम्र में तुकोजीराव होल्कर अहिल्याबाई से बड़े थे, परन्तु तुकोजी उन्हें अपनी माता के समान ही मानते थे और राज्य का काम पूरी लगन ओर सच्चाई के साथ करते थे। अहिल्याबाई का उन पर इतना प्रेम और विश्वास था कि वह भी उन्हें पुत्र जैसा मानती थीं। राज्य के कागजों में जहाँ कहीं उनका उल्लेख आता है वहाँ तथा मुहरों में भी 'खण्डोजी सुत तुकोजी होळकर इस प्रकार कहा गया है। == मृत्यु == राज्य की चिन्ता का भार और उस पर प्राणों से भी प्यारे लोगों का वियोग। इस सारे शोक-भार को अहिल्याबाई का शरीर अधिक नहीं संभाल सका। और 13 अगस्त सन् 1795 को उनकी जीवन-लीला समाप्त हो गई। अहिल्याबाई के निधन के बाद महाराजा तुकोजी राव ने राज्य की शासन व्यवस्था को संभाला। == देश में स्‍थान == [[File:Ahilyabai Holkar statue in Aurangabad.jpg|thumb|right|[[औरंगाबाद, महाराष्ट्र]] में अहिल्याबाई का पुतला]] [[चित्र:Ahilyabai Holkar 1996 stamp of India.jpg|thumb|right|200px|भारत सरकार ने १९९६ में अहिल्याबाई होल्कर के सम्मान में डाक टिकट जारी किया।]] स्‍वतन्त्र भारत में अहिल्‍याबाई होळकर का नाम बहुत ही सम्‍मान के साथ लिया जाता है। इनके बारे में अलग अलग राज्‍यों की पाठ्य पुस्‍तकों में अध्‍याय मौजूद हैं। चूँकि अहिल्‍याबाई होळकर एक ऐसी महारानी के रूप में जाना जाता है, जिन्‍होंनें भारत के अलग अलग राज्‍यों में मानवता की भलाई के लिये अनेक कार्य किये थे। इसलिये भारत सरकार तथा विभिन्‍न राज्‍यों की सरकारों ने उनकी प्रतिमाएँ बनवायी हैं और उनके नाम से कई कल्‍याणकारी योजनाओं भी चलाया जा रहा है। ऐसी ही एक योजना [[उत्तराखण्ड सरकार]] की ओर से भी चलाई जा रही है जो अहिल्‍याबाई होळकर को पूर्णं सम्‍मान देती है। इस योजना का नाम [https://www.kanafusi.com/ahilyabai-holkar-bakri-palan-yojana/ ‘अहिल्‍याबाई होल्‍कर भेड़ बकरी विकास योजना] है। अहिल्‍याबाई होळकर भेड़ बकरी पालन योजना के तहत उत्तराखणवड के बेरोजगार, बीपीएल राशनकार्ड धारकों, महिलाओं व आर्थि<ref>{{Cite web|url=https://www.kanafusi.com/ahilyabai-holkar-bakri-palan-yojana/|title=भेड़ बकरी पालन उत्तराखंड|last=आजमी|first=जमशेद|date=11 नवम्बर 2018|website=Kanafusi|language=hi|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112021414/https://www.kanafusi.com/ahilyabai-holkar-bakri-palan-yojana/|archive-date=12 नवंबर 2018|dead-url=|access-date=11 नवंबर 2018|url-status=bot: unknown}}</ref> के रूप से कमजोर लोगों को बकरी पालन यूनिट के निर्माण के लिये भारी अनुदान राशि प्रदान की जाती है। लगभग 1,00,000 रूपये की इस युनिट के निर्मांण के लिये सरकार की ओर से 91,770 रूपये सरकारी सहायता रूप में अहिल्‍याबाई होळकर के लाभार्थी को प्राप्‍त होते हैं। दिनांक 4 जनवरी 2026 को देवी अहिल्या उत्कृष्ट विद्यालय खरगोन क्रमांक 1 में भूतपूर्व छात्रों द्वारा शताब्दी वर्ष मनाया गया, स्कूल परिसर में देवी अहिल्याबाई की मूर्ति का अनावरण उन्हीं के वंशज द्वारा भूतपूर्व छात्रों की उपस्थिति में किया गया। ==टिप्पणियाँ== {{टिप्पणीसूची}} ==स्रोत== * मल्हार (तुकोजी का पुत्र) विषयक घटनाओं के आधार- * ‘इतिहासाचीं साधनें’ में, पत्र क्र. 260, ता. 8-12-1789 * तुकोजी का पत्र अहिल्याबाई को क्र. 168, ता. 3-2-1790 * रुक्माबाई का पत्र अहिल्याबाई को, क्र. 268, ता. 3-2-1790 * अहिल्याबाई का पत्र तुकोजी को, क्र. 273, ता. 1-4-1790 [जिसमें उन्होंने मल्हार के अत्याचारों का वर्णन किया है।] * यशवंतराव गंगाधर का पत्र अहिल्याबाई को, ता. 2-4-1790 * रुक्मबाई का पत्र अहिल्याबाई को, क्र. 277, ता. 16-4-1790 * मल्हार का पत्र अहिल्याबाई को, क्र. 279, ता. 5-5-1790 तथा पत्र क्र. 295, 301, 303, 315, 317, 332, 339, 347, 391, 399, 402, 403 इत्यादि और सरदेसाई की ‘New History of the Marathas’, Vol.।।। का सातवाँ और आठवाँ परिच्छेद; जहाँ नाना फडनीस का महादजी सिंधिया के प्रति वैर और मल्हार इत्यादि के चरित्रों का पूरा वर्णन है। मल्हार कहाँ और कैसे पकड़ा गया, इसका वर्णन यशवंतराव गंगाधर के पत्र में मिलेगा; जो होलकर सरकार पुस्तकमाला की 16वीं पुस्तक के पृ. 158-159 पर छपा है। पत्र मराठी में है। * लखेरी का युद्ध 1-6-1793 के दिन हुआ था। दूसरे दिन भोर, मल्हार एक तालाब किनारे शराब पिए अचेत पड़ा पाया गया।-सरदेसाई की ‘New History of the Marathas’, Vol. lll, P.248। * अहिल्याबाई का न्याय, शासन-व्यवस्था, दानशीलता और उनकी विनयशीलता इत्यादि का आधार है-‘इतिहासाचीं साधनें’, पहला भाग के पत्र। ‘महेश्वर दरबारचीं वातमीं पत्रें’; इंदौर गजीटियर; ‘होलकर शाहीचा इतिहास’; V.V. Thakur कृत ‘Life and Life-work of Shri Ahilya Bai’; डॉक्टर उदयभानु कृत ‘देवी अहिल्याबाई’, (हिंदी); ‘देवी श्री अहिल्याबाई होलकर’ (मराठी), ‘पुण्यश्लोक देवी श्री अहिल्याबाई’ (मराठी), ‘होलकरांची कैफियक’; सरदेसाई कृत ‘New History of the Marathas’, Vol.।।। और ‘The Main currents of Maratha History’। अंतिम पुस्तक में रुढ़िगत विश्वासों की आलोचना भी मिलेगी। * गौतमापुर में अपराधियों को छोड़ छुट्टी- इंदौर गजीटियर, पृ. 275 * गनपतराव और जामघाट पर भवन-निर्माण गजीटियर, पृ. 285 मराठी पुस्तक ‘देवी श्री अहिल्याबाई होलकर’ इत्यादि। * उस समय के अंधविश्वास और खरगोन के चबूतरे, खंबे और फरसे की पूजा, ‘नव दुर्गामाता’ के मंदिर में जीभ का बलिदान, राजा बल्लाल की ‘ऊन’ वाली कहानी इत्यादि- * इंदौर गजीटियर इत्यादि * अहिल्याबाई, तुकोजीराव होलकर- * ऊपर लिखी सभी पुस्तकों में वृत्तांत मिलेगा। * अहिल्याबाई और महादजी सिंधिया तथा उत्तरी क्षेत्र के प्रसंग-‘New History of the Marathas’, Vol.।।।; इसी पुस्तक के पृ. 213 पर अहिल्याबाई का क्षुब्ध होना और महादजी को शाप देना लिखा है। ==बाहरी कड़ियाँ== {{Wikisourcelang|hi}} == इन्हें भी देखें == * [[देवी अहिल्या विश्वविद्यालय]] * [[धनगर]] * [[रानी लक्ष्मीबाई]] * [[मराठा साम्राज्य]] * [[सोमनाथ मंदिर]] * [[काशी विश्वनाथ मंदिर]] {{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य से सम्बन्धित महिलाएँ]] [[श्रेणी:1725 जन्म]] [[श्रेणी:१७९५ में निधन]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश का इतिहास]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:होल्कर परिवार]] 73tqrj5lwe4oyo2z238r2zduz1c4dvo नूहानी वंश 0 45589 6628276 6621602 2026-10-11T06:10:12Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628276 wikitext text/x-wiki '''नूहानी वंश''' (1495 - 1530) [[बिहार]] के [[बिहार का मध्यकालीन इतिहास|मध्यकालीन इतिहास]] में एक राजवंश था।<ref name="Siddiqi">{{cite journal |last1=Iqtidar Husain |first1=Siddiqi |title=NUHANI RULE IN BIHAR |journal=Proceedings of the Indian History Congress |date=1970 |volume=32 |pages=282–287 |url=https://www.jstor.org/stable/44141076 |accessdate=15 फरवरी 2022 |issn=2249-1937}}</ref> [[सिकन्दर लोदी]] (1489-1517) ने बिहार में दरिया ख़ाँ नूहानी को गवर्नर नियुक्‍त किया था। दरिया ख़ाँ, कड़ा और मानिकपुर क्षेत्रों के प्रशासक मसनद-ए-अली मुबारक़ ख़ाँ<ref>{{cite book |last1=Pratima |first1=Asthana |last2=Saiyid Zaheer Husain |first2=Jafri |title=Transformations in Indian History |date=2009 |publisher=Anamika Publishers & Distributors |isbn=978-81-7975-261-6 |pages=211-212 |url=https://books.google.co.in/books?id=2c9312fKPqgC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA212&dq=Nuhani%20king%20bihar&hl=hi&pg=PA211#v=onepage&q=Nuhani%20king%20bihar&f=false}}</ref> का दूसरा बेटा था।<ref name="Siddiqi" /><ref>{{cite book |last1=Arunima |first1=Kumari |title=Encyclopedia of Bihar (Prabhat Prakashan) |date=2021 |publisher=Prabhat Prakashan |isbn=978-93-5048-390-9 |url=https://books.google.co.in/books?id=18MwBQAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA22&dq=Nuhani%20king%20bihar&hl=hi&pg=PA22#v=onepage&q=Nuhani%20king%20bihar&f=false |accessdate=15 फरवरी 2022 |language=en}}</ref> उसने बिहार में स्थानीय सामंतों के विद्रोह का सफलता पूर्वक दमन किया और जौनपुर के तत्कालीन शासक सुल्तान हुसैन शर्की के आक्रमण के समय भी बिहार में अफ़गान शासन की रक्षा की।<ref name="Siddiqi" /> 1523 में दरिया खाँ नूहानी की मृत्यु हुई और इसके बाद उसका पुत्र बिहार बहार ख़ाँ बिहार के सरदारों द्वारा यहाँ का प्रशासक स्वीकृत हुआ।<ref>{{cite book |last1=Om Prakash |first1=Prasad |title=Bihar Ek Etihasik Adhyayan |date=2013 |publisher=Rajkamal Prakashan |isbn=978-81-267-2349-2 |pages=197~ |url=https://books.google.co.in/books?id=MNUCDQAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA197&dq=%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%81%20%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80&hl=hi&pg=PA197#v=onepage&q=%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%81%20%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80&f=false |accessdate=15 फरवरी 2022 |language=hi}}</ref> [[पानीपत का प्रथम युद्ध|पानीपत के प्रथम युद्ध]] (1526) में बाबर के हाथों [[इब्राहिम लोदी]] की हार का लाभ उठाकर बहार खां ने स्वयं को सुल्तान मोहम्मद शाह नूहानी के नाम से स्वतंत्र शासक के रूप में स्थापित कर लिया।<ref name="Jagranjosh">{{cite web |title=Medieval History of Bihar |url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/history-of-bihar-medieval-history-1481198310-1 |website=Jagranjosh.com |accessdate=15 फरवरी 2022 |date=14 दिसम्बर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216042931/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/history-of-bihar-medieval-history-1481198310-1 |archive-date=16 फ़रवरी 2022 |url-status=dead}}</ref> हालाँकि, कुछ इतिहासकारों का मानना है कि बिहार के सरदारों ने दरिया खां के नेतृत्व में ही अपनी स्वतंत्रता की घोषणा कर दी थी।<ref>{{cite book |last1=Shailendra |first1=Sengar |title=Madhyakalin Bharat Ka Itihas (in Hindi) |date=2005 |publisher=Atlantic Publishers & Dist |isbn=978-81-269-0464-8 |page=160 |url=https://books.google.co.in/books?id=ZVO-G7I_4QkC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA160&dq=%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%81%20%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80&hl=hi&pg=PA160#v=onepage&q=%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%81%20%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80&f=false |accessdate=15 फरवरी 2022 }}</ref> सुल्तान मोहम्मद शाह नूहानी वही राजा था जिसकी शेर से लड़कर रक्षा करने के कारण फ़रीद खां को शेर खां की उपाधि मिली और बाद में जो [[शेर शाह सूरी]] के नाम से प्रसिद्ध हुआ।<ref>{{cite book |last1=Caturvedī |first1=Heramba |title=Do Sultan,Do Baadshah Aur Unka Pranaya Privesh |date=2016 |publisher=Vani Prakashan |isbn=978-93-5229-366-7 |url=https://books.google.co.in/books?id=Ziu6DQAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA68&dq=%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%81%20%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80&hl=hi&pg=PA68#v=onepage&q=%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%81%20%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80&f=false}}</ref> सुल्तान मोहम्मद शाह ने धीरे-धीरे अपनी सेना की संख्या एक लाख कर ली और बिहार से [[सम्भल|संभल]] तक उसका कब्जा हो गया था। हालाँकि पानीपत के युद्ध के कुछ ही दिनों बाद इसकी मृत्यु हो गयी। सुल्तान मोहम्मद शाह की मृत्यु के बाद नोहानी वंश का प्रभाव लगभग समाप्त हो गया।<ref>{{cite book |last1=Satish |first1=Chandra |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part - II |date=2005 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1066-9 |page=73 |url=https://books.google.co.in/books?id=0Rm9MC4DDrcC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA73&dq=Nuhani%20Dynasty&hl=hi&pg=PA73#v=onepage&q=Nuhani%20Dynasty&f=false |accessdate=15 फरवरी 2022 |language=en}}</ref> 1529 में घाघरा के युद्ध में बाबर ने बिहार के अफगानों को पराजित करके मोहम्मद शाह नूहानी के पुत्र जलाल खान को बिहार का अधीनस्थ प्रशासक नियुक्‍त किया<ref>{{cite book |last1=A. K. |first1=Chaturvedi |title=भारत का इतिहास Bharat Ka Itihaas by Dr. A.K. Chaturvedi (History of India) |date=2021 |publisher=SBPD Publications |isbn=978-93-5167-722-2 |url=https://books.google.co.in/books?id=f442EAAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA146&dq=%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%98%E0%A4%B0%E0%A4%BE%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%20%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2&hl=hi&pg=PA146#v=onepage&q=%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%98%E0%A4%B0%E0%A4%BE%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%20%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2&f=false |accessdate=15 फरवरी 2022 |language=hi}}</ref> और शेर खाँ (फरीद खाँ) को उसका संरक्षक नियुक्‍त किया था।<ref name="Jagranjosh" /> == सन्दर्भ == {{Reflist|33em}} [[श्रेणी:बिहार का इतिहास]] [[श्रेणी:बिहार के राजवंश]] {{india-hist-stub}} pndlwmsjpr9cq6qrdzfnltm7l7omtnq ब्रज का वन वैभव 0 47700 6628401 3471921 2026-10-11T09:23:44Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 6628401 wikitext text/x-wiki {{seealso|ब्रज के वन}} == वृक्ष == ब्रज के बन-वैभव के आधार वे वृक्ष हैं, जो वहाँ विविध जातियों और नाना प्रकारों के मिलते हैं। उनके नाम और आकार आदि क्रम से इस प्रकार हैं - अकोल, अगस्त, अनार, अमरुद, अमलतास, अरनी, अरुआ, अशोक, आम, आँवला, इमली इन्द्रजो, कचनार, कटहल, कटियारी, कटैया, कदंब, कनेर, कमरख, करील, केला कैत, खजूर, खिरनी, गूलर, गोंदी, छोंकर, जामुन, झाऊ, ढ़ाक, तमाल, धौ, नारंगी, नीबू, नीम, नीमचमेली (विलायती बकायन), पपीता, पसेंदू, पापड़ी, पारस, पीपल, पिलखन, पीलू, फरास, फालसेव, बकायन, बड़, बबूल, बरना, बहेड़ा, बेर, बेल, बायबिड़ंग, महुआ, मौल श्री, रीठा, रेमजा, लबेडा, लिसोड़ा, सहतूत, श्री फल, सहजना, सहोड़, सिरस, सीशम, सेंगर, हिंगोट और हींस। ये सव ब्रज के नैसर्गिक सौंदर्य की वृद्धि करने के साथ ही साथ अपने विविध उपयोगों द्वारा इसकी भौतिक समृद्धि में भी सहायक हैं। == धार्मिक एंव सास्कृतिक महत्व के बृक्ष - == ब्रज के कुछ वृक्षों का धार्मिक महत्व माना गया है। एसे वृक्षों में आमलक (आंवला) निन्यग्रोध (बड़) अश्वत्थ (पीपल) शमी (छोंकर) और तमाल के नाम उल्लेखनीय हैं। ब्रज में विविध अवसरों पर इन वृक्षों की पूजा होती है। बड़ अर्थात बट वृक्ष अत्यन्त विशाल और दीर्धायु का होता है। ब्रज में कई स्थानों पर दो-दो, तीन-तीन सौ वर्षों के पुराने बट वृक्ष मिलते हैं। ब्रज में कई बट वृक्षों की परम्परागत प्रसिद्धि भी रही है। श्री जगतनंद ने अपने काल के १० प्रसिद्ध बट वृक्षों का नामोल्लेख किया है। वह पिपरौली, जाव, रासौली, संकेत, परासोली, भांड़ीरवन स्थित बटों के अतिरिक्त अक्षय वट, वंशी वट, विशाल वट और श्याम वट थे। १ श्रीकृष्ण ने जिन स्थानों में विशिष्ट लीलाएँ की थी, उनकी स्मृति में वहां वे वट वृक्ष लगाये थे। शमी अर्थात छोंकर के वृक्ष का बल्लभ संप्रदाय में अधिक महत्व माना गया है। सर्व श्री बल्लभाचार्य और विठठ नाथ जी ने ब्रज में जो धार्मिक प्रवचन किये थे, वे प्राय इन्हीं वृक्षों के नीचे बैठ कर हुए थे। उनकी अधिकांश बैठकें भी इन्हीं वृक्षों के नीचे बनी हुई हैं। तमाल के वृक्ष भी ब्रज के अनेक लीला स्थलों में मिलते हैं। इसका उल्लेख ब्रज के भक्त कवियों ने कृष्ण लीला के विविध प्रसंगों में किया है। उन्होंने श्री कृष्ण के सांवले रंग की तुलना श्याम तमाल से की से की है, जिससे इसका महत्व बड़ गया है। २ सास्कृतिक महत्व के वृक्षों का चित्रण ब्रज के प्राचीन कला वशेषों में मिलता है। ऐसे वृक्षों में पीपल, अशोक, कदंब चम्पा नाग केसर आदि हैं। ब्रज में पीपल की एक दुर्लभ जाति का वृक्ष भी मिलता है, जिसे पारस पीपर (परसिअन पीपल) कहते हैं। ग्राउज ने ब्रज के दो स्थान-मथुरा के ध्रुव टीला और महाबन के निकटवर्ती खेलन बन में इस वृक्ष का होने का उल्लेख किया है। कंदंब ब्रज का प्रसिद्ध फूलदार वृक्ष है। वर्षा ॠतु में जव यह फूलता है, तव पूरा वृक्ष अपने हल्के पीले रंग के छोटे-२ फूलों से भर जाता है। उस समय इसके फूलों की मादक सुगंध से ब्रज के समस्त बन और उपबन महकने लगते हैं। ब्रज में इसकी कई जातियां पायी जाती हैं, जिसमें श्वेत-पीत लाल और द्रोण जाति के कदंब उल्लेखनीय हैं। साधारणतया यहां श्वेत-पीप रंग के फूलदार कदंबही पाये जाते हैं। किन्तु कुमुदबन की कदंबखंडी में लाल रंग के फूल वाले कदंब भी पाये जाते हैं। श्याम ढ़ाक आदि कुख स्थानों में ऐसी जाति के कदंब हैं, जिनमें प्राकृतिक रूप से दोनों की तरह मुड़े हुए पत्ते निकलते हैं। इन्हें 'द्रोण कदंब' कहा जाता है। गोबर्धन क्षेत्र में जो नवी वृक्षों का रोपड़ किया गया है, उनमें एक नये प्रकार का कदंब भी बहुत बडी संख्या में है। ब्रज के साधारण कदंब से इसके पत्ते भिन्न प्रकार के हैं तथा इसके फूल बड़े होते हैं, किन्तु इनमें सुगंध नही होती है। ब्रज में कदंब का वृक्ष सदा से बड़ा प्रसिद्ध और लोकप्रिय रहा है। राधा-कृष्ण की अनेक लीलाएँ इसी वृक्ष के सुगन्धित वातावरण में हुई थीं। मध्य काल में ब्रज के लीला स्थलों के अनेक उपबनों में अनेक उपबनों इस वहुत बड़ी संख्या में लगाया गया था। वे उपबन 'कदंबखंडी' कहलाते हैं। == फलदार वृक्ष - == ब्रज में मीठे और खटटे दोनों प्रकार के फलदार वृक्ष पाये जाते हैं। मीठे फल वृक्षों में अमरुद, आम, केला, कैत, खजूर, खिरनी, बेर, बेल, शहतूत, श्री फल आदि हैं। खटटे फल वाले वृक्षों में आंवला, इमली, कमरख, करोंदा, जामुन, नारंगी, नीबू आदि उल्लेखनीय हैं। कच्चा आम खटटा और पका हुआ मीठा होता है तथा कच्ची इमली खटटी और पकी खट-मिट्ठी होती है। इसी प्रकार कमरख और नारंगी भी खट-मीट्ठे फल हैं। इनमें जामुन और नारंगी को छोडकर शेष फलों का उपयोग चटनी, अचार और मुरब्बा आदि के लिये किया जाता है। भारतीय फलों में आम वहुत महत्वपूर्ण और लोकप्रिय है। ब्रज में अति प्राचीन काल से ही इसकी कई जातियों के वृक्ष रहे हैं, जिनका उल्लेख [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] और बृज-भाषा साहित्य में मिलता है। चीनी यात्री हेनसांग जब मथुरा आया था, तव उसने इस क्षेत्र में पाये जाने वाले आमों की बहुतायत का उल्लेख किया है उसने लिखा है - यहाँ पर आमों के वृक्ष इतनी अधिकता से पाये जाते हैं कि कहीं-कहीं पर उनके जंगल हो गये हैं। "यहाँ दो प्रकार के आम होते हैं। एक कच्चा फल छोटा होता है, जो कच्चा होने पर हरा और पकने पर पीला हो जाता है। दूसरे का फल बड़ा होता है, जो पकने पर भी हरा रहता है।" ३ इस उल्लेख से ज्ञात होता है कि यहां पर प्राचीन चूसबाँ और कलमी दोनों प्रकार के आम पर्याप्त मात्रा में होते थे। पिछली कही शताब्दियों से ब्रज में वर्षा कम होने से यहाँ रेगिस्तानी प्रभाव बढ़ गया है। इसके कारण यहाँ पर आमों की फसल कम हो गई है। आजकल यमुना नदी से पूर्व दिशा वाले ब्रज क्षेत्र में ही आमों के कुछ अधिक वृक्ष हैं, जबकि पश्चिमी दिशा वाले भाम में बहुत कम होते हैं। ब्रज के भक्त कवियों ने विविध प्रसंगों पर आम का प्रचुरता से कथन किया है। सूरदास ने बालक कृष्ण के भोज्य पदार्थों की लम्बी सूची दी हैं। उनमें आम और आम का अचार का भी उल्लेख हुआ है। ४ परमानंददास ने एक आम बेचने वाली काहिनि का उल्लेख करते हुए कहा है कि उसकी आवाज सुनते ही बाल कृष्ण उसे भवन के अन्दर ले जाते हैं और वहाँ अपनी माता से आम खरीदने का आग्रह करते हैं। ५ ब्रज साहित्य में अनार और श्रीफल का उल्लेख भोज्य पदार्थ की अपेक्षा दांतों और ३रोजों के उपमान रूप में अधिक किया गया है। == फूलदार वृक्ष - == ब्रज में कदंब के अतिरिक्त मौल श्री और कनेर के फूलदार वृक्ष भी प्रचुरता से पाये जाते हैं। केतकी, केवड़ा, कूंद, गुलाब, चमेली, चंपा, जुही, बेला मोतिया, रात रानी आदि के फूल छोटे वृक्ष और झाड़ियों में तथा कमल, कुमुद, कुमुदिनी आदि कुंड सरोवरों में होते हैं। वे सभी फूल अधिकतर वसंत, वर्षा और शरद ॠतुओं में खिलते हैं। उस समय उनकी सुगंध से ब्रज के सभी बन-उपबन और बाग-बगीचे महकने लगते हैं। बसंत ॠतु में खिलने वाले पुष्पों में गुलाब और बेला (मल्लिका) विशेष करु से उल्लेखनीय है। अमलताश और गुलमुहर ग्रीष्म ॠतु में फूलने वाले प्रमुख वृक्ष हैं। उनमें पीले और लाल रंग के झुर्रें लगते है यधपि उनमें सुगंध नहीं होती है तथापि वे अपने मनमोहक रंगो के कारण अति सुहावने दिखते हैं। सिरस (शिरीष) के पुष्प भी ग्रीष्म ॠतु में खिलते हैं। वर्षा ॠतु के फूलों में कदंब के पश्चात् मौलश्री (बकुल) उल्लेखनीय है। इस छोटे पुष्प की सुगंध बड़ी भीनी और मादक होती है। मरुआ की छोटी झाड़ी भी वर्षा ॠतु में फूलती है, जो बड़ी सुगंध देती है। वर्षा ॠतु में फूलने वाला वृक्ष कनेर भी है इस पर पीले, सफेद और गुलाबी रंग के पुष्प खिलते हैं। इसमें सुगंध तो नहीं होती है, किन्तु इनकी सुंदरता दर्शनीय है। शरद् ॠतु के पुष्पों में चमेली (मालती) रातरानी (शेफालिका अथवा पारिजात) छोटे वृक्षों पर तथा कमल, कुमुद और कुमुदिनी सरोवरों में खिलते हैं। इसी ॠतु में भोंरे सुगन्धित पुष्पों पर मँडराते हैं और श्वेत हंस सरोवरों के तट क्रीड़ा करते हैं। ब्रज में पुष्पों का उपयोग लोक रजन के अतिरिक्त ठाकुर सेवा अदि धार्मिक कार्यों में विशेष कूप से होता है। भक्त कवियों ने अपनी रचनाओं में जिन पुष्पों का अधिक वर्णन किया है, उनमें कदंब, कुंद कमल, कुमुद कनेर, केतकी आदि उल्लेखनीय हैं। सूरदास ने अपनी रचनाओं में पुष्पों का प्रचुरता से वर्णन किया है। ६ == तरकारी के वृक्ष और बेले - == जिन वृक्षों के फल ब्रज के शाकन्तकारी आदि के काम में आते हैं, उनमें करील, कचनार, महुआ और सहजना उल्लेखनीय हैं। करील के फल टेंटी कहलाते हैं, जिनका शाक व अचार बनाया जाता है। ७ सूरदास ने श्री कृष्ण के भोजन सम्बधी एक बड़े पद में विविध काध पदार्थों के साथ भटा (बैंगन) चना, चौराई, सोवा, सरसों, बथुआ, परबल, टेंटी, ढ़ेंढ़स, कुनस, ककोरा, कचरी, चीचड़ा, करेला, सहजना, करील, पाकर, अगस्त की फली, अरबी, इमली, पेठा, खीरा, रामतरोई, रतालू, ककड़ी, कचनार, केला, करोंदा आदि तरकारी के पेड़ों व बेलों का नामोल्लेख किया है। तरकारी फल और फलियों की उत्पत्ति अधिकतर छोटे पौधों और बेलों में होती है। सूरदास ने इस प्रकार के फलों में खरबूजा, तरबूजा, ककड़ी और खीरा का भी नाम उल्लेख किया है। ८ == ओषध वृक्ष - == ब्रज में कुछ ब्रक्षों का उपयोग ओषध के लिये भी किया जाता है। ऐसे वृक्षों में अमलताश, आंवला, इन्द्रजौ, कटियार, नीम बाय विड़ग बहेड़ा और रीठा उल्लेखनीय हैं। उक्त उपयोगों के अतिरिक्त ब्रज में वृक्षों से इमारती लकड़ी व ईंधन भी प्राप्त किया जाता है। इमारती काम में आने वाले वृक्षों में आम, नीम और शीसम उल्लेखनीय हैं। ईंधन के रूप में जलाने की लकड़ी-बबूल, छोंकर, फरास, नीम, पापड़ी, धौ, रेंमजा हींस आदि उल्लेखनिय हैं। ढांक के पत्तों से पत्तलें और झाऊ की लकड़ी से डालियाँ वनाई जाती हैं। [[श्रेणी:ब्रज]] on8i67mdmhu4sc0ca2kycfkurpxgopw नैनीताल महोत्सव 0 48753 6628415 5380714 2026-10-11T09:26:42Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628415 wikitext text/x-wiki [[उत्तर भारत]] की प्रख्यात पर्यटक नगरी [[नैनीताल]] में नगर पालिका परिषद नैनीताल के द्वारा वर्ष 1952 से माह अक्टूबर में शरदोत्सव का आयोजन प्रतिवर्ष किया गया। वर्ष 1970-71 से पर्यटन विभाग द्वारा इस आयोजन को अपनी ओर से आर्थिक सहायता प्रदान की गयी। तद्दोपरान्त यह आयोजन नगर पालिका परिषद नैनीताल एवं पर्यटन विभाग के संयुक्त तत्वाधान सेआयोजित किया जाता रहा है। जिसमें विभिन्न प्रकार के सांस्कृतिक कार्यक्रमों एवं क्रीड़ा कार्यक्रमों का आयोजन होता है। इस आयोजन से [[उत्तराखण्ड]] के पर्वतीय क्षेत्रों में ऑफ सीजन के दौरान भी पर्यटकों का गमनागमन बना रहता है। == वृहद रूप उत्सव == वर्ष 1995 में प्रदेश शासन द्वारा पूरे प्रदेश भर के मेले एवं त्योहारों के लिए कलैण्डर का प्रकाशन किया गया। इस कलैण्डर के अन्तर्गत आयोजित होने वाले शरदोत्सवों को प्रतिवर्ष जिलेवार आयोजित किये जाने एवं उसे महोत्सव का रूप दिये जाने का निर्णय लिया गया तथा इनका आयोजन वृहद् रूप में किया जाने लगा। नैनीताल नगर में शरदोत्सव को पूरे कुमायुं मण्डल का आयोजन मान कर इसको कुमायुं महोत्सव के नाम से वर्ष 1997 में आयोजित किया गया। नैनीताल में शरदोत्सव का आयोजन यथावत रहा तथा कुमायुं महोत्सव का आयोजन कुमायुं मण्डल के विभिन्न जनपदों में किया गया, नैनीताल में कुमॉयु महोत्सव का आयोजन शरदोत्सव, नैनीताल के साथ संयुक्त रूप से कुमायुं शरदोत्सव के नाम से किया गया। तदोपरान्त वर्ष 2003-04 से कुमायुं शरदोत्सव के महत्व एवं सफलता एवं इसमें पर्यटकों की रूचि को ध्यान में रखते हुए शासन द्वारा इसके व्यापक प्रचार-प्रसार हेतु इसका नाम नैनीताल महोत्सव रखा गया है तथा तब से वर्ष 2003-04 एवं 2004-05 में दो बार नैनीताल महोत्सव का आयोजन माह अक्टूबर/नवम्बर में सफलतापूर्वक सरोवर नगरी नैनीताल में किया जा चुका है। वर्ष 1997 से इस महोत्सव को वृह्त रूप में आयोजित किया जाता है, वहीं इस आयोजन हेतु शासन द्वारा प्रतिवर्ष उपलब्धता के अनुसार रू0 10.00 लाख से रू0 15.00 लाख तक अनुदान राशि प्राप्त होती है। नैनीताल महोत्सव के आयोजन हेतु जिला प्रशासन, पर्यटन विभाग, नगर पालिका परिषद के साथ अन्य विभागों को भी सहयोग प्राप्त होता है। == उत्सव काल == नैनीताल महोत्सव मुख्य रूप से शरद ऋतु के आगमन पर अक्टूबर माह में 6 से 10 दिनों तक आयोजन समिति के निर्णयानुसार तिथि निर्धारित कर आयोजित किया जाता है। == कैसे पहुंचें == नैनीताल राज्य के सभी प्रमुख स्थलों जुडा है तथा बस, टैक्सी तथा अन्य स्थानीय यातायात की सुविधायें उपलब्ध है। * निकटतम रेलवे स्टेशन कोठगोदाम 35 किमी0 * निकटतम हवाई अड्डा पंतनगर 71 किमी0 [[श्रेणी:गढ़वाल]] [[श्रेणी:नैनीताल जिला]] j06dywcm8v82rfed5uqjx6yk2skirmf विग्रह पाल 0 51430 6628047 6627816 2026-10-10T13:54:22Z Mundhalia746 934684 6628047 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name=विग्रहपाल | image = | caption = |reign=870–871 ई॰ |succession=[[पाल वंश|पाल राजा]] |predecessor=[[गोपाल २|गोपाल द्वितीय]] |successor=[[नारायण पाल]] |dynasty=[[पाल वंश|पाल]] |spouse=[[त्रिपुरी के कलचुरी|चेदी]] लज्जादेवी<ref name="HPR164">{{cite book|last=मिश्रा|first=विजयकांता |title=Cultural Heritage of Mithila|url=https://books.google.com/books?id=8FBuAAAAMAAJ|year=1979|publisher=मिथिला प्रकाशन |page=39}}</ref> |issue=[[नारायण पाल]] |father=यहपाल |religion=[[बौद्ध धर्म]]}} '''विग्रहपाल''' (शासनकाल 870–871)<ref>{{Cite journal|last=Laha|first=Gopal|date=2017|title=Revised Genealogy, Chronology & Regnal Years of the Kings of the Pala Dynasty in the Light of the Latest Discoveries, Decipherment and Presentation (750-1200 A.d)|url=https://www.jstor.org/stable/26906092|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=78|pages=257|issn=2249-1937}}</ref> [[भारतीय उपमहाद्वीप]] के [[बंगाल]] क्षेत्र में [[पाल वंश]] का एक शासक थे। वो छठे पाल राजा थे। संन्यास लेने से पहले उन्होंने कुछ समय तक शासन किया। वो धर्मपाल के छोटे भाई और वाकपाल के पौते एवं जयपाल के पुत्र थे। उनके बाद उनके पुत्र नारायणपाल ने पद सम्भाला। तपस्वी बनने से पहले उन्होंने कुछ समय तक शासन किया। विग्रहपाल धर्मपाल के छोटे भाई वाकापाल के पोते और जयपाल के पुत्र थे। उनके बाद उनके बेटे नारायणपाल ने राजगद्दी संभाली। == वंशावली == पहले इतिहासकार मानते थे कि शूरपाल और विग्रहपाल एक ही व्यक्ति के दोनाम थे। हालांकि सन् 1970 में [[मिर्ज़ापुर जिला|मिर्ज़ापुर जिले]] में एक ताम्रपत्र मिला जिसने स्थापित किया कि ये दोनों चचेरे भाई थे। उन्होंने या तो एक ही समय पर अलग-अलग क्षेत्रों में शासन किया है या वो एक दूसरे (क्रम स्पष्ट नहीं) के उत्तराधिकारी हैं।<ref name="Susan1984">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xLA3AAAAIAAJ&pg=PA32|title=The "Påala-Sena" Schools of Sculpture|author=Susan L. Huntington|date=1 जनवरी 1984|publisher=ब्रिल आर्काइव|isbn=90-04-06856-2}}</ref>{{rp|32–37}} यदि वो उत्तराधिकारी थे तो यह सम्भावना अधिक है कि शूरपाल के उत्तराधिकारी विग्रहपाल थे क्योंकि विग्रहपाल प्रथम और उनके वंशजों ने अखंड उत्तराधिकार में शासन किया। विग्रहपाल ने या तो शूरपाल को पदच्युत कर दिया या सिंहासन के किसी प्रत्यक्ष उत्तराधिकारी की अनुपस्थिति में शांतिपूर्वक इयह स्थान प्राप्त कर लिया।<ref name="Dilip1994">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N2tlKzxwhY8C&pg=PA27|title=Ancient India, History and Archaeology|author=Dilip Kumar Ganguly|date=1 January 1994|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-304-5|pages=29}}</ref> उनके और उनके पूर्वजों के बारे में जानकारी उनके पुत्र नारायणपाल के [[भागलपुर]] ताम्रपत्र शिलालेख में मिलती है।<ref name="George1977">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gYO25eaDrqUC&pg=PA188|title=Dynastic History Of Magadha|author=George E. Somers|date=1 जनवरी 1977|publisher=अभिनव पब्लिकेशन्स|isbn=978-81-7017-059-4|pages=188–}}</ref> == शासनकाल == विभिन्न अभिलेखों और ऐतिहासिक अभिलेखों की विभिन्न व्याख्याओं के आधार पर, विभिन्न इतिहासकारों ने विग्रहपाल के शासनकाल का अनुमान इस प्रकार लगाया है:<ref name="Susan1984" />{{rp|32–37}} {| class="wikitable" !इतिहासकार !गोपाल शासन का अनुमानित समय |- |[[रमेशचन्द्र मजुमदार|आरसी मजुमदार]] (1971) |850–853 (शूरपाल प्रथम के साथ) |- |एएम चौधरी (1967) |861–866 (शूरपाल प्रथम के साथ) |- |बीपी सिन्हा (1977) |860–865 (शूरपाल प्रथम के साथ) |- |[[दिनेशचंद्र सरकार|डीची सरकार]] (1975–76) |858–860 |} विग्रहपाल शांतिपूर्ण स्वभाव के थे और उन्होंने अपने पुत्र नारायणपाल के लिए सिंहासन त्याग दिया।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA144|title=The Cambridge Shorter History of India|publisher=CUP Archive|pages=144–|id=GGKEY:2W0QHXZ7K40}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}}{{s-start}} {{succession box|title=[[पाल वंश|पाल साम्राज्य]]|years=9वीं सदी|before=[[गोपाल २|गोपाल द्वितीय]]|after=[[नारायण पाल]]}} {{s-end}}{{पाल राजवंश के शासक}} {{Authority control}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:९वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] kc0kh29rmxhi87p5ozb9ouk0c5nb2yw दीवान-ए-ख़ास 0 61708 6628321 6039359 2026-10-11T06:54:50Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6628321 wikitext text/x-wiki दीवान-ए -ख़ास -[[संगमरमर]] से निर्मित भवन है। यहाँ [[आगरा]] के [[किला|क़िले]] में स्थित है। == अष्‍ठभुजीय इमारत == खूबसूरती से तराशी गई यह इमारत दीवान-ए-खास के पास स्थित है। यही वह जगह है जहां औरंगजेब की कैद में शाहजहां ने अपनी जिंदगी के आखिरी सात साल बिताए। माना जाता है कि यहां से ताज का सबसे सुंदर नजारा दिखाई पड़ता है जो अधिक प्रदूषण के कारण अब अधिक स्‍पष्‍ट नहीं होता। [[File:Agra_fort_deevan_e_khas_2.jpg|thumb|right|300px|दीवान-ए -ख़ास ]] {{आगरा}} [[श्रेणी:आगरा फ़ोर्ट]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के भवन और स्थापत्य]] mquxq2kle8mnekq2ab5en5spx7n8upb 6628323 6628321 2026-10-11T06:56:08Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6628323 wikitext text/x-wiki दीवान-ए -ख़ास -[[संगमरमर]] से निर्मित भवन है। यहाँ [[आगरा]] के [[किला|क़िले]] में स्थित है। == अष्‍ठभुजीय इमारत == खूबसूरती से तराशी गई यह इमारत दीवान-ए-खास के पास स्थित है। यही वह जगह है जहां [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] की कैद में [[शाह जहाँ|शाहजहां]] ने अपनी जिंदगी के आखिरी सात साल बिताए। माना जाता है कि यहां से ताज का सबसे सुंदर नजारा दिखाई पड़ता है जो अधिक प्रदूषण के कारण अब अधिक स्‍पष्‍ट नहीं होता। [[File:Agra_fort_deevan_e_khas_2.jpg|thumb|right|300px|दीवान-ए -ख़ास ]] {{आगरा}} [[श्रेणी:आगरा फ़ोर्ट]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के भवन और स्थापत्य]] di6vmem58ugbc9hka48g8p8bn4j4xrv 6628324 6628323 2026-10-11T06:56:21Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628324 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} दीवान-ए -ख़ास -[[संगमरमर]] से निर्मित भवन है। यहाँ [[आगरा]] के [[किला|क़िले]] में स्थित है। == अष्‍ठभुजीय इमारत == खूबसूरती से तराशी गई यह इमारत दीवान-ए-खास के पास स्थित है। यही वह जगह है जहां [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] की कैद में [[शाह जहाँ|शाहजहां]] ने अपनी जिंदगी के आखिरी सात साल बिताए। माना जाता है कि यहां से ताज का सबसे सुंदर नजारा दिखाई पड़ता है जो अधिक प्रदूषण के कारण अब अधिक स्‍पष्‍ट नहीं होता। [[File:Agra_fort_deevan_e_khas_2.jpg|thumb|right|300px|दीवान-ए -ख़ास ]] {{आगरा}} [[श्रेणी:आगरा फ़ोर्ट]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के भवन और स्थापत्य]] gave34fni8ktpy0d9xxbx6mhhcv4iem प्राकृतिक संसाधन 0 62451 6628284 6605372 2026-10-11T06:12:46Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628284 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Rainforest Fatu Hiva.jpg|right|thumb|249px| मार्केसस द्वीप समूह में फतु-इवा में वर्षावन, एक अबाधित प्राकृतिक संसाधन का एक उदाहरण है। वन मनुष्यों के लिए लकड़ी, भोजन, पानी और वनस्पतियों और जीवों की जनजातियों और जानवरों के लिए आश्रय प्रदान करता है। जीवों के बीच पोषक चक्र खाद्य शृंखला बनाते हैं और प्रजातियों की जैव विविधता को बढ़ावा देते हैं। ]] '''प्राकृतिक संसाधन''' वे [[संसाधन]] हैं जो [[प्रकृति]] से लिए गए हैं और कुछ संशोधनों के साथ उपयोग किए जाते हैं। इसमें वाणिज्यिक और औद्योगिक उपयोग, सौंदर्य मूल्य, वैज्ञानिक रुचि और सांस्कृतिक मूल्य जैसी मूल्यवान विशेषताओं के स्रोत शामिल हैं। [[पृथ्वी]] पर, इसमें [[सौर ऊर्जा|सौर प्रकाश]], [[पृथ्वी का वायुमण्डल|वायुमंडल]], [[जल]], [[भूमि]], सभी [[खनिज]] के साथ-साथ सभी वनस्पति और पशु [[जीवन]] अंतर्गत हैं। प्राकृतिक संसाधन मानवता की प्राकृतिक विरासत का हिस्सा हो सकते हैं या प्रकृति के भंडार में संरक्षित हो सकते हैं। विशेष क्षेत्रों (जैसे फतु-इवा में [[वर्षावन]]) में प्रायः उनके [[पारिस्थितिक तंत्र]] में [[जैव विविधता]] और भूविविधता होती है। प्राकृतिक संसाधनों को विभिन्न तरीकों से वर्गीकृत किया जा सकता है। प्राकृतिक संसाधन ऐसे सामग्री और घटक हैं (ऐसा कुछ जिसका उपयोग किया जा सकता है) जो पर्यावरण के भीतर पाया जा सकता है। प्रत्येक मानव निर्मित उत्पाद प्राकृतिक संसाधनों (अपने मौलिक स्तर पर) से बना होता है। इसमें औद्योगिक उपयोग, सौंदर्य मूल्य, वैज्ञानिक रुचि और सांस्कृतिक मूल्य जैसी मूल्यवान विशेषताओं के स्रोत शामिल हैं। [[पृथ्वी]] पर, इसमें [[सूर्य का प्रकाश]], [[वायुमंडल]], [[पानी]], [[भूमि]], सभी [[खनिज]] के साथ-साथ सभी [[वनस्पति]], और [[वन्यजीव]] शामिल हैं।<ref>{{cite web|archive-url= https://web.archive.org/web/20131103125106/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/natural-resources |url-status= dead |archive-date= November 3, 2013 |title= प्राकृतिक संसाधन - अंग्रेजी में प्राकृतिक संसाधनों की परिभाषा |publisher= ऑक्सफोर्ड डिक्शनरी |date= 2014-04-20 |url= http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/natural-resources |access-date= 2016-12-12}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.wordcentral.com/cgi-bin/student?natural+resource |title= प्राकृतिक संसाधन की परिभाषा - छात्र शब्दकोश |website= Wordcentral.com |date= 2012-09-20 |access-date= 2016-12-12 |quote= प्राकृतिक संसाधन [...] : कुछ (जैसे खनिज, जल शक्ति स्रोत, जंगल, या जानवर की तरह) जो प्रकृति में पाया जाता है और मनुष्यों के लिए मूल्यवान है (जैसे ऊर्जा, मनोरंजन, या प्राकृतिक सुंदरता का स्रोत प्रदान करना[.] |archive-date= 2017-08-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170803174950/http://www.wordcentral.com/cgi-bin/student?natural+resource |url-status= लाइव }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.investorwords.com/3210/natural_resources.html |title= प्राकृतिक संसाधन क्या है? परिभाषा और अर्थ |website= Investorwords.com |access-date= 2016-12-12 |archive-date= 2019-11-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191102191000/http://www.investorwords.com/3210/natural_resources.html |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.yourdictionary.com/natural-resource |title= प्राकृतिक संसाधन शब्दकोश परिभाषा &#124; प्राकृतिक संसाधन परिभाषित |वेबसाइट= Yourdictionary.com |एक्सेस-डेट= 2016-12-12 |उद्धरण= प्राकृतिक-संसाधन का अर्थ [:] <br> प्रकृति द्वारा प्रदत्त धन का वास्तविक या संभावित रूप, जैसे कोयला, तेल, जल शक्ति, लकड़ी, कृषि योग्य भूमि, आदि। <br> धन का भौतिक स्रोत, जैसे लकड़ी, ताजा पानी, या खनिज जमा, जो प्राकृतिक अवस्था में होता है और जिसका आर्थिक मूल्य होता है। <br> कुछ, जैसे कि जंगल, खनिज जमा, या ताजा पानी, जो प्रकृति में पाया जाता है और मनुष्यों के लिए आवश्यक या उपयोगी है। <br> धन का कोई भी स्रोत जो स्वाभाविक रूप से होता है, विशेष रूप से खनिज, जीवाश्म ईंधन, लकड़ी, आदि। |आर्काइव-डेट= 2019-10-22 |आर्काइव-यूआरएल= https://web.archive.org/web/20191022135036/https://www.yourdictionary.com/natural-resource |url-status= लाइव }}</ref> ==वर्गीकरण== {{यह भी देखें|संसाधनों के लिए संयुक्त राष्ट्र फ्रेमवर्क वर्गीकरण}} प्राकृतिक संसाधनों को वर्गीकृत करने के लिए विभिन्न मानदंड हैं। इनमें उत्पत्ति का स्रोत, विकास के चरण, नवीकरणीयता और [[स्वामित्व]] शामिल हैं। ===उत्पत्ति=== * '''[[जैविक घटक|जैविक]]:''' वे संसाधन जो [[जीवमंडल]] से उत्पन्न होते हैं और जिनमें [[जीवन]] होता है जैसे [[वन|वनस्पति]] और [[पशु|जीव]], [[मत्स्य पालन|मत्स्य पालन]], [[पशुधन]], आदि। [[जीवाश्म ईंधन]] जैसे [[कोयला]] और [[पेट्रोलियम]] भी इस श्रेणी में शामिल हैं क्योंकि वे सड़े हुए [[कार्बनिक पदार्थ]] से बनते हैं। * '''[[अजैविक घटक|अजैविक]]:''' वे संसाधन जो निर्जीव और [[अकार्बनिक यौगिक|अकार्बनिक पदार्थ]] से उत्पन्न होते हैं। इनमें [[भूमि]], ताजा [[पानी]], [[हवा]], [[दुर्लभ-पृथ्वी तत्व]], और भारी धातुएँ जैसे [[अयस्क]], जैसे [[सोना]], [[लोहा]], [[तांबा]], [[चाँदी]], आदि शामिल हैं। ===विकास का चरण=== * '''संभावित संसाधन:''' वे संसाधन जो मौजूद हैं, लेकिन अभी तक उनका उपयोग नहीं किया गया है। इनका उपयोग भविष्य में किया जा सकता है। उदाहरण के लिए, तलछटी चट्टानों में [[पेट्रोलियम]] जो निकाले जाने और उपयोग में लाए जाने तक एक ''संभावित'' संसाधन बना रहता है। * '''वास्तविक संसाधन:''' वे संसाधन जिनका सर्वेक्षण, परिमाणीकरण और योग्यता प्राप्त की गई है, और जिनका वर्तमान में विकास में उपयोग किया जा रहा है। ये आम तौर पर प्रौद्योगिकी और उनकी व्यवहार्यता के स्तर पर निर्भर होते हैं, उदाहरण के लिए [[लकड़ी प्रसंस्करण]]। * '''भंडार:''' वास्तविक संसाधन का वह हिस्सा जिसे भविष्य में लाभप्रद रूप से विकसित किया जा सकता है। * ''' स्टॉक:''' ऐसे संसाधन जिनका सर्वेक्षण किया गया है, लेकिन तकनीक की कमी के कारण उनका उपयोग नहीं किया जा सकता है, उदाहरण के लिए [[हाइड्रोजन वाहन]]। ===नवीकरणीयता/समाप्ति=== * '''[[नवीकरणीय संसाधन]]:''' इन संसाधनों की प्राकृतिक रूप से भरपाई की जा सकती है। इनमें से कुछ संसाधन, जैसे [[सौर ऊर्जा]], हवा, पवन, पानी, आदि लगातार उपलब्ध हैं और उनकी मात्रा पर मानव उपभोग का कोई खास असर नहीं पड़ता है। हालाँकि कई नवीकरणीय संसाधनों की रिकवरी दर इतनी तेज़ नहीं है, लेकिन ये संसाधन अत्यधिक उपयोग से कम होने की संभावना रखते हैं। मानव उपयोग के दृष्टिकोण से संसाधनों को तब तक नवीकरणीय के रूप में वर्गीकृत किया जाता है जब तक कि पुनःपूर्ति/पुनर्प्राप्ति की दर खपत की दर से अधिक हो। वे गैर-नवीकरणीय संसाधनों की तुलना में आसानी से पुनःपूर्ति करते हैं। ==प्रकार== प्राकृतिक संसाधनों के वर्गीकरण के विभिन्न मानदंड हैं। इनमें उत्पत्ति का स्रोत, विकास का अवस्था, नवीकरणीयता और [[स्वामित्व]] शामिल हैं। ===उत्पत्ति=== * '''[[पारितंत्र|जैविक]]''': ऐसे संसाधन जो [[जैवमण्डल]] से उत्पन्न होते हैं जैसे [[वन|वनस्पति]] और [[पशु|जीव]], [[मत्स्यपालन|मत्स्य पालन]], [[पशुधन]], आदि। [[जीवाश्म ईंधन]] जैसे [[कोयला]] और [[शिलारस]] को भी इस श्रेणी में शामिल किया गया है क्योंकि वे सड़न [[जैवपदार्थ|जैव पदार्थ]] से बनते हैं। * '''अजैविक''': वे संसाधन जो निर्जीव और [[अकार्बनिक यौगिक|अकार्बनिक पदार्थ]] से उत्पन्न होते हैं। इनमें भूमि, ताजा जल, वायु, [[दुर्लभ मृदा तत्व]] एस, और [[अयस्क]] एस, जैसे [[सोना]], सहित भारी धातुएँ शामिल हैं। [[लोहा]], [[ताम्र]], [[चाँदी]], आदि। ===विकास का अवस्था=== * '''संभावित संसाधन''': ऐसे संसाधन जो अस्तित्व में हैं, लेकिन अभी तक उपयोग नहीं किए गए हैं। भविष्य में इनका इस्तेमाल किया जा सकता है। उदाहरण के लिए, [[शिलारस]] [[अवसादी शैल|अवसादी शैलों]] में, जब तक बाहर नहीं निकाला जाता और उपयोग में नहीं लाया जाता, तब तक एक संभावित संसाधन बना रहता है। * '''वास्तविक संसाधन''': ऐसे संसाधन जिनका सर्वेक्षण किया गया है, परिमाणित और योग्य हैं, और वर्तमान में विकास में उपयोग किए जा रहे हैं। ये आम तौर पर प्रौद्योगिकी और उनकी व्यवहार्यता के स्तर पर निर्भर होते हैं। जैसे: लकड़ी प्रसंस्करण * '''आरक्षित''': वास्तविक संसाधन का वह भाग जिसे भविष्य में लाभप्रद रूप से विकसित किया जा सकता है। * '''संग्रह''': ऐसे संसाधन जिनका सर्वेक्षण किया जा चुका है, लेकिन तकनीक की कमी के कारण उनका उपयोग नहीं किया जा सकता है। जैसे: [[हाइड्रोजन]] वाहन। === नवीकरणीयता === * '''[[नवीकरणीय संसाधन]]''': इन संसाधनों की प्राकृतिक रूप से पूर्ति की जा सकती है। इनमें से कुछ संसाधन, जैसे सौर ऊर्जा, हवा, हवा, पानी आदि लगातार उपलब्ध हैं और उनकी मात्रा मानव उपभोग से विशेष रूप से प्रभावित नहीं होती है। यद्यपि कई नवीकरणीय संसाधनों में इतनी तेजी से वसूली दर नहीं होती है, लेकिन इन संसाधनों के अत्यधिक उपयोग से कम होने की संभावना है। मानव उपयोग के दृष्टिकोण से संसाधनों को नवीकरणीय के रूप में वर्गीकृत किया जाता है, जब तक कि पुनः पूरण की दर खपत की दर से अधिक हो जाती है। वे अनवीकरणीय संसाधनों की तुलना में आसानी से भर जाते हैं। * '''[[अनवीकरणीय संसाधन]]''': ये संसाधन पर्यावरण में एक लंबी [[भूवैज्ञानिक समय-मान|भूवैज्ञानिक समय]] अवधि में बनते हैं और आसानी से नवीनीकृत नहीं किए जा सकते हैं। खनिज इस श्रेणी में शामिल सबसे आम संसाधन हैं। मानवीय दृष्टिकोण से, संसाधन अनवीकरणीय होते हैं जब उनकी खपत की दर पुनः पूरण की दर से अधिक हो जाती है; इसका एक अच्छा उदाहरण जीवाश्म ईंधन हैं, जो इस श्रेणी में हैं क्योंकि उनके गठन की दर बेहद धीमी है (संभावित रूप से लाखों वर्ष), जिसका अर्थ है कि उन्हें अनवीकरणीय माना जाता है। कुछ संसाधन स्वाभाविक रूप से मानव हस्तक्षेप के बिना मात्रा में समाप्त हो जाते हैं, इनमें से सबसे उल्लेखनीय [[यूरेनियम]] जैसे [[रेडियोसक्रियता|रेडियो-सक्रिय]] तत्व है, जो स्वाभाविक रूप से भारी धातुओं में क्षय हो जाते हैं। इनमें से, धात्विक खनिजों का [[पुनर्चक्रण]] उनके द्वारा पुन: उपयोग किया जा सकता है। एक बार जब वे पूरी तरह से उपयोग में आ जाते हैं तो उन्हें फिर से भरने में लाखों साल लग जाते हैं। चियांग एल 2011 सतत विकास नीति पर प्राकृतिक संसाधनों का प्रभाव: गैर-स्थायी बाह्यताओं का दृष्टिकोण। [[ऊर्जा नीति]] 39: 990–998<nowiki></ref></nowiki> ''सतत विकास'' शब्द की कई व्याख्याएँ हैं, सबसे उल्लेखनीय है ब्रुंडलैंड आयोग की 'यह सुनिश्चित करना कि यह [[भविष्य की पीढ़ियों]] की अपनी ज़रूरतों को पूरा करने की क्षमता से समझौता किए बिना वर्तमान की ज़रूरतों को पूरा करे';<ref>{{cite web |title=UN 1987 'पर्यावरण और विकास पर विश्व आयोग की रिपोर्ट: हमारा साझा भविष्य' UN दस्तावेज़: वैश्विक समझौतों का एक समूह इकट्ठा करना |url=http://www.un-documents.net/ocf-02.htm |publisher=Un.org |date=12 सितंबर 2011 |access-date=2016-12-12 |archive-date=2019-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517002735/http://www.un-documents.net/ocf-02.htm |url-status=live }}</ref> हालाँकि, व्यापक रूप से यह ग्रह के लोगों और प्रजातियों की वर्तमान और भविष्य की ज़रूरतों को संतुलित कर रहा है।<ref name="UN 2002"/> प्राकृतिक संसाधनों के संबंध में, ह्रास सतत विकास के लिए चिंता का विषय है क्योंकि इसमें वर्तमान पर्यावरण को ख़राब करने की क्षमता है<ref>सालवती एल और मार्को जेड 2008 प्राकृतिक [[संसाधन ह्रास]] और स्थानीय जिलों का आर्थिक प्रदर्शन: देश के भीतर विश्लेषण से सुझाव ''जर्नल ऑफ़ सस्टेनेबल डेवलपमेंट एंड वर्ल्ड इकोलॉजी''. 15(6): 518–523</ref> और भविष्य की पीढ़ियों की ज़रूरतों को प्रभावित करने की क्षमता।<ref name="Schilling"/> ===स्वामित्व === *'''व्यक्तिगत संसाधन''': व्यक्तियों के स्वामित्व वाले निजी संसाधन। इनमें भूखंड, घर, [[वृक्षारोपण]], [[चारागाह|चारागाह]], [[तालाब|तालाब]], आदि शामिल हैं। *'''समुदाय संसाधन''': वे संसाधन जो एक [[समुदाय]] के सभी सदस्यों के लिए सुलभ हैं। उदाहरण: [[क़ब्रिस्तान]] *'''राष्ट्रीय संसाधन''': अनिवार्य रूप से, सभी व्यक्तिगत और सामुदायिक संसाधन [[राष्ट्र]] के हैं। लोक कल्याण के लिए उन्हें ज़ब्त करने के लिए राष्ट्र के पास वैधानिक शक्तियाँ हैं। इनमें [[सीमा (भूगोल)|राजनीतिक सीमा]] और [[अनन्य आर्थिक क्षेत्र]] के भीतर खनिज, वन और [[वन्य जीव]] भी शामिल हैं। *'''अंतर्राष्ट्रीय संसाधन''': इन संसाधनों को [[अन्तर्राष्ट्रीय संगठन]] द्वारा नियंत्रित किया जाता है। जैसे: [[अंतर्राष्ट्रीय जलक्षेत्र]]। == इन्हें भी देखें == * [[संसाधन न्यूनीकरण]] * [[संसाधन प्रबंधन]] * [[नवीकरणीय संसाधन]] * [[कृषि संवर्धन एवं प्राकृतिक संसाधन kendr|कृषि संवर्धन एवं प्राकृतिक संसाधन केंद्र]] ([[:en:Center for Sustaining Agriculture and Natural Resources|Center for Sustaining Agriculture and Natural Resources]]) ([[WSU|वसु]] ([[:en:WSU|WSU]])) * [[पारिस्थितिकी पर्याप्तता]] ([[:en:Eco-sufficiency|Eco-sufficiency]]) * [[पारीस्तिथिक खंड]] ([[:en:Ecoregion|Ecoregion]]) * [[प्राकृतिक संसाधनों के दोहन|प्राकृतिक संसाधनों का दोहन]] * [[वन खेती]] ([[:en:Forest farming|Forest farming]]) * [[भूमि (अर्थशास्त्र)]] ([[:en:Land (economics)|Land (economics)]]) * [[पर्यावरण विषयों की सूची]] ([[:en:List of environment topics|List of environment topics]]) * [[खनिजों की सूची]] ([[:en:List of minerals|List of minerals]]) * [[प्राकृतिक गैस क्षेत्रों की सूची]] ([[:en:List of natural gas fields|List of natural gas fields]]) * [[तेल क्षेत्रों की सूची]] ([[:en:List of oil fields|List of oil fields]]) * [[प्राकृतिक पर्यावरण]] ([[:en:Natural environment|Natural environment]]) * [[अक्षय ऊर्जा|अक्षय उर्जा]] ([[:en:Renewable energy development|Renewable energy development]]) * [[स्थायी वन प्रबंधन]] ([[:en:Sustainable forest management|Sustainable forest management]]) * [[नवीकरणीय संसाधन]] * [[अनवीकरणीय संसाधन]] * [[बायोमास]] * [[सतत विकास]] == निष्कर्षण == {{यह भी देखें|निष्कर्षणवाद}} संसाधन निष्कर्षण में ऐसी कोई भी गतिविधि शामिल होती है जो प्रकृति से संसाधनों को निकालती है। यह पैमाने में पूर्व-औद्योगिक समाजों के [[पारंपरिक अर्थव्यवस्था|पारंपरिक उपयोग]] से लेकर वैश्विक उद्योग तक हो सकता है। कृषि के साथ-साथ निष्कर्षण उद्योग अर्थव्यवस्था के [[प्राथमिक क्षेत्र]] का आधार हैं। निष्कर्षण से [[कच्चा माल]] प्राप्त होता है, जिसे फिर [[मूल्य जोड़ने]] के लिए संसाधित किया जाता है। निष्कर्षण उद्योगों के उदाहरण हैं [[शिकार]], [[पशु फँसाना|फँसाना]], [[खनन उद्योग|खनन]], [[नाइजीरिया में पेट्रोलियम उद्योग|तेल और गैस ड्रिलिंग]], और [[लकड़ी उद्योग|वानिकी]]। प्राकृतिक संसाधन किसी देश की संपदा में पर्याप्त वृद्धि कर सकते हैं;<ref>{{cite web |url=http://www.statcan.gc.ca/pub/16-002-x/2007003/10454-eng.htm |title=EnviroStats: Canada's natural resource assets at a sight |publisher=Statcan.gc.ca |access-date=2014-05-31 |archive-date=2014-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106142956/http://www.statcan.gc.ca/pub/16-002-x/2007003/10454-eng.htm |url-status=live }}</ref> हालांकि, संसाधनों में उछाल के कारण अचानक धन का प्रवाह सामाजिक समस्याएं पैदा कर सकता है जिसमें मुद्रास्फीति भी शामिल है जो अन्य उद्योगों को नुकसान पहुंचाती है ("[[डच रोग]]") और भ्रष्टाचार, असमानता और अविकसितता की ओर ले जाता है, इसे "[[संसाधन अभिशाप]]" के रूप में जाना जाता है। निष्कर्षण उद्योग कई कम विकसित देशों में एक बड़ी बढ़ती गतिविधि का प्रतिनिधित्व करते हैं, लेकिन उत्पन्न धन हमेशा [[स्थायी विकास|स्थायी]] और [[समावेशी विकास]] की ओर नहीं ले जाता है। लोग अक्सर निष्कर्षण उद्योग व्यवसायों पर केवल अल्पकालिक मूल्य को अधिकतम करने के लिए कार्य करने का आरोप लगाते हैं, जिसका अर्थ है कि कम [[विकसित देश]] शक्तिशाली निगमों के लिए असुरक्षित हैं। वैकल्पिक रूप से, मेजबान सरकारों को अक्सर केवल तत्काल [[राजस्व]] को अधिकतम करने के लिए माना जाता है। शोधकर्ताओं का तर्क है कि ऐसे सामान्य हित के क्षेत्र हैं जहाँ विकास लक्ष्य और व्यवसाय एक दूसरे से मिलते हैं। ये अंतर्राष्ट्रीय सरकारी एजेंसियों के लिए राजस्व प्रबंधन और व्यय जवाबदेही, बुनियादी ढांचे के विकास, [[रोजगार सृजन]], कौशल और [[उद्यम विकास]], और बच्चों, विशेष रूप से लड़कियों और महिलाओं पर प्रभाव के माध्यम से [[निजी क्षेत्र]] और मेजबान सरकारों के साथ जुड़ने के अवसर प्रस्तुत करते हैं।<ref>{{cite web|author1=एवलिन डाइट्सचे|author2=सामंथा डोड|author3=डैन हैग्लंड|author4=मार्क हेनस्ट्रिज|author5=माजा जैकबसेन|author6=एस्मेराल्डा सिंडौ|author7=कैरोलीन स्लेवन|title=निष्कर्षण उद्योग, विकास और दाताओं की भूमिका - आर्थिक और निजी क्षेत्र के पेशेवर साक्ष्य और व्यावहारिक ज्ञान सेवाएँ|url=http://www.partnerplatform.org/?wwwszt4b|website=Partberplatform.org|access-date=2016-12-12|archive-date=2017-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205225440/https://www.partnerplatform.org/?wwwszt4b|url-status=live}}</ref> एक मजबूत नागरिक समाज प्राकृतिक संसाधनों के प्रभावी प्रबंधन को सुनिश्चित करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभा सकता है। नॉर्वे इस संबंध में एक रोल मॉडल के रूप में काम कर सकता है क्योंकि इसमें अच्छे संस्थान हैं और मजबूत नागरिक समाज के अभिनेताओं के साथ खुली और गतिशील सार्वजनिक बहस है जो सरकार के निष्कर्षण उद्योगों के प्रबंधन के लिए एक प्रभावी जाँच और संतुलन प्रणाली प्रदान करती है, जैसे कि [[निष्कर्षण उद्योग पारदर्शिता पहल]] (EITI), तेल, गैस और खनिज संसाधनों के अच्छे प्रशासन के लिए एक वैश्विक मानक। यह निष्कर्षण क्षेत्रों में प्रमुख शासन मुद्दों को संबोधित करने का प्रयास करता है।<ref>इंद्रा ओवरलैंड (2018) 'परिचय: नागरिक समाज, सार्वजनिक बहस और प्राकृतिक संसाधन प्रबंधन', इंद्रा ओवरलैंड (संपादक) पब्लिक ब्रेनपावर: नागरिक समाज और प्राकृतिक संसाधन प्रबंधन, चाम: पालग्रेव, पृ. 1-22. https://www.researchgate.net/publication/320656629 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612140013/https://www.researchgate.net/publication/320656629 |date=2018-06-12 }}</ref> हालाँकि, ऐसे देशों में जहाँ समाज बहुत मजबूत और एकीकृत नहीं है, जिसका अर्थ है कि वहाँ असंतुष्ट लोग हैं जो नॉर्वे के मामले की तरह सरकार से उतने खुश नहीं हैं, प्राकृतिक संसाधन वास्तव में एक कारक हो सकते हैं कि क्या गृह युद्ध शुरू होता है और युद्ध कितने समय तक चलता है।<ref>{{cite journal |last1=Lujala |first1=Päivi |title=प्रकृति की लूट: सशस्त्र नागरिक संघर्ष और प्राकृतिक संसाधनों तक विद्रोही पहुँच |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-peace-research_2010-01_47_1/page/15 |journal=जर्नल ऑफ़ पीस रिसर्च |date=जनवरी 2010 |volume=47 |issue=1 |pages=15–28 |doi=10.1177/0022343309350015|s2cid=111088968 }}</ref> cess-date=May 31, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150914130418/https://www.griffith.edu.au/__data/assets/pdf_file/0018/314613/fien03.pdf|archive-date=September 14, 2015|url-status=dead|hdl-access=free}}<nowiki></ref></nowiki> ने स्थिरता के लिए आठ मूल्य निर्धारित किए हैं, जिसमें प्राकृतिक संसाधनों को कम होने से बचाने की आवश्यकता भी शामिल है। इन दस्तावेजों के विकास के बाद से, प्राकृतिक संसाधनों की सुरक्षा के लिए कई उपाय किए गए हैं, जिनमें क्रमशः संरक्षण [[जीव विज्ञान]] और आवास संरक्षण के वैज्ञानिक क्षेत्र और अभ्यास की स्थापना शामिल है। [[संरक्षण जीवविज्ञान]] पृथ्वी की जैव विविधता की प्रकृति और स्थिति का वैज्ञानिक अध्ययन है जिसका उद्देश्य [[प्रजातियों]], उनके [[निवासों]], और पारिस्थितिकी तंत्रों को [[विलुप्त होने]] की अत्यधिक दरों से बचाना है।<ref>एम. ई. सोले और बी. ए. विलकॉक्स. 1980. संरक्षण जीवविज्ञान: एक विकासवादी-पारिस्थितिक परिप्रेक्ष्य। सिनाउर एसोसिएट्स। सुंदरलैंड, मैसाचुसेट्स।</ref><ref>एम. ई. सोले. (1986)। संरक्षण जीवविज्ञान क्या है? [[बायोसाइंस]], 35(11): 727–734 [http://www.michaelsoule.com/resource_files/85/85_resource_file1.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412085412/http://www.michaelsoule.com/resource_files/85/85_resource_file1.pdf|date=2019-04-12}}</ref> यह विज्ञान, अर्थशास्त्र और [[प्राकृतिक संसाधन प्रबंधन]] के अभ्यास पर आधारित एक अंतःविषय विषय है।<ref name="Soule86">{{cite book|last = Soule| first= Michael E. | title= संरक्षण जीवविज्ञान: बिखराव और विविधता का विज्ञान| year = 1986 | Publisher = सिनाउर एसोसिएट्स| page = 584 | आईएसबीएन=0-87893-795-1}}</ref><ref name="Hunter96">हंटर, एम.एल. (1996). संरक्षण जीवविज्ञान के मूल सिद्धांत. ब्लैकवेल साइंस इंक., कैम्ब्रिज, मैसाचुसेट्स., {{ISBN|0-86542-371-7}}.</ref><ref name="Groom06">ग्रूम, एम.जे., मेफ़े, जी.के. और कैरोल, सी.आर. (2006) संरक्षण जीवविज्ञान के सिद्धांत (तीसरा संस्करण). सिनाउर एसोसिएट्स, सुंदरलैंड, एमए. {{ISBN|0-87893-518-5}}</ref><ref name="Dyke08">{{cite book|last = वैन डाइक| first=फ्रेड | title= संरक्षण जीवविज्ञान: नींव, अवधारणाएँ, अनुप्रयोग, दूसरा संस्करण.| year = 2008 | Publisher = स्प्रिंगर वर्लाग| पृष्ठ = 478 | आईएसबीएन=978-1-4020-6890-4<!-- (hc)-->}}</ref> शब्द ''संरक्षण जीवविज्ञान'' को 1978 में कैलिफोर्निया के ला जोला में [[कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय, सैन डिएगो]] में आयोजित एक सम्मेलन के शीर्षक के रूप में पेश किया गया था, जिसका आयोजन जीवविज्ञानी ब्रूस ए. विलकॉक्स और [[माइकल ई. सोले]] ने किया था। [[आवास संरक्षण]] एक प्रकार का [[भूमि प्रबंधन]] है जो जंगली [[पौधों]] और [[जानवरों]], विशेष रूप से [[संरक्षण पर निर्भर प्रजातियों]] के लिए [[आवास]] क्षेत्रों को संरक्षित, सुरक्षित और बहाल करना, और उनके विलुप्त होने, [[आवास विखंडन|विखंडन]] या [[सीमा (जीव विज्ञान)|सीमा]] में कमी को रोकना चाहता है।<ref name="CDFG">{{cite web|url=http://www.dfg.ca.gov/habcon/|title=आवास संरक्षण|last=आवास संरक्षण योजना शाखा|publisher=[[कैलिफोर्निया मत्स्य एवं जीव विज्ञान विभाग]] गेम]]|access-date=2009-04-07|archive-date=2019-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191026173356/http://www.dfg.ca.gov/habcon/|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== {{प्राकृतिक संसाधन}} [[श्रेणी:प्राकृतिक संसाधन|*]] [[श्रेणी:संसाधन]] [[श्रेणी:संसाधन भूगोल]] [[श्रेणी:पारिस्थितिकी]] [[श्रेणी:पर्यावरण विज्ञान]] [[श्रेणी:संधारणीय विकास]] a24uh2i85wteoypd26x31g09ziqc9rs ॐ 0 63389 6628393 6602061 2026-10-11T09:21:27Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628393 wikitext text/x-wiki [[File:Aum Om black.svg|thumb|ॐ का चित्र]] '''ओ३म्''' ('''ॐ''') या '''ओंकार''' परमात्मा, ईश्वर, उस एक के मुख से निकलने वाला पहला शब्द है जिसने इस संसार की रचना में प्राण डाले। ॐ, ओम की तीन मात्राएं है। अकार, उकार, और मकार जो प्रकृति के तीन गुणों को बताती है। अकार सतोगुण को, उकार रजोगुण को तथा मकार तमोगुण की प्रतीक है। ॐ के ऊपर बिंदी तीनों गुणों से परे या तीनों में समानता की निर्गुणता की प्रतीक है। ॐ के उच्चारण का साधक जब ये जानकर जाप करता है तो वो सांसारिक गुणों में दोष देखता हुआ निर्गुणता को शीघ्र ही प्राप्त होता हैं। ओम ॐ के जाप, सही उच्चारण से शारीरिक ऊर्जा को आध्यात्मिक ऊर्जा से, और उस आध्यात्मिक ऊर्जा को ब्रह्मांड ऊर्जा से जोड़ जीव अस्तित्व के परम आनंद को प्राप्त कर सकता है। वैदिक शास्त्रों में ओम की बहुत महिमा कही गई है। मारकंडे पुराण में , योग [[ऋषि]] दत्तात्र्य जी ने बताया है कि मानव को ओम रूपी धनुष पर अपनी आत्मा रूपी बाण को अपने लक्ष्य, उस एक ईश्वर की ओर साध देना चाहिए। ओम ब्रह्मांड में सदैव गुज्यमान रहता है। और जीव भी सही अभ्यास से उसके उच्चारण द्वारा इस ब्रह्मांड की गूंज से जुड़ असीम आनंद की प्राप्ति कर सकता है। ईश्वर के साथ ओंकार का वाच्य-वाचक-भाव सम्बन्ध नित्य है, सांकेतिक नहीं। [[सङ्केत|संकेत]] नित्य या स्वाभाविक सम्बन्ध को प्रकट करता है। सृष्टि के आदि में सर्वप्रथम ओंकाररूपी प्रणव का ही स्फुरण होता है। तदनन्तर सात करोड़ मन्त्रों का आविर्भाव होता है। इन मन्त्रों के वाच्य आत्मा के देवता रूप में प्रसिद्ध हैं। ये देवता माया के ऊपर विद्यमान रह कर मायिक सृष्टि का नियन्त्रण करते हैं। इन में से आधे शुद्ध मायाजगत् में कार्य करते हैं और शेष आधे अशुद्ध या मलिन मायिक जगत् में। इस एक शब्द को ब्रह्माण्ड का सार माना जाता है, [[१६|16]] श्लोकों में इसकी महिमा वर्णित है।<ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/faizabad-9155335.html |title=16 श्लोकों में महिमा। |access-date=8 फ़रवरी 2020 |archive-date=11 अक्तूबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151011230024/http://www.jagran.com/uttar-pradesh/faizabad-9155335.html |url-status=dead }}</ref> == परिचय == ब्रह्मप्राप्ति के लिए निर्दिष्ट विभिन्न साधनों में प्रणवोपासना मुख्य है। [[मुण्डकोपनिषद्]] में लिखा है: : ''प्रणवो धनु:शरोह्यात्मा ब्रह्मतल्लक्ष्यमुच्यते। : ''अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥ [[कठ उपनिषद्|कठोपनिषद्]] में यह भी लिखा है कि आत्मा को अधर अरणि और ओंकार को उत्तर अरणि बनाकर मंथन रूप अभ्यास करने से दिव्य ज्ञानरूप ज्योति का आविर्भाव होता है। उसके आलोक से निगूढ़ आत्मतत्व का साक्षात्कार होता है। श्रीमद्भगवद्गीता में भी ओंकार को एकाक्षर ब्रह्म कहा है। माण्डूक्योपनिषद् में भूत, भवत् या वर्तमान और भविष्य–त्रिकाल–ओंकारात्मक ही कहा गया है। यहाँ त्रिकाल से अतीत तत्व भी ओंकार ही कहा गया है। आत्मा अक्षर की दृष्टि से ओंकार है और मात्रा की दृष्टि से अ, उ और म रूप है। चतुर्थ पाद में मात्रा नहीं है एवं वह व्यवहार से अतीत तथा प्रपंचशून्य अद्वैत है। इसका अभिप्राय यह है कि ओंकारात्मक शब्द ब्रह्म और उससे अतीत [[परब्रह्म]] दोनों ही अभिन्न तत्व हैं। वैदिक वाङ्मय के सदृश धर्मशास्त्र, पुराण तथा आगम साहित्य में भी ओंकार की महिमा सर्वत्र पाई जाती है। इसी प्रकार [[बौद्ध]] पन्थ तथा [[जैन सम्प्रदाय]] में भी सर्वत्र ओंकार के प्रति श्रद्धा की अभिव्यक्ति देखी जाती है। प्रणव शब्द का अर्थ है– ''प्रकर्षेणनूयते स्तूयते अनेन इति, नौति स्तौति इति वा प्रणव:। प्रणव का बोध कराने के लिए उसका विश्लेषण आवश्यक है। यहाँ प्रसिद्ध आगमों की प्रक्रिया के अनुसार विश्लेषण क्रिया का कुछ दिग्दर्शन कराया जाता है। ओंकार के अवयवों का नाम है–अ, उ, म, बिन्दु, अर्धचन्द्र रोधिनी, नाद, नादान्त, शक्ति, व्यापिनी या महाशून्य, समना तथा उन्मना। इनमें से अकार, उकार और मकार ये तीन सृष्टि, स्थिति और संहार के सपादक ब्रह्मा, विष्णु तथा रुद्र के वाचक हैं। प्रकारान्तर से ये जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति तथा स्थूल, सूक्ष्म और कारण अवस्थाओं के भी वाचक हैं। बिन्दु तुरीय दशा का द्योतक है। प्लुत तथा दीर्घ मात्राओं का स्थितिकाल क्रमश: संक्षिप्त होकर अन्त में एक मात्रा में पर्यवसित हो जाता है। यह ह्रस्व स्वर का उच्चारण काल माना जाता है। इसी एक मात्रा पर समग्र विश्व प्रतिष्ठित है। विक्षिप्त भूमि से एकाग्र भूमि में पहुँचने पर प्रणव की इसी एक मात्रा में स्थिति होती है। एकाग्र से निरोध अवस्था में जाने के लिए इस एम मात्रा का भी भेद कर अर्धमात्रा में प्रविष्ट हुआ जाता है। तदुपरान्त क्रमश: सूक्ष्म और सूक्ष्मतर मात्राओं का भेद करना पड़ता है। बिन्दु अर्धमात्रा है। उसके अनन्तर प्रत्येक स्तर में मात्राओं का विभाग है। समना भूमि में जाने के बाद मात्राएँ इतनी सूक्ष्म हो जाती हैं कि किसी योगी अथवा योगीश्वरों के लिए उसके आगे बढ़वा संभव नहीं होता, अर्थात् वहाँ की मात्रा वास्तव में अविभाज्य हो जाती है। आचार्यों का उपदेश है कि इसी स्थान में मात्राओं को समर्पित कर अमात्र भूमि में प्रवेश करना चाहिए। इसका थोड़ा सा आभास माण्डूक्य उपनिषद् में मिलता है। बिन्दु मन का ही रूप है। मात्राविभाग के साथ-साथ मन अधिकाधिक सूक्ष्म होता जाता है। अमात्र भूमि में मन, काल, कलना, देवता और प्रपंच, ये कुछ भी नहीं रहते। इसी को उन्मनी स्थिति कहते हैं। वहाँ स्वयंप्रकाश ब्रह्म निरन्तर प्रकाशमान रहता है। [[योगी सम्प्रदाय]] में स्वच्छन्द तन्त्र के अनुसार ओंकार साधना का एक क्रम प्रचलित है। उसके अनुसार "अ" समग्र स्थूल जगत् का द्योतक है और उसके ऊपर स्थित कारणजगत् का वाचक है मकार। कारण सलिल में विधृत, स्थूल आदि तीन जगतों के प्रतीक अ, उ और म हैं। ऊर्ध्व गति के प्रभाव से शब्दमात्राओं का मकार में लय हो जाता है। तदनन्तर मात्रातीत की ओर गति होती है। म पर्यत गति को अनुस्वार गति कहते हैं। अनुस्वार की प्रतिष्ठा अर्धमात्रा में विसर्गरूप में होती है। इतना होने पर मात्रातीत में जाने के लिए द्वार खुल जाता है। वस्तुत: अमात्र की गति बिन्दु से ही प्रारम्भ हो जाती है। तन्त्र शास्त्र में इस प्रकार का मात्राविभाग नौ नादों की सूक्ष्म योगभूमियाँ के नाम से प्रसिद्ध है। इस प्रसंग में यह स्मरणीय है कि बिन्दु अशेष वेद्यों के अभेद ज्ञान का ही नाम है और नाद अशेष वाचकों के विमर्शन का नाम है। इसका तात्पर्य यह है कि अ, उ और म प्रणव के इन तीन अवयवों का अतिक्रमण करने पर अर्थतत्व का अवश्य ही भेद हो जाता है। उसका कारण यह है कि यहाँ योगी को सब पदार्थो के ज्ञान के लिए सर्वज्ञत्व प्राप्त हो जाता है एवं उसके बाद बिन्दुभेद करने पर वह उस ज्ञान का भी अतिक्रमण कर लेता है। अर्थ और ज्ञान इन दोनों के ऊपर केवल नाद ही अवशिष्ट रहता है एवं नाद की नादान्त तक की गति में नाद का भी भेद हो जाता है। उस समय केवल कला या शक्ति ही विद्यमान रहती है। जहाँ शक्ति या चित् शक्ति प्राप्त हो गई वहाँ ब्रह्म का प्रकाशमान होना स्वत: ही सिद्ध है। इस प्रकार प्रणव के सूक्ष्म उच्चारण द्वारा विश्व का भेद होने पर विश्वातीत तक सत्ता की प्राप्ति हो जाती है। स्वच्छन्द तन्त्र में यह दिखाया गया है कि ऊर्ध्व गति में किस प्रकार कारणों का परित्याग होते होते अखण्ड पूर्णतत्व में स्थिति हो जाती है। "अ" ब्रह्मा का वाचक है; उच्चारण द्वारा हृदय में उसका त्याग होता है। "उ" विष्णु का वाचक हैं; उसका त्याग कण्ठ में होता है तथा "म" रुद्र का वाचक है ओर उसका त्याग तालुमध्य में होता है। इसी प्रणाली से ब्रह्मग्रन्थि, विष्णुग्रन्थि तथा रुद्रग्रन्थि का छेदन हो जाता है। तदनन्तर बिन्दु है, जो स्वयं ईश्वर रूप है अर्थात् बिन्दु से क्रमश: ऊपर की ओर वाच्यवाचक का भेद नहीं रहता। भ्रूमध्य में बिन्दु का त्याग होता है। नाद सदाशिवरूपी है। ललाट से मूर्धा तक के स्थान में उसका त्याग करना पड़ता है। यहाँ तक का अनुभव स्थूल है। इसके आगे शक्ति का व्यापिनी तथा समना भूमियों में सूक्ष्म अनुभव होने लगता है। इस भूमि के वाच्य शिव हैं, जो सदाशिव से ऊपर तथा परमशिव से नीचे रहते हैं। मूर्धा के ऊपर स्पर्शनुभूति के अनन्तर शक्ति का भी त्याग हो जाता है एवं उसके ऊपर व्यापिनी का भी त्याग हो जाता है। उस समय केवल मनन मात्र रूप का अनुभव होता है। यह समना भूमि का परिचय है। इसके बाद ही मनन का त्याग हो जाता है। इसके उपरान्त कुछ समय तक मन के अतीत विशुद्ध आत्मस्वरूप की झलक दीख पड़ती है। इसके अनन्तर ही परमानुग्रहप्राप्त योगी का उन्मना शक्ति में प्रवेश होता है। इसी को परमपद या परमशिव की प्राप्ति समझना चाहिए और इसी को एक प्रकार से उन्मना का त्याग भी माना जा सकता है। इस प्रकार ब्रह्मा से शिवपर्यन्त छह कारणों का उल्लंघन हो जाने पर अखण्ड परिपूर्ण सत्ता में स्थिति हो जाती है। भारतीय संस्कृति और सनातन धर्म के दार्शनिक ग्रंथों के अनुसार, ॐ केवल एक वर्ण या शब्द नहीं है, बल्कि यह परम ब्रह्म (सर्वोच्च चेतना) का साक्षात् ध्वनि-प्रतीक है। उपनिषदों में इसे पूरे ब्रह्मांड की मूल ध्वनि और 'अनाहत नाद' (बिना किसी आघात या टकराव के उत्पन्न होने वाली स्वतः गूंज) के रूप में परिभाषित किया गया है। [[चित्र:Om Symbol at Kanaka Durga Temple.jpg|250 px|अंगूठाकार|बाएँ|ॐ प्रतिक, विजयवाडा कनका दुर्गा मंदिर]] == ओंकार == === गुरु नानक क्यों कहते हैं === गुरु नानक जी का शब्द '''एक ओंकार सतनाम''' बहुत प्रचलित तथा शत्प्रतिशत सत्य है। ''एक ओंकार ही सत्य नाम है।'' राम, कृष्ण सब फलदायी नाम ओंकार पर निहित हैं तथा ओंकार के कारण ही इनका महत्व है। बाँकी नामों को तो हमने बनाया है परंतु ओंकार ही है जो स्वयंभू है तथा हर शब्द इससे ही बना है। हर ध्वनि में ओउ्म शब्द होता है।<ref>[http://navbharattimes.indiatimes.com/-/---/articleshow/11365876.cms एक ओंकार सतनाम]</ref> === महत्व तथा लाभ === ओउ्म तीन अक्षरों 'अ' 'उ' 'म' से मिलकर बना है जो त्रिदेव [[ब्रह्मा]], [[विष्णु]] और [[शिव|महेश]] तथा त्रिलोक '''भूर्भुव: स्व:''' भूलोक भुव: लोक तथा स्वर्ग लोक का प्रतीक है।<ref>[http://hindi.webdunia.com/%E0%A5%90-%E0%A4%89%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A5%90-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%89%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF-1100707063_1.htm त्रिदेव तथा त्रैलोक्य का प्रतीक।]</ref> === लाभ === पद्मासन में बैठ कर इसका जप करने से मन को शांति तथा एकाग्रता की प्राप्ति होती है, ज्योतिषियों को कहना है कि ओउ्म तथा एकाक्षरी मंत्र<ref>ओउ्म, यं, रं, वं, सं, शं, षं, हं, फट् आदि जिसमें अं की मात्रा का उपयोग हो वह मंत्र एकाक्षरी मंत्र होता है।</ref> का पाठ करने में दाँत, नाक, जीभ सब का उपयोग होता है जिससे हार्मोनल स्राव कम होता है तथा ग्रंथि स्राव को कम करके यह शब्द कई बीमारियों से रक्षा तथा शरीर के सात चक्र (कुंडलिनी) को जागृत करता है।<ref>[http://hindi.webdunia.com/%E0%A5%90-%E0%A4%89%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A5%90-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%89%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF-1100707063_1.htm ओंकार के लाभ]</ref> == विवेचना == : ''तस्य वाचकः प्रणवः : ''उस ईश्वर का वाचक प्रणव 'ॐ' है। अक्षरका अर्थ जिसका कभी क्षरण न हो। ऐसे तीन अक्षरों— अ उ और म से मिलकर बना है ॐ। माना जाता है कि सम्पूर्ण ब्रह्माण्डसे सदा ॐ की ध्वनी निसृत होती रहती है। हमारी और आपके हर श्वास से ॐ की ही ध्वनि निकलती है। यही हमारे-आपके श्वास की गति को नियंत्रित करता है। माना गया है कि अत्यन्त पवित्र और शक्तिशाली है ॐ। किसी भी मंत्र से पहले यदि ॐ जोड़ दिया जाए तो वह पूर्णतया शुद्ध और शक्ति-सम्पन्न हो जाता है। किसी देवी-देवता, ग्रह या ईश्वर के मंत्रों के पहले ॐ लगाना आवश्यक होता है, जैसे, श्रीराम का मंत्र — ॐ रामाय नमः, विष्णु का मंत्र — ॐ विष्णवे नमः, शिव का मंत्र — ॐ नमः शिवाय, प्रसिद्ध हैं। कहा जाता है कि ॐ से रहित कोई मंत्र फलदायी नहीं होता, चाहे उसका कितना भी जाप हो। मंत्र के रूप में मात्र ॐ भी पर्याप्त है। माना जाता है कि एक बार ॐ का जाप हज़ार बार किसी मंत्र के जाप से महत्वपूर्ण है। ॐ का दूसरा नाम '''प्रणव''' (परमेश्वर) है। "तस्य वाचकः प्रणवः" अर्थात् उस परमेश्वर का वाचक प्रणव है। इस तरह प्रणव अथवा ॐ एवं ब्रह्म में कोई भेद नहीं है। ॐ अक्षर है इसका क्षरण अथवा विनाश नहीं होता। [[छांदोग्य उपनिषद|छान्दोग्योपनिषद्]] में ऋषियों ने गाया है - : ''ॐ इत्येतत् अक्षरः (अर्थात् ॐ अविनाशी, अव्यय एवं क्षरण रहित है।) ॐ धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष इन चारों पुरुषार्थों का प्रदायक है। मात्र ॐ का जप कर कई साधकों ने अपने उद्देश्य की प्राप्ति कर ली। कोशीतकी ऋषि निस्संतान थे, संतान प्राप्तिके लिए उन्होंने सूर्यका ध्यान कर ॐ का जाप किया तो उन्हे पुत्र प्राप्ति हो गई। '''गोपथ ब्राह्मण''' ग्रन्थ में उल्लेख है कि जो "कुश" के आसन पर पूर्व की ओर [[मुँह|मुख]] कर एक हज़ार बार ॐ रूपी मंत्र का जाप करता है, उसके सब कार्य सिद्ध हो जाते हैं। : ''सिद्धयन्ति अस्य अर्थाः सर्वकर्माणि च [[श्रीमद्भगवद्गीता]] में ॐ के महत्व को कई बार रेखांकित किया गया है। इसके आठवें अध्याय में उल्लेख मिलता है कि जो ॐ अक्षर रूपी ब्रह्म का उच्चारण करता हुआ शरीर त्याग करता है, वह परम गति प्राप्त करता है। ॐ अर्थात् ओउम् तीन अक्षरों से बना है, जो सर्व विदित है। अ उ म्। "अ" का अर्थ है आर्विभाव या उत्पन्न होना, "उ" का तात्पर्य है उठना, उड़ना अर्थात् विकास, "म" का मतलब है मौन हो जाना अर्थात् "ब्रह्मलीन" हो जाना। ॐ सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड की उत्पत्ति और पूरी सृष्टि का द्योतक है। ॐ में प्रयुक्त "अ" तो सृष्टि के जन्म की ओर इंगित करता है, वहीं "उ" उड़ने का अर्थ देता है, जिसका मतलब है "ऊर्जा" सम्पन्न होना। किसी ऊर्जावान मंदिर या तीर्थस्थल जाने पर वहाँ की अगाध ऊर्जा ग्रहण करने के बाद व्यक्ति स्वप्न में स्वयं को आकाश में उड़ता हुआ देखता है। मौन का महत्व ज्ञानियों ने बताया ही है। अंग्रजी में एक उक्ति है — "साइलेंस इज़ सिल्वर ऍण्ड ऍब्सल्यूट साइलेंस इज़ गोल्ड"। श्री गीता जी में परमेश्वर [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] ने मौन के महत्व को प्रतिपादित करते हुए स्वयं को मौनका ही पर्याय बताया है — : ''मौनं चैवास्मि गुह्यानां "ध्यान बिन्दुपनिषद्" के अनुसार ॐ मन्त्र की विशेषता यह है कि पवित्र या अपवित्र सभी स्थितियों में जो इसका जप करता है, उसे लक्ष्य की प्राप्ति अवश्य होती है। जिस तरह कमल-पत्र पर जल नहीं ठहरता है, ठीक उसी तरह जप-कर्ता पर कोई कलुष नहीं लगता। [[तैत्तिरीयोपनिषद]] शिक्षावल्ली अष्टमोऽनुवाकः में '''ॐ''' के विषय में कहा गया हैः- :''ओमिति ब्रह्म । ओमितीदँसर्वम् । ओमित्येतदनुकृतिर्हस्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति । :''ओँशोमिति शस्त्राणि शँसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति । :''ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति ब्रह्मैवोपाप्नोति ॥ १ ॥ अर्थातः- ॐ ही ब्रह्म है। ॐ ही यह प्रत्यक्ष जगत् है। ॐ ही इसकी (जगत की) अनुकृति है। हे आचार्य! ॐ के विषय में और भी सुनाएँ। आचार्य सुनाते हैं। ॐ से प्रारम्भ करके साम गायक सामगान करते हैं। ॐ-ॐ कहते हुए ही शस्त्र रूप मन्त्र पढ़े जाते हैं। ॐ से ही अध्वर्यु प्रतिगर मन्त्रों का उच्चारण करता है। ॐ कहकर ही अग्निहोत्र प्रारम्भ किया जाता है। अध्ययन के समय ब्राह्मण ॐ कहकर ही ब्रह्म को प्राप्त करने की बात करता है। ॐ के द्वारा ही वह ब्रह्म को प्राप्त करता है। :''सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति :''तपाँसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । :''यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति :''तत्ते पदँ संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥ १५ ॥ --([[कठ उपनिषद्|कठोपनिषद]], अध्याय १, वल्ली २), अर्थातः- सारे वेद जिस पद का वर्णन करते हैं, समस्त तपों को जिसकी प्राप्ति के साधक कहते हैं, जिसकी इक्षा से (मुमुक्षुजन) ब्रह्मचर्य का पालन करते है, उस पद को मैं तुमसे संक्षेप में कहता हूँ। ॐ यही वह पद है। :''ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं :''सामभिर्यत्तत्कवयो वेदयन्ते। :''तमोंकारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान् :''यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति॥ ७॥ -- ( [[प्रश्नोपनिषद]] प्रश्न ५, श्लोक ७), अर्थातः- साधक ऋग्वेद द्वारा इस लोक को, यजुर्वेद द्वारा आन्तरिक्ष को और सामवेद द्वारा उस लोक को प्राप्त होता है जिसे विद्वजन जानते हैं। तथा उस ओंंकाररूप आलम्बन के द्वारा ही विद्वान् उस लोक को प्राप्त होता है जो शान्त, अजर, अमर, अभय एवं सबसे पर (श्रेष्ठ) है। :''प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते। :''अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत॥ -- ( [[मुण्डकोपनिषद्]], मुनण्डक २, खण्ड २, श्लोक-४) अर्थातः- प्रणव धनुषहै, (सोपाधिक) आत्मा बाण है और ब्रह्म उसका लक्ष्य कहा जाता है। उसका सावधानी पूर्वक बेधन करना चाहिए और बाण के समान तन्मय हो जाना चाहिए।। ४।। : ''ओमित्येतदक्षरमिदंसर्व तस्योपव्याख्यानं भूत, :''भवभ्दविष्यदिति सर्वमोंंकार एव। :''यच्चान्यत्त्रिकालातीतं तदप्योंकार एव॥ १॥ -- ([[माण्डूक्योपनिषद]], गौ० का० श्लोक १) अर्थातः-ॐ यह अक्षर ही सब कुछ है। यह जो कुछ भूत, भविष्यत् और वर्तमान है उसी की व्याख्या है; इसलिये यह सब ओंकार ही है। इसके सिवा जो अन्य त्रिकालातीत वस्तु है वह भी ओंकार ही है। : ''सोऽयमात्माध्यक्षरमोंकारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति।। ८।। -- (माण्डूक्योपनिषद् आ०प्र० गौ०का० श्लोक ८) वह यह आत्मा ही अक्षर दृष्टि से ओंंकार है; वह मात्राओं का विषय करके स्थित है। पाद ही मात्रा है और मात्रा ही पाद है; वे मात्रा अकार, उकार और मकार हैं। [[माण्डूक्य उपनिषद]] के अनुसार, ॐ की तीन मात्राएँ (अ, उ, म) चेतना की तीन अवस्थाओं—जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति का प्रतिनिधित्व करती हैं, जबकि इन तीनों मात्राओं से परे 'अमात्र' रूप इसका चतुर्थ पाद है, जो परम शिव या शुद्ध चेतना (तुरीय अवस्था) का द्योतक है।<ref>{{Cite book |author=स्वामी गंभीरानंद |title=आठ मुख्य उपनिषद (खण्ड-२) |publisher=अद्वैत आश्रम |year=2015 |pages=210-215 |isbn=978-81-7505-114-0}}</ref> [[सनातन धर्म]] ही नहीं, भारत के अन्य धर्म-दर्शनों में भी ॐ को महत्व प्राप्त है। बौद्ध-दर्शन में "मणिपद्मेहुम" का प्रयोग जप एवं उपासना के लिए प्रचुरता से होता है। इस मंत्र के अनुसार ॐ को "मणिपुर" चक्र में अवस्थित माना जाता है। यह चक्र दस दल वाले कमल के समान है। जैन दर्शन में भी ॐ के महत्व को दर्शाया गया है। महात्मा [[कबीर]] र्निगुण सन्त एवं कवि थे। उन्होंने भी ॐ के महत्व को स्वीकारा और इस पर "साखियाँ" भी लिखीं — : ''ओ ओंकार आदि मैं जाना। : ''लिखि औ मेटें ताहि ना माना ॥ : ''ओ ओंकार लिखे जो कोई। : ''सोई लिखि मेटणा न होई ॥ [[गुरु नानक]] ने ॐ के महत्वको प्रतिपादित करते हुए लिखा है — : ''एक ओंकार सतनाम कर्ता पुरुष निभौं निर्वेर अकालमूर्त : ''यानी ॐ सत्यनाम जपनेवाला पुरुष निर्भय, बैर-रहित एवं "अकाल-पुरुष के" सदृश हो जाता है। "ॐ" ब्रह्माण्ड का नाद है एवं मनुष्य के अन्तर में स्थित ईश्वर का प्रतीक। {{Gallery}} == वैज्ञानिक शोध == अमेरिका की संस्था [[नासा]] ने सूर्य की आवाज रिकॉर्ड की है , किंतु अपने कानों की क्षमता २० Hz से लेकर २०,००० Hz तक ही होती है , किंतु सूर्य से रिकॉर्ड की गई आवाज की फ्रीक्वेंसी काफी ज्यादा है । इसलिए नासा ने उसे कॉम्प्रेस करके सुनने की चेष्टा की । उन्होंने जब वह आवाज सुनी तो आश्चर्य का बड़ा धक्का लगा , वह आवाज भारतीय मंत्र ' ॐ ' था । नासा शास्त्रज्ञों को यह समझ में नहीं आया कि हजारों वर्षों पूर्व भारतीय योगियों ने इसका शोध कैसे लगाया , जबकि इस आवाज की क्षमता अपने कानों की ग्रहण करने की क्षमता से कई गुना ज्यादा है । ॐ मंत्रोच्चार के योग्य उच्चार करने से ऑक्सीजन ग्रहण करने की क्षमता शरीर में बढ़ जाती है , जिससे शरीर और मस्तिष्क की कार्यक्षमता बढ़ती है । अतः वैज्ञानिक अनुसंधानों तथा रिसर्च स्टडीज से यह सिद्ध हो गया है कि पुरातन जमाने से योगियों ने जो दावा किया है कि ॐ नाम जाप करने से मनुष्य को तनाव से मुक्ति मिलती है ; उदासी दूर होती है ; एकाग्रता बढ़ती है ; मन : शांति मिलती है और व्यक्ति आनंद का अनुभव करता है , ये सभी बातें सत्य हैं । ॐ ऐसा मंत्र है , जिसमें जिह्वा का उपयोग नहीं होता । गूँगा भी ॐ बोल सकता है ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Vh15DwAAQBAJ&pg=PT56&dq=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE+:+%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF+%E0%A4%B8%E0%A5%87+%E0%A4%93%E0%A4%AE+%E0%A4%95%E0%A5%80+%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjQkf2Lyp2CAxWt1zgGHYKqAFAQ6AF6BAgMEAM#v=onepage&q=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%20:%20%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%87%20%E0%A4%93%E0%A4%AE%20%E0%A4%95%E0%A5%80%20%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF&f=false|title=Dharma Aur Vigyan: Dharma Aur Vigyan: Religion and Science by Dr. Hariprasad Somani|last=Somani|first=Dr Hariprasad|date=2019-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-81-7721-385-0|language=hi}}</ref> == सन्दर्भ == <references/> == बाहरी कड़ियाँ == {{विकिसूक्ति|ॐ}} * [http://www.atmajyoti.org/med_om_in_upanishads.asp Aum in the Upanishads, Bhagavad Gita, and Yoga Sutras] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218073951/http://www.atmajyoti.org/med_om_in_upanishads.asp |date=18 दिसंबर 2007 }} * [http://hinduism.about.com/library/weekly/aa022200.htm About.com on Aum in Hinduism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070504110521/http://hinduism.about.com/library/weekly/aa022200.htm |date=4 मई 2007 }} * [http://www.guardian.co.uk/education/2010/may/03/repetitive-physics-om-improbable-research Improbable research: The repetitive physics of Om] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:धार्मिक चिह्न]] [[श्रेणी:मंत्र]] kw0robgfwfgpc3eekb9p3ex7dtcmyi6 करौली 0 73119 6628404 6611807 2026-10-11T09:24:18Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628404 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = करौली |image = Kailadevi Temple.jpg |image_caption = कैलादेवी मंदिर, करौली |pushpin_label = करौली |pushpin_map = India Rajasthan |coordinates = {{coord|26.50|77.02|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[राजस्थान]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[करौली ज़िला]] |elevation_m = |population_total = 82960 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[बृज भाषा]], [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 322241 }} '''करौली''' [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[करौली ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह ज़िले का मुख्यालय भी है। यह ज़िला बृज क्षेत्र में स्थित है। == विवरण == करौली की स्‍थापना 955 ई. के आसपास राजा विजय पाल ने की थी जिनके बारे में कहा जाता है कि वे भगवान [[कृष्ण|कृष्‍ण]] के वंशज थे।एक समय [[जैसलमेर]] व [[करौली]] राज्यों पर यादव राज परिवारों का शासन रहा है। <ref>https://books.google.co.in/books?id=FdPFkAsDJVgC&pg=PA7&dq=ahir+rajput+raja&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=ahir%20rajput%20raja&f=false</ref> 1818 में करौली राजपूताना एजेंसी का हिस्‍सा बना। 1947 में भारत की आजादी के बाद यहां के शासक महाराज गणेश पाल देव ने भारत का हिस्‍सा बनने का निश्‍चय किया। 7 अप्रैल 1949 में करौली भारत में शामिल हुआ और राजस्‍थान राज्‍य का हिस्‍सा बना।करौली का सिटी पेलेस राजस्‍थान के प्रमुख पर्यटक स्‍थलों में से एक है। [[मदन मोहन]] जी का मंदिर देश-विदेश में बसे श्रृद्धालुओं के बीच बहुत लोकप्रिय है। अपने ऐतिहासिक किलों और मंदिरों के लिए मशहूर करौली दर्शनीय स्‍थल है। करौली की भूमि ब्रज क्षेत्र में आती है। == मुख्य आकर्षण == === सिटी पेलेस === यह महल करौली का मुख्‍य आकर्षण है। इसका निर्माण अर्जुन पाल ने 14वीं शताब्‍दी में कराया था। लेकिन इसका वर्तमान स्‍वरूप का श्रेय राजा [[गोपाल सिंह]] को जाता है जिन्‍होंने 18वीं शताब्‍दी में इसका पुन: निर्माण करवाया था। लाल बलुआ पत्‍थर से बने इस महल में सफेद पत्‍थरों का भी खूबसूरती से इस्‍तेमाल किया गया है। महल की छत से शहर का पूरा दृश्‍य देखा जा सकता है। दीवान-ए-आम की जालियां और रंग पहल के रंगीन कांच से बने झरोखे भी देखने लायक हैं। 1950 में यह महल मदन मोहन ट्रस्‍ट को सौंप दिया गया। === करौली पशु मेला === फरवरी में होने वाले पशु मेले में भाग लेने के लिए हजारों की संख्‍या में मवेशी यहां लाए जाते हैं। इस मेले में पशु दौड़ का आयोजन किया जाता है। इस दौड़ का उद्देश्‍य मनोरंजन के साथ-साथ अच्‍छे जानवरों की बिक्री भी होता है। इस मेले में अनेक ऐसी चीजें भी मिलती हैं जो आमतौर पर करौली में नहीं होती जैसे नागौरी माला, जोधपुरी पीतल का सामान आदि। यह शहर के बाहर मेला द्वार के पास, भंवर विलास पेलेस होटल से एक किलोमीटर दूर स्थित है और दर्शकों के लिए सुबह 6 बजे से शाम 7 बजे तक खुला होता है। === मदन मोहन मंदिर === मदन मोहन मंदिर सिटी पेलेस से जुड़ा हुआ है। यह मंदिर भगवान विष्‍णु को समर्पित है। ऐसा माना जाता है कि इस मंदिर में और जयपुर के गोविंदजी और गोपीनाथ मंदिर में एक ही दिन दर्शन करना शुभ होता है। समय: गर्मियों में सुबह 4 बजे से 11.30 बजे तक, शाम 6.30 बजे से रात 9 बजे तक सर्दियों में सुबह 5 बजे से 12.30 बजे तक, शाम 5.30 बजे से रात 8 बजे तक। कोरोना काल में मदन मोहन मंदिर में ऑनलाईन लाईव दर्शन की शुरूआत भी की गई। ===मन्दिर श्री कल्याणराय जी महाराज=== [[चित्र:Mandir shri kalyan ray ji maharaj -karauli.jpg|thumb|280px|मंदिर श्री कल्याण राय जी, करौली]] श्री कल्याण राय जी का मन्दिर सिटी पेलेस के सामने लाल नक्काशीदार पत्थरों से निर्मित है। !यह मंदिर भी भगवान विष्‍णु को समर्पित है। इसका निर्माण 955 ई. के आसपास राजा विजय पाल ने सिटी पेलेस के निर्माण से पहले चालू कर दिया था।बर्तमान करौली की नींव का पत्थर इसी मन्दिर से रखा गया था, इसी कारण करौली का नाम पूर्व मै कल्याणपुरी रखा गया था। इस मन्दिर के निर्माण के बहुत समय तक कोई दूसरा मन्दिर नहीं होने के कारण चतुर्वेदियों एवम अग्रवालों ने महाराज की अनुमति से क्रमशः (गोपाल जी - राधारानी) एवम (कृष्ण भगवान - राधारानी) की मूर्तियां स्थापित करवा दीं। आज भी चतुर्वेदियों एवम अग्रवालों के यहाँ कोई भी अच्छा - बुरा काम पड़ता है तो उस काम की शुरुआत व समाप्ती इसी मन्दिर से की जाती है। करौली दरवार के कुलदेवता का सम्मान भी इसी मन्दिर को प्राप्त है। ये तीनों आज भी किसी भी शुभकार्य मै ध्वजा चढाने आते हैं जिसमे (आटा,चावल,दाल,घी,गुड,चीनी और रुपया नारियाल )आता है एवम मातम कार्य मै भी पत्तल आती है जिसमे आटा,दाल,घी,बूरा,मिठाइयाँ व न्योछावर के रूपये आते हैं। इसी मन्दिर मै भगवान विष्णु के द्वार शापित , ग्यारिस माता की मूर्तियाँ भगवान ब्रह्मा,विष्णु एवम महेश के चरणों मै उलटी लटकी हुई हैं। प्रत्येक ग्यारिस को ग्यारिस का ब्रत रखने वाले चावल चढाने आते हैं। दर्शनलाभ का समय गर्मियों में सुबह 4.30 बजे से 11.30 बजे तक, शाम 6.00 बजे से रात 8.30 बजे तक एवं सर्दियों में सुबह 5.30 बजे से 12.00 बजे तक, शाम 6.00 बजे से रात 8.30 बजे तक होता है। == निकटवर्ती स्थल == === कैला देवी अभ्‍यारण्‍य === {{main|कैला देवी अभयारण्य}} यह अभ्‍यारण्‍य करौली से 23 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। इस अभ्‍यारण्‍य की सीमा कैलादेवी मंदिर के पास से शुरु होकर करन पुर तक जाती हैं और रणथंभौर राष्‍ट्रीय उद्यान से भी मिलती हैं। कैला देवी अभ्‍यारण्‍य में नीलगाय, तेंदुए और सियार के अलावा किंगफिशर में मिलते हैं। === तिमनगढ़ किला === [[File:Timangarh.jpg|thumb|280px|तिमनगढ़ किला]] तीमनगढ़ करौली से 40 किलोमीटर दूर है। इस किले का निर्माण 12वीं शताब्‍दी के मध्‍य में हुआ था। अपने समय में तिमनगढ़ स्‍थानीय सत्‍ता का केंद्र था। 1196 में यहां के राजा कुंवर पाल का हराकर मोहम्‍मद गौरी और उनके सेनापति कुतुबुद्दीन ने इस पर अपना कब्‍जा कर लिया था। इसके बाद राजा कुंवर पाल को रेवा के एक गांव में शरण लेनी पड़ी। किले के मुख्‍य द्वार पर मुगल स्‍थापत्‍य कला का प्रभाव दिखाई पड़ता है। लेकिन किले के आं‍तरिक हिस्‍सों पर यह प्रभाव नहीं है। इसकी दीवारें, मंदिर और बाजार अपने सही रूप में देखे जा सकते हैं। किले से सागर झील का विहंगम दृश्‍य भी देखा जा सकता है। === श्री कैला देवी मंदिर === श्री माता कैलादेवी जी मंदिर करौली से 25 किलोमीटर दूर कैलादेवी स्थित त्रिकूट पर्वत पर स्थित है। यह माना जाता है कि इस मंदिर की स्‍थापना 1100 ई. में हुई थी। श्री कैलादेवी माता राजस्‍थान, मध्‍य प्रदेश और उत्‍तर प्रदेश के लाखों लोगों की आराध्‍य देवी हैं। प्रतिवर्ष चैत्र माह (मार्च-,अप्रैल) में 50-60 लाख श्रद्धालु सेंकड़ों किलोमीटर दूर से नाचते हुए और देवी माता के भजन, लांगुरिया गाते हुए पदयात्रा और दंडौती करके और नेजा लेकर श्रद्धालु यहां दर्शनों के लिए आते हैं। माता के मन्दिर के पास ही कालीसिल नदी है उसमें स्नान के उपरांत माता के दर्शन किए जाने का नियम है,यह मंदिर देवी दुर्गा के 9 शक्तिपीठों में से एक है। प्रति वर्ष चैत्र नवरात्रों के दौरान चैत्र माह के कृष्ण पक्ष की द्वादशी से शुरू होकर चैत्र [[शुक्ल पक्ष]] की त्रयोदशी-पूर्णिमा तक यहां 17 दिवसीय भव्य मेले का आयोजन किया जाता है। कैलादेवी को समर्पित लांगुरिया गीत यहां प्रसिद्ध है। === श्री अंजनी माता मंदिर === श्री अंजनी माता जी का बाल्यकाल मे श्री हनुमान जी को गोद में लिए हुए यह मंदिर करौली से 5 किलोमीटर पहले हिंडोन रोड पर पाचना नदी के पुल के पास ऊंचे अरावली पर्वत पर स्थित है। यह माना जाता है कि श्री हनुमान जी का जन्म इसी स्थान पर हुआ था इस मंदिर की स्‍थापना 1348 ई.में हुई थी। प्रति वर्ष चैत्र माह में चैत्र नवरात्रों के दौरान कैलादेवी मेले में पदयात्रा करके श्री कैलादेवी माता के दर्शन को जाने वाले सभी लाखों श्रद्धालु पास स्थित पाचना नदी में स्नान करके श्री अंजनी माता और श्री हनुमान जी के दर्शन एवं आशीर्वाद के उपरांत ही श्री कैलादेवी माता के दर्शन के लिए जाते हैं । === श्री महावीरजी मंदिर === [[File:Mahavirji Temple.JPG|thumb|280px|महावीरजी मंदिर]] श्री महावीर जी करौली से 36 किलोमीटर दूर महावीरजी चांदनपुर गांव मे स्थित है। यह मंदिर [[जैन धर्म]] की आस्था का केन्द्र है। इस मन्दिर मे भगवान महावीर की प्रतिमा है, जोकि पद्मासन मे विराजित है। मंदिर के पास हि गम्भीर नदी बहती है। महावीरजी कि प्रतिमा को जमीन से खोद कर प्राप्त किया गया है, जिससे से सम्बन्धित कथा है कि एक ग्वाले की कामधेंनु गायें प्रतिदिन एक टीले पर जा कर अपना सारा दूध उस टीले पर फैला देती थीं। इस घटना से आश्चर्य चकित होकर ग्वाले व गाँव वालो ने उस टीले की खुदाई कि तो वहाँ से महावीरजी कि मूर्ति निकली। यहाँ प्रतिवर्ष महावीर जयंती (चैत्र शुक्ल त्रयोदशी) पर (अप्रैल माह मे) मेले का आयोजन किया जाता है, जो कि पाँच दिनो तक चलता है। मेले के अंतिम दिन रथ यात्रा निकाली जाती है व कई धार्मिक और सांस्कृतिक आयोजन किये जाते हैं। देशभर से हजारों श्रद्धालु इसमे सम्मिलित होने आते हैं। यह मंदिर सांप्रदायिक सदभावना का केंद्र है। === '''चंबल नदी''' === [[चित्र:The history of India, as told by its own historians. The Muhammadan period (IA historyofindiaas00elli 0).pdf|अंगूठाकार|138x138पिक्सेल]] चंबल नदी, करौली जिला मुख्यालय से लगभग 45 किलोमीटर दूर, तथा मंडरायल उपखंड से करीब 5 किलोमीटर दूर स्थित है। इसके राजघाट पर पुल निर्माण कार्य जारी है। इससे पहले यहां प्रतिबर्ष अस्थाई तैरता हुआ पुल बनाया जाता रहा है, जिसे मानूसन के दौरान हटा लिया जाता है। निकट ही रहूंघाट नामक स्थान है, जो भ्रमण योग्य है। === मंडरायल किला === मंडरायल किला, मंडरायल उपखंड का एक महत्वपूर्ण दर्शनीय स्थल है। वर्तमान में देखभाल और सार संभाल के अभाव के चलते यह क्षतिग्रस्त हो रहा है। == प्रमुख बांध == === पांचना बांध === [[चित्र:Panchana dam1.jpg|thumb|280px|पांचना बांध]] पांचना बांध करौली जिला मुख्यालय से ३ किमी दूर स्थित है। यह राजस्थान का एकमात्र मिट्टी से बना बांध है। यह करौली जिले का सबसे बड़ा बांध है जो पांच नदियों के (बरखेडा,भद्रावती,अटा,मांची,भैंसावट) के संगम पर स्थित है। इस बांध से एक नदी , जिसे गंभीर नदी के नाम से जाना जाता है, निकलती है। इस बांध पर करौली –हिंडोन मार्ग पर एक पुल बना हुआ है जिसे अंजनी का पुल के नाम से जाना जाता है क्योकि इस पुल के समीप पहाड़ी पर अंजनी माता का मंदिर है। ===मामचारी बांध=== मामचारी बांध जिला करौली मुख्यालय से 10 किमी और कैलादेवी से 12 किमी दूर मामचारी गाँव में स्थित है I यह बांध पहाड़ो के बीच में बनाया गया है और की पल मिट्टी से बनी हुई है I बांध में मछली पालन भी होता है I बरसात के दिनों में लोग मामचारी बांध पर पिकनिक मनाने और घुमने के लिए जाते है I इसमें पानी किसी नदी से नहीं आकर पहाड़ो से बहकर आता है I ===रानी का बांध === यह बांध करौली के मासलपुर कस्बे के पास नारायणा [[पंचायत|ग्राम पंचायत]] में स्थित है जो अभी पिछले साल 2016 में हुई भारी बरसात के कारण टूट चूका था I इसकी दुरी करौली जिला मुख्यालय से लगभग 35 किमी है I इस बांध में बरसात के मोसम में भरे पानी का उपयोग गर्मियों के मौसम में पशुओ को पीने के लिये काम में आता है I डांग क्षेत्र होने के कारण पत्थर होने की वजह से गर्मियों में पशुओ के लिये काफी उपयोगी साबित होता है I == करौली उपखंड == करौली उपखंड करौली जिले के मध्य स्थित उपखंड है I यह उपखंड जिला मुख्यालय भी है I यह उपखंड रेलवे लाइन रहित है लेकिन गंगापुर से करौली होते हुए धोलपुर रेलवे लाइन के लिए सर्वे हो चूका है अतः यहाँ रेलवे की सुविधा भी उपलब्ध होने के आसार है I इसके बीच से धोलपुर से लालसोट तक जाने वाला राष्ट्रिय राजमार्ग 11B सड़क मार्ग गुजरता है जो आगे जाकर राष्ट्रिय राजमार्ग-11 में मिलता है I इस उपखंड में 46 ग्राम पंचायत है और यह 6 तहसील करौली और 1)मासलपुर 2)sapotra 3)todabhim 4)Hindaun city 5)madraal 6)nadoti में विभाजित है I इस उपखंड में एक सामान्य चिकित्सालय और एक सिटी डिस्पेंसरी भी स्थित है I शिक्षा के लिए एक राजकीय उच्च माध्यमिक विधालय और एक राजकीय महाविधालय और काफी सारे निजी विधालय और महाविधालय है I इस उपखंड को रोडवेज बस डिपो की सोगात अभी मिली है I === उपखंड की ग्राम पंचायते === करौली उपखंड में 46 ग्राम पंचायत है I जो कि करौली उपखंड मुख्यालय से 60 किमी तक की दुरी में फैली हुई है जिनके नाम निम्न है: {| class="wikitable" |+ |- ! क्र.सं. !! ग्राम पंचायत का नाम !! उपखंड मुख्यालय से दुरी |- | 1 || अतेवा || 16.3 किमी |- | 2 || बीजलपुर || 17 किमी |- | 3 || भाँवली || 31 किमी |- | 4 || चैनपुर बर्रिया || 23.2 किमी |- | 5 || चैनपुर गाधोली || 15.5 किमी |- | 6 || डांडा || 58.1 किमी |- | 7 || फतेहपुर || 22.7 किमी |- | 8 || गैरई || 31.8 किमी |- | 9 || गुनेसरा || 9.6 किमी |- | 10 || गुडला || 9.8 किमी |- | 11 || गुवरेडा || 26.1 किमी |- | 12 || हरनगर || 15 किमी |- | 13 || जहांगीरपुर || 17.1 किमी |- | 14 || जमूरा || 45.2 किमी |- | 15 || कैलादेवी || 22.7 किमी |- | 16 || करसाई || 11.9 किमी |- | 17 || काशीपुरा || 26.1 किमी |- | 18 || खेडिया || 23.1 किमी |- | 19 || खोहरी || 21.5 किमी |- | 20 || खुबनगर || 17.7 किमी |- | 21 || खुंडा || 43.6 किमी |- | 22 || कोंडर || 9.6 किमी |- | 23 || कोटा मामचारी || 12.1 किमी |- | 24 || कोटा छाबर || 16.8 किमी |- | 25 || लोहर्रा || 25.6 किमी |- | 26 || महोली || 21.3 किमी |- | 27 || मामचारी || 9.8 किमी |- | 28 || मांची || 9.1 किमी |- | 29 || मासलपुर || 30.7 किमी |- | 30 || नारायणा || 30.5 किमी |- | 31 || परीता || 20.1 किमी |- | 32 || पिपरानी || 50.2 किमी |- | 33 || रघुवंशी || 13.9 किमी |- | 34 || राजौर || 15.4 किमी |- | 35 || रामपुर || 8.0 किमी |- | 36 || रतियापुरा || 19.8 किमी |- | 37 || रोंडकला || 15.6 किमी |- | 38 || रूधपुरा || 35.8 किमी |- | 39 || सांयपुर || 11.5 किमी |- | 40 || ससेडी || 11.3 किमी |- | 41 || सीलोती || 31.1 किमी |- | 42 || सेमरदा || 28 किमी |- | 43 || सेंगरपुरा || 15.8 किमी |- | 44 || कंचनपुर || 36.7 किमी |- | 45 || तुलसीपुरा || 12.9 किमी |- | 46 || कैलादेवी || 22.7 किमी |} == शैक्षणिक संस्थान == करौली उपखंड शिक्षा के क्षेत्र में सरकारी एवं निजी शैक्षणिक संस्थान स्थित है जो शिक्षा के क्षेत्र में अपना कर्तव्य बखूबी निभा रहे है I करौली में स्कूली शिक्षा,कॉलेज शिक्षा,तकनिकी शिक्षा आदि के संस्थान स्थित है I करौली के कुछ मुख्य शिक्षण संस्थान निम्न है- === करौली के सरकारी शिक्षण संस्थान === * राजकीय स्नातकोत्तर महाविधालय * राजकीय कन्या महाविधालय * राजकीय ओधोगिक प्रशिक्षण महाविधालय * राजकीय उच्च माध्यमिक विधालय * राजकीय कन्या उच्च माध्यमिक विधालय इनके अलावा बड़ी ग्राम पंचायत स्तर पर उच्च माध्यमिक विधालय और जहा उच्च माध्यमिक विधालय नहीं है वहां माध्यमिक विधालय है I,इसके अलावा ग्राम स्तर पर उच्च प्राथमिक विधालय,प्राथमिक विधालय भी स्थित है I === करौली के निजी शिक्षण संसथान === करौली उपखंड में राजकीय शैक्षणिक संस्थाओ के अलावा निजी शिक्षण संसथान भी संचालित है जो शिक्षा के क्षेत्र में अपना वर्चस्व बनाये हुए है I निजी शिक्षण संस्थानों में विधालयो के साथ साथ महाविधालय भी शामिल है I निजी शिक्षण संस्थानों में वीणा मेमोरियल करौली उपखंड का बड़ा समूह है I कुछ निजी शैक्षणिक संसथान निम्न है * वीणा मेमोरियल कॉलेज * वीणा मेमोरियल शिक्षक प्रशिक्षण महाविधालय * वीणा मेमोरियल पशुधन सहायक महाविधालय * वीणा मेमोरियल पॉलिटेक्निक महाविधालय * मंगलम् भारती आदर्श माध्यमिक विद्यालय, * कैलादेवी * वीणा मेमोरियल पब्लिक स्कूल * महात्मा ज्योतिबा फूले उच्च माध्यमिक विधालय * शिवा एकेडमी स्कूल * लोकहितकारी उच्च माध्यमिक विधालय * बाल भारती उच्च माध्यमिक विधालय * ज्ञानधारा उच्च माध्यमिक विधालय * सरस्वती उच्च माध्यमिक विद्यालय, कैलादेवी इसके अतिरिक्त करौली उपखंड के कैलादेवी और मासलपुर कस्बो में भी निजी शिक्षण संसथान संचालित है I अतः करौली उपखंड में निजी शिक्षण संस्थान भी अच्छी तरह अपना काम कर रहे है I == आवागमन == === हवाई मार्ग === नजदीकी हवाई अड्डा [[जयपुर अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|जयपुर विमानक्षेत्र]] यहां से 160 किलोमीटर दूर है। === रेल मार्ग === नजदीकी रेलहेड हिण्डौन सिटी रेलवे स्टेशन, दिल्‍ली और मुंबई से गोल्‍डन टैंपल मेल और पश्चिम एक्‍सप्रैस से जुड़ा हुआ है। === सड़क मार्ग === करौली महुवा से केवल 64 किलोमीटर दूर है और आगरा और जयपुर को जोड़ने वाले [[राष्ट्रीय राजमार्ग 23 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 23]] पर स्थित है। == खरीदारी == करौली में चमड़े की जूतियां, चांदी के गहने और स्‍टील का सामान बहुत मशहूर है। इन्‍हें खरीदने के लिए सिटी पेलेस के पास के बाजार में जा सकते हैं। इसके अलावा मिट्टी से बनी भगवान की मूर्तियां और दूध की मिठाइयां भी लोगों का खूब पसंद आती हैं। इस बाजार में कोई बड़ा सामान मिलना मुश्किल है लेकिन स्‍थानीय लोगों द्वारा बनाए जाने वाली लाख और कांच की चूडि़यां खरीदी जा सकती हैं। लकड़ी के खिलौने सैलानियों को लुभाते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[करौली ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:करौली ज़िला]] [[श्रेणी:करौली ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:करौली|*]] aepc08uz5c1cgv6jvkhyudrxkq9ub28 वार्ता:हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार 1 74753 6628041 6625127 2026-10-10T13:24:42Z Achim55 110657 Restored revision 2579673 by [[Special:Contributions/संजीव कुमार|संजीव कुमार]] ([[en:w:User:BrandonXLF/Restorer|Restorer]]) 6628041 wikitext text/x-wiki {{वार्ता_शीर्षक}} 8x0wfd2qdxylcvto5g0t29nf8qntg05 टांडा जलप्रपात 0 75811 6628439 5240004 2026-10-11T10:23:09Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628439 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} '''टांडा जलप्रपाल''' [[मिर्ज़ापुर|मिर्जापुर]] शहर से लगभग 7 मील की दूरी पर स्थित है। टंडा जलप्रपात से कुछ दूरी पर खजूरी बांध और विन्ध्याम झरना भी स्थित है। विन्ध्याम झरना वन विभाग के प्रमुख पर्यटन स्थलों में से हैं। झरने के पास ही पार्क और वन विहार का निर्माण भी किया गया है। प्राकृतिक सुंदरता का अनुभव करने के लिए काफी संख्या में पर्यटक इस जगह पर आते हैं। {{भारत के प्रपात}} [श्रेणी:भारत के जल प्रपात|उत्तर प्रदेश] [श्रेणी:मिर्जापुर जिले के पर्यटन स्थल] 7cbrqrfo1ksvk990gtjsosq22yeeoof भोपाल शताब्दी एक्स्प्रेस २००२ 0 76641 6628191 6608151 2026-10-11T01:30:12Z NguoiDungKhongDinhDanh 641769 [[Special:Contributions/~2026-47221-66|~2026-47221-66]] ([[User talk:~2026-47221-66|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 4782203 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Bhopalshatabdi.jpg|thumb|भोपाल शताब्दी एक्सप्रेस]] ''' भोपाल शताब्दी एक्स्प्रेस ''' (ट्रेन संख्या:१२२०१ व १२००२) [[भारतीय रेल]] की एक [[शताब्दी एक्स्प्रेस]] ट्रेन है। यह [[नई दिल्ली रेलवे स्टेशन]] (स्टेशन कोड: NDLS) से आरंभ होती है। यहां से यह सप्ताह में गुरुवार के दिन सुबह ०६:१५ बजे चलकर [[भोपाल जंक्शन रेलवे स्टेशन]] (स्टेशन कोड: BPL) पर ०२:०५ बजे पहुंचती है। इसकी यात्रा अवधि ७ घंटे ५० मिनट है।<ref>{{cite news | url = http://inhome.rediff.com/money/2006/feb/15train.htm | title = India's fastest train flagged off | publisher = rediff.com | date = 2006-02-15 | accessdate = 2012-03-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120831134328/http://inhome.rediff.com/money/2006/feb/15train.htm | archive-date = 31 अगस्त 2012 | url-status = live }}</ref> == सन्दर्भ == <references/> {{शताब्दी एक्स्प्रेस}} {{भारतीय रेल}} [[श्रेणी:शताब्दी एक्स्प्रेस]] tvyot0wattg3kxo2s1wq0uerg78g77p भारतीय रेलवे के ज़ोन और मंडल 0 77116 6628190 6607637 2026-10-11T01:30:09Z NguoiDungKhongDinhDanh 641769 [[Special:Contributions/~2026-47155-63|~2026-47155-63]] ([[User talk:~2026-47155-63|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:2401:4900:5F2A:175F:84FF:80F:6E29:4B99|2401:4900:5F2A:175F:84FF:80F:6E29:4B99]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6328099 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Railway network map of India - Schematic.svg|thumb|200px|[[भारतीय रेल]] के ज़ोन एवं मंडलों का विस्तृत मानचित्र]] '''[[भारतीय रेल]]''' 18 ज़ोन में बंटी हुई है। परन्तु 2022 को रेलवे मंडलो का विस्तार किया गया इससे अब भारत में रेलवे मंडल की संख्या 17 से बढ़कर 18 हो गई हैं। प्रत्येक क्षेत्र में कई मंडल हैं। ये मंडल पूरे भारत में फैले हुए हैं। इनकी सूची इस प्रकार है:- {| class="wikitable sortable" |+ उपलब्ध भारतीय रेलवे ज़ोन की सूची ! rowspan="2"|क्र. ! rowspan="2"|रेलवे ज़ोन ! rowspan="2"|कोड ! rowspan="2"|ज़ोन मुख्यालय ! colspan="4" ! |संचालन सांख्यिकी<ref name="irData2011-12">{{cite web |url=https://data.gov.in/catalog/all-india-and-zone-wise-passengers-goods-carried-and-earnings-derived-railways |title=All India and Zone-wise Passengers / Goods Carried And Earnings Derived By Railways |date=2015 |accessdate=2017-04-18 |work=report |publisher=Government of India |format=xls |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170419201056/https://data.gov.in/catalog/all-india-and-zone-wise-passengers-goods-carried-and-earnings-derived-railways |archivedate=19 अप्रैल 2017 }}</ref><small>([[वित्त वर्ष]] 2011-12 में)</small> !! rowspan="2"|रेलवे मंडल |- ! data-sort-type="numeric"|मार्ग की लंबाई<br /><small>(किमी)</small> ! स्टेशनों की संख्या!! data-sort-type="numeric" |राजस्व !! data-sort-type="numeric"|यात्री आवागमन<br /><small>(मिलियन)</small> |- |1 || [[मध्य रेल (भारत)|मध्य रेलवे]] || style="text-align:center;"|म.रे. || [[छत्रपति शिवाजी महाराज टर्मिनस|मुम्बई टर्मिनस]] || style="text-align:right;"|3,905 |612|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|75447|m}} || style="text-align:right;"|1,675 || [[मुंबई सीआर रेलवे मंडल|मुंबई]],<ref>{{cite web |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,1191,1192 |title=Mumbai Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=मध्य रेलवे |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140406183946/http://www.cr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,1191,1192 |archivedate=6 अप्रैल 2014 }}</ref> [[भुसावल रेलवे मंडल|भुसावल]],<ref>{{cite web |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,1191,1193 |title=Bhusawal Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=मध्य रेलवे |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140405142007/http://www.cr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,1191,1193 |archivedate=5 अप्रैल 2014 }}</ref> [[पुणे रेलवे मंडल|पुणे]],<ref>{{cite web |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,1191,1195 |title=Pune Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=मध्य रेलवे |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140324213439/http://www.cr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,1191,1195 |archivedate=24 मार्च 2014 }}</ref> [[सोलापुर रेलवे मंडल|सोलापुर]],<ref>{{cite web |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,1191,1197 |title=Solapur Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=मध्य रेलवे |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140427045601/http://cr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,1191,1197 |archivedate=27 अप्रैल 2014 }}</ref> [[नागपुर रेलवे मंडल|नागपुर]]<ref>{{cite web |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,1191,1196 |title=Nagpur Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=मध्य रेलवे |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140406053126/http://www.cr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,1191,1196 |archivedate=6 अप्रैल 2014 }}</ref> |- |2 || [[उत्तर रेलवे (भारत)|उत्तर रेलवे]] || style="text-align:center;" |उ.रे. || दिल्ली || style="text-align:right;" |6,968 |1142|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|89246|m}} || style="text-align:right;" |685 || [[:Category:Delhi railway division|Delhi]],<ref>{{cite web |url=http://www.nr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,314,315 |title=Delhi Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=उत्तर रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140507033025/http://www.nr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,314,315 |archivedate=7 May 2014 }}</ref> [[अंबाला रेलवे मंडल|अंबाला]],<ref>{{cite web |url=http://www.nr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,314,319 |title=Ambala Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=उत्तर रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140418160819/http://www.nr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,314,319 |archivedate=18 अप्रैल 2014 }}</ref> [[फिरोजपुर रेलवे मंडल|फिरोजपुर]],<ref>{{cite web |url=http://www.nr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,314,318 |title=Firozpur Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=उत्तर रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140224193823/http://www.nr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,314,318 |archivedate=24 फरवरी 2014 }}</ref> [[लखनऊ (उरे) रेलवे मंडल|लखनऊ उरे]],<ref>{{cite web |url=http://www.nr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,314,316 |title=Lucknow Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=उत्तर रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140529183258/http://nr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,314,316 |archivedate=29 May 2014 }}</ref> [[मुरादाबाद रेलवे मंडल|मुरादाबाद]]<ref>{{cite web |url=http://www.nr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,314,317 |title=Moradabad Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=उत्तर रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140419190205/http://www.nr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,314,317 |archivedate=19 अप्रैल 2014 }}</ref> |- |3 || [[पूर्वोत्तर रेलवे (भारत)|पूर्वोत्तर रेलवे]] || style="text-align:center;" |उपूरे || [[गोरखपुर]] || style="text-align:right;" |3,667 |537|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|17667|m}} || style="text-align:right;" |250 || [[इज्जत नगर रेलवे मंडल|इज्जत नगर]],<ref>{{cite web |url=http://www.ner.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |title=Izzatnagar Railway Division |accessdate=13 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्वोत्तर सीमान्त रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151205205708/http://www.ner.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0%2C1%2C283 |archivedate=5 December 2015 }}</ref> [[लखनऊ उपूरे रेलवे मंडल|लखनऊ उपूरे]],<ref>{{cite web |url=http://www.ner.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |title=Lucknow Railway Division |accessdate=13 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्वोत्तर सीमान्त रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151205205708/http://www.ner.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0%2C1%2C283 |archivedate=5 December 2015 }}</ref> [[वाराणासी रेलवे मंडल|वाराणासी]]<ref>{{cite web|url=http://www.ner.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,338,637 |title=Varanasi Railway Division |accessdate=13 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्वोत्तर सीमान्त रेलवे ज़ोन |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109151138/http://www.ner.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0%2C6%2C338%2C637 |archivedate= 9 जनवरी 2014 }}</ref> |- |4 || [[पूर्वोत्तर सीमान्त रेलवे|पूर्वोत्तर सीमांत रेलवे]] || style="text-align:center;" |उसीरे || [[गुवाहाटी]] || style="text-align:right;" |3,948 |753|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|21079|m}} || style="text-align:right;" |88 || [[अलीपुरद्वार रेलवे मंडल|अलीपुरद्वार]], [[कटिहार रेलवे मंडल|कटिहार]], [[रंगिया रेलवे मंडल|रंगिया]], [[लामडिंग रेलवे मंडल|लामडिंग]], [[तिनसुकिया रेलवे मंडल|तिनसुकिया]]<ref>{{cite web |url=http://www.nfr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,444 |title=Northeast Frontier Railway Division |accessdate=14 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्वोत्तर सीमान्त रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160103114849/http://www.nfr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,444 |archivedate=3 जनवरी 2016 }}</ref> |- |5 || [[पूर्व रेलवे (भारत)|पूर्व रेलवे]] || style="text-align:center;"|पूरे ||[[पूर्व रेलवे (भारत)|फेयरली प्लेस]], [[कोलकाता]]|| style="text-align:right;" |2,414 |576|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|37254|m}} || style="text-align:right;"|1,173 || [[हावड़ा रेलवे मंडल|हावड़ा]],<ref>{{cite web |url=http://www.er.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,441 |title=Howrah Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्व रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160124160121/http://www.er.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,441 |archivedate=24 जनवरी 2016 }}</ref> [[सियालदेह रेलवे मंडल|सियालदेह]],<ref>{{cite web |url=http://www.er.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,442 |title=Sealdah Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्व रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303105619/http://er.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,442 |archivedate=3 मार्च 2016 }}</ref> [[आसनसोल रेलवे मंडल|आसनसोल]],<ref>{{cite web |url=http://www.er.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,443 |title=Asansol Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्व रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160128161804/http://www.er.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,443 |archivedate=28 जनवरी 2016 }}</ref> [[माल्दा रेलवे मंडल|माल्दा]] <ref>{{cite web |url=http://www.er.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,444 |title=Malda Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्व रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160124133944/http://www.er.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,444 |archivedate=24 जनवरी 2016 }}</ref> |- |6 || [[दक्षिणपूर्व रेलवे (भारत)|दक्षिणपूर्व रेलवे]] || style="text-align:center;" |दपूरे ||गार्डन रीच,[[कोलकाता]]|| style="text-align:right;" |2,631 |353|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|73721|m}} || style="text-align:right;" |263 || [[आद्रा रेलवे मंडल|आद्रा]],<ref>{{cite web |url=http://www.ser.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,399 |title=Adra Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिणपूर्व रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140213092024/http://www.ser.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,399 |archivedate=13 फरवरी 2014 }}</ref> [[चक्रधरपुर रेलवे मंडल|चक्रधरपुर]],<ref>{{cite web |url=http://www.ser.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,400 |title=Chakradharpur Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिणपूर्व रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131130084251/http://www.ser.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,400 |archivedate=30 November 2013 }}</ref> [[खड़गपुर रेलवे मंडल|खड़गपुर]],<ref>{{cite web |url=http://www.ser.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,401 |title=Adra Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिणपूर्व रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131122163051/http://www.ser.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,401 |archivedate=22 November 2013 }}</ref> [[रांची रेलवे मंडल|रांची]]<ref>{{cite web |url=http://www.ser.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,403 |title=Adra Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिणपूर्व रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140213085040/http://www.ser.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,403 |archivedate=13 फरवरी 2014 }}</ref> |- |7 || [[दक्षिण मध्य रेलवे]]<ref name="scr">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/south-coast-railway-could-be-the-new-railway-zone-for-ap/article22724847.ece|title=South Coast Railway could be the new railway zone for AP|last=Geetanath|first=V.|date=2018-02-12|work=The Hindu|access-date=2019-05-20|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> || style="text-align:center;" |दमरे || [[सिकंदराबाद जंक्शन रेलवे स्टेशन|सिकंदराबाद]] || style="text-align:right;" |3,127 |883|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|89114|m}} || style="text-align:right;" |378 || [[सिकंदराबाद रेलवे मंडल|सिकंदराबाद]], [[हैदराबाद रेलवे मंडल|हैदराबाद]], [[नांदेड रेलवे मंडल|नांदेड]] |- |8 || [[दक्षिण रेलवे (भारत)|दक्षिण रेलवे]] || style="text-align:center;" |दरे || [[चेन्नई सेंट्रल रेलवे स्टेशन|चेन्नई सेंट्रल]] || style="text-align:right;" |5,079 |890|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|81820|m}} || style="text-align:right;" |406 || [[चेन्नई रेलवे मंडल|चेन्नई]],<ref>{{cite web |url=http://www.sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,579,580 |title=Chennai Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिण रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140325083956/http://www.sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,579,580 |archivedate=25 मार्च 2014 }}</ref> [[तिरुचिरापल्ली रेलवे मंडल|तिरुचिरापल्ली]],<ref>{{cite web |url=http://www.sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,579,582 |title=Tiruchirappalli Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिण रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140531132711/http://www.sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0%2C1%2C263%2C579%2C582 |archivedate=31 May 2014 }}</ref> [[मदुरई रेलवे मंडल|मदुरई]],<ref>{{cite web |url=http://www.sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,579,581 |title=Madurai Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिण रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140323093916/http://www.sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,579,581 |archivedate=23 मार्च 2014 }}</ref> [[पलक्कड रेलवे मंडल|पलक्कड]],<ref>{{cite web |url=http://www.sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,579,583 |title=Palakkad Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिण रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140325084213/http://www.sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,579,583 |archivedate=25 मार्च 2014 }}</ref> [[सलेम रेलवे मंडल|सलेम]],<ref>{{cite web |url=http://www.sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,579,585 |title=Salem रेलवे मंडल |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिण रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140323093920/http://www.sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,579,585 |archivedate=23 मार्च 2014 }}</ref> [[तिरुवनन्तपुरम रेलवे मंडल|तिरुवनन्तपुरम]]<ref>{{cite web |url=http://www.sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,579,584 |title=Thiruvananthapuram Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिण रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407222136/http://www.sr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,579,584 |archivedate=7 अप्रैल 2014 }}</ref> |- |9 || [[पश्चिम रेलवे (भारत)|पश्चिम रेलवे]] || style="text-align:center;" |परे || [[मुम्बई]] ([[चर्चगेट रेलवे स्टेशन|चर्चगेट]]) || style="text-align:right;" |6,182 |1046|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|82167|m}} || style="text-align:right;" |1,654 || [[मुंबई परे रेलवे मंडल|मुंबई परे]],<ref>{{cite web |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,1191,1192 |title=Mumbai WR Railway Division |accessdate=18 जनवरी 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पश्चिम रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140205054552/http://www.cr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,1191,1192 |archivedate=5 फरवरी 2014 }}</ref> [[रतलाम रेलवे मंडल|रतलाम]],<ref>{{cite web |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,5,575 |title=Ratlam Railway Division |accessdate=18 जनवरी 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पश्चिम रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140323092719/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,5,575 |archivedate=23 मार्च 2014 }}</ref> [[अहमदाबाद रेलवे मंडल|अहमदाबाद]], [[राजकोट रेलवे मंडल|राजकोट]],<ref>{{cite web |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,5,576 |title=Rajkot Railway Division |accessdate=18 जनवरी 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पश्चिम रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140323092723/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,5,576 |archivedate=23 मार्च 2014 }}</ref> [[भावनगर रेलवे मंडल|भावनगर]],<ref>{{cite web |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,5,577 |title=Bhavnagar Railway Division |accessdate=18 जनवरी 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पश्चिम रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140323094220/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,5,577 |archivedate=23 मार्च 2014 }}</ref> [[वडोदरा रेलवे मंडल|वडोदरा]]<ref>{{cite web |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,5,573 |title=Vadodara Railway Division |accessdate=18 जनवरी 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पश्चिम रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140323094215/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,5,573 |archivedate=23 मार्च 2014 }}</ref> |- |10 || [[दक्षिण पश्चिम रेलवे]] || style="text-align:center;" |दपरे || [[हुबली]] || style="text-align:right;" |3,177 |456|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|26384|m}} || style="text-align:right;" |181 || [[हुबली रेलवे मंडल|हुबली]],<ref>{{cite web |url=http://www.swr.indianrailways.gov.in//view_section.jsp?id=0,1,261,272 |title=Hubballi Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिण पश्चिम रेलवे |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170510103822/http://www.swr.indianrailways.gov.in//view_section.jsp?id=0,1,261,272 |archivedate=10 May 2017 }}</ref> [[बंगलौर रेलवे मंडल|बंगलुरु]],<ref>{{cite web |url=http://www.swr.indianrailways.gov.in//view_section.jsp?id=0,1,261,293 |title=Bangalore Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिण पश्चिम रेलवे |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719085622/http://www.swr.indianrailways.gov.in//view_section.jsp?id=0,1,261,293 |archivedate=19 July 2014 }}</ref> [[मैसूर रेलवे मंडल|मैसूर]],<ref>{{cite web |url=http://www.swr.indianrailways.gov.in//view_section.jsp?id=0,1,261,371 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140719083208/http://www.swr.indianrailways.gov.in//view_section.jsp?id=0,1,261,371 |date=19 जुलाई 2014 }} |title=Mysore Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिण पश्चिम रेलवे |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719083208/http://www.swr.indianrailways.gov.in//view_section.jsp?id=0,1,261,371</ref> |- |11 || [[उत्तर पश्चिम रेलवे]] || style="text-align:center;" |उपरे || [[जयपुर]] || style="text-align:right;" |5,459 |663|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|36240|m}} || style="text-align:right;" |157 || [[जयपुर रेलवे मंडल|जयपुर]],<ref>{{cite web |url=http://www.nwr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,360 |title=Jaipur Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पश्चिम मध्य रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302031947/http://www.nwr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,360 |archivedate=2 मार्च 2014 }}</ref> [[अज़मेर रेलवे मंडल|अज़मेर]],<ref>{{cite web |url=http://www.nwr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,353 |title=Ajmer Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पश्चिम मध्य रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114150119/http://www.nwr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,353 |archivedate=14 जनवरी 2016 }}</ref> [[बीकानेर रेलवे मंडल|बीकानेर]],<ref>{{cite web |url=http://www.nwr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,354 |title=Bikaner Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पश्चिम मध्य रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114150123/http://www.nwr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,354 |archivedate=14 जनवरी 2016 }}</ref> [[जोधपुर रेलवे मंडल|जोधपुर]] <ref>{{cite web |url=http://www.nwr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,355 |title=Jodhpur Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पश्चिम मध्य रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160103152251/http://www.nwr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,355 |archivedate=3 जनवरी 2016 }}</ref> |- |12 || [[पश्चिम मध्य रेलवे]] || style="text-align:center;" |पमरे || [[जबलपुर]] || style="text-align:right;" |2,965 |372|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|65135|m}} || style="text-align:right;" |138 || [[जबलपुर रेलवे मंडल|जबलपुर]],<ref>{{cite web |url=http://www.wcr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,635 |title=Jabalpur Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पश्चिम मध्य रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160325132926/http://www.wcr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,635 |archivedate=25 मार्च 2016 }}</ref> [[भोपाल रेलवे मंडल|भोपाल]],<ref>{{cite web |url=http://www.wcr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,792 |title=Bhopal Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पश्चिम मध्य रेलवे ज़ोन |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150715183539/http://www.wcr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0%2C1%2C291%2C792 |archivedate=15 July 2015 }}</ref> [[कोटा रेलवे मंडल|कोटा]]<ref>{{cite web |url=http://www.wcr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,634 |title=Kota Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पश्चिम मध्य रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160112051747/http://www.wcr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,634 |archivedate=12 जनवरी 2016 }}</ref> |- |13 || [[उत्तर मध्य रेलवे (भारत)|उत्तर मध्य रेलवे]] || style="text-align:center;" |उमरे || [[इलाहाबाद]] || style="text-align:right;" |3,151 |435|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|87796|m}} || style="text-align:right;" |182 || [[इलाहाबाद रेलवे मंडल|इलाहाबाद]],<ref>{{cite web |url=http://www.ncr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,396,403 |title=Allahabad Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=उत्तर मध्य रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318062507/http://ncr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,396,403 |archivedate=18 मार्च 2014 }}</ref> [[आगरा रेलवे मंडल|आगरा]],<ref>{{cite web |url=http://www.ncr.indianrailways.gov.in//view_section.jsp?lang=0&id=0,1,396,402 |title=Agra Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=उत्तर मध्य रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160221100248/http://www.ncr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,396,402 |archivedate=21 फरवरी 2016 }}</ref> [[झांसी रेलवे मंडल|झांसी]] <ref>{{cite web |url=http://www.ncr.indianrailways.gov.in//view_section.jsp?lang=0&id=0,1,396,404 |title=Jhansi Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=उत्तर मध्य रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160207013357/http://www.ncr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,396,404 |archivedate=7 फरवरी 2016 }}</ref> |- |14 || [[दक्षिणपूर्व मध्य रेलवे]] || style="text-align:center;" |दपूमरे || [[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] || style="text-align:right;" |2,447 |358|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|63402|m}} || style="text-align:right;" |126 || [[बिलासपुर रेलवे मंडल|बिलासपुर]],<ref>{{cite web |url=http://secr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,353 |title=Bilaspur Railway Division |accessdate=18 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिणपूर्व मध्य रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120003818/http://www.secr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,353 |archivedate=20 जनवरी 2016 }}</ref> [[रायपुर रेलवे मंडल|रायपुर]],<ref>{{cite web |url=http://secr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,354 |title=Raipur Railway Division |accessdate=18 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिणपूर्व मध्य रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120011816/http://www.secr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,354 |archivedate=20 जनवरी 2016 }}</ref> [[नागपुर दपूम रेलवे मंडल|नागपुर दपूम]]<ref>{{cite web |url=http://secr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,358 |title=Nagpur SEC Railway Division |accessdate=18 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=दक्षिणपूर्व मध्य रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120000805/http://www.secr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,291,358 |archivedate=20 जनवरी 2016 }}</ref> |- |15 || [[पूर्व तटीय रेलवे|पूर्व तटीय रेलेवे]] || style="text-align:center;"|पूतरे || [[भुवनेश्वर]] || style="text-align:right;"|2,204 |342|| style="text-align:right;" |{{INRConvert|87884|m}} || style="text-align:right;"|86 || [[खुर्दा रोड रेलवे मंडल|खुर्दा रोड]],<ref>{{cite web |url=http://www.eastcoastrail.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,467 |title=Khurda Road Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्व तटीय रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303190808/http://eastcoastrail.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,467 |archivedate=3 मार्च 2016 }}</ref> [[सम्भलपुर रेलवे मंडल|सम्भलपुर]],<ref>{{cite web |url=http://www.eastcoastrail.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,335 |title=Sambalpur Railway Division |accessdate=19 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्व तटीय रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115142609/http://eastcoastrail.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,335 |archivedate=15 जनवरी 2016 }}</ref> [[रायगड़ा]] <ref name=":0">{{cite web |url=http://www.eastcoastrail.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,338 |title=Waltair Railway Division |accessdate=29 May 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्व तटीय रेलवे ज़ोन |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140522011157/http://www.eastcoastrail.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,338 |archivedate=22 May 2014 }}</ref> |- |16 || [[पूर्वमध्य रेलवे]] || style="text-align:center;"|पूमरे || [[हाजीपुर]] || style="text-align:right;"|3,628 |800 || style="text-align:right;" |{{INRConvert|59386|m}} || style="text-align:right;"|222 || [[दानापुर रेलवे मंडल|दानापुर]],<ref>{{cite web |url=http://www.ecr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,335 |title=Danapur Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्वमध्य रेलवे |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140506030134/http://www.ecr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,335 |archivedate=6 May 2014 }}</ref> [[धनबाद रेलवे मंडल|धनबाद]],<ref>{{cite web |url=http://www.ecr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,385 |title=Dhanbad Railway Division |accessdate=18 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्वमध्य रेलवे |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125040243/http://www.ecr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,385 |archivedate=25 जनवरी 2016 }}</ref> [[मुगलसराय रेलवे मंडल|मुगलसराय]],<ref>{{cite web |url=http://www.ecr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,337 |title=Mughalsari Railway Division |accessdate=18 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्वमध्य रेलवे |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311141433/http://www.ecr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,337 |archivedate=11 मार्च 2016 }}</ref> [[समस्तीपुर रेलवे मंडल|समस्तीपुर]],<ref>{{cite web |url=http://www.ecr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,338 |title=Samastipur Railway Division |accessdate=24 मार्च 2014 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्वमध्य रेलवे |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140108152831/http://www.ecr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,338 |archivedate=8 जनवरी 2014 }}</ref> [[सोनपुर रेलवे मंडल|सोनपुर]]<ref>{{cite web |url=http://www.ecr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,336 |title=Sonpur Railway Division |accessdate=18 जनवरी 2016 |website=रेलवे बोर्ड |publisher=पूर्वमध्य रेलवे |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160124144504/http://www.ecr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,336 |archivedate=24 जनवरी 2016 }}</ref> |- |17 || [[कोलकाता मेट्रो रेल|मेट्रो रेल]] |एमटीपी<ref>{{Cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/OthersRailway.html|title=Indian Railway|website=www.indianrailways.gov.in|access-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024105938/http://www.indianrailways.gov.in/OthersRailway.html|archive-date=24 अक्तूबर 2019|url-status=live}}</ref> |पार्क स्ट्रीट, [[कोलकाता]]<ref>{{cite |url=https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=168812 |access-date=5 October 2019 |title=Railway Zones and Divisions in Country}}</ref> |style="text-align:right;"| 33.02{{efn|only currently operational 31.365 kms are listed, 75.36 kms are under construction, those are not listed}} |30{{efn|currently 26 stations are operational on [[Kolkata Metro Line 1]], while other 51 stations are under construction}} |style="text-align:right;"|{{INRConvert|1648|m}} |style="text-align:right;"|255.5{{efn|This is not accurate data, this is calculated on the basis of daily ridership which is something near to 700,000}} |[[कोलकाता मेट्रो लाइन 1|लाइन 1]], [[कोलकाता मेट्रो लाइन 2|लाइन 2]] |- |18 || [[दक्षिण तटीय रेलवे]]<ref name="scr" /> | style="text-align:center;" |दतरे ||[[विशाखापट्टनम रेलवे स्टेशन|विशाखापट्टनम]] |style="text-align:right;"|3,496 | |style="text-align:right;"|{{INRConvert|130000|m}}{{efn|The route being newly announced it did not show any revenue, the given revenue is projected after its bifurcation}} |style="text-align:right;"| |[[विजयवाड़ा रेलवे मंडल|विजयवाड़ा]], [[गुंटूर रेलवे मंडल|गुंटूर]], [[गुंटाकल रेलवे मंडल|गुंटाकल]], [[वाल्टेयर रेलवे मंडल|विशाखापट्टनम]] |} == विभाग == भारतीय रेल के 15 विभाग है, जो हर ज़ोन और मंडल में मौजूद है: इंजीनियरिंग विभाग मैकेनिकल इंजीनियरिंग विभाग {{*}} Electrical इंजीनियरिंग विभाग (General) {{*}} Electrical इंजीनियरिंग विभाग (Traction Distribution) {{*}} Electrical इंजीनियरिंग विभाग (Operations) {{*}} Signal & Telecommunication इंजीनियरिंग विभाग {{*}} Operating and Traffic (Transportation) विभाग {{*}} व्यावसायिक विभाग {{*}} चिकित्सा विभाग {{*}} सुरक्षा विभाग {{*}} भंडार विभाग {{*}} हिसाब विभाग {{*}} कार्मिक विभाग {{*}} {{*}} प्राबंधिक विभाग == रेलवे मे 5 मंडल है । == ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20130402130639/http://www.indianrailways.gov.in/ भारतीय रेल आधिकारिक जालस्थल] * [https://web.archive.org/web/20131203020525/http://www.trainenquiry.com/ रेलगाड़ियों की अन्य सरकारी सूचना जालस्थल] {{भारतीय रेल}} [[श्रेणी:भारतीय रेलवे के मंडल| ]] [[श्रेणी:भारतीय रेल|ज़ोन और मंडल]] [[श्रेणी:भारतीय रेलवे के ज़ोन| ]] bvvfgcu2pf07xfh3bz1q86d82tz4pe7 गोमती एक्स्प्रेस 0 78691 6628188 6627526 2026-10-11T01:27:28Z NguoiDungKhongDinhDanh 641769 [[Special:Contributions/~2026-54544-28|~2026-54544-28]] ([[User talk:~2026-54544-28|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6624520 wikitext text/x-wiki {{Infobox rail service | name = Gomti Express | image= Gomti Express.jpg | caption = | type = Superfast/Mail Trains in India|Superfast | first = | last = | operator = Northern Railway zone|Northern Railways | ridership = | start = Lucknow Charbagh railway station|Lucknow NR | stops = 14 | end = नई दिल्ली railway station|नई दिल्ली | distance = {{convert|513|km|0|abbr=on}} | journey time = 8 hours 35 minutes as 12419 [[Lucknow Charbagh railway station|Lucknow NR]] [[नई दिल्ली railway station|नई दिल्ली]] '''Gomti Express''', 8 hours 55 minutes as 12420 [[नई दिल्ली railway station|नई दिल्ली]] [[Lucknow Charbagh railway station|Lucknow NR]] '''Gomti Express''' | frequency = Daily | class = AC 1st Class, AC 2 tier, AC Chair Car, 2nd Class seating, General Unreserved | seating = Yes | sleeping = Yes | autorack = | catering = No Dining car|Pantry Car Coach attached | observation = Rake Sharing with 14211 / 12 Agra Cantt नई दिल्ली Intercity Express | entertainment = | baggage = | other facilities= | stock = Standard Indian Railway coaches | gauge = {{RailGauge|1676mm|al=on|allk=on}} | el = | train number = 12419 / 12420 | speed = {{convert|110|km/h|0|abbr=on}} maximum <br/>,{{convert|58.63|km/h|0|abbr=on}}, including halts | map = [[File:Gomti Express (Lucknow - नई दिल्ली) route map.png|290px|Gomti Express (Lucknow - नई दिल्ली) route map]] | map_state = }} ''' गोमती एक्स्प्रेस 2419 ''' [[भारतीय रेल]] द्वारा संचालित एक [[मेल एक्स्प्रेस ट्रेन]] है। यह ट्रेन [[लखनऊ रेलवे स्टेशन]] (स्टेशन कोड:LKO) से 05:25AM बजे छूटती है और [[नई दिल्ली रेलवे स्टेशन]] (स्टेशन कोड:NDLS) पर 02:00PM बजे पहुंचती है। इसकी यात्रा अवधि है 8 घंटे 35 मिनट। 12419/20 लखनऊ नई दिल्ली गोमती एक्सप्रेस भारतीय रेल से की एक सुपरफास्ट एक्सप्रेस ट्रेन है जो लखनऊ से नई दिल्ली के बीच चला करती हैं। यह रेलवे के उत्तरी जोन में पड़ता हैं। जब यह लखनऊ से नई दिल्ली के लिए चलती हैं तब इसका ट्रेन नंबर 12419 होता हैं और विपरीत दिशा में [[नई दिल्ली]] से लखनऊ के बीच चलती हैं तब इसका ट्रेन नंबर 12420 होता हैं। इसका नामकरण गोमती नदी के आधार पर किया गया है जो लखनऊ से होकर बहती है। ==रूटिंग== 12419/20 लखनऊ-नई दिल्ली गोमती एक्सप्रेस लखनऊ एन.आर से शुरू होकर कानपुर सेंट्रल, पनकी, इटावा, टुंडला जंक्शन, खुर्जा जंक्शन, गाजियाबाद से नई दिल्ली तक चलती हैं। ==सेवा== 12419 लखनऊ नई दिल्ली गोमती एक्सप्रेस 8 घंटे 35 मिनट (59.77 किमी / घंटा) में ५१३ किलोमीटर की दूरी को पूरा करती हैं और 12420 नई दिल्ली [[लखनऊ]] गोमती एक्सप्रेस के रूप में 8 घंटे 55 मिनट (57.53 किमी/घंटा) में 513 किलोमीटर की दूरी को पूरा करती हैं। ट्रेन की औसत से ऊपर 55 किमी / घंटा (34 मील प्रति घंटा) से ऊपर है, अत भारतीय रेलवे के नियमों के अनुसार, इसके किराया में सुपरफास्ट का सरचार्ज भी शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.indianrail.gov.in |title=Welcome to Indian Railway Passenger reservation Enquiry |publisher=indianrail.gov.in |accessdate=5 अप्रैल 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601030217/http://www.indianrail.gov.in/ |archive-date=1 जून 2014 |url-status=live }}</ref> ==समय== 12419 लखनऊ नई दिल्ली गोमती एक्सप्रेस 06:00 hrs IST पर प्रतिदिन लखनऊ से खुलती हैं एवं उसी दिन 14:55 बजे नई दिल्ली पहुँचती है।<ref>{{cite web |url=https://www.cleartrip.com/trains/12419 |title=About Gomti Express |publisher=cleartrip.com |accessdate=21-11-2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121173456/https://www.cleartrip.com/trains/12419 |archive-date=21 नवंबर 2016 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| # !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| कोड !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| स्टेशन नाम !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| जोन !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| डिविज़न !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| पड़ाव !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| दूरीt. !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| दिन |- | 1 | LKO | लखनऊ जन. | NR | LKO | 0 | 0 | 1 |- | 2 | ON | उन्नाव जन. | NR | LKO | 2 | 57 | 1 |- | 3 | CNB | कानपूर सेंट्रल | NCR | ALD | 5 | 74 | 1 |- | 4 | PNK | पनकी | NCR | ALD | 2 | 84 | 1 |- | 5 | RURA | रउरा | NCR | ALD | 2 | 117 | 1 |- | 6 | JJK | झींझक | NCR | ALD | 2 | 136 | 1 |- | 7 | PHD | फफूंद | NCR | ALD | 2 | 156 | 1 |- | 8 | ETW | ऐतवाह | NCR | ALD | 2 | 212 | 1 |- | 9 | SKB | शिकोहाबाद जन. | NCR | ALD | 2 | 268 | 1 |- | 10 | FZD | फ़िरोज़ाबाद | NCR | ALD | 2 | 288 | 1 |- | 11 | TDL | टूंडला जन. | NCR | ALD | 3 | 304 | 1 |- | 12 | HRS | हाथरस जन. | NCR | ALD | 2 | 352 | 1 |- | 13 | ALJN | अलीगढ जन. | NCR | ALD | 2 | 382 | 1 |- | 14 | KRJ | खुर्जा जन. | NCR | ALD | 2 | 425 | 1 |- | 15 | GZB | ग़ज़िआबाद जन. | NR | DLI | 2 | 488 | 1 |- | 16 | NDLS | नई डेल्ही | NR | DLI | 0 | 513 | 1 |} 12420 नई दिल्ली लखनऊ गोमती एक्सप्रेस 00:25 पर प्रतिदिन नई दिल्ली से खुलती हैं और उसी दिन 21:25 बजे रात के लखनऊ पहुँचती है। <ref>{{cite web |url=http://etrain.info/in?TRAIN=12420 |title=Gomti Express 12420 |publisher=etrain.info |accessdate=21-11-2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121232044/http://etrain.info/in?TRAIN=12420 |archive-date=21 नवंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| कोड !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| स्टेशन नाम !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| जोन !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| डिविज़न !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| पड़ाव !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| PF !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| दूरी !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"| दिन |- | 1 | NDLS | नई डेल्ही | NR | DLI | 0 | 0 | 1 |- | 2 | GZB | ग़ज़िआबाद जन. | NR | DLI | 13.00 | 13.02 | 2 |- | 3 | KRJ | खुर्जा जन. | NCR | ALD | 13.53 | 13.55 | 2 |- | 4 | ALJN | अलीगढ जन. | NCR | ALD | 14.50 | 14.53 | 3 |- | 5 | HRS | हाथरस जन. | NCR | ALD | 15.15 | 15.17 | 2 |- | 6 | TDL | टूंडला जन. | NCR | ALD | 16.05 | 16.08 | 3 |- | 7 | FZD | फ़िरोज़ाबाद | NCR | ALD | 16.23 | 16.25 | 2 |- | 8 | SKB | शिकोहाबाद जन. | NCR | ALD | 16.42 | 16.44 | 2 |- | 9 | ETW | ऐतवाह | NCR | ALD | 17.19 | 17.21 | 2 |- | 10 | PHD | फफूंद | NCR | ALD | 18.01 | 18.03 | 2 |- | 11 | JJK | झींझक | NCR | ALD | 18.19 | 18.21 | 2 |- | 12 | RURA | रउरा | NCR | ALD | 18.38 | 18.40 | 2 |- | 13 | PNK | पनकी | NCR | ALD | 19.23 | 19.25 | 2 |- | 14 | CNB | कानपूर सेंट्रल | NCR | ALD | 19.50 | 19.55 | 5 |- | 15 | ON | उन्नाव जन. | NR | LKO | 20.17 | 20.19 | 2 |- | 16 | LKO | लखनऊ जन. | NR | LKO | 21.25 | लास्ट | 0 |} == सन्दर्भ == {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * https://web.archive.org/web/20160910032856/http://www.newindianexpress.com/nation/Railways-cuts-booking-period-to-60-days/2013/04/26/article1562167.ece * http://news.oneindia.in/2008/04/20/bomb-presence-info-in-gomti-express-turns-hoax-1208693002.html {{Webarchive|url=https://archive.today/20140616103526/http://news.oneindia.in/2008/04/20/bomb-presence-info-in-gomti-express-turns-hoax-1208693002.html |date=16 जून 2014 }} {{मेल एक्स्प्रेस ट्रेन}}{{भारतीय रेल}} [[श्रेणी:मेल एक्स्प्रेस ट्रेन]] dt1idm1cz8u331bqfdm2x0j3uj57c55 जोधा बाई 0 94066 6628224 5540210 2026-10-11T03:10:37Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:विलय|विलय]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628224 wikitext text/x-wiki {{विलय|मरियम उज़-ज़मानी|date=अक्टूबर 2026}} ''''जोधा बाई'''' या ''''जोध बाई'''' से निम्नलिखित व्यक्तियों का बोध होता है- * अकबर की बेगम [[मरियम उज़-ज़मानी]] 88i62mdfi69996hr9pvml7c15aiavk9 6628226 6628224 2026-10-11T03:11:06Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अकबर]] जोड़ी 6628226 wikitext text/x-wiki {{विलय|मरियम उज़-ज़मानी|date=अक्टूबर 2026}} ''''जोधा बाई'''' या ''''जोध बाई'''' से निम्नलिखित व्यक्तियों का बोध होता है- * अकबर की बेगम [[मरियम उज़-ज़मानी]] [[श्रेणी:अकबर]] i76gn7zjmbacffa1nbpn4e7diylur6t देवीमाहात्म्य 0 162856 6628146 6495627 2026-10-10T20:08:56Z Iamramjikhare 952869 6628146 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मई 2019}} [[चित्र:Devimahatmya Sanskrit MS Nepal 11c.jpg|right|thumb|300px|[[तालपत्र|ताड़पत्र]] पर [[भुजिमोल लिपि]] में लिखी '''देवीमाहात्म्य की सबसे प्राचीन पाण्डुलिपि''']] '''देवीमाहात्म्यम्''' (अर्थ: ''देवी का महानता का बखान'') हिन्दुओ का एक धार्मिक ग्रन्थ है जिसमे [[देवी]] [[दुर्गा]] की [[महिषासुर]] नामक राक्षस के ऊपर विजय का वर्णन है। यह [[मार्कण्डेय पुराण]] का अंश है। इसमे १३९३ [[श्लोक]] है। इसमे [[सृष्टि]] की प्रतीकात्मक व्याख्या की गई है। जगत की सम्पूर्ण शक्तियो के दो रूप माने गये है - संचित और क्रियात्मक। [[नवरात्रि]] के दिनो मे इसका पाठ किया जाता है। इसे 'शतचण्डी' और 'चण्डीपाठ' भी कहते हैं। इस रचना का विशेष संदेश है कि विकास-विरोधी दुष्ट अतिवादी शक्तियों को सारे सभ्य लोगों की सम्मिलित शक्ति "सर्वदेवशरीजम" ही परास्त कर सकती है, जो राष्ट्रीय एकता का प्रतीक है। इस प्रकार आर्यशक्ति अजेय है। इसमे गमन (इसका भेदन) दुष्कर है। इसलिए यह 'दुर्गा' है। यह [[अतिवाद]]ियों के ऊपर संतुलन-शक्ति (stogun) सभ्यता के विकास की सही पहचान है। == परिचय == [[चित्र:Durga Mahisasuramardini.JPG|right|thumb|200px|'महिषासुरमर्दिनी' के रूप में चित्रित देवी दुर्गा]] [[सुरथ]] नाम के एक राजा का राज्य छिन जाने और प्राण पर संकट आ जाने पर वह राजा भाग कर जंगल चला जाता है। ज्ञानी राजा को अपनी परिस्थति का सही ज्ञान है। वह निश्चित रूप से समझता है कि उसे पुनः अपना राज्य अथवा कोई सम्पति वापस नहीं मिलने वाली है। किन्तु फिर भी उसे बार-बार उन्ही वस्तुओं, व्यक्तियों और खजाने अदि की चिंता सताती रहती है। राजा जिसे निरर्थक समझता है और मुक्त रहना चाहता है, उसके विपरीत उसका मन उसके ज्ञान की अवहेलना कर बस उन्ही वस्तुओं की ओर खीचा जाता है। ज्ञानी राजा सुरथ अपनी असाधारण शंका को लेकर परम ज्ञानी [[मेघा ऋषि]] के पास जाते है। ऋषि उन्हें बताते हैं की वह विशेष शक्ति भगवान की क्रियाशील शक्ति से परे [[महामाया]] है जो सारे संसार को जोड़ती है, पूरी सृष्टि को संचालित, संघृत और नियंत्रित करती है। सारे जीव-जन्तु उसी की प्रेरणा से कार्य करते हैं। यही महामाया शक्ति सृष्टि की तीन अवस्थाओं का तीन रूपों में संचालन करती है। सृष्टि, अवस्थाओं का लगातार परिवर्तन है। परिवर्तन का मापक, काल (समय) है। बिना काल के परिवर्तन की कल्पना नहीं की जा सकती। इसलिए पहली अवस्था में यही (काल की) महासरस्वती शक्ति के रूप मे महामाया सृष्टि को गति देती है। परिवर्तन की निरंतरता मे काल के किसी विशेष बिन्दु पर सृष्टि का एक स्वरूप और केवल एक वही स्वरूप बनता है| उसका संघारण और संपोषण वह महालक्ष्मी के रूप मे करती है। सृष्टि की तीसरी अवस्था विकास की अग्रिम अवस्था है, जब चेतना का बहुआयामी विकास होता है। इस अवस्था का संचालन और नियंन्त्रण '''महाकाली''' के रूप में वह करती है। सृष्टि की इन्ही तीन अवस्थाओं को सर्वसाधारण के लिए बोधगम्य रूप में प्रस्तुत किया गया है| पहली अवस्था में सृष्टि रचना के कर्ता ब्रम्हा को मधु और कैटभ नाम के दो राक्षस मार लाना चाहते थे| क्रमश: तमोगुणी और रजोगुणी ये दोनों अतिवादी शक्तियाँ विकास के लिए संकट है| ब्रह्म ने महामाया से रक्षा की गुहार की| महामाया की प्रेरणा से विष्णु योग्निन्द्रा त्याग कर आए और राक्षसों को मार डाला| ब्रह्म की सृष्टि-रचना का कार्य आगे बढ़ जाता है। दूसरी अवस्था सभ्यता की प्रारंभिक अवस्था-गंगा सिन्धु के मैदान की तत्कालीन जंगली अवस्था का प्रतीकात्मक वर्णन है। जानवरों से शारीरिक बल में अपेक्षाकृत कमजोर मानव समूह -आर्यशक्ति को विना विकसित हथियार के केवल बुद्धि विवेक के बल पर जंगली भैंसे ([[महिषासुर]]) आदि भयानक जंगली जानवरों के बीच से अपनी सभ्यता की गाड़ी आगे निकलने की चुनोती थी, जिसमे वह सफल हुई। तीसरी अवस्था सभ्यता की विकसित अवस्था है, जहाँ आर्यशक्ति को [[शुम्भ और निशुम्भ]] के रूप में दो अतिवादी शक्तियों रजोगुण और तमोगुण अथवा प्रगतिवादी और प्रतक्रियावादी शक्तियों का सामना सदा करना पड़ता है। == कुछ वहुप्रचलित स्तोत्र और उनका अर्थ == [[ब्रह्मा]] द्वारा की गयी देवीस्तुति (श्लोक ७२ - ८६) इस ग्रन्थ के अधिक प्रचलित श्लोकों में अन्यतम हैं। इन श्लोकों की काव्यिक सुषमा एवं दार्शनिकता अति सुन्दर है। नीचे [[संस्कृत]] श्लोक एवं उनका हिन्दी अनुवाद दिया गया है- {|class='wikitable' ! संस्कृत श्लोक !! हिन्दी अनुवाद |- | :ब्रह्मोवाच ॥७२॥ | :ब्रह्माजी ने कहा ॥७२॥ |- | :त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वष्‌टकारः स्वरात्मिका। :सुधा त्वं अक्षरे नित्ये तृधा मात्रात्मिका स्थिता ॥७३॥ | :देवि! तुम्हीं स्वाहा, तुम्हीं स्वधा, तुम्हीं वषट्कार (पवित्र आहुति मन्त्र) हो। स्वर भी तुम्हारे ही स्वरूप हैं। :तुम्हीं जीवदायिनी सुधा हो। नित्य अक्षर प्रणव में अकार, उकार, मकार - इन तीन अक्षरों के रूप में तुम्ही स्थित हो ॥७३॥ |- | :अर्धमात्रा स्थिता नित्या इया अनुच्चारियाविशेषतः। :त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं देवी जननी परा ॥७४॥ :(पाठान्तर : त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं वेद जननी परा ) | :तथा इन तीन अक्षरों के अतिरिक्त जो बिन्दुरूपा नित्य अर्धमात्रा है, जिसका विशेषरूप से उच्चारण नहीं किया जा सकता, वह भी तुम्ही हो। :तुम्हीं सन्ध्या, तुम्हीं सावित्री (ऋकवेदोक्त पवित्र सावित्री मन्त्र), तुम्हीं समस्त देवीदेवताओं की जननी हो। :(पाठान्तर : तुम्हीं सन्ध्या, तुम्हीं सावित्री, तुम्हीं वेद, तुम्हीं आदि जननी हो) ॥७४॥ |- | :त्वयेतद्धार्यते विश्वं त्वयेतत् सृज्यते जगत। :त्वयेतत् पाल्यते देवी त्वमत्स्यन्ते च सर्वदा ॥७५॥ | :तुम्हीं इस विश्व ब्रह्माण्ड को धारण करती हो, तुमसे ही इस जगत की सृष्टि होती है। :तुम्हीं सबका पालनहार हो, और सदा तुम्ही कल्प के अन्त में सबको अपना ग्रास बना लेती हो। ॥७५॥ |- | :विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने। :तथा संहृतिरूपान्ते जगतोऽस्य जगन्मये ॥७६॥ | :हे जगन्मयी देवि! इस जगत की उत्पत्ति के समय तुम सृष्टिरूपा हो और पालनकाल में स्थितिरूपा हो। :हे जगन्मयी माँ! तुम कल्पान्त के समय संहाररूप धारण करने वाली हो।॥७६॥ |- | :महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः। :महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी ॥७७॥ | :तुम्हीं महाविद्या, तुम्हीं महामाया, तुम्हीं महामेधा, तुम्हीं महास्मृति हो :तुम्हीं महामोहरूपा, महारूपा तथा महासुरी हो। ॥७७॥ |- | :प्रकृतिस्त्वं च सर्वस्व गुणात्रयविभाविनी। :कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहारात्रिश्च दारूणा ॥७८॥ | :तुम्हीं तीनों गुणों को उत्पन्न करने वाली सबकी प्रकृति हो। :भयंकर कालरात्रि, महारात्रि और मोहरात्रि भी तुम्हीं हो। ॥७८॥ |- | :त्वं श्रीस्तमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा। :लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च ॥७९॥ | :तुम्हीं श्री, तुम्हीं ईश्वरी, तुम्हीं ह्री और तुम्हीं बोधस्वरूपा बुद्धि हो। :लज्जा, पुष्टि, तुष्टि, शान्ति और क्षमा भी तुम्हीं हो। ॥७९॥ |- | :खड्गिनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिनी तथा। :शंखिनी चापिनी वाण भूशून्डी परिघआयूधा ॥८०॥ | :तुम खड्गधारिणी, घोर शूलधारिणी, तथा गदा और चक्र धारण करने वाली हो। :तुम शंख धारण करने वाली, धनुष-वाण धारण करने वाली, तथा परिघ नामक अस्त्र धारण करती हो। ॥८०॥ |- | :सौम्या सौम्यतराह्‌शेष, सौम्येभ्यस त्वतिसुन्दरी। :परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी ॥८१॥ | :तुम सौम्य और सौम्यतर हो। इतना ही नहीं, जितने भी सौम्य और सुन्दर पदार्थ हैं उन सबकी अपेक्षा तुम अधिक सुन्दर हो। :पर और अपर - सबसे अलग रहने वाली परमेश्वरी तुम्हीं हो। ॥८१॥ |- | :यच्च किंचित् क्वचित् वस्तु सदअसद्वाखिलात्मिके। :तस्य सर्वस्य इया शक्तिः सा त्वं किं स्तुयसे मया ॥८२॥ | :सर्वस्वरूपे देवि ! कहीं भी सत्-असत् रूप जो कुछ वस्तुएँ हैं और उनकी सबकी जो शक्ति है, :वह भी तुम्हीं हो। ऐसी स्थिति में तुम्हारी स्तुति क्या हो सकती है?॥८२॥ |- | :इया त्वया जगतस्रष्टा जगत् पात्यत्ति इयो जगत्। :सोह्‌पि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुं इहा ईश्वरः॥८३॥ | :जो इस जगत की सृष्टि, पालन और संहार करते हैं उन भगवान को भी :जब तुमने निद्रा के अधीन कर दिया है, तब तुम्हारी स्तुति करने में कौन समर्थ हो सकता है? ॥८३॥ |- | :विष्णुः शरीरग्रहणम अहम ईशान एव। :कारितास्ते यतोह्‌तस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान भवेत ॥८४॥ | :मुझको, भगवान विष्णु को और भगवान शंकर को भी तुमने ही शरीर धारण कराया है। :अतः तुम्हारी स्तुति करने की शक्ति किसमें है?॥८४॥ |- | :सा त्वमित्थं प्रभावैः स्वैरुदारैर्देवी संस्तुता। :मोहऐतौ दुराधर्षावसुरौ मधुकैटभौ ॥८५॥ | :देवि! तुम तो अपने इन उदार प्रभावों से ही प्रशंसित हो। :ये जो दो दुर्धर्ष असुर मधु और कैटभ हैं, इन दोनों को मोह लो। ॥८५॥ |- | :प्रवोधं च जगत्स्वामी नियतां अच्युतो लघु। :वोधश्च क्रियतामस्य हन्तुं एतौ महासुरौ ॥८६॥ | :जगत के स्वामी भगवान विष्णु को शीघ्र जगा दो। :तथा इनके भीतर इन दोनों असुरों का वध करने की बुद्धि उत्पन्न कर दो। ॥८६॥ |} ==इन्हें भी देखें== *[[दुर्गा]] *[[कली]] *[[चंडी दी वार]] *[[सुरथ]] *[[ब्रह्मवैवर्त पुराण|ब्रह्मवैवर्त्त पुराण]] *[[देवी उपनिषद]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20141022110803/http://sanskritdocuments.org/all_unic/durga700_sa.html '''दुर्गा सप्तशती''' का मूल पाठ] * [https://web.archive.org/web/20140802033321/http://www.gitapress.org/books/paath/118/DURGA_SAPTASHATI.PDF '''दुर्गासप्तशती'''] (सचित्र, हिन्दी अनुवाद एवं पाठ-विधि सहित; [[गीताप्रेस|गीता प्रेस]], गोरखपुर) * [https://web.archive.org/web/20090126012420/http://sanskritdocuments.org/all_sa/durga700_meaning_sa.html '''दुर्गा सप्तशती ''' का अंग्रेजी अनुवाद] * [https://www.bhaktitak.com/p/complete-durga-saptashati.html '''श्री दुर्गा सप्तशती पाठ''' हिन्दी अर्थ सहित] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:संस्कृत ग्रन्थ]] ce9545o6eecz6154zll5th7efwvl9t6 6628150 6628146 2026-10-10T20:16:01Z Iamramjikhare 952869 थोड़ा और विस्तृत तरीके से और गहराई से बात को समझाया। 6628150 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मई 2019}} [[चित्र:Devimahatmya Sanskrit MS Nepal 11c.jpg|right|thumb|300px|[[तालपत्र|ताड़पत्र]] पर [[भुजिमोल लिपि]] में लिखी '''देवीमाहात्म्य की सबसे प्राचीन पाण्डुलिपि''']] '''देवीमाहात्म्यम्''' (अर्थ: ''देवी का महानता का बखान'') हिन्दुओ का एक धार्मिक ग्रन्थ है जिसमे [[देवी]] [[दुर्गा]] की [[महिषासुर]] नामक राक्षस के ऊपर विजय का वर्णन है। यह [[मार्कण्डेय पुराण]] का अंश है। इसमे १३९३ [[श्लोक]] है। इसमे [[सृष्टि]] की प्रतीकात्मक व्याख्या की गई है। जगत की सम्पूर्ण शक्तियो के दो रूप माने गये है - संचित और क्रियात्मक। [[नवरात्रि]] के दिनो मे इसका पाठ किया जाता है। इसे 'शतचण्डी' और 'चण्डीपाठ' भी कहते हैं। इस रचना का विशेष संदेश है कि विकास-विरोधी दुष्ट अतिवादी शक्तियों को सारे सभ्य लोगों की सम्मिलित शक्ति "सर्वदेवशरीजम" ही परास्त कर सकती है, जो राष्ट्रीय एकता का प्रतीक है। इस प्रकार आर्यशक्ति अजेय है। इसमे गमन (इसका भेदन) दुष्कर है। इसलिए यह 'दुर्गा' है। यह [[अतिवाद]]ियों के ऊपर संतुलन-शक्ति (stogun) सभ्यता के विकास की सही पहचान है। == परिचय == [[चित्र:Durga Mahisasuramardini.JPG|right|thumb|200px|'महिषासुरमर्दिनी' के रूप में चित्रित देवी दुर्गा]] [[सुरथ]] नाम के एक राजा का राज्य छिन जाने और प्राण पर संकट आ जाने पर वह राजा भाग कर जंगल चला जाता है। ज्ञानी राजा को अपनी परिस्थति का सही ज्ञान है। वह निश्चित रूप से समझता है कि उसे पुनः अपना राज्य अथवा कोई सम्पति वापस नहीं मिलने वाली है। किन्तु फिर भी उसे बार-बार उन्ही वस्तुओं, व्यक्तियों और खजाने अदि की चिंता सताती रहती है। राजा जिसे निरर्थक समझता है और मुक्त रहना चाहता है, उसके विपरीत उसका मन उसके ज्ञान की अवहेलना कर केवल उन्ही वस्तुओं की ओर खीचा जाता है। ज्ञानी राजा सुरथ अपनी असाधारण शंका को लेकर परम ज्ञानी [[मेघा ऋषि]] के पास जाते है। ऋषि उन्हें बताते हैं की वह विशेष शक्ति भगवान की क्रियाशील शक्ति से परे [[महामाया]] है जो सारे संसार को जोड़ती है, पूरी सृष्टि को संचालित, संघृत और नियंत्रित करती है। सारे जीव-जन्तु उसी की प्रेरणा से कार्य करते हैं। यही महामाया शक्ति सृष्टि की तीन अवस्थाओं का तीन रूपों में संचालन करती है। सृष्टि, अवस्थाओं का लगातार परिवर्तन है। प्रकृति को ही देवी माँ जिन्हें हम दुर्गा जी कहते हैं वे प्रकृति का ही रूप हैं इसलिए इन्हें समझना है तो प्रकृति को समझो, परिवर्तन का मापक काल (समय) है। बिना काल के परिवर्तन की कल्पना नहीं की जा सकती। इसलिए पहली अवस्था में यही (काल की) महासरस्वती शक्ति के रूप मे महामाया सृष्टि को गति देती है। परिवर्तन की निरंतरता मे काल के किसी विशेष बिन्दु पर सृष्टि का एक स्वरूप और केवल एक वही स्वरूप बनता है| उसका संघारण और संपोषण वह महालक्ष्मी के रूप मे करती है। सृष्टि की तीसरी अवस्था विकास की अग्रिम अवस्था है, जब चेतना का बहुआयामी विकास होता है। इस अवस्था का संचालन और नियंन्त्रण '''महाकाली''' के रूप में वह करती है। सृष्टि की इन्ही तीन अवस्थाओं को सर्वसाधारण के लिए बोधगम्य रूप में प्रस्तुत किया गया है| पहली अवस्था में सृष्टि रचना के कर्ता ब्रम्हा को मधु और कैटभ नाम के दो राक्षस मार लाना चाहते थे| क्रमश: तमोगुणी और रजोगुणी ये दोनों अतिवादी शक्तियाँ विकास के लिए संकट है| ब्रह्म ने महामाया से रक्षा की गुहार की| महामाया की प्रेरणा से विष्णु योग्निन्द्रा त्याग कर आए और राक्षसों को मार डाला| ब्रह्म की सृष्टि-रचना का कार्य आगे बढ़ जाता है। दूसरी अवस्था सभ्यता की प्रारंभिक अवस्था-गंगा सिन्धु के मैदान की तत्कालीन जंगली अवस्था का प्रतीकात्मक वर्णन है। जानवरों से शारीरिक बल में अपेक्षाकृत कमजोर मानव समूह -आर्यशक्ति को विना विकसित हथियार के केवल बुद्धि विवेक के बल पर जंगली भैंसे ([[महिषासुर]]) आदि भयानक जंगली जानवरों के बीच से अपनी सभ्यता की गाड़ी आगे निकलने की चुनोती थी, जिसमे वह सफल हुई। तीसरी अवस्था सभ्यता की विकसित अवस्था है, जहाँ आर्यशक्ति को [[शुम्भ और निशुम्भ]] के रूप में दो अतिवादी शक्तियों रजोगुण और तमोगुण अथवा प्रगतिवादी और प्रतक्रियावादी शक्तियों का सामना सदा करना पड़ता है। == कुछ वहुप्रचलित स्तोत्र और उनका अर्थ == [[ब्रह्मा]] द्वारा की गयी देवीस्तुति (श्लोक ७२ - ८६) इस ग्रन्थ के अधिक प्रचलित श्लोकों में अन्यतम हैं। इन श्लोकों की काव्यिक सुषमा एवं दार्शनिकता अति सुन्दर है। नीचे [[संस्कृत]] श्लोक एवं उनका हिन्दी अनुवाद दिया गया है- {|class='wikitable' ! संस्कृत श्लोक !! हिन्दी अनुवाद |- | :ब्रह्मोवाच ॥७२॥ | :ब्रह्माजी ने कहा ॥७२॥ |- | :त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वष्‌टकारः स्वरात्मिका। :सुधा त्वं अक्षरे नित्ये तृधा मात्रात्मिका स्थिता ॥७३॥ | :देवि! तुम्हीं स्वाहा, तुम्हीं स्वधा, तुम्हीं वषट्कार (पवित्र आहुति मन्त्र) हो। स्वर भी तुम्हारे ही स्वरूप हैं। :तुम्हीं जीवदायिनी सुधा हो। नित्य अक्षर प्रणव में अकार, उकार, मकार - इन तीन अक्षरों के रूप में तुम्ही स्थित हो ॥७३॥ |- | :अर्धमात्रा स्थिता नित्या इया अनुच्चारियाविशेषतः। :त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं देवी जननी परा ॥७४॥ :(पाठान्तर : त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं वेद जननी परा ) | :तथा इन तीन अक्षरों के अतिरिक्त जो बिन्दुरूपा नित्य अर्धमात्रा है, जिसका विशेषरूप से उच्चारण नहीं किया जा सकता, वह भी तुम्ही हो। :तुम्हीं सन्ध्या, तुम्हीं सावित्री (ऋकवेदोक्त पवित्र सावित्री मन्त्र), तुम्हीं समस्त देवीदेवताओं की जननी हो। :(पाठान्तर : तुम्हीं सन्ध्या, तुम्हीं सावित्री, तुम्हीं वेद, तुम्हीं आदि जननी हो) ॥७४॥ |- | :त्वयेतद्धार्यते विश्वं त्वयेतत् सृज्यते जगत। :त्वयेतत् पाल्यते देवी त्वमत्स्यन्ते च सर्वदा ॥७५॥ | :तुम्हीं इस विश्व ब्रह्माण्ड को धारण करती हो, तुमसे ही इस जगत की सृष्टि होती है। :तुम्हीं सबका पालनहार हो, और सदा तुम्ही कल्प के अन्त में सबको अपना ग्रास बना लेती हो। ॥७५॥ |- | :विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने। :तथा संहृतिरूपान्ते जगतोऽस्य जगन्मये ॥७६॥ | :हे जगन्मयी देवि! इस जगत की उत्पत्ति के समय तुम सृष्टिरूपा हो और पालनकाल में स्थितिरूपा हो। :हे जगन्मयी माँ! तुम कल्पान्त के समय संहाररूप धारण करने वाली हो।॥७६॥ |- | :महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः। :महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी ॥७७॥ | :तुम्हीं महाविद्या, तुम्हीं महामाया, तुम्हीं महामेधा, तुम्हीं महास्मृति हो :तुम्हीं महामोहरूपा, महारूपा तथा महासुरी हो। ॥७७॥ |- | :प्रकृतिस्त्वं च सर्वस्व गुणात्रयविभाविनी। :कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहारात्रिश्च दारूणा ॥७८॥ | :तुम्हीं तीनों गुणों को उत्पन्न करने वाली सबकी प्रकृति हो। :भयंकर कालरात्रि, महारात्रि और मोहरात्रि भी तुम्हीं हो। ॥७८॥ |- | :त्वं श्रीस्तमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा। :लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च ॥७९॥ | :तुम्हीं श्री, तुम्हीं ईश्वरी, तुम्हीं ह्री और तुम्हीं बोधस्वरूपा बुद्धि हो। :लज्जा, पुष्टि, तुष्टि, शान्ति और क्षमा भी तुम्हीं हो। ॥७९॥ |- | :खड्गिनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिनी तथा। :शंखिनी चापिनी वाण भूशून्डी परिघआयूधा ॥८०॥ | :तुम खड्गधारिणी, घोर शूलधारिणी, तथा गदा और चक्र धारण करने वाली हो। :तुम शंख धारण करने वाली, धनुष-वाण धारण करने वाली, तथा परिघ नामक अस्त्र धारण करती हो। ॥८०॥ |- | :सौम्या सौम्यतराह्‌शेष, सौम्येभ्यस त्वतिसुन्दरी। :परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी ॥८१॥ | :तुम सौम्य और सौम्यतर हो। इतना ही नहीं, जितने भी सौम्य और सुन्दर पदार्थ हैं उन सबकी अपेक्षा तुम अधिक सुन्दर हो। :पर और अपर - सबसे अलग रहने वाली परमेश्वरी तुम्हीं हो। ॥८१॥ |- | :यच्च किंचित् क्वचित् वस्तु सदअसद्वाखिलात्मिके। :तस्य सर्वस्य इया शक्तिः सा त्वं किं स्तुयसे मया ॥८२॥ | :सर्वस्वरूपे देवि ! कहीं भी सत्-असत् रूप जो कुछ वस्तुएँ हैं और उनकी सबकी जो शक्ति है, :वह भी तुम्हीं हो। ऐसी स्थिति में तुम्हारी स्तुति क्या हो सकती है?॥८२॥ |- | :इया त्वया जगतस्रष्टा जगत् पात्यत्ति इयो जगत्। :सोह्‌पि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुं इहा ईश्वरः॥८३॥ | :जो इस जगत की सृष्टि, पालन और संहार करते हैं उन भगवान को भी :जब तुमने निद्रा के अधीन कर दिया है, तब तुम्हारी स्तुति करने में कौन समर्थ हो सकता है? ॥८३॥ |- | :विष्णुः शरीरग्रहणम अहम ईशान एव। :कारितास्ते यतोह्‌तस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान भवेत ॥८४॥ | :मुझको, भगवान विष्णु को और भगवान शंकर को भी तुमने ही शरीर धारण कराया है। :अतः तुम्हारी स्तुति करने की शक्ति किसमें है?॥८४॥ |- | :सा त्वमित्थं प्रभावैः स्वैरुदारैर्देवी संस्तुता। :मोहऐतौ दुराधर्षावसुरौ मधुकैटभौ ॥८५॥ | :देवि! तुम तो अपने इन उदार प्रभावों से ही प्रशंसित हो। :ये जो दो दुर्धर्ष असुर मधु और कैटभ हैं, इन दोनों को मोह लो। ॥८५॥ |- | :प्रवोधं च जगत्स्वामी नियतां अच्युतो लघु। :वोधश्च क्रियतामस्य हन्तुं एतौ महासुरौ ॥८६॥ | :जगत के स्वामी भगवान विष्णु को शीघ्र जगा दो। :तथा इनके भीतर इन दोनों असुरों का वध करने की बुद्धि उत्पन्न कर दो। ॥८६॥ |} ==इन्हें भी देखें== *[[दुर्गा]] *[[कली]] *[[चंडी दी वार]] *[[सुरथ]] *[[ब्रह्मवैवर्त पुराण|ब्रह्मवैवर्त्त पुराण]] *[[देवी उपनिषद]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20141022110803/http://sanskritdocuments.org/all_unic/durga700_sa.html '''दुर्गा सप्तशती''' का मूल पाठ] * [https://web.archive.org/web/20140802033321/http://www.gitapress.org/books/paath/118/DURGA_SAPTASHATI.PDF '''दुर्गासप्तशती'''] (सचित्र, हिन्दी अनुवाद एवं पाठ-विधि सहित; [[गीताप्रेस|गीता प्रेस]], गोरखपुर) * [https://web.archive.org/web/20090126012420/http://sanskritdocuments.org/all_sa/durga700_meaning_sa.html '''दुर्गा सप्तशती ''' का अंग्रेजी अनुवाद] * [https://www.bhaktitak.com/p/complete-durga-saptashati.html '''श्री दुर्गा सप्तशती पाठ''' हिन्दी अर्थ सहित] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:संस्कृत ग्रन्थ]] k034rl4rbpnnjyfabxombql47ut15l2 क्लाउड कम्प्यूटिंग 0 164171 6628264 6591240 2026-10-11T06:04:54Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628264 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Cloud applications SVG-hi.svg|अंगूठाकार|400x400पिक्सेल|क्लाउड कम्प्यूटिंग की अवधारणा।]] '''क्लाउड कम्यूटिंग''' (cloud computing) या '''मेघ संगणना''' वास्तव में इंटरनेट-आधारित प्रक्रिया और कंप्यूटर ऐप्लीकेशन का इस्तेमाल है। [[गूगल एप्स]] क्लाउड कंप्यूटिंग का एक उदाहरण है जो बिजनेस ऐप्लीकेशन ऑनलाइन मुहैया कराता है और वेब ब्राउजर का इस्तेमाल कर इस तक पहुंचा जा सकता है। [[इंटरनेट]] पर सर्वरों में जानकारियाँ (अनुप्रयोग, वेब पेजेस, प्रोग्राम इत्यादि सभी) सदा सर्वदा के लिए भंडारित रहती हैं और ये उपयोक्ता के डेस्कटॉप, नोटबुक, गेमिंग कंसोल इत्यादि पर आवश्यकतानुसार अस्थाई रूप से संग्रहित रहती हैं। इसे थोड़ा विस्तारित और सरल रूप में कहें तो सीधी सी बात है कि अब तक जो सॉफ्टवेयर प्रोग्राम आप स्थानीय रूप से अपने कम्प्यूटर और लैपटॉप-नोटबुक पर संस्थापित करते रहे थे, अब इनकी कतई आवश्यकता नहीं होगी क्योंकि ये सब सॉफ्टवेयर अब आपको वेब सेवाओं के जरिए मिला करेंगी। वेब होस्टिंग के क्षेत्र में भी क्लाउड का उपयोग कर नवीनतम प्रकार की [[वेब होस्टिंग सेवा]] क्लाउड होस्टिंग प्रस्तुत की गई है। यही नहीं, गूगल गियर जैसे अनुक्रमों के जरिए आपको इस तरह की बहुत सारी सुविधाएं ऑफ़लाइन भी मिला करेंगीं। '''क्लाउड कंप्यूटिंग''' कंप्यूटिंग की एक शैली है जिसमें गतिक रूप से [[परिमाप्य्ता|परिमाप्य]] और अक्सर [[आभासीकरण|आभासी]] संसाधनों को [[इंटरनेट]] पर [[एक सेवा के रूप में सब कुछ|एक सेवा के रूप में]] उपलब्ध कराया जाता है। <ref name="gartner">{{cite web|url=http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=707508|title=Gartner Says Cloud Computing Will Be As Influential As E-business|date=26 जून 2008|work=www.gartner.com|publisher=[[Gartner]]|accessdate=2 जून 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114095539/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=707508|archive-date=14 नवंबर 2012|url-status=live}}</ref><ref name="really">{{cite web|url=http://www.infoworld.com/article/08/04/07/15FE-cloud-computing-reality_1.html|title=What cloud computing really means|last=Gruman|first=Galen|date=7 अप्रैल 2008|work=[[InfoWorld]]|accessdate=2 जून 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090401020000/http://www.infoworld.com/article/08/04/07/15FE-cloud-computing-reality_1.html|archive-date=1 अप्रैल 2009|url-status=dead}}</ref> उपयोगकर्ताओं को उनकी मदद करने वाले "क्लाउड" के तकनीकी ढांचे के ज्ञान, उसमें विशेषज्ञता या उस पर नियंत्रण की कोई आवश्यकता नहीं होती है। <ref>[5] ^ [http://www.ebizq.net/blogs/saasweek/2008/03/distinguishing_cloud_computing/ क्लाउड कम्प्यूटिंग को यूटिलिटी कम्प्यूटिंग से विभेदित करना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110162550/http://www.ebizq.net/blogs/saasweek/2008/03/distinguishing_cloud_computing/ |date=10 नवंबर 2017 }}</ref> क्लाउड कंप्यूटिंग द्वारा उपलब्ध कराए गए उपयोगी डाटा, प्लेटफॉर्म, सॉफ्टवेयर आदि उपयोगकर्ता के कंप्यूटर सिस्टम में न होकर उस कंपनी के सर्वर पर स्टोर होते हैं, जो क्लाउड कंप्यूटिंग की सुविधा उपलब्ध करवाती है! कंप्यूटिंग को तेज और सरलता से उपलब्ध करवाने के लिए पैरेलल कंप्यूटिंग और डिस्ट्रीब्यूटेड कंप्यूटिंग का उपयोग किया जा रहा था, परंतु इनमें उपकरणों और डाटा को अलग-अलग स्थानों पर शेयर करना सबसे कठिन कार्य था! इस समस्या को हल करने के लिए क्लाउड कंप्यूटिंग का उपयोग किया जाता है। == परिचय == इस अवधारणा में आमतौर पर निम्नलिखित के संयोजन शामिल किये जाते हैं: * बुनियादी संरचना एक सेवा के रूप में ([[एक सेवा के रूप में बुनियादी सुविधाएँ]] IaaS) * [[प्लेटफोर्म एक सेवा के रूप में]] (PaaS) * [[सॉफ्टवेयर एक सेवा के रूप में]] (SaaS) *<ref name="JWilliams">{{cite web|url=http://www.johnmwillis.com/cloud-computing/who-coined-the-phrase-cloud-computing/|title=Who Coined the Phrase Cloud Computing?|last=Williams|first=John M.|author2=[http://twitter.com/csears Chris Sears]|date=31 दिसंबर 2008|language=en|accessdate=3 मार्च 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090408072420/http://www.johnmwillis.com/cloud-computing/who-coined-the-phrase-cloud-computing/|archive-date=8 अप्रैल 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="ACampbell">{{cite web|url=http://www.theappgap.com/cloud-computing-get-used-to-the-term.html|title=Cloud Computing - Get Used to the Term|author=[http://www.theappgap.com/author/acampbell/ Anita Campbell]|date=31 अगस्त 2008|publisher=The App Gap|language=en|accessdate=3 मार्च 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304203322/http://www.theappgap.com/cloud-computing-get-used-to-the-term.html|archive-date=4 मार्च 2009|url-status=dead}}</ref>हाल ही की अन्य (ca. 2007-09) तकनीकें जो उपयोगकर्ताओं की कम्प्यूटिंग की आवश्यकताओं को संतुष्ट करने के लिए इंटरनेट पर निर्भर हैं। क्लाउड कप्युटिंग सेवाएं अक्सर सामान्य [[व्यावसायिक अनुप्रयोग|वाणिज्यिक अनुप्रयोगों]] को ऑनलाइन उपलब्ध कराती हैं और एक [[वेब ब्राउज़र|वेब ब्राउजर]] से उपलब्ध होती हैं, जबकि [[सॉफ्टवेयर]] और [[डेटा]] [[सर्वर (कम्प्यूटिंग)|सर्वर]] पर संग्रहित होते हैं। इंटरनेट के लिए शब्द ''क्लाउड'' का उपयोग एक [[रूपक]] के रूप में किया जाता है, यह इस बात पर आधारित होता है कि [[कंप्यूटर नेटवर्क आरेख|कम्पूटर नेटवर्क आरेख]] में इंटरनेट का वर्णन कैसे किया जाता है और यह इसमें छिपे हुए जटिल बुनियादी सरंचना के लिए एक [[सारांश]] है। <ref name="The Internet Cloud">[10] ^ [http://www.thestandard.com/article/0,1902,5466,00.html दी इंटरनेट क्लाउड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211133442/http://www.thestandard.com/article/0,1902,5466,00.html |date=11 फ़रवरी 2010 }}</ref> इस शब्द का पहला शैक्षणिक उपयोग प्रोफेसर [[रामनाथ चेल्लप्पा|रामनाथ के. चेलाप्पा]] के द्वारा किया गया (वर्तमान में [[गोइजुएटा बिजनेस स्कूल|गोइज़ुएटा बिजनेस स्कूल]], [[एमोरी विश्वविद्यालय]] में हैं) जिन्होंने इसे मूल रूप से एक कम्प्यूटिंग प्रतिमान के रूप में परिभाषित किया जहां ''कम्प्यूटिंग की सीमाओं का निर्धारण तकनीकी सीमाओं के बजाय आर्थिक तर्क के द्वारा किया जायेगा'' .<ref name="Informs">{{cite web|url=http://meetings.informs.org/Dallas97/TALKS/C20.html|title=Cloud computing---emerging paradigm for computing|access-date=26 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618061238/http://meetings.informs.org/Dallas97/TALKS/C20.html|archive-date=18 जून 2009|url-status=live}}</ref> == संरचना (आर्किटेक्चर) == [[चित्र:CloudComputingStackLarge.svg|right|thumb|200px|क्लाउड कम्प्युटिंग के विभिन्न स्तर]] == प्रमुख विशेषताएँ == * '''कम लागत''' - किसी उद्यम को कम या लगभग शून्य लागत पर आरम्भ किया जा सकता है। चलाने का खर्च भी कम है क्योंकि इसमें उपभोग के अनुसार भुगतान की सुविधा उपलब्ध है। * '''तेज गति''' - क्लाउड कंप्यूटिंग कम्पनीज डिमांड होने पर आपको कुछ भी रिसोर्स कुछ ही समय में प्रोवाइड कर सकती है * क्लाउड कम्प्यूटिंग की सुविधाएँ एपीआई (API) के माध्यमभी इसका उपयोग किया जा सकता है क्योंकि यह [[ब्राउजर]] पर आधारित है। * '''विश्वशनीयता''' - चूंकि यह बड़े एवं विश्वसनीय कम्पनियों द्वारा प्रदत्त सेवा है (जैसे अमेजन डॉट काम) - यह बहुत विश्वसनीय है। * '''आवश्यकता के अनुसार कम-ज्यादा करने की सुविधा''' (स्केलेबिलिटी) - आप कम क्षमता किराये से ले सकते हैं और जैसे ही आपको लगे कि आपको अधिक क्षमता की आवश्यकता है, अधिक क्षमता खरीद लीजिये। यह बदलाव एक घंटे से भी कम समय में किया जा सकता है। * '''पर्यावरण से अनुकूलता''' - क्लाउड ऊर्जा की बचत करने के साथ ही कार्बन उत्सर्जन कम कर पर्यावरण को बचाने में सहायता करता है। [https://web.archive.org/web/20160416071007/https://www.znetlive.com/blog/what-is-cloudcomputing-or-technology-in-hindi/] == लाभ == क्लाउड कंप्यूटिंग कंपनियों के प्रौद्योगिकी खर्च में कमी लाता है, क्योंकि इसे संबद्ध ऐप्लीकेशन सदस्यता शुल्क चुका कर ऑनलाइन के जरिये किराए पर लिया जा सकता है। क्लाउड कंप्यूटिंग तकनीक समय की बचत, इन्फ्रास्ट्रक्चर लागत में कमी, डाटा भंडारण में सुगमता, ऐप्लीकेशन प्रबंधन खर्च आदि में अहम भूमिका निभाती है। क्लाउड कम्प्युटिंग के किराये का मॉडल भी बहुत सुविधाजनक है। यहां तक कि इसे एकाध घंटे के लिये किराये पर लिया जा सकता है। अतिरिक्त स्थानीय सॉफ्टवेयर एमएफपी ब्राउज़र के अलावा आवश्यक नहीं है • उपयोगकर्ताओं को सीधे, बादल के लिए पेपर दस्तावेजों हस्तांतरण कर सकते हैं भौतिक भंडारण की लागत को कम करने • सहज यूजर इंटरफेस किसी को भी इस प्रणाली का उपयोग करने के लिए == संक्षिप्त वर्णन == === तुलना === क्लाउड कंप्यूटिंग निम्न के साथ भ्रम पैदा कर सकती है। * [[ग्रिड कंप्यूटिंग]] - "[[वितरित कंप्यूटिंग|वितरित कम्प्यूटिंग]] का एक रूप जहां एक 'सुपर और आभासी कंप्यूटर' नेटवर्क में [[शिथिल युग्मन|शिथिल युग्मित]] कम्प्यूटर के एक [[समूह (कम्प्यूटिंग)|समूह]] से बना है, जो भिन्न बड़े कार्यों को करने के लिए मिल कर कार्य करता है". * [[यूटिलिटी कम्प्यूटिंग (उपयोगिता अभिकलन)|यूटिलिटी कम्प्यूटिंग]] (उपयोगिता अभिकलन) - [[कम्प्यूटेशनल संसाधन|कम्प्यूटिंग संसाधनों]] जैसे अभिकलन और संग्रहण की एक मापन सेवा के रूप में पैकेजिंग जो [[सार्वजनिक उपयोगिता]] जैसे [[विद्युत]] के समान है।<ref name="It's probable that you’ve misunderstood “Cloud Computing” till now">{{cite web|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=1496091.1496100&coll=&dl=ACM&CFID=21518680&CFTOKEN=18800807|title=It's probable that you’ve misunderstood 'Cloud Computing' until now|publisher=TechPluto}}</ref> और * [[स्वायत्त अभिकलन|ऑटोनोमिक कम्प्यूटिंग]] (स्वायत्त अभिकलन) - "[[स्व प्रबंधन (कंप्यूटर विज्ञान)|स्व-प्रबंधन]] में सक्षम कम्प्यूटर प्रणालियां".<ref>[15] ^ [http://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/Mar/25/whats_in_a_name_utility_vs_cloud_vs_grid.html वाट इज अ नेम?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201155623/http://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/Mar/25/whats_in_a_name_utility_vs_cloud_vs_grid.html |date=1 दिसंबर 2008 }}[http://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/Mar/25/whats_in_a_name_utility_vs_cloud_vs_grid.html यूटिलिटी बनाम क्लाउड बनाम ग्रिड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201155623/http://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/Mar/25/whats_in_a_name_utility_vs_cloud_vs_grid.html |date=1 दिसंबर 2008 }}</ref> दरअसल, कई क्लाउड कंप्यूटिंग का प्रभावी इस्तेमाल{{as of | 2009 | alt = as of 2009}} [[ग्रिड कंप्यूटिंग # ग्रिड बनाम परंपरागत सुपर कम्प्यूटर्स|ग्रिड्स]] पर निर्भर करता है, इसकी [[Autonomic Computing # Autonomic systems|स्वायत्त]] विशेषताएं होती हैं और बिल जैसी [[यूटिलिटी कम्प्यूटिंग (उपयोगिता अभिकलन)|उपयोगिताएं]] होती हैं-लेकिन क्लाउड कम्प्यूटिंग की विस्तृत होने की प्रवृति होती है जो ग्रिडों और उपयोगिताओं के द्वारा प्रदान की जाती है। <ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2007/11/15/technology/15blue.html |title=आईबीएम टू पुश 'क्लाउड कम्प्यूटिंग,' अफर से डेटा का उपयोग करते हुए. |access-date=26 जनवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122130951/http://www.nytimes.com/2007/11/15/technology/15blue.html |archive-date=22 जनवरी 2018 |url-status=live }}</ref> कुछ सफल क्लाउड की सरंचना में अल्प या कोई केंद्रीकृत बुनियादी सरंचना या बिलिंग प्रणाली नहीं होती है, इसमें [[सहकर्मी से सहकर्मी|सहकर्मी]] नेटवर्क जैसे [[बिट टोरेंट (प्रोटोकॉल)|बिट टोरेंट]] और [[स्काइप प्रोटोकोल # प्रोटोकॉल|स्काइप]] शामिल हैं या [[स्वयंसेवक कंप्यूटिंग]] [[SETI@home]] शामिल हैं। <ref>[18] ^ [http://itknowledgeexchange.techtarget.com/overheard/overheard-what-the-heck-is-computing-in-a-cloud/ ओवर हार्ड: वाट दी हेक इज कम्प्यूटिंग इन अ क्लाउड?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824220640/http://itknowledgeexchange.techtarget.com/overheard/overheard-what-the-heck-is-computing-in-a-cloud/ |date=24 अगस्त 2017 }}</ref><ref>[19] ^ [http://www.acm.org/ubiquity/volume_9/v9i31_delic.html ACM सर्वव्यापकता: शैक्षणिक कम्प्यूटिंग क्लाउड का उद्भव] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100830064702/http://www.acm.org/ubiquity/volume_9/v9i31_delic.html |date=30 अगस्त 2010 }}</ref> इसके अलावा, कई विश्लेषक ग्रिड प्रौद्योगिकी और क्लाउड कंप्यूटिंग के बीच विकासवादी, वृद्धिशील मार्ग पर जोर देने में रूचि रखते हैं, इसकी शुरुआत 1990 में अनुप्रयोग सेवा प्रदाता (ASPs) के रूप में और SaaS के समानांतर हुई, अक्सर इसे क्लाउड पर अनुप्रयोग के रूप में जाना जाता है। <ref>[20] ^ [कटरीना स्टेनोएव्सका-स्लाबेवा, डेविड मारिया परिल्ली, जॉर्ज ए थानोस: BEinGRID: ग्रिड उद्योग के लिए बिजनेस मॉडलों का विकास. GECON 2008: 140-151]</ref> कुछ लोग ऐसा मानते हैं कि इन पदों के बीच वास्तविक अंतर है विपणन और ब्राण्डिंग; अर्थात तकनीक का विकास वृद्धिशील था और विपणन का विकास असतत। <ref>[21] ^ [http://www.gridipedia.eu/grid_voices/?p=57 ग्रिड वोइसेस ब्लॉग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827142429/http://www.gridipedia.eu/grid_voices/?p=57 |date=27 अगस्त 2018 }}</ref> === लाक्षणिक गुण === क्लाउड कंप्यूटिंग ग्राहकों की आम तौर पर अपनी भौतिक बुनियादी सरंचना नहीं होती है जो सॉफ्टवेयर प्लेटफोर्म के लिए एक मेजबान का कार्य करे। इसके बजाय, वे एक तीसरे पक्ष प्रदाता से किराये पर उपयोग के द्वारा [[पूंजीगत व्यय|पूंजी खर्च]] करने से बचते हैं। वे [[एक सेवा के रूप में सब कुछ|एक सेवा के रूप में]] संसाधनों का उपभोग करते हैं और केवल उन्ही संसाधनों के लिए भुगतान करते हैं जिनका वे उपयोग करते हैं। कई क्लाउड-कंप्यूटिंग प्रस्ताव [[यूटिलिटी कम्प्यूटिंग]] मॉडल के आधार पर काम करते हैं, जो इसके अनुरूप है कि पारंपरिक उपयोगिता सेवाओ (जैसे [[विद्युत]]) का उपभोग कैसे किया जाता है, जबकि अन्य [[सदस्यता]] के आधार पर बिल बनाते हैं। [[कई किरायेदारों का होना|कई किरायेदारों]] के बीच "खराब हो सकने वाली और अमूर्त" कम्प्यूटिंग क्षमता उपयोगिता की दर में सुधार कर सकती है, चूंकि सर्वरों को अनावश्यक रूप से निष्क्रिय नहीं छोड़ा जाता है (जो अनुप्रयोग विकास की गति को बढ़ाते हुए लगत को काफी कम कर सकता है). इस दृष्टिकोण का एक पार्श्व प्रभाव है कि समग्र रूप में कंप्यूटर के उपयोग में नाटकीय ढंग से वृद्धि हुई है, ग्राहकों को पीक लोड सीमा के लिए अभियांत्रिकी की जरूरत नहीं होती है। <ref name="wpcarney">[22] ^ [http://knowledge.wpcarey.asu.edu/article.cfm?articleid=1614 क्लाउड कम्प्यूटिंग: एक सेवा के रूप में सॉफ्टवेयर का विकास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613001358/http://knowledge.wpcarey.asu.edu/article.cfm?articleid=1614 |date=13 जून 2010 }}</ref> इसके अतिरिक्त, "उच्च गति के बैंडविड्थ में वृद्धि" अन्य साइटों पर केंद्रीकृत ढांचे से समान प्रतिक्रिया समय प्राप्त करने को संभव बनाती है। === अर्थशास्त्र === [[File:Cloud computing economics.svg|thumb|300px|क्लाउड कम्प्यूटिंग के अर्थशास्त्र बनाम पारंपरिक IT को दर्शाता हुआ चित्र, जिसमें पूंजीगत व्यय (CapEx) और परिचालन व्यय (OpEx) शामिल है।]] '''क्लाउड कंप्यूटिंग''' उपयोगकर्ता हार्डवेयर, सॉफ्टवेयर और सेवाओ पर [[पूंजीगत व्यय|पूंजी खर्च]] करने से बच सकते हैं जब वे प्रदाता को केवल उसी का भुगतान करते हैं जिसका वे उपयोग कर रहे हैं। उपभोग का बिल एक [[उपयोगिता अभिकलन|उपयोगिता]] (उदाहरण उपभोग किये गए संसाधन जैसे विद्युत) या [[सदस्यता|सदस्यता]] (उदाहरण समय आधारित जैसे एक समाचार पत्र) के आधार पर बनाया जाता है जिसमें अपफ्रंट लागत बहुत कम होती है या नहीं होती है। इस [[समय सहभाजन|समय सहभाजन]] शैली दृष्टिकोण के अन्य लाभ हैं [[प्रवेश में अवरोध|प्रवेश में कम बाधाएं]], सहभाजित बुनियादी सरंचना और लागत कम प्रबंधन उपरिव्यय और अनुप्रयोगों की एक विस्तृत रेंज की उपलब्धि. उपयोगकर्ता आमतौर पर किसी भी समय अनुबंध को समाप्त कर सकते हैं (जिसमें [[निवेश पर प्रतिफल|निवेश जोखिम और अनिश्चितता की वापसी]] को महत्त्व नहीं दिया जाता है) और सेवाओ को अक्सर वित्तीय दंड के साथ [[सेवा स्तर करार|सेवा स्तर समझौते]] (SLAs) के द्वारा कवर किया जाता है। <ref>[23] ^ [http://www.eweek.com/c/a/Enterprise-Applications/Forresters-Advice-to-CFOs-Embrace-Cloud-Computing-to-Cut-Costs/ CFO's के लिए फ़ोरेस्तर्स की सलाह: लागत को कम करने के लिए क्लाउड कम्प्यूटिंग को अपनाओ.]{{Dead link|date=जुलाई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[24] ^ [http://www.networkworld.com/columnists/2008/080508-dzubeck.html पांच क्लाउड कम्प्यूटिंग के सवाल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209205358/http://www.networkworld.com/columnists/2008/080508-dzubeck.html |date=9 फ़रवरी 2014 }}</ref> [[निकोलस कार्र|निकोलस कार]] के अनुसार, [[सूचना प्रौद्योगिकी]] का रणनीतिक महत्व है इसके यह कम खर्चीले और मानकीकृत होने के साथ इसका ह्रास होना। उन्होंने तर्क दिया कि क्लाउड कम्प्यूटिंग [[प्रतिमान शिफ्ट]] 20 वीं सदी के प्रारंभ में [[विद्युत ग्रिड]] के द्वारा [[विद्युत जनित्र (जनरेटर)|विद्युत जनित्र]] के विस्थापन के समान हैं। <ref>[25] ^ [http://www.computerworlduk.com/technology/internet/applications/instant-expert/index.cfm?articleid=1610 क्लाउड कम्प्यूटिंग के लिए 'दी बिग स्विच' पर निकोलस कार]</ref> हालांकि कंपनियां अपफ्रंट पूंजीगत व्यय की बचत में सक्षम हो सकती हैं, हो सकता है कि उन्हें परिचालन व्यय के लिए वास्तव में अधिक भुगतान करना पड़े और वे अधिक बचत नहीं कर पायें। ऐसी परिस्थितियों में जब पूंजीगत व्यय अपेक्षाकृत कम होता है, या जहां संगठन के पास परिचालन बजट की तुलना में अपनी पूंजी के बजट को लेकर अधिक लचीलापन होता है, तब क्लाउड मॉडल अधिक वित्तीय अर्थ नहीं देता है। किसी संभावित लागत बचत के पैमाने को प्रभावित करने वाले अन्य कारकों में शामिल हैं, क्लाउड विक्रेता की तुलना में कम्पनी के डाटा केंद्र की प्रभाविता, कम्पनी की मौजूदा परिचालन लागत, क्लाउड कम्प्यूटिंग को अपनाने का स्तर और कार्य क्षमता का वह प्रकार जिसे क्लाउड में होस्ट किया जा रहा है। <ref>[26] ^ [http://www.bmighty.com/services/showArticle.jhtml?articleID=211600030 1 माध्यम आकार का संगठन 5 क्लाउड कम्प्यूटिंग मिथकों को बताता है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831034831/http://www.bmighty.com/services/showArticle.jhtml?articleID=211600030 |date=31 अगस्त 2009 }}</ref><ref>[27] ^ [http://www.appirio.com/blog/2009/04/cloud-computing-savings-real-or.php क्लाउड कम्प्यूटिंग बचत - वास्तविक या काल्पनिक?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601203806/http://www.appirio.com/blog/2009/04/cloud-computing-savings-real-or.php |date=1 जून 2009 }}</ref> === कंपनियां === [[वीएमवेयर]](Vmware), [[सन माइक्रोसिस्टम्स|सन माइक्रोसिस्टम्स (Sun Microsystems)]], [[रेकस्पेस|रेकस्पेस यू एस (Rackspace US)]], [[IBM|आईबीएम (IBM)]], [[अमेज़न वेब सेवायें|अमेज़न (Amazon)]], [[Google]][[गूगल|गूगल (Google)]], [[BMC|बीएमसी (BMC)]], [[माइक्रोसॉफ्ट|माइक्रोसॉफ्ट (Microsoft)]] और [[याहू|याहू (Yahoo)]] कुछ प्रमुख क्लाउड कम्प्यूटिंग सेवा प्रदाता हैं। क्लाउड सेवाएं व्यक्तिगत उपयोगकर्ताओं द्वारा बड़े उद्यमों के माध्यम से भी अपनाई जा रही हैं, इन उद्यमों में [[वेमवेयर|वेमवेयर (Vmware)]], [[जनरल इलेक्ट्रिक|जनरल इलेक्ट्रिक (General Electric)]] और [[प्रोक्टर एंड गैंबल|प्रोक्टर एंड गैंबल (Procter & Gamble)]] शामिल हैं।<ref>[28] ^ [http://www.computerweekly.com/Articles/2008/06/24/231178/google-apps-makes-its-way-into-big-business.htm गूगल एप्स बड़े कारोबार में इसके लिए रास्ता बनाता है। ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917005309/http://www.computerweekly.com/Articles/2008/06/24/231178/Google-Apps-makes-its-way-into-big-business.htm |date=17 सितंबर 2011 }}</ref><ref>[29] ^ [http://seekingalpha.com/article/85608-google-inc-q2-2008-earnings-call-transcript गूगल इंक Q2 2008 अर्निंग कॉल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170524030701/https://seekingalpha.com/article/85608-google-inc-q2-2008-earnings-call-transcript |date=24 मई 2017 }}</ref> 2009 में नए खिलाडी, जैसे उबुन्तु (Ubuntu) क्लाउड कम्प्यूटिंग, की और आकर्षण बढ़ रहा है।<ref>[30] ^ [http://www.oncloudcomputing.com/en/2009/07/the-top-cloud-computing-solutions-people-are-looking-for-in-2009%E2%80%93-survey-by-oncloudcomputingcom/ शीर्ष के क्लाउड कम्प्यूटिंग हल जिनकी लोग 2009 में तलाश कर रहे हैं। ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313211648/http://www.oncloudcomputing.com/en/2009/07/the-top-cloud-computing-solutions-people-are-looking-for-in-2009%E2%80%93-survey-by-oncloudcomputingcom/ |date=13 मार्च 2013 }}</ref> === संरचना (शिल्पकला) === अधिकांश क्लाउड कंप्यूटिंग बुनियादी संरचनाओं में, {{as of | 2009 | alt = as of 2009}}, भरोसेमंद सेवाएं शामिल हैं, जो [[डेटा सेंटर|डाटा केन्द्रों]] के माध्यम से वितरित की जाती हैं और [[आभासीकरण]] तकनीकों के भिन्न स्तरों पर बनायीं जाती हैं। सेवाएं कहीं पर भी सुलभ हो सकती हैं, जो कि नेटवर्किंग बुनियादी सरंचनाओं को उपलब्ध कराता है। क्लाउड अक्सर उपभोक्ताओं की सभी कम्प्यूटिंग आवश्यकताओं के लिए सुलभता के एकमात्र बिंदु के रूप में प्रकट होते हैं। आम तौर पर वाणिज्यिक अवसरों से अक्सर उम्मीद की जाती है कि वे ग्राहकों की [[सेवा की गुणवत्ता]] [quality of service (QoS)] आवश्यकताओं को पूरा करेंगी और प्रारूपिक रूप से SLAs पेश करेंगी. <ref name="ccpaper">{{cite paper |first = Rajkumar |last = Buyya |author2 = Chee Shin Yeo, Srikumar Venugopal |title = Market-Oriented Cloud Computing: Vision, Hype, and Reality for Delivering IT Services as Computing Utilities |pages = 9 |publisher = Department of Computer Science and Software Engineering, The University of Melbourne, Australia |url = http://www.gridbus.org/~raj/papers/hpcc2008_keynote_cloudcomputing.pdf |format = [[PDF]] |accessdate = 31 जुलाई 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091106153419/http://www.gridbus.org/~raj/papers/hpcc2008_keynote_cloudcomputing.pdf |date=6 नवंबर 2009 }} {{Cite web |url=http://www.gridbus.org/~raj/papers/hpcc2008_keynote_cloudcomputing.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=24 अगस्त 2017 |archive-date=6 नवंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091106153419/http://www.gridbus.org/~raj/papers/hpcc2008_keynote_cloudcomputing.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> [[खुले मानक]] क्लाउड कम्प्यूटिंग की वृद्धि के लिए जटिल होते हैं और [[खुला स्रोत सॉफ्टवेयर|खुले स्रोत सॉफ्टवेयर]] ने कई क्लाउड कम्प्यूटिंग संपादनों के लिए नींव प्रदान की है। <ref>[34] ^ [http://www.networkworld.com/news/2008/072808-open-source-cloud-computing.html क्लाउड कम्प्यूटिंग की खुला स्रोत ईंधन वृद्धि, सॉफ्टवेयर एक सेवा के रूप में. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015184116/http://www.networkworld.com/news/2008/072808-open-source-cloud-computing.html |date=15 अक्तूबर 2012 }}</ref> == <span lang="hi" dir="ltr">इतिहास</span> == ''दी क्लाउड'' टेलीफोनी से लिया गया एक शब्द है। 1990 के दशक तक, डेटा सर्किट (इनमें वो भी शामिल हैं जो इंटरनेट ट्रैफिक का वहन करते थे) गंतव्य स्थानों के बीच सख्त तारों से युक्त थे। बाद में, लंबे समय से चली आ रही टेलीफोन कंपनियों ने डेटा संचार के लिए [[वर्चुअल प्राइवेट नेटवर्क]] (VPN) सेवा की पेशकश करना शुरू किया। टेलीफोन कम्पनियां समान गारंटी युक्त बैंडविड्थ के साथ कम लागत पर एक निर्धारित परिपथ के रूप में VPN आधारित सेवाएं पेश करने में सक्षम थी। क्योंकि वे उपयोगिता को संतुलित करने के लिए ट्रैफिक को बदल सकती थीं, इस प्रकार से उन्होंने अपने समग्र नेटवर्क बैंड विड्थ को अधिक प्रभावी तरीके से काम में लिया। इस व्यवस्था के परिणाम स्वरुप, उपयुक्त तरीके से यह निर्धारित करना असंभव था कि ट्रेफिक को कौन से मार्ग पर भेजा जाये. इस प्रकार की नेट्वर्किंग का वर्णन करने के लिए शब्द "टेलीकोम क्लाउड" का उपयोग किया जाता था और क्लाउड कम्प्यूटिंग अवधारणात्मक रूप से कुछ मिलती जुलती है। क्लाउड कंप्यूटिंग वर्चुअल मशीनों (VMs) पर बहुत अधिक भरोसा करती है, जो उपयोगकर्ता की आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए मांग पर उत्पन्न हुई हैं। क्योंकि ये आभासी उदाहरण मांग पर उत्पन्न हुए हैं, यह निर्धारित करना असम्भव है कि एक दिए गए समय में ऐसे कितने VMs चलेंगे. चूंकि परिस्थिति की मांग के अनुसार VMs को किसी भी दिए गए कंप्यूटर पर उत्पन्न किया जा सकता है, साथ ही वे विशिष्ट स्थान पर स्थित होते हैं, यह स्थिति क्लाउड नेटवर्क से अधिक मिलती है। [[नेटवर्क आरेख]] में एक सामान्य वर्णन है एक क्लाउड का चित्रण.<ref name="The Internet Cloud"/> क्लाउड कंप्यूटिंग की बुनियादी अवधारणा [[1960]] में आयी, जब [[जॉन मेककेर्थी (कंप्यूटर वैज्ञानिक)|जॉन मेककेर्थी]] ने राय दी कि "कम्प्यूटेशन को किसी दिन एक [[सार्वजनिक उपयोगिता]] के रूप में संगठित किय जा सकता है"; वास्तव में [[सेवा ब्यूरो|सर्विस ब्यूरो]] के साथ लक्षणों का साझा करती है जो 1960 में आये थे। शब्द ''क्लाउड'' पहले से ही 1990 के दशक के प्रारंभ में व्यावसायिक उपयोग में आ गया था, इसका उपयोग [[अतुल्यकालिक अंतरण विधा]]'' '' (ATM) नेटवर्क का उल्लेख करने के लिए किया जाता था।<ref>[36] ^ [http://mirror.switch.ch/ftp/doc/ietf/ipatm/atm-minutes-93jul.txt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922011140/http://mirror.switch.ch/ftp/doc/ietf/ipatm/atm-minutes-93jul.txt |date=22 सितंबर 2012 }}जुलाई, 1993 IETF के कार्य ATM समूह पर IP से बैठक की रिपोर्ट.</ref>दुर्भाग्य पूर्ण तरीके से शुरू हुई [[जनरल मेजिक]] ने 1995 में कई दूरसंचार कंपनी सहयोगियों जैसे AT&T, की भागीदारी में एक कम आयु का क्लाउड कम्प्यूटिंग उत्पाद शुरू किया, इसे उपभोक्ता उन्मुख इंटरनेट के लोकप्रिय होने से ठीक पहले शुरू किया गया। 21 वीं शताब्दी के अंत तक, शब्द "क्लाउड कंप्यूटिंग" अधिक व्यापक रूप से प्रकट होने लगा,<ref>[37] ^ [http://www.nytimes.com/2001/04/09/technology/09HAIL.html?ex=1217563200&en=7c46bdefb6a8450a&ei=5070 इंटरनेट क्रिटिक टेक्स ओन माइक्रोसॉफ्ट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160507133048/http://www.nytimes.com/2001/04/09/technology/09HAIL.html?ex=1217563200&en=7c46bdefb6a8450a&ei=5070 |date=7 मई 2016 }}</ref> यद्यपि उस समय अधिकांश ध्यान SaaS तक सीमित था। 1999 में, [[Salesforce.com]] की स्थापना [[मार्क बेनिओफ्फ़|मार्क बेनिओफ़]], पारकर हेरिस और उनके सहयोगियों के द्वारा की गयी। उन्होंने गूगल और [[याहू!]] जैसी कम्पनियों के द्वारा विकसित कई तकनीकों को व्यावसायिक अनुप्रयोगों पर लागू किया। उन्होंने अपने वास्तविक और सफल ग्राहकों के साथ SaaS और "मांग पर" की अवधारणा भी प्रदान की. SaaS के बारे में महत्वपूर्ण बात यह है कि इसे सीमित तकनीकी सहायता की आवश्यकता के साथ ग्राहकों द्वारा अनुकूलित किया जा सकता है। व्यापार उपयोगकर्ताओं ने परिणामी लचीलेपन और गति का उत्साहपूर्वक स्वागत किया है। 2000 के दशक के प्रारंभ में, [[माइक्रोसॉफ्ट]] ने [[वेब सेवायें|वेब सेवाओं]] के विकास के माध्यम से Saas की अवधारणा को विस्तृत किया। [[IBM|IBM (आईबीएम)]] ने 2001 में [https://web.archive.org/web/20121007153754/http://www.research.ibm.com/autonomic/index.html ऑटोनोमिक कम्प्यूटिंग घोषणा पत्र] में इन अवधारणाओं का विवरण दिया, जिसने विषमांगी भंडारण, सर्वर, अनुप्रयोग, नेटवर्क, सुरक्षा तंत्र और ऐसे अन्य तत्वों के साथ जटिल IT (सूचना प्रोद्योगिकी) प्रणाली के प्रबंधन में उन्नत ऑटोमेशन तकनीकों जैसे स्व-नियंत्रण, स्व-चिकित्सा, स्व-विन्यास और स्व-अनुकूलन का वर्णन किया जिन्हें एक उद्यम में आभासीकृत किया जा सकता है। . [[Amazon.com|एमैज़ोन]](Amazon) ने नयी क्लाउड सरंचना के परिणाम स्वरुप महत्वपूर्ण आंतरिक प्रभाविता सुधार पाए जाने और [[डॉट-कॉम-बबल|डॉट-कोम बबल]] के बाद अपने [[डेटा सेंटर|डाटा केन्द्रों]] के आधुनिकीकरण के द्वारा क्लाउड कम्प्यूटिंग के विकास में महत्वपूर्ण भुमिका निभायी, इसके लिए उसने एक [[यूटिलिटी कम्प्यूटिंग (उपयोगिता अभिकलन)|यूटिलिटी कम्प्यूटिंग]] आधार पर [[2005]] में [[अमेज़न वेब सेवायें|अमेजन वेब सेवाओ]] के माध्यम से अपने सिस्टम उपलब्ध कराये. <ref name="amazon">[38] ^ [http://www.businessweek.com/magazine/content/06_46/b4009001.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627012051/http://www.businessweek.com/magazine/content/06_46/b4009001.htm|date=27 जून 2012}}जेफ बेजोस' रिस्की बेट/1}</ref> [[2007.|2007]] में, [[गूगल]], [[IBM|आईबीएम (IBM)]] और कई विश्वविद्यालयों ने बड़े पैमाने पर ''क्लाउड कम्प्यूटिंग'' अनुसन्धान परियोजना शुरू की,<ref>[39] ^ [http://www.nytimes.com/2007/10/08/technology/08cloud.html?_r=1&ex=1349496000&en=92627f0f65ea0d75&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss&oref=slogin गूगल और आईबीएम 'क्लाउड कम्प्यूटिंग' अनुसंधान में शामिल हुए ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514102450/http://www.nytimes.com/2007/10/08/technology/08cloud.html?_r=1&ex=1349496000&en=92627f0f65ea0d75&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss&oref=slogin |date=14 मई 2013 }}</ref> समय के साथ और टर्म के शुरू होने के बाद यह एक जाना माना विषय बन गया। 2008 के मध्य तक, क्लाउड कंप्यूटिंग को मुख्यधारा प्रेस में लोकप्रियता हासिल हुई और कई संबंधित घटनायें हुईं.<ref>[40] ^ [http://www.networkworld.com/newsletters/itlead/2008/070708itlead1.html बादल कंप्यूटिंग पर नजर रखें] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326101519/http://www.networkworld.com/newsletters/itlead/2008/070708itlead1.html |date=26 मार्च 2014 }}</ref> [[अगस्त 2008]] में, [[गार्टनर रिसर्च|गार्टनर के अनुसंधान]] ने प्रेक्षित किया कि "संगठन कम्पनी-स्वामित्व हार्डवेयर और सॉफ्टवेयर आस्तियों से प्रति-उपयोग सेवा-आधारित मॉडलों की ओर रुख कर रहे हैं" और यह पाया कि "क्लाउड कम्प्यूटिंग की दिशा में नियोजित स्थानान्तरण के परिणामस्वरूप कुछ क्षेत्रों में IT उत्पादों में बहुत अधिक वृद्धि होगी ओर अन्य क्षेत्रों में बहुत कमी आयेगी." <ref>[41] ^ [http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=742913 गार्टनर के अनुसार विश्वव्यापी IT व्यय 2008 में $ 3.4 ट्रिलियन को पार कर गया। ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114095554/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=742913 |date=14 नवंबर 2012 }}</ref> == क्लाउड कम्प्यूटिंग की आलोचना और नुकसान == क्योंकि क्लाउड कंप्यूटिंग उपयोगकर्ता को अपने डाटा के भौतिक भण्डारण की अनुमति नहीं देता है (यह संभावना अपवाद है कि डाटा को उपयोगकर्ता की भण्डारण युक्ति जैसे एक [[यूएसबी फ्लैश ड्राइव|USB फ्लैश ड्राइव]] या [[हार्ड डिस्क]] तक भेजा जा सकता है) यह डाटा संग्रहण और नियंत्रण की जिम्मेदारी को प्रदाता के हाथों में नहीं देता है। क्लाउड कंप्यूटिंग की आलोचना इस बात को लेकर की जाती है कि यह उपयोगकर्ता की स्वतंत्रता को सीमित कर देता है और उन्हें क्लाउड कम्प्यूटिंग प्रदाता पर निर्भर बना देता है और कुछ आलोचकों के अनुसार केवल उसी अनुप्रयोग या सेवा का उप[योग करना संभव है जिसे प्रदाता उपलब्ध कराना चाहता है। इस प्रकार, ''[[दी टाइम्स |दी लंदन टाइम्स]]'' क्लाउड कम्प्यूटिंग की तुलना 1950 और 60 के दशकों की केंद्रीकृत प्रणाली से करती है, जिसके द्वारा उपयोगकर्ता "डम्ब" टर्मिनल से [[मेनफ़्रेम कंप्यूटर|मुख्यधारा कंप्यूटर]] के माध्यम से जुड़े रहते हैं। आमतौर पर, उपयोगकर्ता को नए अनुप्रयोग इन्सटाल करने की स्वतंत्रता नहीं होती है और विशिष्ट कार्य करने के लिए प्रशासकों की स्वीकृति आवश्यक होती है। कुल मिलाकर, यह स्वतंत्रता और सृजनात्मकता दोनों को सीमित करता है। दी टाइम्स का तर्क है कि क्लाउड कम्प्यूटिंग उस समय की मंदी है।<ref>[42] ^ [http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/article3874599.ece क्लाउड कंप्यूटिंग: क्या मेजबानी किये जाने वाले जानकारी सरंचना, सॉफ्टवेयर और सेवाओ के खतरे हमरे अपने निजी कंप्यूटर के बजाय इंटरनेट पर हैं। ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519094819/http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/article3874599.ece |date=19 मई 2011 }}</ref> इसी प्रकार, [[फ्री सॉफ्टवेयर फाउंडेशन]] के संस्थापक, [[रिचर्ड स्टालमेन]], का मानना है कि क्लाउड कम्प्यूटिंग स्वतंत्रताओं को खतरे में डालती है क्योंकि उपयोगकर्ता अपनी गोपनीयता और व्यक्तिगत डाटा को एक तीसरे पक्ष को बलिदान करते हैं। उन्होंने कहा कि "बस एक जाल जो ज्यादा से ज्यादा लोगों को खरीद कर ताले में बंद कर रहा है, मालिकाना प्रणाली जिसकी लागत उनके लिए समय के साथ बढ़ती ही जायेगी." <ref>[43] ^ [http://www.guardian.co.uk/technology/2008/sep/29/cloud.computing.richard.stallman/ क्लाउड कंप्यूटिंग एक जाल है, GNU संस्थापक रिचर्ड स्टालमेन ने चेतावनी दी. गार्जियन, 30 सितंबर 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622121822/http://www.guardian.co.uk/technology/2008/sep/29/cloud.computing.richard.stallman |date=22 जून 2013 }}</ref> स्टालमेन के प्रेक्षणों के बाद, इंट्रानेट और प्रतिबंधित (सरकारी, रक्षा और संस्थागत आदि के लिए) साइटों को उपलब्ध कराना/ उनकी मेजबानी करना उनका रखरखाव करना एक चुनौती बन गया। वाणिज्यिक साइटों का उपयोग करने वाले टूल जैसे [[वेब विश्लेषिकी]] अपने व्यापार नियोजन आदि के लिए सही डाटा प्राप्त करने में सक्षम नहीं हो सकते थे। == राजनीतिक मुद्दे == ''दी क्लाउड'' कई सीमाओं को पार करता है और "वैश्वीकरण का अंतिम रूप हो सकता है।"<ref name="cwb">[44] ^ [http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=12411854 कंप्यूटर बिना सीमाओं के] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210074905/http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=12411854 |date=10 फ़रवरी 2009 }}</ref> फिर भी, यह जटिल [[ज्योपोलिटिक्स|भू राजनितिक]] मुद्दों के लिए एक विषय बन जाता है और एक विश्व स्तरीय बाजार को सेवाओ की डिलिवरी करने के लिए प्रदाता पर असंख्य विनियामक वातावरण को संतुष्ट करने का दबाव बन जाता है। ऐसा इंटरनेट के प्रारंभिक दिनों में हुआ, जब मुक्तिवादी विचारकों ने महसूस किया कि "साइबरस्पेस खुद के कानूनी संस्थानों के रूप में बनाया गया एक विशिष्ट स्थान है"<ref name="cwb"/> कानूनी वातावरण को संतुलित करने के प्रयासों (जैसे US-EU Safe Harbor) के बावजूद, {{as of | 2009 | alt = as of 2009}}, प्रदाता जैसे अमेजन वेब सेवाओ ने बुनियादी सरंचनाओं को लागू कर के और ग्राहकों को "उपलब्धता क्षेत्र" का चयन करने की अनुमति देकर प्रमुख बाजार (प्रारूपिक रूप से संयुक्त राज्य अमेरिका और [[यूरोपीय संघ]] के लिए) उपलब्ध कराये. <ref>[47] ^ [http://developer.amazonwebservices.com/connect/entry.jspa?externalID=1347&categoryID=112 फ़ीचर गाइड: अमेज़न EC2 उपलब्धता जोन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101019052456/http://developer.amazonwebservices.com/connect/entry.jspa?externalID=1347&categoryID=112 |date=19 अक्तूबर 2010 }}</ref> फिर भी, सरकारी स्तर के माध्यम से निजी रूप में सुरक्षा और गोपनीयता का मुद्दा बना रहा (उदाहरण, [[USAपैट्रियट अधिनियम|यूएसए पैट्रियट अधिनियम]], [[राष्ट्रीय सुरक्षा पत्र|राष्ट्रीय सुरक्षा पत्रों]] का उपयोग और [[इलेक्ट्रॉनिक संचार गोपनीयता अधिनियम]] का ''संग्रहित संचार अधिनियम'' . == कानूनी मुद्दे == मार्च 2007 में, [[डेल]] ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका|सयुंक्त राज्य अमेरिका]] में शब्द "क्लाउड कम्प्यूटिंग" ({{US trademark|77139082}}) को [[ट्रेडमार्क]] बनाने का आवेदन किया। कम्पनी ने 2008 में जो "भत्ते का नोटिस" प्राप्त किया वह अगस्त में रद्द हो गया, जिसके परिणामस्वरूप एक सप्ताह से कम समय में ही ट्रेडमार्क आवेदन को औपचारिक रूप से अस्वीकृत कर दिया गया। सितम्बर 2008 में, संयुक्त राज्य अमेरिका के पेटेंट और ट्रेडमार्क कार्यालय ([[USPTO]]) ने "क्लाउड OS" के लिए CG एक्टिव LLC को ({{US trademark|77355287}}) एक "भत्ते का नोटिस" जारी किया। जैसा कि इस नोटिस के तहत परिभाषित किया गया था, एक ''क्लाउड ऑपरेटिंग सिस्टम'' एक [[जेनेरीसाइज्ड ट्रेडमार्क|सामान्य]] [[ऑपरेटिंग सिस्टम]] है जो "कंप्यूटर के अन्दर और वेब पर सफ्टवेयर के बीच सम्बन्ध प्रबंधन करता है," जैसे [[माइक्रोसॉफ्ट एजूर|Microsoft Azure (माइक्रोसॉफ्ट अजूर)]].<ref>[50] ^ [http://www.nytimes.com/2008/10/28/technology/28soft.html माइक्रोसॉफ्ट योजनाएं 'क्लाउड' आपरेटिंग सिस्टम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180106005105/http://www.nytimes.com/2008/10/28/technology/28soft.html |date=6 जनवरी 2018 }}</ref> नवंबर 2007 में, [[फ्री सॉफ्टवेयर फाउंडेशन]] ने [[एफ्रो जनरल पब्लिक लाइसेंस]] जारी किया, जो [[GNU जनरल पब्लिक लाइसेंस|GPLv3]] का एक संस्करण था, जिसने [[फ्री सॉफ्टवेयर]] डिजाइन से सम्बन्धी [[कानूनी विवरण|कथित कानूनी बचाव रास्ते]] को एक नेटवर्क पर चलाया, विशेष रूप से SaaS पर. किसी भी परिवर्तन के लिए के एक [[अनुप्रयोग सेवा प्रदाता]] की जरुरत होती है जिसे वे एफ्रो GPL [[खुला स्रोत|खुले स्रोत]] कोड के लिए करते हैं। {{Fact|date=अप्रैल 2009}} == जोखिम को कम करना == निगम या अंतिम उपयोगकर्ता जो अपने डाटा की उपलब्धि नहीं होने की परिस्थिति से बचना चाहते हैं- या यहाँ तक कि डाटा के खो जाने की परिस्थिति से भी बचना चाहते हैं- उन्हें प्रारूपिक रूप से सलाह दी जाती है कि वे अपनी सेवाओ का उपयोग करने से पहले डाटा सुरक्षा पर विक्रेता की नीतियों का अनुसंधान करें. एक तकनीकी विश्लेषक और परामर्श फर्म, [[गार्टनर]], कई सुरक्षा मुद्दों की एक सूची देती है जिनके बारे में क्लाउड कम्प्यूटिंग विक्रेता के साथ चर्चा की जानी चाहिए. * विशेषाधिकृत उपयोगकर्ता सुलभता- किसके पास डाटा के लिए और काम पर रखने के बारे में और ऐसे प्रशासकों के प्रबंधन के लिए विशिष्टीकृत सुलभता है? * विनियामक अनुपालन-क्या विक्रेता बाहरी ऑडिट और/या सुरक्षा प्रमाण पत्र से होकर गुजरना चाहता है? * डाटा स्थिति- क्या प्रदाता डाटा की किसी भी स्थिति पर किसी भी नियंत्रण की अनुमति देता है। * डेटा पृथक्करण- सभी अवस्थाओं में उपलब्ध कूटलेखन है और क्या इन कूटलेखन योजनाओं का डिजाइन और परीक्षण अनुभवी पेशेवरों के द्वारा किया गया है? * वसूली- विनाश के मामले में डाटा का क्या होता है और क्या विक्रेता पूर्ण पुनः संग्रहण उपलब्ध कराता है और, यदि ऐसा है, तो यह प्रक्रिया कितना समय लेगी? * जांच के लिए मदद- क्या विक्रेता के पास किसी अनुचित या गैरकानूनी गतिविधि की जांच करने की क्षमता है? * दीर्घकालिक व्यवहार्यता-डेटा का क्या होता है अगर कंपनी कारोबार से बाहर चली जाये और क्या डाटा वापस लौट आता है और किस प्रारूप में लौटता है?<ref>{{cite news|url=http://www.infoworld.com/d/security-central/gartner-seven-cloud-computing-security-risks-853|title=Gartner: Seven cloud-computing security risks|last=Brodkin|first=Jon|date=जुलाई 02, 2008|work=www.infoworld.com|publisher=[[infoworld]]|accessdate=15 अप्रैल 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906152754/http://www.infoworld.com/d/security-central/gartner-seven-cloud-computing-security-risks-853|archive-date=6 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> * डेटा की उपलब्धता- क्या विक्रेता आपके डाटा को दूसरे वातावरण पर ले जा सकता है यदि मौजूदा वातावरण अनुपलब्ध हो जाये या इसके साथ समझौता करना पड़े? अभ्यास में, डाटा की वसूली की क्षमताओं का बेहतरीन निर्धारण प्रयोगों के द्वारा किया जा सकता है; उदाहरण के लिए, पुराने डाटा को फिर से प्राप्त करने के लिए कहा जाये, नोट किया जाये कि इसमें कितना समय लगता है और पुष्टि की जाये कि जांच के लिए प्राप्त डाटा मूल डाटा से मेल खाता है। डेटा सुरक्षा के निर्धारण और अधिक मुश्किल हो सकता है, लेकिन एक दृष्टिकोण है आप डाटा को खुद कुटलेखित करें. यदि आप एक भरोसेमंद एल्गोरिथ्म का उपयोग करते हुए डाटा को कुटलेखित करें, तो, सेवा प्रदाता की सुरक्षा और कूटलेखन की नीतियों पर ध्यान न देते हुए, डाटा केवल डिक्रिप्शन कुंजियों के साथ सुलभ हो जायेगा. यह, हालांकि, पेय-ओन मांग कम्प्यूटिंग बुनियादी सरंचना में निजी कुंजियों के प्रबंधन की समस्या को जन्म देता है। == प्रमुख विशेषताएं == * '''[[चपलता या फुर्ती|चपलता]]''' उपयोगकर्ताओं की तेजी से और सस्ते में पुनः-प्रोविजन प्रौद्योगिकी बुनियादी सुविधाओं के संसाधनों की क्षमता में सुधार करती है। समग्र कम्प्यूटिंग की लागत अपरिवर्तित रहती है, हालांकि और प्रदाता कभी कभी फ्रंट लागत को अवशोषित कर लेते हैं और एक लम्बी अवधि के दौरान लागत को प्रसारित करते हैं। * '''[[लागत]]''' दावा किया जाता है कि बहुत अधिक कम हुई है और [[पूंजीगत व्यय]] [[परिचालन व्यय]] में बदल गया है।<ref>[55] ^ ^ [http://www.cloudave.com/link/recession-is-good-for-cloud-computing-microsoft-agrees मंदी क्लाउड कम्प्यूटिंग के लिए बहुत अच्छी है - माइक्रोसॉफ्ट इससे सहमत है ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100814013751/http://www.cloudave.com/link/recession-is-good-for-cloud-computing-microsoft-agrees |date=14 अगस्त 2010 }}</ref> यह [[प्रवेश में अवरोध]] को दिखावटी तरीके से कम करता है, चूंकि बुनियादी सरंचना को एक तीसरे पक्ष के द्वारा उपलब्ध कराया जाता है और इसे एक बार के लिए या अनावृत व्यापक कम्प्यूटिंग कार्यों के खरीदने की जरुरत नहीं होती है। एक [[यूटिलिटी कम्प्यूटिंग (उपयोगिता अभिकलन)|उपयोगिता कंप्यूटिंग]] के आधार पर मूल्य निर्धारण उपयोग आधारित विकल्प के साथ किया जाता है और क्रियान्वयन (घर में) के लिए कम IT कुशलताओं की आवश्यकता होती है। <ref name="idc">[56] ^ [http://blogs.idc.com/ie/?p=190 "क्लाउड सेवाओ" और "क्लाउड कम्प्यूटिंग" परिभाषा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722074526/http://blogs.idc.com/ie/?p=190 |date=22 जुलाई 2010 }}</ref> कुछ लोग कहते हैं कि, कम्प्यूटिंग संसाधन की कम लागत, IT बोझ कभी कभी लागत को घर-में से बहिर्स्रोत-प्रदाता को स्थानांतरित कर देता है। इसके अलावा, लागत में किसी भी कमी के लाभ का उपयोग, सम्बंधित नियंत्रण में कमी, सुलभता और सुरक्षा जोखिमों के लिए किया जाना चाहिए. * '''[[युक्ति स्वतंत्रता|युक्ति]] और स्थान की स्वतंत्रता'''<ref name="yarmis">[57] ^ [http://news.cnet.com/8301-13953_3-9977049-80.html न्यू ग्रीक चीक: डाटा केन्द्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104055614/http://news.cnet.com/8301-13953_3-9977049-80.html |date=4 नवंबर 2013 }}</ref>उपयोगकर्ता को एक वेब ब्राउजर का उपयोग करते हुए सिस्टम सुलभ कराती है, इस पर इस बात का फर्क नहीं पड़ता कि उनकी स्थिति क्या है और वे कौन सी युक्ति (जैसे, पीसी, मोबाइल) का उपयोग कर रहे हैं। चूंकि बुनियादी सरंचना ऑफ़-साईट है (आमतौर पर तीसरे पक्ष के द्वारा उपलब्ध करायी जाती है) और इंटरनेट के माध्यम से सुलभ है, उपयोगकर्ता कहीं से भी जुड़ सकते हैं। <ref name="idc"/> * '''[[कई किरायेदार|बहुल किरायेदारी]]''' उपयोगकर्ताओं के एक बड़े समूह में लागत संसाधनों के सहभाजन को सक्षम बनाती है, इस प्रकार से निम्न के लिए अनुमति देती है: ** बुनियादी सरंचना का '''केंद्रीकरण''' कम लागत की स्थिति के साथ (जैसे रिअल एस्टेट, विद्युत आदि) ** '''पीक-भार क्षमता''' बढ़ जाती है (उपयोगकर्ताओं को उच्चतम संभव लोड-स्तरों के लिए अभियांत्रिकी की की जरूरत नहीं है) ** सिस्टम के लिए '''उपयोगिता और प्रभाविता''' में सुधार जो अक्सर केवल 10-20% उपयोग किये जाते हैं।<ref name="amazon"/> * '''[[विश्वसनीयता]]''' कई निरर्थक साइटों के उपयोग के माध्यम से बेहतर हो जाती है, जो क्लाउड कम्प्यूटिंग को [[कारोबार में निरंतरता|व्यापर की निरंतरता]] और [[आपदा वसूली]] के लिए उपयुक्त बनाता है। <ref>[60] ^ [http://www.data-storage-today.com/news/Cloud-Computing--Firms-Take-Flight/story.xhtml?story_id=0130012A6383 क्लाउड कम्प्यूटिंग: स्माल कम्पनीज टेक फ्लाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222020018/http://www.data-storage-today.com/news/Cloud-Computing--Firms-Take-Flight/story.xhtml?story_id=0130012A6383 |date=22 फ़रवरी 2025 }}</ref> फिर भी, कई प्रमुख क्लाउड कंप्यूटिंग सेवाओं ने कई समस्याओं का सामना किया है और IT और व्यापर प्रबंधक ऐसे समय पर कम कर पते हैं, जब वे प्रभावित होते हैं। <ref>[61] ^ [http://www.pcworld.com/businesscenter/article/149892/google_apps_admins_jittery_about_gmail_hopeful_about_future.html गूगल एप्स एड्मिंस जितेरी अबाउट जीमेल, होप्फुल अबाउट फ्यूचर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119095404/http://www.pcworld.com/businesscenter/article/149892/google_apps_admins_jittery_about_gmail_hopeful_about_future.html |date=19 जनवरी 2012 }}</ref><ref name="cloudfeud">[62] ^ [http://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/09/22/a-new-resource-born-of-a-cloud-feud/A नए संसाधन, बोर्न ऑफ़ अ क्लाउड फ्यूद ]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} की जन्मे</ref> * '''[[मापन क्षमता|मापनशीलता]]''' ("माँग-पर") संसाधनों का एक अच्छा पर प्रावधानीकरण- के जरिये छोटाबीजवाला, आत्म वास्तविक समय निकट सेवा आधार, प्रयोक्ताओं पीक लोड के लिए इंजीनियर बिना. [[कंप्यूटर प्रदर्शन|प्रदर्शन]] पर नियंत्रण किया जाता है और सिस्टम इंटरफेस के रूप में [[वेब सेवायें|वेब सेवाओ]] का उपयोग करते हुए स्थिर और शिथिल युग्मित सरंचना का उपयोग किया जाता है। <ref name="idc"/> * '''[[कंप्यूटर सुरक्षा|सुरक्षा]]''' में आमतौर पर डाटा के केन्द्रीकरण के कारण<ref>[64] ^ [http://exari.blogspot.com/2006/05/death-by-laptop.html एक्सारी: लैपटॉप से मौत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305102545/http://exari.blogspot.com/2006/05/death-by-laptop.html |date=5 मार्च 2016 }}</ref>, बढ़ी हुई सुरक्षा केन्द्रित संसाधनों आदि के कारण सुधार होता है, लेकिन विशेष संवेदी डाटा पर नियंत्रण की कमी के बारे में चिंता बनी रह सकती है। सुरक्षा आंशिक रूप से अक्सर पारंपरिक प्रणालियों के जितनी या उससे ज्यादा अच्छी होती है, क्योंकि प्रदाता सुरक्षा के मुद्दों को हल करने के लिए संसाधनों का समर्पण करने में सक्षम होते हैं, बहुत से ग्राहक जिसका भार वहन नहीं कर सकते.<ref>[65] ^ [http://news.cnet.com/8301-1009_3-10150569-83.html क्लाउड कंप्यूटिंग सुरक्षा पूर्वानुमान: साफ आसमान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104104039/http://news.cnet.com/8301-1009_3-10150569-83.html |date=4 नवंबर 2013 }}</ref> प्रदाता आम तौर पर, लॉग सुलभ होते हैं, लेकिन [[ऑडिट लॉग]] की सुलभता पाने आप में मुश्किल या असंभव हो सकती है। "क्लाउड" प्रदाता के द्वारा नियंत्रित डाटा के लिए स्वामित्व, नियंत्रण और सुलभता अधिक कठिन हो सकती है, ठीक वैसे ही जैसे कभी कभी वर्तमान उपयोगिताओं के साथ "लाइव" समर्थन की सुलभता प्राप्त करना मुश्किल होता है। क्लाउड प्रतिमान के अंतर्गत, संवेदनशील डेटा के प्रबंधन को क्लाउड प्रदाताओं और तीसरे पक्ष के हाथों में रख दिया गया है। * '''[[निरंतरता|स्थिरता]]''' संसाधनों की उपयोगिता में सुधार, अधिक प्रभावी प्रणाली और [[कार्बन का उदासीन होना|कार्बन उदासीनता]] के कारण आती है।<ref>[66] ^ [http://news.zdnet.co.uk/internet/0,1000000097,39287634,00.htm गूगल टू गो कार्बन न्यूट्रल बाय 2008 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090405132315/http://news.zdnet.co.uk/internet/0,1000000097,39287634,00.htm |date=5 अप्रैल 2009 }}</ref><ref>[67] ^ [http://jobsearchtech.about.com/od/historyoftechindustry/a/cloud_computing.htm क्या क्लाउड कम्प्यूटिंग है?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617032840/http://jobsearchtech.about.com/od/historyoftechindustry/a/cloud_computing.htm |date=17 जून 2016 }}</ref> फिर भी, कंप्यूटर और संबंधित बुनियादी सरंचनाएं ऊर्जा के बड़े उपभोक्ता हैं। एक दिया गया (सर्वर आधारित) कंप्यूटिंग कार्य ऊर्जा की X मात्रा का उपयोग करेगा चाहे यह ओन-साईट है या ऑफ़-साईट.<ref>[68] ^ [https://www.time.com/time/specials/2007/environment/article/0,28804,1602354_1603074_1603535,00.html अपना कंप्यूटर बंद करो] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824163410/http://www.time.com/time/specials/2007/environment/article/0,28804,1602354_1603074_1603535,00.html |date=24 अगस्त 2013 }}</ref> == घटक (अवयव) == [[चित्र:CloudComputingStackLarge.svg|250px|thumb|क्लाउड कंप्यूटिंग के छह परतों के घटक]] === अनुप्रयोग === {{Cat see also|Cloud applications}} एक क्लाउड अनुप्रयोग क्लाउड को सॉफ्टवेयर सरंचना में प्रयुक्त करता है, अक्सर ग्राहक के अपने कंप्यूटर पर अनुप्रयोग को इंस्टाल करने और चलाने की आवश्यकता को कम कर देता है, इस प्रकार से सॉफ्टवेयर के रख रखाव, चल रही गतिविधियों और सहारे के बोझ को कम करता है। उदाहरण के लिए: * [[सहकर्मी से सहकर्मी|Peer-to-peer]] / [[स्वयंसेवक कंप्यूटिंग|volunteer computing]] ([[बिट टोरेंट|Bittorrent]], [[वितरित अभिकलन परियोजनाओं की सूची # बर्कले ओपन इन्फ्रास्ट्रक्चर फॉर नेटवर्क कम्प्यूटिंग (BOINC)|BOINC Projects]], [[स्काइप|Skype]]) * [[वेब अनुप्रयोग|Web application]] [[फेसबुक|(Facebook)]] * [[सॉफ्टवेयर एक सेवा के रूप में]] ([[Google Apps|गूगल एप्स]], [[SAP Business ByDesign|SAP]] और [[सेल्स फोर्स]]) * [[सॉफ्टवेयर प्लस सेवा|सॉफ्टवेयर प्लस सेवायें]] ([[माइक्रोसॉफ्ट ऑनलाइन सेवा|माइक्रोसॉफ्ट ऑनलाइन सेवाएं]]) === ग्राहक === {{Cat see also|Cloud clients}} एक ''क्लाउड ग्राहक'' के पास [[कंप्यूटर हार्डवेयर]] और/या [[कंप्यूटर सॉफ्टवेयर]] होता है जो अनुप्रयोग डिलीवरी के लिए क्लाउड कम्प्यूटिंग पर निर्भर करता है, या जो विशेष रूप से क्लाउड सेवाओं की डिलीवरी के लिए डिजाइन किया जाता है और जो, किसी मामले में, इसके बिना आवश्यक रूप से अनुपयोगी होता है। <ref name="nimbus"/> उदाहरण के लिए: * [[मोबाइल कंप्यूटिंग|मोबाइल]] ([[एनद्रोइड (मोबाइल डिवाइस प्लेटफोर्म)|एन्द्रोइड (Android)]], [[आई फ़ोन|आईफोन (iPhone)]], [[विंडोज़ मोबाइल|विंडोज मोबाइल]])<ref>[72] ^ [https://web.archive.org/web/20121102212706/http://www.wired.com/techbiz/media/magazine/16-07/ff_android?currentPage=all गूगल 'स ओपन सोर्स एन्द्रोइड ओ एस विल फ्री दी वायरलेस वेब]</ref><ref>[73] ^ [http://www.nytimes.com/2008/07/17/technology/personaltech/17pogue.html?_r=1&oref=slogin इन सींक टू पर्स दी क्लाउड ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827111858/https://www.nytimes.com/2008/07/17/technology/personaltech/17pogue.html?_r=1&oref=slogin |date=27 अगस्त 2018 }}</ref> * [[Thin client|पतले ग्राहक]] ([[चेरीपाल]], [[ज़ोनबू|जोंबू]], [[gOS (ऑपरेटिंग सिस्टम)|gOS]] आधारित सिस्टम)<ref>[75] ^ [http://www.itbusinessedge.com/cm/community/news/inf/blog/cherrypal-brings-cloud-computing-to-the-masses/?cs=19874 चेरिपाल जनता के लिए क्लाउड कंप्यूटिंग लाता है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113175208/http://www.itbusinessedge.com/cm/community/news/inf/blog/cherrypal-brings-cloud-computing-to-the-masses/?cs=19874 |date=13 जनवरी 2013 }}</ref><ref>[76] ^ [http://www.newsobserver.com/business/technology/gilster/2007/story/771924.html जोंबू की आकर्षक सुविधायें और मूल्य हैं ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830023015/http://www.newsobserver.com/business/technology/gilster/2007/story/771924.html |date=30 अगस्त 2009 }}</ref><ref>[77] ^ [http://www.businesswire.com/portal/site/home/index.jsp?epi_menuItemID=887566059a3aedb6efaaa9e27a808a0c&ndmViewId=news_view&ndmConfigId=1009040&newsId=20080103005831&newsLang=en GOS क्लाउड कंप्यूटिंग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505105727/http://www.businesswire.com/portal/site/home/index.jsp?epi_menuItemID=887566059a3aedb6efaaa9e27a808a0c&ndmViewId=news_view&ndmConfigId=1009040&newsId=20080103005831&newsLang=en |date=5 मई 2009 }}</ref> * [[Thick client|मोटे ग्राहक]] / [[वेब ब्राउज़र]] ([[:- माइक्रोसॉफ्ट इन्टरनेट एक्स्प्लोरर:|माइक्रोसॉफ्ट इंटरनेट एक्सप्लोरर]], [[मोजिला फायरफॉक्स|मोज़िला फ़ायरफ़ॉक्स]]) === बुनियादी सरंचना === {{Cat see also|Cloud infrastructure}} ''क्लाउड बुनियादी सरंचना'', जैसे [[एक सेवा के रूप में बुनियादी सुविधायें|एक सेवा के रूप में बुनियादी सरंचना]], [[कंप्यूटर]] की [[बुनियादी सरंचना]] की डिलिवरी है, प्रारूपिक रूप से [[एक सेवा के रूप में सब कुछ|एक सेवा के रूप में]], एक [[प्लेटफोर्म आभासीकरण|प्लेटफोर्म आभासीकरण वातावरण]] है। <ref>[79] ^ [http://searchstorage.techtarget.com/news/article/0,289142,sid5_gci1301852,00.html EMC Pi खरीदता है और एक क्लाउड कंप्यूटिंग समूह र्बनाता है ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406120714/http://searchstorage.techtarget.com/news/article/0,289142,sid5_gci1301852,00.html |date=6 अप्रैल 2011 }}</ref> उदाहरण] के लिए: * [[पूर्ण आभासीकरण]] [[GoGrid|(गो ग्रिड]], [[Skytap|स्काईटेप]], [[iland|आईलैंड)]] * [[ग्रिड कंप्यूटिंग]] ([[सन क्लाउड]]) * प्रबंधन [[RightScale|(सही पैमाना)]] * [[कंप्यूट]] ([[अमेज़ॅन इलास्टिक कंप्यूट क्लाउड]]) * प्लेटफोर्म [[Force.com|(Force.com)]] * भंडारण ([[अमेज़न S3]], [[Nirvanix|निर्वानिक्स]], [[Rackspace|रेक्स्पेस]]) === प्लेटफोर्म (मंच) === {{Cat see also|Cloud platforms}} एक ''क्लाउड प्लेटफोर्म'', जैसे [[एक सेवा के रूप में प्लेटफोर्म]], [[कंप्यूटिंग मंच|कम्प्यूटिंग प्लेटफोर्म]] की डिलीवरी है और/या [[एक सेवा के रूप में सब कुछ|एक सेवा के रूप में]] [[समाधान का अम्बार]] है, जो इसके तहत उपस्थित हार्डवेयर और सॉफ्टवेयर परतों के प्रबंधन और क्रय की जटिलता और लागत के बिना अनुप्रयोग को लागू करने को बढावा देती है।<ref>[81] ^ [http://www.guardian.co.uk/technology/2008/apr/17/google.software गूगल एंजलस फॉर बिजनेस यूजर्स विथ 'प्लेटफोर्म एज अ सर्विस'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130315035009/http://www.guardian.co.uk/technology/2008/apr/17/google.software |date=15 मार्च 2013 }}</ref> उदाहरण के लिए: * [[वेब अनुप्रयोग फ्रेमवर्क|कोड आधारित वेब अनुप्रयोग फ्रेमवर्क]] ** [[जावा (प्रोग्रामिंग भाषा)|जावा]] [[गूगल वेब टूलकिट]] ([[गूगल एप इंजन]]) ** [[पाइथन (प्रोग्रामिंग भाषा)|पाइथन]] [[जांगो (Django) (वेब रूपरेखा)|जांगो]] ([[गूगल एप इंजन|गूगल एप इंजन]]) ** [[रूबी ओन रेल्स]] [[Heroku|(]][[हेरोकू]]) ** [[. NET|.NET]] ([[एजूर सर्विस प्लेटफोर्म|एजुर सर्विसेज प्लेटफोर्म]]) * नॉन-कोड आधारित [[वेब अनुप्रयोग फ्रेमवर्क]] ** [[वर्कएक्सप्रेस]] * [[क्लाउड कम्प्यूटिंग अनुप्रयोग व वेब होस्टिंग|क्लाउड कम्प्यूटिंग अनुप्रयोग और वेब होस्टिंग]] ([[मोस्सो (वेब होस्ट)|रेक स्पेस क्लाउड]]) * स्वामित्व === सेवा === {{Cat see also|Cloud services}} एक ''क्लाउड सेवा'' में "उत्पाद, सेवाएं और समाधान शामिल हैं जो इंटरनेट पर वास्तविक समय में डिलीवर और उपभोग किये जाते हैं।"<ref name="idc"/> उदाहरण के लिए, [[वेब सेवा|वेब सेवायें]] ("सॉफ्टवेयर प्रणाली जिसे एक [[कंप्यूटर नेटवर्क|नेटवर्क]] में [[अंतर (interoperability)|इन्तेरोपेराबल]] [[मशीन से मशीन|मशीन-से-मशीन]] अंतर्क्रिया को मदद करने के लिए डिजाइन किया गया है")<ref>{{cite web |url=http://www.w3.org/TR/ws-gloss/ |title=Web Services Glossary |access-date=26 जनवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823063246/http://www.w3.org/TR/ws-gloss/ |archive-date=23 अगस्त 2017 |url-status=live }}</ref> जो अन्य क्लाउड कम्प्यूटिंग अवयवों, सॉफ्टवेयर, उदाहरण [[सॉफ्टवेयर प्लस सेवा|सॉफ्टवेयर प्लस सेवाएं]], या सीधे अंतिम उपयोगकर्ता के लिए सुलभ हो सकती हैं। <ref>[86] ^ [http://aws.typepad.com/aws/2008/06/the-forthcoming.html उभरती क्लाउड सेवा सरंचना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140626014059/http://aws.typepad.com/aws/2008/06/the-forthcoming.html |date=26 जून 2014 }}</ref> विशिष्ट उदाहरण में शामिल हैं: * [[पहचान]] [[OAuth|(OAuth,]] [[OpenID|OpenID)]] * [[एकता|एकीकरण]] ([[अमेज़ॅन सरल पंक्ति सेवा]]) * [[भुगतान|Payments]] ([[अमेज़ॅन लचीली भुगतान सेवा|Amazon Flexible Payments Service]], [[गूगल चेकआउट|Google Checkout]], [[पेपाल (Paypal)|PayPal]]) * [[वेब मैपिंग|मानचित्र बनाना]] ([[गूगल मानचित्र]], [[याहू! मानचित्र]]) * [[वेब सर्च इंजन|सर्च (खोज)]] ([[एलेक्सा इंटरनेट|Alexa]], [[गूगल कस्टम सर्च|Google Custom Search]], [[याहू! सर्च बोस|Yahoo! BOSS]]) * अन्य ([[अमेज़ॅन मैकेनिकल तुर्क|Amazon Mechanical Turk]]) == संरचना == [[चित्र:CloudComputingSampleArchitecture.svg|thumb|350px|right|क्लाउड कंप्यूटिंग नमूना वास्तुकला]] ''क्लाउड सरंचना''<ref>[87] ^ [http://developer.amazonwebservices.com/connect/entry.jspa?externalID=1632&categoryID=100 बिल्डिंग ग्रेप दी वेब इन दी क्लाउड, भाग 1: क्लाउड आर्किटेक्चर ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505200217/http://developer.amazonwebservices.com/connect/entry.jspa?externalID=1632&categoryID=100 |date=5 मई 2009 }}</ref> ''क्लाउड कम्प्यूटिंग'' की डिलीवरी में शामिल [[सॉफ्टवेयर सिस्टम]] की [[सिस्टम वास्तुकला|सिस्टम सरंचना]], हार्डवेयर और सॉफ्टवेयर से बनी होती है, जिसे एक ''क्लाउड वास्तुकार'' के द्वारा डिजाइन की जाती है, जो प्रारूपिक रूप से एक ''क्लाउड एकीकरण'' के लिए काम करता है। इसमें आमतौर पर कई ''क्लाउड अवयव'' शामिल होते हैं जो [[अनुप्रयोग प्रोग्रामिंग अंतरफलक|अनुप्रयोग प्रोग्रामिंग इंटरफेस]], सामान्यतया [[वेब सेवा|वेब सेवाओं]] पर एक दूसरे के साथ संचार करते हैं। <ref>[88] ^ [http://blogs.forrester.com/it_infrastructure/2008/07/cloud-maturity.html क्लाउड की परिपक्वता त्वरित हो रही है: हाइप के लिए प्रतिक्रिया से अधिक?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090627142630/http://blogs.forrester.com/it_infrastructure/2008/07/cloud-maturity.html |date=27 जून 2009 }}</ref> यह [[यूनिक्स दर्शन]] से बहुत अधिक मिलता जुलता है जिसमें बहुल प्रोग्राम होते हैं, जो एक चीज को अच्छी तरह से करते हैं और सार्वभौमिक इंटरफेस पर एक साथ मिल कर काम करते हैं। जटिलता का नियंत्रण किया जाता है और परिणामी सिस्टम [[अखंड प्रणाली (मोनोलिथिक सिस्टम)|अखंड]] समकक्षों की तुलना में अधिक प्रबंधन योग्य हैं। ''क्लाउड सरंचना'' ग्राहक तक पहुँच जाती है, जहां [[वेब ब्राउज़र|वेब ब्राउजर]] और/या [[सॉफ्टवेयर अनुप्रयोग]] के लिए ''क्लाउड अनुप्रयोग'' सुलभ होते हैं। ''क्लाउड भंडारण सरंचना'' शिथिल युग्मित होती है, जहां [[मेटाडाटा]] गतिविधियां केंद्रीकृत होती हैं जो डाटा नोड्स को सैंकडों के पैमाने तक पहुँचने में सक्षम बनाती हैं, प्रत्येक स्वतंत्र रूप से अनुप्रयोग या उपयोगकर्ता को डाटा डिलीवर या वितरित करती है। == प्रकार == [[चित्र:Cloud computing types.svg|thumb|350px|right|क्लाउड कंप्यूटिंग के प्रकार]] === सार्वजनिक क्लाउड === ''सार्वजनिक क्लाउड'' या ''बाहरी क्लाउड'' पारंपरिक मुख्यधारा अर्थ में क्लाउड कम्प्यूटिंग का वर्णन करता है, जिसके द्वारा संसाधन इंटरनेट पर स्व-सेवा आधारित, एक फाइन-ग्रेन्ड पर गतिक रूप से स्थापित होते हैं, ये [[वेब अनुप्रयोग]]/[[वेब सेवा|वेब सेवाओं]] के माध्यम से, एक ऑफ़-साईट तीसरे पक्ष प्रदाता से कार्य करते हैं, जो एक फाइन-ग्रेंड [[यूटिलिटी कम्प्यूटिंग (उपयोगिता अभिकलन)|यूटिलिटी कम्प्यूटिंग]] आधार पर बिल और [[कई किरायेदारों का होना|संसाधनों को शेयर]] करता है। <ref name="idc"/> === संकरित क्लाउड === एक ''संकरित क्लाउड'' पर्यावरण में बहुल आंतरिक और/या बाहरी प्रदाता शामिल होते हैं<ref>[90] ^ [http://www.businessinsider.com/2009/2/ibm-embraces-juniper-for-its-smart-hybrid-cloud-disses-cisco-ibm आईबीएम एम्बेस जुनिपर फॉर इट्स स्मार्ट 'हाइब्रिड क्लाउड', दिस्सेस किस्को (IBM)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827142355/https://www.businessinsider.com/2009/2/ibm-embraces-juniper-for-its-smart-hybrid-cloud-disses-cisco-ibm |date=27 अगस्त 2018 }}</ref> "जो अधिकांश उद्यमों के लिए प्रारूपिक होगा". <ref name="iwpc"/> <br /> === सामुदायिक क्लाउड === सामुदायिक क्लाउड कंप्यूटिंग को सिर्फ एक समुदाय के लोगों के लिए ही बनाया है। क्लाउड कंप्यूटिंग के इस प्रकार को एक विशिष्ट समूह के अलावा कोई अन्य इस्तेमाल नहीं कर सकता। उदारण स्वरुप किसी विश्विधायालय द्वारा बनाये गए पोर्टल को सिर्फ उस विश्वविद्यालय के विधार्थी ही उपयोग कर सकते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://jhakas.com/cloud-computing-in-hindi/|title=सामुदायिक क्लाउड, क्लाउड कंप्यूटिंग टेक्नोलॉजी का उदहारण|last=admin|first=|date=|website=Jhakas|language=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=2019-11-13}}</ref> <br /> === निजी क्लाउड === ''निजी क्लाउड'' और ''आंतरिक क्लाउड'' [[neologisms|निओलोजिस्म]] हैं कि कई विक्रताओं ने हाल ही में उस पेशकश का वर्णन करने के लिए प्रयोग किया है जो निजी नेटवर्क पर क्लाउड कम्प्यूटिंग का अनुसरण करता है। ये (प्रारूपिक रूप से [[प्लेटफोर्म आभासीकरण |आभासीकरण]] [[स्वचालन|स्वचालन]]) उत्पाद "पिटफाल्स के बिना क्लाउड कम्प्यूटिंग के कुछ फायदों को वितरित करने", डाटा सुरक्षा पर पूंजीकरण, कोरपोरेट प्रशासन और विश्वसनीयता के मुद्दों का दावा करते हैं, उनकी इस आधार पर आलोचना की गयी है कि उपयोगकर्ता "को अभी भी उन्हें, खरीदना, बनाना और प्रबंधित करना पड़ता है" और ये लोवर-अप फ्रंट पूंजी लगत से फायदा नहीं देते और कम प्रबंधन करते हैं<ref name="iwpc">[92] ^ [http://www.informationweek.com/news/services/business/showArticle.jhtml?articleID=209904474 प्राइवेट क्लाउड टेक शेप] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406115807/http://www.informationweek.com/news/services/business/showArticle.jhtml?articleID=209904474 |date=6 अप्रैल 2011 }}</ref>, आवश्यक रूप से "[कमी] आर्थिक मॉडल जो क्लाउड कम्प्यूटिंग को इतनी दिलचस्प अवधारणा बनाते हैं।<ref>[93] ^ [http://news.cnet.com/8301-13556_3-10150841-61.html जस्ट डोन्ट काल देम प्राइवेट क्लाउड्स ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104112651/http://news.cnet.com/8301-13556_3-10150841-61.html |date=4 नवंबर 2013 }}</ref><ref>[94] ^ [http://www.informationweek.com/cloud-computing/blog/archives/2009/01/theres_no_such.html एक निजी बादल जैसी कोई चीज नहीं] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301045356/http://www.informationweek.com/cloud-computing/blog/archives/2009/01/theres_no_such.html |date=1 मार्च 2012 }} है</ref> हालांकि एक विश्लेषक ने 2008 में पूर्वानुमान लगाया कि निजी क्लाउड नेटवर्क कोरपोरेट IT का भविष्य होंगे,<ref>[95] ^ [http://www.networkworld.com/news/2008/111208-private-cloud-networks.html निजी क्लाउड कंप्यूटिंग कॉर्पोरेट आईटी के भविष्य हैं ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426153611/http://www.networkworld.com/news/2008/111208-private-cloud-networks.html |date=26 अप्रैल 2014 }}</ref>इस बारे में कुछ अनिश्चितता है कि वे यहाँ तक कि समान फार्म में वास्तविकता हैं। <ref>[96] ^ [http://blogs.gartner.com/nick_gall/2009/02/09/private-cloud-computing-the-only-thing-real-so-far-is-the-desire/ निजी क्लाउड कम्प्यूटिंग: दी ओनली थिंग रिअल सो फार इज दी डिजायर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827142350/https://blogs.gartner.com/nick_gall/2009/02/09/private-cloud-computing-the-only-thing-real-so-far-is-the-desire/ |date=27 अगस्त 2018 }}</ref> विश्लेषक यह भी दावा करते हैं कि पांच साल के अन्दर [[छोटे और मध्यम उद्यम|छोटे और माध्यम उद्यमों]] की एक "बड़ी प्रतिशतता" अपने अधिकंश कम्प्यूटिंग संसाधनों को बाहरी क्लाउड कम्प्यूटिंग प्रदाताओं से प्राप्त करेगी क्योंकि उनके पास "इतना आर्थिक पैमाना नहीं होगा जो IT व्यापार में रह सके" या निजी क्लाउड का भार वहन कर सके. <ref>[97] ^ [http://www.informationweek.com/cloud-computing/blog/archives/2009/01/milliondollar_p.html मिलियन डॉलर प्राइवेट क्लाउड ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914230050/http://www.informationweek.com/cloud-computing/blog/archives/2009/01/milliondollar_p.html |date=14 सितंबर 2010 }}</ref>विश्लेषकों ने [[प्लेटफोर्म कम्प्यूटिंग|प्लेटफोर्म]] के दृश्यों पर रिपोर्ट दी कि निजी क्लाउड बाहरी क्लाउड के लिए एक आगे बढ़ने का पत्थर है, विशेष रूप से वित्तीय सेवाओ के लिए और यह कि भावी डाटा केंद्र आंतरिक क्लाउड की तरह दिखेंगे. <ref>[98] ^ [http://www.gridipedia.eu/grid-to-cloud.html फ्रॉम ग्रिड टू क्लाउड (ग्रिदिपेडिया)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827142427/http://www.gridipedia.eu/grid-to-cloud.html |date=27 अगस्त 2018 }}</ref> इस शब्द का उपयोग भौतिक से अधिक तार्किक अर्थ में किया जाता रहा है। उदाहरण के लिए एक सेवा की पेशकश के रूप में प्लेटफोर्म के सन्दर्भ में<ref>[99] ^ [http://www.theregister.co.uk/2008/04/08/google_unveils_app_engine/ गूगल कोडेर्स के लिए निजी क्लाउड को खोलता है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323053503/https://www.theregister.co.uk/2008/04/08/google_unveils_app_engine/ |date=23 मार्च 2017 }}</ref>, यद्यपि एजुर सेवा प्लेटफोर्म सहित ऐसी पेशकश परिसर में उपलब्ध नहीं हैं। <ref>[100] ^ [http://www.informationweek.com/news/windows/operatingsystems/showArticle.jhtml?articleID=216300168&cid=nl_IWK_daily_H माइक्रोसॉफ्ट निक्सेस निजी एज्युर क्लाउड ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090719115101/http://www.informationweek.com/news/windows/operatingsystems/showArticle.jhtml?articleID=216300168&cid=nl_IWK_daily_H |date=19 जुलाई 2009 }}</ref> == भूमिकाएं == === प्रदाता === {{Cat see also|Cloud computing providers}} एक ''क्लाउड कंप्यूटिंग प्रदाता'' या ''क्लाउड कंप्यूटिंग सेवा प्रदाता'' तीसरे पक्ष को सेवाएं वितरित करने के लिए लाइव ''क्लाउड कम्प्यूटिंग'' सिस्टम रखता है और परिचालित करता है। आमतौर पर इसके लिए अगली पीढी के [[डेटा सेंटर|डाटा केन्द्रों]] के विनिर्माण और प्रबंधन में महत्वपूर्ण संसाधनों और विशेषज्ञता की आवश्यकता होती है। कुछ संगठन "आंतरिक" क्लाउड प्रदाता बना कर और खुद सेवाएं उपलब्ध करा कर क्लाउड कम्प्यूटिंग के लाभों के उपसमुच्चय को महसूस करते हैं, हालांकि उन्हें सामान आर्थिक पैमाने से लाभ नहीं मिलता है और उन्हें अभी भी पीक लोड के लिए आभियांत्रिकी की जरुरत होती है। [[प्रवेश में बाधा]] भी [[पूंजीगत व्यय]] के साथ काफी अधिक होती है और बिलिंग और प्रबंधन कुछ [[उपरिव्यय]] बनाते हैं। बहरहाल, महत्वपूर्ण परिचालन कुशलता और चपलता के लाभों को छोटे संगठनों के द्वारा भी महसूस किया जा सकता है और सर्वर समेकन और आभासीकरण रोल आउट्स पहले से ही चल रहें हैं। <ref>[102] ^ [http://www.acmqueue.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=528 ACM पंक्ति - सर्वर एकीकरण के पार ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624170052/http://www.acmqueue.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=528 |date=24 जून 2008 }}</ref> [[Amazon.com]] पहला ऐसा प्रदाता था, जिसने अपने [[डेटा सेंटर|डाटा केन्द्रों]] का आधुनिकीकरण किया, जो अधिकंश [[कंप्यूटर नेटवर्क|कंप्यूटर नेटवर्कों]] की तरह सामयिक स्पाइक्स के लिए कमरा छोड़ने के लिए किसी एक समय में अपनी क्षमता का केवल 10 प्रतिशत ही उपयोग कर रहा था। इसने छोटे और तेजी से बढ़ते हुए समूहों को जल्दी और आसानी से नए लक्षण प्राप्त करने में मदद की और वे एक [[यूटिलिटी कम्प्यूटिंग (उपयोगिता अभिकलन)|यूटिलिटी कम्प्यूटिंग]] आधार पर [[2002]] में [[अमेज़न वेब सेवायें|अमेजन वेब सेवाओ]] के रूप में इसे बाहरी लोगों के लिए खोलते रहे.<ref name="amazon"/> ''अवयव'' भाग में सूची में रखी गयी कम्पनियां प्रदाता हैं। === उपयोगकर्ता === {{Cat see also|Cloud computing users}} उपयोगकर्ता क्लाउड कंप्यूटिंग का ''एक उपभोक्ता'' होता है।<ref name="nimbus">[105] ^ [http://workspace.globus.org/vm/TP2.1/doc/cloud.html निंबस क्लाउड गाइड ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091206110234/http://workspace.globus.org/vm/TP2.1/doc/cloud.html |date=6 दिसंबर 2009 }}</ref> क्लाउड कंप्यूटिंग में उपयोगकर्ताओं की गोपनीयता बढ़ती चिंता का विषय बन गया है।<ref>[106] ^ [http://blog.wired.com/27bstroke6/2008/08/google-privacy.html गूगल गोपनीयता प्रथायें आईएसपी स्नूपिंग से बदतर, AT & T शुल्क] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090403094603/http://blog.wired.com/27bstroke6/2008/08/google-privacy.html |date=3 अप्रैल 2009 }}</ref> उपयोगकर्ताओं का अधिकार भी एक मुद्दा है, [[अधिकारों के बिल|अधिकारों के एक बिल]] के निर्माण के लिए एक सामुदायिक प्रयास के माध्यम से संबोधित किया जा रहा है। <ref>[107] ^ [http://wiki.cloudcommunity.org/wiki/CloudComputing:Bill_of_Rights अधिकारों का बिल र्तमान प्रारूप में है।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206030332/http://wiki.cloudcommunity.org/wiki/CloudComputing:Bill_of_Rights |date=6 दिसंबर 2011 }}</ref><ref>[108] ^ [http://saas.sys-con.com/read/filter/saaslatest.htm मसौदा क्लाउड कम्प्यूटिंग: विधेयक के अधिकार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513165416/http://saas.sys-con.com/read/filter/saaslatest.htm |date=13 मई 2008 }} अब उपलब्ध</ref><ref>{{cite web|url=http://wiki.cloudcommunity.org/wiki/CloudComputing:Bill_of_Rights|title=Cloud Computing:Bill of rights|last=Johnston|first=Sam|author2=Urquhart, James; Wellner, Rich|date=16 सितंबर 2008|accessdate=16 सितंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20111206030332/http://wiki.cloudcommunity.org/wiki/CloudComputing:Bill_of_Rights|archive-date=6 दिसंबर 2011|url-status=live}}</ref> दी फ्रेंकलिन स्ट्रीट स्टेटमेंट को उपयोगकर्ता की स्वतंत्रता को सुरक्षित रखने की प्रक्रिया पर नजर रखते हुए तैयार किया गया। <ref>[111] ^ http://autonomo.us/2008/07/franklin-street-statement/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115223209/http://autonomo.us/2008/07/franklin-street-statement/ |date=15 नवंबर 2017 }}</ref> === विक्रेता === {{Cat see also|Cloud computing vendors}} कुछ विक्रेता उन उत्पादों और सेवाओं को बेचते या देते हैं जो ''क्लाउड कम्प्यूटिंग'' के उपयोग, उसे अपनाने और उसकी डिलिवरी को बढ़ावा देते हैं। <ref>[113] ^ [http://groups.google.ca/group/cloud-computing/web/list-of-cloud-platforms-providers-and-enablers क्लाउड प्लेटफोर्म की सूची, प्रदता और योग्य ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101101152149/http://groups.google.ca/group/cloud-computing/web/list-of-cloud-platforms-providers-and-enablers |date=1 नवंबर 2010 }}</ref> उदाहरण के लिए: * [[कंप्यूटर हार्डवेयर]] ([[डेल|Dell]], [[हेवलेट-पैकर्ड|HP]], [[IBM]] और [[सन माइक्रोसिस्टम्स|Sun Microsystems]]) ** [[कंप्यूटर भंडारण|भंडारण]] ([[3PAR]], [[EMC]], [[हिटेची डाटा सिस्टम्स|Hitachi Data Systems]], [[IBM]], [[Mezeo]], [[NetApp]], [[ParaScale]] और [[सन माइक्रोसिस्टम्स|Sun Microsystems]]) ** बुनियादी सरंचना ([[सिस्को सिस्टम्स|Cisco Systems]], [[जुनिपर नेटवर्क|Juniper Networks]] और [[ब्रोकेड कम्युनिकेशन|Brocade Communications]]) * [[कंप्यूटर सॉफ्टवेयर|कम्प्यूटर सॉफ्टवेयर]] ([[3tera]], [[यूकेलिप्टस (कम्प्यूटिंग)|Eucalyptus]], [[जी-एक्लिप्स|g-Eclipse]] और [[Hadoop]]) ** [[ऑपरेटिंग सिस्टम]] ([[सोलारिस (ऑपरेटिंग सिस्टम)|Solaris]], [[Aix|AIX]], [[रेड हेट|Red Hat]] सहित [[लीनक्स|Linux]]<ref>[114] ^ [http://resources.zdnet.co.uk/articles/features/0,1000002000,39454819,00.htm रेड हेट चीफ : 'दी क्लाउड विल आल रन लिनक्स'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091009092717/http://resources.zdnet.co.uk/articles/features/0,1000002000,39454819,00.htm |date=9 अक्तूबर 2009 }}</ref> और [[उबुन्तु|Ubuntu]]<ref>[115] ^ [http://mobile.pcauthority.com.au/Article.aspx?CIID=141212&type=News&page=0&showall=true उबुन्तु 9.04 बीटा आउट, अब ताजे युक्लिप्टस के साथ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506190348/http://mobile.pcauthority.com.au/Article.aspx?CIID=141212&type=News&page=0&showall=true |date=6 मई 2009 }}</ref>) ** [[प्लेटफोर्म आभासीकरण]] ([[सिट्रीक्स|Citrix]], [[IBM]], [[कर्नेल-आधारित आभासी मशीन|Linux KVM]], [[माइक्रोसॉफ्ट|Microsoft]], [[सन एक्स वी एम|Sun xVM]], [[VMware]] और [[Xen]]) == मानक == {{Cat see also|Cloud standards}} ''क्लाउड मानक'', कई मौजूदा, प्रारूपिक रूप से हल्के वजन के, [[खुले मानक|खुले मानकों]] ने क्लाउड कम्प्यूटिंग की वृद्धि को बढ़ावा दिया है, जिनमें शामिल हैं:<ref>[117] ^ [http://redmonk.com/sogrady/2008/06/24/cloud_standards/ क्लाउड और मानक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923020005/http://redmonk.com/sogrady/2008/06/24/cloud_standards/ |date=23 सितंबर 2017 }}</ref> * '''अनुप्रयोग''' ** [[संचार]] ([[HTTP|HTTP,]] [[XMPP]]) ** [[सुरक्षा]] [[OAuth]], [[OpenID]], [[सुरक्षित सोकेट परत|SSL]]/[[परिवहन परत सुरक्षा|TLS]]<ref>[118] ^ [http://searchsoa.techtarget.com/news/article/0,289142,sid26_gci1328293,00.html लोक-इन, सिक्युरिटी लूम एज डार्क साइड ऑफ़ कम्प्यूट क्लाउड ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506012155/http://searchsoa.techtarget.com/news/article/0,289142,sid26_gci1328293,00.html |date=6 मई 2009 }}</ref>) ** [[वेब सिंडिकेशन|सिंडिकेशन]] ([[एटम (मानक)|एटम (Atom)]]) * '''ग्राहक''' ** [[वेब ब्राउज़र|ब्राउज़र]] ([[AJAX]]) ** [[ऑनलाइन और ऑफ़लाइन|ऑफ़लाइन]] ([[HTML 5]]) * '''क्रियान्वयन''' ** [[प्लेटफोर्म आभासीकरण|आभासीकरण]] ([[खुला आभासिकरण प्रारूप|OVF]]<ref>[119] ^ [http://searchdatacenter.techtarget.com/news/article/0,289142,sid80_gci1324347,00.html लिनक्स्वर्ल्ड / अगली पीढ़ी डाटा केंद्र में उपस्थित लोग क्लाउड कंप्यूटिंग स्कूल गए] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501071533/http://searchdatacenter.techtarget.com/news/article/0,289142,sid80_gci1324347,00.html |date=1 मई 2009 }}</ref> * '''प्लेटफार्म''' ** [[समाधान का अम्बार]] ([[लेम्प (सॉफ्टवेयर बंडल)|LAMP]]) * '''सेवा''' ** [[आंकडे|डाटा]] ([[XML]], [[JSON|JSO)]] ** [[वेब सेवायें|वेब सेवा]] ([[प्रतिनिधित्ववादी राज्य स्थानांतरण|REST]]) * '''भंडारण''' == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == *[https://web.archive.org/web/20191115111036/https://go4hosting.com/us/cloud-server-hosting.htm Cloud Hosting – A Boon Fulfilled For Business!] *[https://web.archive.org/web/20200203073054/https://go4hosting.com/cloud-hosting-services.htm क्लाउड सर्वर होस्टिंग के मुख्य लाभ] *[https://www.hindimeinbatao.in/2023/04/cloud-computing-kya-hai.html क्लाउड कम्प्यूटिंग क्या है] * [https://web.archive.org/web/20140910195449/http://www.prabhatkhabar.com/news/special-news/cloud-computing-digital-journal-india-technology/146950.html क्या है क्लाउड कंप्यूटिंग] (प्रभात खबर) * [https://web.archive.org/web/20170412061418/http://hinditechy.com/what-is-cloud-computing-hindi/ क्लाउड कंप्यूटिंग के फायदे] (हिंदीटेकी) * [https://web.archive.org/web/20110713155709/http://business.bhaskar.com/article/0809290146_the_speed_and_quality_of_services_increases_cloud_computing.html सेवाओं की गति व गुणवत्ता बढ़ाती क्लाउड कंप्यूटिंग] (भास्कर) * [https://web.archive.org/web/20150516232157/http://www.livehindustan.com/news/tayaarinews/naidisha/67-254-135139.html क्लाउड कंप्यूटिंग, बिना इंफ्रास्ट्रक्चर के बढ़ाएं कंप्यूटर की पावर] (लाइव हिन्दुस्तान) * [https://web.archive.org/web/20160304220359/http://www.nafanuksan.com/DetailNews.aspx?newsid=4127&status=other फ्यूचर ऑफ कंज्यूमर इलेक्ट्रॉनिक्स - 7 : '''क्लाउड कम्प्यूटिंग] (नफा नुकसान) * [https://web.archive.org/web/20100314080022/http://www.startable.com/2008/08/05/cloud-computing-has-done-to-hardware-what-open-source-has-done-to-software/ Cloud computing has done to hardware what open source has done to software] * Luis M. Vaquero et al., [http://portal.acm.org/citation.cfm?id=1496091.1496100 A Break in the Clouds: Toward a Cloud Definition], ACM SIGCOMM Computer Communication Review, Volume 39, Issue 1 (January 2009), Pages 50–55, ISSN:0146-4833 * Jones, M. Tim, [https://web.archive.org/web/20090301122655/http://www.ibm.com/developerworks/linux/library/l-cloud-computing/ ''Cloud Computing with Linux''] from [[IBM DeveloperWorks]] ([[10 सितंबर 2008]]). * {{cite paper | last=Chappell | first=David | title=A Short Introduction to Cloud Platforms | publisher=David Chappell & Associates | date=अगस्त 2008 | url=http://www.davidchappell.com/CloudPlatforms--Chappell.pdf | format=[[PDF]] | accessdate=20 अगस्त 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911172919/http://www.davidchappell.com/CloudPlatforms--Chappell.pdf |date=11 सितंबर 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20090228204637/http://videos.techielife.com/what-is-cloud-computing/video-online/2008/11/13 What is Cloud Computing ? - Web 2.0 expo] - A video where Tim O’Reilly, Dan Farber, Matt Mullenweg and others answer this question. * [https://web.archive.org/web/20110122105856/http://blog.eukhost.com/webhosting/what-is-the-difference-between-public-clouds-and-a-private-cloud/ Difference between Public and Private Cloud] - क्लाउड के बीच के अंतर - व्यावहारिक दृष्टि से. [[श्रेणी:संगणक अभियान्त्रिकी]] [[श्रेणी:क्लाउड कंप्यूटिंग]] [[श्रेणी:वितरित डेटा सहभाजन]] [[श्रेणी:वितरित कंप्यूटिंग]] isrrh6ayenjnwprgfgqv181k3mwv1ks इलूमिनाती 0 164952 6628370 6555488 2026-10-11T08:24:30Z चाहर धर्मेंद्र 703114 चित्र 6628370 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि संपादन|date=अगस्त 2024}} [[File:Dollarnote siegel hq.jpg|thumb|अमेरिकी डॉलर के एक नोट पर दिखाई देने वाली प्रोविडेंस की आंख को कुछ लोगों ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका के राष्ट्रपिता|संयुक्त राज्य अमेरिका के संस्थापक पिताओं]] को इलुमिनाती से जोड़ने वाली साजिश के सबूत के रूप में देखा है।<ref>{{cite book |first1=, मीका |last1=इस्सिट |first2=कार्लिन |last2=मेन |title=Hidden Religion: The Greatest Mysteries and Symbols of the World's Religious Beliefs |publisher=एबीसी-क्लियो |year=2014 |isbn=978-1-61069-478-0}}</ref>{{rp|47–49}}]] '''इलूमिनाती''' शब्द [[लातिन भाषा|लैटिन भाषा]] के इलूमिनातुस से बना है, जिसका अर्थ “प्रबुद्ध” अथवा “ज्ञान से आलोकित” होता है। इतिहास और लोकप्रिय संस्कृति में इस नाम का प्रयोग विभिन्न वास्तविक, काल्पनिक तथा कथित गुप्त समूहों के लिए किया गया है। ऐतिहासिक रूप से यह विशेष रूप से “[[बायर्न|बवेरियन]] इलूमिनाती” नामक संगठन से जुड़ा माना जाता है, जिसकी स्थापना 1 मई 1776 को जर्मनी के बवेरिया क्षेत्र में हुई थी। यह संगठन प्रबोधन युग के विचारों—जैसे तर्कवाद, धार्मिक सहिष्णुता और राजसत्तात्मक नियंत्रण के विरोध—से प्रेरित एक [[गुप्त समिति]] के रूप में जाना जाता है। आधुनिक समय में “इलूमिनाती” शब्द का प्रयोग प्रायः अनेक षड्यंत्र सिद्धांतों में एक कथित गुप्त संगठन के रूप में किया जाता है, जिसके बारे में दावा किया जाता है कि वह विश्व की राजनीति, अर्थव्यवस्था और सामाजिक व्यवस्थाओं को परोक्ष रूप से नियंत्रित करता है।<ref>{{ill|Richard van Dülmen|de}}, ''The Society of Enlightenment'' (Polity Press 1992) p.&nbsp;110.</ref> इन सिद्धांतों के अनुसार यह संगठन “सत्ता के पीछे की अदृश्य शक्ति” के रूप में कार्य करता है और विभिन्न [[सरकार|सरकारों]], वित्तीय संस्थानों तथा बहुराष्ट्रीय निगमों के माध्यम से वैश्विक घटनाओं को प्रभावित करता है। लोकप्रिय षड्यंत्र कथाओं में इलूमिनाती को अक्सर “[[नई विश्व व्यवस्था]]” की अवधारणा से जोड़ा जाता है। कुछ [[षड्यंत्र का सिद्धान्त|साज़िश सिद्धांतकारों]] का मानना है कि विश्व की अनेक राजनीतिक, आर्थिक और सामाजिक घटनाओं के पीछे इसी संगठन की योजनाएँ कार्यरत होती हैं, जिनका उद्देश्य अंततः एक केंद्रीकृत वैश्विक व्यवस्था स्थापित करना है। हालाँकि, इन दावों के समर्थन में कोई ठोस ऐतिहासिक या प्रमाणिक साक्ष्य उपलब्ध नहीं हैं, और मुख्यधारा के इतिहासकार तथा शोधकर्ता इन्हें प्रायः षड्यंत्र सिद्धांतों और लोकप्रिय मिथकों की श्रेणी में रखते हैं। == इतिहास == [[File:Adam Weishaupt01.jpg|thumb|एडम वेइशॉप्ट (1748-1830), इलूमिनाती के संस्थापक]] इलूमिनाती आंदोलन की स्थापना 1 मई 1776 को बवेरिया के इंगोलश्टाट नगर में ऐडम वाइशाउप्त द्वारा की गई थी।<ref>वर्नन एल. स्टाउफर द्वारा [http://freemasonry.bcy.ca/anti-masonry/stauffer.html द यूरोपीयन इलूमिनाती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090705215602/http://freemasonry.bcy.ca/anti-masonry/stauffer.html |date=5 जुलाई 2009 }}, ब्रिटिश कोलंबिया और युकोन वेबसाइट (इसके बाद से BC&amp;Y) के उच्च लौज पर आयोजित.</ref> वे जेसुइट परंपरा में शिक्षित विद्वान थे और इंगोलश्टाट विश्वविद्यालय में [[चर्च कानून|धर्मविधि]] के प्रथम असैनिक प्राध्यापक के रूप में कार्यरत थे।<ref name="A Bavarian Illuminati Primer">[http://freemasonry.bcy.ca/texts/illuminati.html अ बवारियन इलूमिनाती प्राइमर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015182244/http://freemasonry.bcy.ca/texts/illuminati.html |date=15 अक्तूबर 2013 }}, ट्रेवर डब्ल्यू. मककोवन द्वारा संकलित, आयोजित BC&amp;Y</ref> यह संगठन प्रबोधन युग की वैचारिक धारा से प्रभावित था तथा इसमें स्वतंत्र चिंतन, तर्कवाद और पारंपरिक धार्मिक तथा राजनीतिक नियंत्रण के विरोध का समर्थन करने वाले बुद्धिजीवी सम्मिलित थे।<ref>{{cite web|url=http://atheists.org/The_Enlightenment%2C_Freemasonry%2C_and_The_Illuminati|title=The Enlightenment, Freemasonry, and The Illuminati|last=Goeringer|first=Conrad|publisher=[[American Atheists]]|accessdate=2008-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323231106/http://atheists.org/The_Enlightenment,_Freemasonry,_and_The_Illuminati|archive-date=23 मार्च 2010|url-status=dead}}</ref> उस समय के कुछ लेखकों, जैसे सेथ पेसन, ने यह आरोप लगाया कि यह संगठन यूरोप की विभिन्न सरकारों में गुप्त रूप से प्रवेश कर उन्हें भीतर से प्रभावित अथवा अस्थिर करने का प्रयास कर रहा था।।<ref>पेसन, सेठ; ''प्रूफ ऑफ़ द इलूमिनाती'', द इनविज़िबल कॉलेज प्रेस, LLC, 2003 (पहले चार्ल्सटाउन: इथरइज, 1802 में प्रकाशित) ISBN 1-931468-14-1</ref> बाद के वर्षों में कुछ अन्य लेखकों, विशेषकर ऑगस्तिन बारुएल और जॉन रॉबिसन, ने यह दावा भी किया कि [[फ़्रान्सीसी क्रान्ति|फ्रांसीसी क्रांति]] के पीछे इलूमिनाती की भूमिका थी। हालाँकि, इन दावों का अनेक विद्वानों ने विरोध किया। जाँ जोज़ेफ़ मूनिये ने अपनी 1801 में प्रकाशित पुस्तक में इन आरोपों को अस्वीकार करते हुए तर्क दिया कि फ्रांसीसी क्रांति को केवल किसी गुप्त संगठन की साज़िश मानना इतिहास की जटिल वास्तविकताओं की अनदेखी करना है।<ref>जीन-जोसेफ मौनीर, ''ओंन द इन्फ्लुएंस एट्रीब्यूटिड टू फिलोसोफर्ज़, फ्री-मेसंज़, एंड टू द इलूमिनाती ओं द रेवोल्यूशन ऑफ़ फ़्रांस'', विद्वानों के प्रतिरूप और नए संस्करण, न्यू योर्क, 1974 (1801 से पहले संस्करण का पुनर्मुद्रण). ISBN 0-8201-1135-X</ref>'' उनके अनुसार उस क्रांति के पीछे सामाजिक असमानता, आर्थिक संकट और राजनीतिक असंतोष जैसे अनेक गहरे कारण कार्यरत थे। इस संगठन के सदस्यों को सामान्यतः “इलूमिनाती” कहा जाने लगा, यद्यपि वे स्वयं को “परफ़ेक्टेबिलिस्ट” अर्थात् आत्मिक और बौद्धिक पूर्णता की ओर अग्रसर व्यक्ति कहलाना अधिक उपयुक्त मानते थे। समय के साथ यह समूह “इलूमिनाती ऑर्डर” तथा “बवेरियन इलूमिनाती” जैसे नामों से भी प्रसिद्ध हुआ, जबकि इसके वैचारिक आंदोलन को “इलूमिनाटिज़्म” कहा जाने लगा, जिसका संबंध प्रबोधन और ज्ञानोदय की विचारधारा से माना जाता है। वर्ष 1777 में कार्ल थियोडोर बवेरिया का शासक बना। वह प्रबुद्ध निरंकुश शासन व्यवस्था का समर्थक था, किंतु साथ ही राज्य की स्थिरता और नियंत्रण को लेकर अत्यंत सतर्क भी था। परिणामस्वरूप 1784 में उसकी सरकार ने इलूमिनाती सहित सभी गुप्त संगठनों पर प्रतिबंध लगा दिया। जब इलूमिनाती को कानूनी रूप से संचालित करने की अनुमति दी गई उस अवधि के दौरान, कई प्रभावशाली बुद्धिजीवियों और प्रगतिशील नेताओं ने खुद को सदस्यों के रूप में गिना, इनमें [[ब्रुन्सविक का फर्डिनैंड]] और राजनयिक जेवियर्स वॉन ज्वेक, जो आपरेशन में नंबर दो पर था और जिसके घर की तलाशी पर समूह का अधिकतर प्रलेखन पाया गया था, भी शामिल थे।<ref>{{cite web|url=http://www.cesnur.org/2005/mi_illuminati_en.htm|title=The Illuminati and Angels & Demons FAQ&nbsp;– Do the Illuminati Really Exist?|last=Introvigne|first=Massimo|publisher=[[Center for Studies on New Religions]]|accessdate=2008-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20131011223835/http://www.cesnur.org/2005/mi_illuminati_en.htm|archive-date=11 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> इलूमिनाती के सदस्यों ने अपने वरिष्ठ अधिकारियों को आज्ञाकारिता का वादा दिया और तीन मुख्य वर्गों, प्रत्येक कई डिग्री के साथ, में विभाजित कर दिए गए। आदेश की यूरोपीय महाद्वीप के अधिकांश देशों में अपनी शाखाएं थी, कथित तौर पर दस वर्ष की अवधि में उसके लगभग 2,000 सदस्य थे।<ref name="A Bavarian Illuminati Primer"/> साहित्यिक लोगों जैसे [[योहान्न वुल्फगांग वोन गोथे]] और [[योहान्न गोत्फ्रीद हर्डर]] और यहां तक की [[गोथा]] और [[वाइमार]] के राज के रहे राजकुमारों के लिए भी संगठन का अपना आकर्षण था। वाइसहाउप्त ने कुछ हद तक अपना समूह [[फ्रीमेसनरी]] पर प्रतिमानित किया और कई इलूमिनाती खण्डों ने मौजूदा मेसोनिक लॉज से सदस्यता आकर्षित की। अनुक्रमण पर आंतरिक अनबन और खलबली के बाद उसका पतन हुआ, जो 1785 में बवारियन सरकार द्वारा बनाए गए सेकुलर फतवे से प्रभावित हुआ था।<ref name="A Bavarian Illuminati Primer"/> == आधुनिक इलूमिनाती == लेखक जैसे [[मार्क डाइस]],<ref>{{cite web |url=http://abclocal.go.com/kfsn/story?section=news/entertainment&id=6817493 |title=Angels & Demons Causing Serious Controversy - 5/17/09 - Fresno News&nbsp;— abc30.com |publisher=Abclocal.go.com |date=2009-05-17 |accessdate=2009-07-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/5w48xQyH7?url=http://abclocal.go.com/kfsn/story?section=news%2Fentertainment&id=6817493 |archive-date=28 जनवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> [[डेविड इके]], रयान बर्क, जूरी लीना और मोर्गन ग्रीसर, का कहना है कि बवारियन इलूमिनाती संभवतः इस दिन तक जीवित है। इन में से कई सिद्धांत प्रस्तावित करते हैं कि दुनिया की घटनाएं खुद को इलूमिनाती कहने वाली एक [[गुप्त समिति]] के द्वारा नियंत्रित और धूर्तता से प्रबंधित की जा रही हैं।<ref>बरकन, माइकल. ''अ कल्चर ऑफ़ कांस्पीरेसी: एपोकेलिप्टिक विजन इन कंटेम्पररी अमेरिका'', धर्म और समाज में तुलनात्मक अध्ययन, कैलिफोर्निया यूनिवर्सिटी प्रेस, 2003,</ref><ref>[http://www.illuminati-news.com/moriah.htm इलूमिनाती समाचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217211917/http://illuminati-news.com/moriah.htm |date=17 दिसंबर 2010 }} वेबसाइट: ''द सीक्रेट ऑर्डर ऑफ़ द इलूमिनाती (अ ब्रीफ हिस्टरी ऑफ़ द शेडो गोवरंमेंट)''</ref> [[साज़िश सिद्धांतकारों]] ने दावा किया है कि [[विन्सटन चर्चिल|विंस्टन चर्चिल]], [[जॉर्ज वॉकर बुश|बुश परिवार]],<ref>{{Cite web |url=http://poweredbychrist.homestead.com/files/bush/rituals.htm |title=बुश परिवार और उनके इलूमिनाती अनुष्ठान |access-date=22 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090728075429/http://poweredbychrist.homestead.com/files/bush/rituals.htm |archive-date=28 जुलाई 2009 |url-status=live }}</ref> [[बराक ओबामा]],<ref>{{Cite web |url=http://www.rushlimbaughsites.com/opinion/the-barack-obama-illuminati-connection-754/ |title=बराक ओबामा इलूमिनाती कनेक्शन |access-date=22 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018000603/http://www.rushlimbaughsites.com/opinion/the-barack-obama-illuminati-connection-754/ |archive-date=18 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> [[ज़्बिगनियेफ़ ब्रेजिंस्की]] सहित कई प्रमुख लोग इलूमिनाती के सदस्य थे या हैं। अस्पष्ट और गुप्त संगठन के अलावा, कई आधुनिक भ्रात्रिक समूह बवारियन इलूमिनाती के 'वारिस' होने का दावा करते हैं और उन्होंने अपने खुद के शास्त्रोक्त कर्म की स्थापना में खुलेआम इलूमिनाती नाम का उपयोग किया है। कुछ, जैसे कि एकाधिक समूह जो स्वयं को "इलूमिनाती आदेश"<ref>{{Cite web |url=http://illuminati-order.com/ |title=इलूमिनाती आदेश मुखपृष्ठ |access-date=16 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622202953/https://illuminati-order.com/ |archive-date=22 जून 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.illuminati-order.org/index2.html |title=इलूमिनाती आदेश की सरकारी वेबसाइट |access-date=22 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100318032620/http://www.illuminati-order.org/index2.html |archive-date=18 मार्च 2010 |url-status=live }}</ref><ref>* [http://www.ordenilluminati.org Orden Illuminati Consejo केन्द्रीय मेक्सिको] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615074451/http://www.ordenilluminati.org/ |date=15 जून 2013 }}</ref> पर कुछ रद्दोबदल कहते हैं, अपने संगठन के नाम में इस नाम का सीधा उपयोग करते हैं, जबकि अन्य जैसे [[ओर्ड़ो टेम्प्ली ओरिएंटस]], इस नाम को अपने संगठन के अंदर प्रवर्तन की एक श्रेणी के रूप में उपयोग करते हैं। == लोकप्रिय संस्कृति में == इलूमिनाती लोकप्रिय संस्कृति में एक आवर्ती विषय हैं। ऐसे संगठन के संदर्भ प्रिंट में,<ref>प्रमुख उदाहरण में शामिल हैं: ''[[द इल्युमिनेट्स]]'' !''[[ट्रिलोजी]]'' [[रॉबर्ट शिया]] और [[रॉबर्ट ऐंटन विल्सन]] द्वारा, [[डैन ब्राउन]] की ''[[एन्जल्ज़ ऐंड डीमंज़]]'', सुसनाह केल्स और [[बर्नार्ड कोर्नवेल]] द्वारा ''द फालन एन्जल्ज़'', और लैरी बरकेट द्वारा ''द इलूमिनाती'' .</ref> फिल्म में,<ref>उदाहरण के लिए, वे फिल्म के कथानक को केंद्रीय हैं''[[Lara Croft: Tomb Raider]]''</ref> टेलीविजन पर,<ref>उदाहरण के लिए, [[डिज़नी]] के [[अनुप्राणित]] [[दूरदर्शन|टेलीविजन]] कार्यक्रम ''[[गारगोयल्स]]'' में</ref> वीडियो गेम में,<ref>जैसे ''[[देउस एक्स]]''</ref> हास्य पुस्तक श्रृंखला में,<ref>{{Cite web |url=http://www.comics.org/series.lasso?SeriesID=17392 |title=CGD - न्यू अवेंजर्ज़: इलूमिनाती |access-date=22 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090807163934/http://www.comics.org/series.lasso?SeriesID=17392 |archive-date=7 अगस्त 2009 |url-status=live }}</ref> साथ ही साथ दोनों व्यापार कार्ड और भूमिका-वादन खेलों<ref>बेर्ग्क़ुइस्त, थिओडोर; जकोब्स्सन, ऐन्डर्स; निल्स्सन रिचर्ड, ''सब रोसा - हेम्लिगा ओर्द्नर ओच साल्ल्स्काप'', रोएटमाइनडज़ स्टॉकहोम 2008, ISDN 978-91-977263-0-6</ref> में प्रदर्शित होते हुए, कई शैलियों के पार कई काल्पनिक कार्यों में दिखाई देते हैं। == सन्दर्भ == === ग्रंथ सूची === * [[1911 विश्वकोश ब्रिटैनिका]]: ''"इलूमिनाती"'' * डाए कोर्रेसपोंड़ेंज़ देस इल्लुमिनेतेनोर्देंस. बीडी. 1, 1776-81. एड. रेइनहार्ड मर्क्नर, मोनिका नयूगेबौएर-वोलक और हरमन स्चुत्त्लर. - तुबिंगेंन, मैक्स निएमेयेर, 2005. - ISBN 3-484-10881-9 द्वारा. * रेडिकल एनलाईटनमेंट: फिलोसोफी एंड द मेकिंग ऑफ़ मोडरनिटी 1650-1750. * इसराइल, जोनाथन I.ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, अमरीका; नया एड संस्करण, 2002)। ===टिप्पणी=== {{reflist|30em}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20100330025733/http://www.sacred-texts.com/sro/pc/index.htm sacred-texts.com पर जॉन रोबिनसन द्वारा 'प्रूफ्स ऑफ़ अ कांस्पीरेसी...' का पूरा पाठ] * [https://web.archive.org/web/20131006161400/http://www.conspiracyarchive.com/NWO/Illuminati.htm टेरी मेलान्सन द्वारा ''इलूमिनाती कांस्पीरेसी पार्ट वन: अ प्रिसाईज़ एक्सेजेसिस ओंन द अवेलेबिलिटी एविडेंस'' ] * 1917 इलूमिनाती पर कैथोलिक विश्वकोश प्रवेश [[श्रेणी:साज़िश सिद्धांत]] [[श्रेणी:1776 प्रतिष्ठान]] sn2d84uzstnauqvwm77o1c9velwthql बिष्णुप्रिया मणिपुरी 0 168278 6628157 6198499 2026-10-10T21:02:56Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 6628157 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|मणिपुरी भाषा}} {{See also|मणिपुर (महाभारत)|मणिपुर}} {{Infobox language |name=बिष्णुप्रिया मणिपुरी |image=Native names of Bishnupriya Manipuri language.svg |imagesize=200px |states=[[भारत]], [[म्यान्मार|म्यांमार]], [[बांग्लादेश]] |speakers= ४६३६५० हज़ार (मातृभाषा) 120,000 (2001–2003) (द्वितीय भाषा) |familycolor=Indo-European |Klassifikation=*[[हिन्द यूरोपीय|हिन्द यूरोपीय भाषा]] |fam2=[[हिन्द-ईरानी भाषाएँ|हिन्द ईरानी भाषा]] |fam3=[[हिन्द-आर्य भाषाएँ|हिन्द आर्य भाषा]] |fam4=[[ओड़िया गौदा कामरूपा]] |fam5=[[गौदा बोंगो]] |agency=[[बिष्णुप्रिया मणिपुरी]] [[साहित्य]] परिषद |KSprache=हिन्दी |nation={{IND}} |script=[[पूर्वी नागरी लिपि]] |glotto=bish1244 |glottorefname=Bishnupriya 'बिष्णुप्रिया''' या '''बिष्णुप्रिया मणिपुरी''' }}[[भारत]] के [[मणिपुर]], [[असम]], [[त्रिपुरा]] तथा [[बांग्लादेश]] और [[म्यान्मार|म्यांमार]] के कुछ भागों में बोली जाने वाली भारत-आर्य कुल की भाषा है। यह कई इंडो-आर्यन भाषाओं जैसे मराठी, बंगाली, उड़िया, असमिया और वैदिक संस्कृत आदि से मिलती-जुलती भाषा है। यह भाषा सर्व प्राचीन मणिपुर राज्य में उत्पन्न और विकसित हुई थी और आरम्भ में [[लोकताक]] नाम के झील के परिवेश तक ही सीमित थी। कर्नल मैककुलक द्वारा मणिपूर की घाटी के एक खाते जैसे अन्य अधिकारियों ई.टी. डाल्टन और भारत की भाषाविद् सर्वेक्षण द्वारा जॉर्ज अब्राहम ग्रिएसन ने बंगाल के वर्णनात्मक मानवशास्त्र का उल्लेख किया है कि भाषा 19वीं सदी से पहले मणिपुर में अस्तित्व में थी। डा. ग्रियर्सन ने भाषा को "बिष्णुपुरीया मणिपुरी" कहा है, जबकि कुछ अन्य लेखक इसे "बिष्णुप्रिया" याह "बिष्णुपुरिया" कहते हैं। 'बिष्णुप्रिया मणिपुरी' समुदाय महाभारत युग के मणिपुर राज्य के प्राचीन जाति के रूप में माने जाते हैं। ==इतिहास और विकास== बिष्णुप्रिया मणिपुरी के अधिकतर लोग मणिपुर से पलायन किये अठारहवीं और उन्नीसवीं शताब्दी के दौरान असम, मणिपुर के राजकुमारों के बीच आंतरिक संघर्ष और बर्मा के हमले के कारण असम, त्रिपुरा, सिल्हेत और कछार में शरण ली। नतीजतन, बिष्णुप्रिया की छोटी संख्या के लिए यह कठिन था, जो मणिपुर के प्रभाव के चेहरे पर अपनी भाषा को बनाए रखने के लिए मणिपुर में बने रहे, हालांकि 18 9 1 में डॉ जीए। गिरसन ने बिष्णुपुर के पास दो या तीन गांवों में काफी संख्या में वक्ताओं का अस्तित्व पाया, जिन्हें स्थानीय रूप से लैमांगडोंग कहा जाता था। मैतेई संप्रदाय के विशाल बहुमत के खिलाफ यह भाषा धीरे-धीरे मणिपुर में अपनी जमीन खोना शुरू कर रही है और बंगाली वक्ताओं के विशाल बहुमत के खिलाफ कछार और बांग्लादेश में धीरे-धीरे इसकी क्षय का सामना करना पड़ रहा है। यह भाषा अभी भी [[जिरिबाम]] (मणिपुर के उप-विभाजन), काछाड़ (असम का एक जिला) और त्रिपुरा और बांग्लादेश के कुछ इलाकों में बोली जाती है। ==स्रोत और उत्पत्ति== यह भाषा अपने वक्ताओं के लिए ईमार ठार (Imar thaar) के रूप में जाना जाता है, जिसका अर्थ है "मेरी माँ की भाषा।" वे खुद को और उनकी भाषा को विष्णुप्रिया मणिपुरी कहते हैं, और बिष्णुप्रिया शब्द को मणिपुर के अन्य जाति समूहों से अलग करने के लिए उपयोग करते हैं। बिष्णुप्रिया शब्द शायद बिष्णुपुर (मणिपुर की प्राचीन राजधानी) से लिया गया है, प्रत्यय -या के साथ, जिसका अर्थ है "बिष्णुपुर के लोग" | बिष्णुप्रिया मणिपुरी के धारणा है कि महाभारत युद्ध के तुरंत बाद द्वारका और हस्तिनापुर से कुछ अप्रवासियों के द्वारा बिष्णुप्रिया भाषा लाइ गई थी। आगे यह कहा गया है कि इन आप्रवासियों का नेतृत्व चित्रा॑गदा और अर्जुन के पुत्र बभ्रुवाहन और स्यय॑ तॖतीय पांडव अर्जुन ने किया था। कुछ विद्वानों और इतिहास के लेखकों ने बिष्णुप्रिया मणिपुरी भाषा के आकारिकी, वायब्रोनिक, और ध्वन्यात्मकता के अवलोकन से बिष्णुप्रिया मणिपुरी की महाभारत काल की [[प्राचीन मणिपुर]] से उत्पत्ति का समर्थन किया है | बिष्णुप्रिया मणिपुरी का मानना ​​है कि उनकी भाषा संस्कृत और मागधी प्राकृत से काफी प्रभावित है और साथ ही सौरैसेनी प्राकॖत भी। डॉ। कालिप्रसाद सिन्हा, जिन्होंने बिष्णुप्रिया मणिपुरी पर काफी शोध किया है, वे इस सिद्धांत से असहमत हैं और उनकी यह राय है कि भाषा की उत्पत्ति मागधी प्राकृत के माध्यम से हुई थी। यह उनकी टिप्पणियों से पाया गया है कि भाषा ने मागधी की प्रमुख विशेषताएं बरकरार रखी हैं डॉ. सिन्हा के अनुसार, मैथिली, उड़िया, बंगाली और असमिया वालों के समान सर्वनाम और व्याख्यात्मक और संयुग्मक अंत के समान या निकटता से संबंधित हैं। उड़िया, बंगाली और असमिया के ये रूप हैं, उनके हिस्से पर, मागधी प्राकृत से आने वाले मगधधी अपूर्मस से उत्पन्न हुए हैं == इन्हें भी देखें == * [[मणिपुरी भाषा]] * [[बिष्णुप्रिया मणिपुरी लोग]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20220921060838/http://www.languageinindia.com/dec2002/bishnupriya.html Bishnupriya Manipuri: A brief introduction] * [http://manipuri.freeservers.com/ Details on Bishnupriya Manipuri Language] * [http://manipuriblog.blogspot.com The Manipuri Blog] * [http://Manipuri.htmlplanet.com Archive of Bishnupriya Manipuri Literature] * [http://www.manipuri.org/discus Bishnupriya Manipuri forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090328214211/http://www.manipuri.org/discus/ |date=28 मार्च 2009 }} * [http://www.bishnupriya-manipuri.org Bishnupriya Manipuri society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604054712/http://www.bishnupriya-manipuri.org/ |date=4 जून 2019 }} * [http://manipuri.wordpress.com A Weblog on Bishnupriya Manipuri people and culture] * [http://www.bishnupriyamanipuri.blogspot.com Bishnupriya Manipuri Blog] * [https://bishnupriyamanipuri.men A tribute to Shahid Sudeshna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120034159/https://bishnupriyamanipuri.men/ |date=20 जनवरी 2019 }} * [https://bishnupriya.com No.1 Bishnupriya Manipuri Social Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902003806/https://bishnupriya.com/ |date=2 सितंबर 2017 }} * [https://remedies.men Bishnupriya Manipuri Health Remedies]{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://wikifitness.info Bishnupriya Manipuri Health related Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930044703/http://wikifitness.info/ |date=30 सितंबर 2020 }} * [https://Mahabharata.men Bishnupriya Manipuri Mahabharata]{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{हिन्द-आर्य भाषाएँ}} [[श्रेणी:भारत की भाषाएँ]] [[श्रेणी:मणिपुर की भाषाएँ]] {{आधार}} 8alyx9wcganmr38ux8ehtpsvydzyl4k मूल्य वर्धित कर 0 179571 6628307 6597322 2026-10-11T06:36:19Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628307 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{update}} {{copyedit|date=October 2008}} {{confusing|date=May 2009}} }} {{Public finance}} '''मूल्य वर्धित कर''' ({{langx|en|value-added tax|italic=no}}, VAT, संक्षेप में - '''वैट'''), या '''वस्तु और सेवा कर''' ({{langx|en|goods and services tax|italic=no}}, GST) एक [[उपभोग कर]] (CT) है, किसी भी मूल्य पर जो एक उत्पाद में जोड़ी जाती है। [[बिक्री कर]] के विपरीत, वैट, उत्पादक और अंतिम उपभोक्ता के बीच मार्ग की संख्या के संबंध में तटस्थ है; जहां बिक्री कर प्रत्येक चरण में कुल मूल्य पर लगाया जाता है (हालांकि अमेरिकी और कई अन्य देशों में बिक्री कर सिर्फ अंतिम उपभोक्ता को अंतिम बिक्री पर लगाया जाता है और अंतिम उपयोगकर्ता उपयोग कर, इस तरह वहां थोक या उत्पादन स्तर पर कोई बिक्री कर नहीं दिया जाता), इसका परिणाम एक सोपान है (नीचे के कर ऊपर के करों पर लगाए जाते हैं)। वैट एक [[अप्रत्यक्ष कर]] है, यह एक ऐसा कर है जिसे किसी से एकत्र करने पर है वह इसका पूरा खर्च नहीं उठाता। [[मौरिस लौरे]] फ़्रांसीसी कर प्राधिकरण के संयुक्त निदेशक, ''[[:fr:Direction générale des impôts|दिरेक्सियों जेनेराले दे एँपो]]'' प्रथम व्यक्ति थे जिन्होंने 10 अप्रैल 1954 को वैट पेश किया, हालांकि जर्मन उद्योगपति डॉ॰ विल्हेम वॉन सीमेंस ने 1918 में इस अवधारणा का प्रस्ताव दिया था। शुरू में बड़े पैमाने के कारोबारों पर लक्ष्यित, समय के साथ सभी व्यावसायिक क्षेत्रों को शामिल करने के लिए इसका विस्तार किया गया। [[फ्रांस]] में यह देश के वित्त का सबसे महत्वपूर्ण स्रोत है, जो देश के राजस्व में 52% का योगदान करता है।<ref>{{cite web |url= http://www.performance-publique.gouv.fr/le-budget-et-les-comptes-de-letat/approfondir/les-recettes/les-recettes-fiscales.html |quote= la TVA représente 130,2 milliards d’euros, soit 52,0 % des recettes fiscales nettes de l’État. |date= {{date|23 फरवरी 2009}} |title= Les recettes fiscales |publisher= [[Minister of the Economy, Industry and Employment (France)]] |language= fr |work= Le budget et les comptes de l’État |access-date= 7 जनवरी 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100102130158/http://www.performance-publique.gouv.fr/le-budget-et-les-comptes-de-letat/approfondir/les-recettes/les-recettes-fiscales.html |archive-date= 2 जनवरी 2010 |url-status= dead }}</ref> उत्पादों और सेवाओं के निजी अंतिम उपभोक्ता, खरीद पर वैट को वसूल नहीं सकते, लेकिन उद्योग उन माल और सेवाओं पर जिन्हें वे आगे की आपूर्ति या सेवा प्रदान करने के लिए खरीदते हैं, जिसे सीधे या परोक्ष रूप से अंतिम उपयोगकर्ता को बेचा जाएगा, वैट को वसूल सकते हैं। इस तरह, आपूर्ति की आर्थिक श्रृंखला में प्रत्येक स्तर पर लगाया गया कुल कर, मूल्य का एक निरंतर अंश है जो एक व्यवसाय द्वारा अपने उत्पादों में जोड़ा जाता है और कर संग्रह की लागत का अधिकांश, राज्य के बजाय कारोबार द्वारा वहन किया जाता है। वैट का आविष्कार इसलिए किया गया क्योंकि बहुत अधिक बिक्री करों और शुल्कों ने धोखाधड़ी और तस्करी को प्रोत्साहित किया। आलोचकों का कहना है कि इससे मध्यम वर्गीय और कम आय वाले घरों पर असंगत रूप से कर का बोझ बढ़ जाता है। अ कर सामाजिक विषमताओं को जन देता है! == बिक्री कर से तुलना == मूल्य योजित कर, उत्पादन के हर चरण में ''योजित मूल्य'' पर कर लगा कर [[बिक्री कर]] के सोपान असर से बचाता है। पारंपरिक बिक्री कर की बजाय मूल्य योजित कराधान को दुनिया भर में पसंद किया जा रहा है। सिद्धांत रूप में, मूल्य योजित कर उन सभी वाणिज्यिक गतिविधियों पर लागू होते हैं जिसमें माल का उत्पादन और वितरण तथा सेवाओं का प्रावधान शामिल होता है। एक व्यवसाय के प्रत्येक लेनदेन में माल में जुड़े मूल्य पर वैट का मूल्यांकन और एकत्रण किया जाता है। इस अवधारणा के तहत सरकार को प्रत्येक लेनदेन के सकल मार्जिन पर कर दिया जाता है। भारत जैसे कई विकासशील देशों में, बिक्री कर/वैट एक महत्वपूर्ण राजस्व स्रोत हैं, चूंकि उच्च बेरोज़गारी और न्यून प्रति व्यक्ति आय, अन्य आय स्रोतों को अपर्याप्त बना देती है। हालांकि, कई उप-राष्ट्रीय सरकारों द्वारा इसका विरोध होता है चूंकि इससे उनके द्वारा एकत्रित कुल राजस्व संग्रह में कमी होती है तथा साथ ही साथ स्वायत्तता का कुछ नुकसान भी होता है। बिक्री कर आमतौर पर उपभोक्ताओं को केवल अंतिम बिक्री पर लगाए जाते हैं: प्रतिपूर्ति की वजह से, वैट का अंतिम कीमतों पर वैसा ही समग्र आर्थिक प्रभाव पड़ता है। मुख्य अंतर, सिर्फ अतिरिक्त लेखांकन का है जिसे उन लोगों द्वारा करने की आवश्यकता होती है जो आपूर्ति श्रृंखला के बीच में आते हैं, वैट की इस कमी को, उत्पादन श्रृंखला के प्रत्येक सदस्य पर, उनकी और ग्राहकों की इस श्रृंखला में स्थिति को ध्यान ना देकर और उनकी स्थिति की जांच करने और प्रमाणित करने के प्रयास को ख़त्म कर, समान कर के प्रयोग द्वारा संतुलित किया जाता है। जब वैट प्रणाली में कुछ छूट हो तो, यदि कोई हो, जैसा की [[न्यूजीलैंड में GST]] के साथ, वैट का भुगतान करना और भी आसान हो जाता है। एक सामान्य आर्थिक विचार यह है कि यदि बिक्री कर 10% से अधिक हो जाता है तो लोग बड़े पैमाने पर करापवंचन गतिविधियों में लिप्त हो जाते हैं (जैसे इंटरनेट पर खरीददारी करना, एक कारोबार होने का नाटक करना, थोक में खरीदना, एक नियोक्ता के माध्यम से उत्पादों की खरीद आदि)। दूसरी ओर, कुल वैट दर, अभिनव संग्रह प्रणाली के कारण व्यापक चोरी के बिना 10% से अधिक हो सकती है। {{Citation needed|date= फ़रवरी 2007}} तथापि, क्योंकि अपने संग्रह की विशेष व्यवस्था के कारण, वैट काफी आसानी से विशिष्ट धोखाधड़ी का निशाना बन जाती है जैसे [[कैरोज़ल फ्रॉड]] जो राज्यों के लिए कर आमदनी में कमी के मामले में बहुत महंगा हो सकता है। === वैट का सिद्धांत === वैट लागू करने के लिए मानक तरीका यह सिद्धांत है कि एक व्यापार उत्पाद की कीमत से पूर्व में चुकाए गए सभी कर को घटाते हुए कुछ प्रतिशत का अधिकार रखता है। यदि वैट दर 10% है, तो एक संतरे का रस निर्माता प्रति गैलन कीमत £5 के 10% (£ 0.50) को संतरे के किसान द्वारा पूर्व में भुगतान किये गए कर से घटा कर देगा (शायद £ 0.20)। इस उदाहरण में, संतरे का रस निर्माता £0.30 कर देयता होगा। प्रत्येक व्यवसाय के आपूर्तिकर्ताओं के लिए अपने करों का भुगतान करने के लिए एक मजबूत प्रोत्साहन होता है, जिससे एक खुदरा बिक्री कर की तुलना में वैट दर, कम कर चोरी के साथ ऊंची हो जाती है। इस सरल सिद्धांत के पीछे इसके कार्यान्वयन में भिन्नताएं हैं, जैसा कि अगले भाग में चर्चा की गई है === वैट के लिए आधार === संग्रह की पद्धति से, वैट लेखा आधारित या बीजक आधारित हो सकता है।<ref>{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=qnI5E3m09d0C&pg=PA49&sig=9BhW7yeWHCwgn__6YQkjTx3mrk4 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509032417/http://books.google.com/books?id=qnI5E3m09d0C&pg=PA49&sig=9BhW7yeWHCwgn__6YQkjTx3mrk4 |archive-date=9 मई 2013 |url-status=live }}</ref> संग्रह की चालान विधि के तहत, प्रत्येक विक्रेता अपने उत्पाद पर वैट दर लगाता है और खरीदार को एक विशेष बीजक देता है जो लगाए गए कर की राशि को इंगित करता है। खरीदार जो अपनी बिक्री पर वैट के दायरे में हैं, इन बीजकों का प्रयोग वैट की अपनी देनदारी के प्रति एक क्रेडिट (छूट) प्राप्त करने के लिए करते हैं। पारित बीजक और प्राप्त बीजक पर दिखाए गए कर के अंतर को तब सरकार को दिया जाता है (या नकारात्मक देनदारी के मामले में एक वापसी का दावा किया जाता है)। लेखा आधारित तरीके में, ऐसा कोई विशेष बीजक प्रयोग नहीं किया जाता है। इसके बजाय, कर की गणना योजित मूल्य पर की जाती है, जिसे राजस्व और स्वीकार्य खरीद के बीच एक अंतर के रूप में मापा जाता है। अधिकांश देशों में आज बीजक विधि का उपयोग किया जाता है, एकमात्र अपवाद है जापान जहां लेखा पद्धति का उपयोग करता है। संग्रह के समय द्वारा<ref>{{Cite web |url=http://office.microsoft.com/en-us/products/HA101646121033.aspx |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 जनवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925142606/http://office.microsoft.com/en-us/products/HA101646121033.aspx |archive-date=25 सितंबर 2013 |url-status=dead }}</ref>, वैट (साथ ही साथ सामान्य रूप में लेखांकन) या तो प्रोद्भवन या नकद आधारित हो सकता है। नकद आधारित लेखांकन, लेखांकन का एक बहुत ही सरल रूप है। जब वस्तु या सेवा की बिक्री के लिए एक भुगतान प्राप्त होता है, एक संचय बनता है और राजस्व को निधियों की प्राप्ति की तिथि में दर्ज किया जाता है - इससे कोई फर्क नहीं पड़ता कि बिक्री कब की गई। चेक तब लिखे जाते हैं जब बिल देने के लिए धन उपलब्ध हो और व्यय को चेक की तारीख में दर्ज किया जाता है - इसकी बिना परवाह किये कि खर्च कब किया गया। प्राथमिक ध्यान, बैंक में नकदी की राशि पर केंद्रित होता है और माध्यमिक ध्यान यह सुनिश्चित करने में कि सभी बिलों का भुगतान कर दिया गया है। राजस्व को उस समय अवधि के साथ जब उन्हें अर्जित किया गया, तुलना करने में अधिक प्रयास नहीं किया जाता, या खर्चों को उस अवधि से मिलान करने में जब उन्हें व्यय किया गया। प्रोद्भवन आधारित लेखांकन, राजस्व का मिलान उस अवधि से करता है जब उन्हें अर्जित किया गया और खर्चों का मिलान उस अवधि से करता है जब उन्हें व्यय किया गया। हालांकि यह नकदी आधारित लेखांकन से ज्यादा जटिल है, यह आपके व्यवसाय के बारे में अधिक जानकारी प्रदान करता है। प्रोद्भवन आधार आपको, प्राप्तियों को ट्रैक करने में सक्षम करता है (उधार की बिक्री पर ग्राहकों की बकाया राशि) और देय (उधार खरीद पर दुकानदारों को दी जाने वाली राशि)। प्रोद्भवन आधार आपको उन्हें कमाने में किए गए व्यय के लिए राजस्व के मिलान में मदद करता है, आपको और अधिक सार्थक वित्तीय रिपोर्ट देता है। {{Further|[[Comparison of Cash Method and Accrual Method of accounting]]}} === उदाहरण === किसी भी वस्तु के निर्माण और बिक्री पर गौर करें, जिसे हम इस मामले में एक [[विजेट]] कहेंगे. ==== बिना किसी कर के ==== * एक विजेट [[निर्माता]] [[कच्चे माल]] पर £1.00 खर्च करता है और उन का उपयोग एक विजेट बनाने में करता है। * विजेट को एक विजेट के [[खुदरा]] विक्रेता को £1.20 की [[थोक]] कीमत पर बेचा जाता है, £0.20 के [[लाभ]] के साथ. * विजेट खुदरा विक्रेता इसके बाद विजेट को £1.50 में एक विजेट [[उपभोक्ता]] को विजेट बेचता है, जहां वह £0.30 का मुनाफा कमाता है। ==== उत्तरी अमेरिका के (कनाडाई प्रांतीय और अमेरिकी राज्य) बिक्री कर के हिसाब से ==== एक 10% बिक्री कर के साथ: * निर्माता कच्चे माल के लिए $1.00 अदा करता है, यह प्रमाणित करते हुए कि वह अंतिम उपभोक्ता नहीं है। * निर्माता यह जांच करते हुए कि खुदरा व्यापारी एक उपभोक्ता नहीं है $1.20 कीमत लेता है, $0.20 का समान लाभ छोड़ते हुए. * खुदरा व्यापारी, उपभोक्ता से $1.65 ($1.50 + $1.50x10%) लेता है और सरकार को $0.15 भुगतान करता है, $0.30 का लाभ छोड़ते हुए. अतः उपभोक्ता ने शून्य कर योजना की तुलना में, 10% ($0.15) अतिरिक्त भुगतान किया और सरकार ने इस राशि को एकत्र कर लिया। खुदरा विक्रेता ने टैक्स में सीधे कुछ नहीं खोया और खुदरा विक्रेताओं को अतिरिक्त कागजी कार्रवाई करनी होती है ताकि उनके द्वारा इकट्ठा किये गए बिक्री कर को सही ढंग से सरकार तक पहुंचाया जा सके। आपूर्तिकर्ता और निर्माताओं पर सही प्रमाणपत्र की आपूर्ति करने का प्रशासनिक बोझ रहता है और यह जांच करना कि उनके ग्राहक (खुदरा) उपभोक्ता नहीं हैं। ==== एक मूल्य योजित कर के हिसाब से ==== 10% वैट के साथ: * निर्माता, कच्चे माल के लिए $1.10 ($1 + $1x10%) देता है और कच्चे माल का विक्रेता सरकार को $0.10 देता है। * निर्माता, खुदरा विक्रेता से $1.32 ($1.20 + $1.20x10 $%) लेता है और सरकार को $0.02 ($0.12 घटे $0.10) देता है, $0.20 का समान लाभ छोड़ते हुए. * खुदरा विक्रेता, उपभोक्ता से $1.65 ($1.50 + $1.50x10%) लेता है और सरकार को $0.03 ($0.15 घटे $0.12) देता है, $0.30 का मुनाफा छोड़ते हुए (1.65-1.32-.03)। यानी उपभोक्ता ने शून्य कर योजना की तुलना में, 10% ($0.15) अतिरिक्त भुगतान किया और सरकार ने यह रकम कराधान में एकत्र की। कारोबार ने कर में सीधे कुछ नहीं खोया। उन्हें खरीदारों से जो अंतिम उपयोगकर्ता नहीं हैं, प्रमाणपत्र के लिए अनुरोध की जरुरत नहीं है, लेकिन उन्हें अतिरिक्त लेखांकन करना होगा ताकि वे सही ढंग से सरकार को, जो उन्होंने वैट से एकत्रित किया (आउटपुट वैट, उनकी आय का 11वां हिस्सा) और जो उन्होंने वैट में खर्च किया (इनपुट वैट, उनके खर्च का 11वां हिस्सा) के बीच के अंतर को दे सकें. ध्यान दें कि प्रत्येक मामले में प्रदत्त वैट, लाभ या योजित मूल्य के 10% के बराबर है। बिक्री कर व्यवस्था की तुलना में वैट प्रणाली का लाभ यह है कि उद्योग, खपत को, यह प्रमाणित करते हुए कि यह एक उपभोक्ता नहीं है, छिपा नहीं सकते (जैसे कि बर्बाद सामग्री)। ==== उदाहरण और वैट की सीमा ==== '''उपरोक्त उदाहरण में''', हमने माना कि कर की शुरूआत से पहले और बाद में विजेट की उतनी ही संख्या में निर्माण हुआ और बिक्री हुई। यह वास्तविक जीवन में सच नहीं है। [[आपूर्ति और मांग]] के मूल तत्व सुझाते हैं कि कोई भी कर ''किसी'' के लिए लेनदेन की कीमत को बढ़ा देता है, चाहे वह क्रेता हो या विक्रेता. कीमत में बढ़ोतरी से या तो [[मांग वक्र]] बायी तरफ जाता है, या [[आपूर्ति वक्र]] ऊपर की तरफ. दोनों ही कार्यात्मक रूप से बराबर हैं। नतीजतन, खरीदे गए सामान की मात्रा घट जाती है और/या जिस कीमत इसे बेचा जाता है वह बढ़ जाती है। ऊपर के उदाहरण में आपूर्ति और मांग का यह बदलाव शामिल नहीं है, सरलता के लिए और क्योंकि ये प्रभाव हर प्रकार की वस्तु के लिए भिन्न हैं। उपरोक्त उदाहरण मानता है कि कर ''गैर विरूपणयोग्य'' है। बाकी सभी करों की तरह, एक वैट, इसके बिना होता, इसे विरूपित करता है। क्योंकि ''किसी'' के लिए कीमत बढ़ जाती है, माल की मात्रा घट जाती है। तदनुसार, कुछ लोग ''अधिक'' द्वारा ''बदतर'' हो जाते हैं जहां सरकार कर की आय से ''बेहतर'' हो जाती है। यानी, आपूर्ति और मांग परिवर्तन के कारण टैक्स में होने वाले फायदे की तुलना में कहीं ज्यादा हानि होती है। इसे [[डेडवेट हानि]] के रूप में जाना जाता है। अर्थव्यवस्था द्वारा खो दी गई आय, सरकार की आय से अधिक होती है; कर अक्षम है। सरकार की आय (कर राजस्व) की पूरी राशि हो सकता है एक डेडवेट ड्रैग ना हो, अगर कर राजस्व को लाभदायक खर्च के लिए इस्तेमाल किया जाय या सकारात्मक बाह्यता हो - दूसरे शब्दों में, सरकारें बस कर आय का ''उपभोग'' करने की बजाय कहीं अधिक कुछ कर सकतीं हैं। जबकि विरूपण होते हैं, वैट जैसे उपभोग कर, अक्सर बेहतर माने जाते हैं क्योंकि वे प्रोत्साहन को निवेश के लिए विरूपित करते हैं, अन्य प्रकार के अधिकांश कराधान की तुलना में बचत और कार्य कम होता है - दूसरे शब्दों में, एक वैट उत्पादन के बजाय खपत को हतोत्साहित करता है। <div style="float:center;width:300px;padding:2px;margin-left:1em;text-align:center"> [[चित्र:TaxWithTax.svg|200px]]<br />''एक कर युक्त बाजार में आपूर्तिमांग विश्लेषण '' <br align="center"></div> ऊपर चित्र में, * '''डेडवेट हानि''' : टैक्स इन्कम बॉक्स द्वारा गठित त्रिकोण का क्षेत्र, मूल आपूर्ति वक्र और मांग वक्र * '''सरकार की कर आय''' : धूसर आयत जिसमें लिखा है "tax" * '''बदलाव के बाद कुल [[उपभोक्ता अधिशेष]]:''' हरा क्षेत्र * '''बदलाव के बाद कुल [[निर्माता अधिशेष]]:''' पीला क्षेत्र == आलोचनाएं == "मूल्य योजित कर" की आलोचना की गई चूंकि इसका बोझ निजी अंतिम उत्पादों के उपभोक्ताओं पर निर्भर करता है और इसलिए यह एक [[प्रतिगामी कर]] है (अमीरों की तुलना में गरीब, अपनी आय के प्रतिशत के रूप में अधिक भुगतान करते हैं), हालांकि यह समझना चाहिए कि सभी कंपनी कर अंत में उपभोक्ताओं पर एक कर के रूप में पहुंचते हैं। बचाव पक्षों का दावा है कि आय के माध्यम से कराधान को निकाल देना एक मनमाना मानक है और मूल्य योजित कर वास्तव में एक [[आनुपातिक कर]] है और इसमें अधिक आमदनी वाले लोग अधिक भुगतान करते हैं उसी दर पर जिस पर वे खपत अधिक करते हैं। दोनों ही मापन, वैट को एक [[प्रगतिशील]] आयकर बनाने के बजाय अधिक प्रतिगामी बनाते हैं। एक वैट प्रणाली का प्रभावी प्रतिगामी गुण, बढ़ भी सकता है क्योंकि माल के विभिन्न वर्गों पर अलग-अलग दरों से कर लगाए जाते हैं। इसलिए वैट '''अधिकांश रूप से''' एक [[फ्लैट कर]] है और व्यवहार में [[प्रतिगामी]] हो सकता है। एक मूल्य योजित कर से प्राप्त राजस्व अक्सर अपेक्षा से कम होते हैं क्योंकि वे कठिन हैं और उनका प्रबंधन और संग्रह करना महंगा होता है। कई देशों में, जहां व्यक्तिगत आय कर और कंपनियों के लाभ कर का संग्रह ऐतिहासिक रूप से कमजोर रहा है, वहां वैट संग्रह अन्य करों के मुकाबले अधिक सफल रहा है। वैट कई क्षेत्राधिकारों में और अधिक महत्वपूर्ण हो गया है चूंकि व्यापार उदारीकरण के कारण टैरिफ स्तर दुनिया भर में गिरा है और अनिवार्य रूप से वैट ने खोये हुए टैरिफ राजस्व को प्रतिस्थापित किया है। लागत और मूल्य योजित कर का विरूपण, आर्थिक अक्षमताओं और प्रवर्तन मुद्दों (जैसे तस्करी) के उच्च आयात शुल्क से कम है, यह विवादित है, लेकिन सिद्धांत के अनुसार मूल्य योजित कर कहीं ज़्यादा कारगर हैं। कुछ उद्योगों (उदाहरण के लिए, छोटे पैमाने की सेवाएं) में वैट का अधिक परिहार पाया जाता है, विशेष रूप से जहां नकद लेनदेन प्रबल होता है और इसे बढ़ावा देने के लिए वैट की आलोचना की जा सकती है। सरकार के दृष्टिकोण से, तथापि, वैट, बेहतर हो सकता है क्योंकि यह कम से कम कुछ मूल्य योजन को पकड़ सकता है। उदाहरण के लिए, एक बढ़ई ''नकदी के लिए'' एक गृहस्वामी को, जो आमतौर पर एक इनपुट वैट का वापस दावा नहीं कर सकता, सेवाएं उपलब्ध करा सकता है (यानी, बिना एक रसीद और बिना वैट के)। इसलिए गृहस्वामी को कम लागत लगेगी और बढ़ई अन्य करों से बच सकता है (लाभ या पेरोल कर)। सरकार को, तथापि, अभी भी कई अन्य इनपुट (लकड़ी, पेंट, गैसोलिन, उपकरण, आदि) के लिए जो बढ़ई को बेचा गया है वैट प्राप्त होगा और बढ़ई इन इनपुट पर वैट को पुनः प्राप्त करने में असमर्थ होगा। जबकि, ''पूर्ण अनुपालन करने की तुलना'' में कुल आय कम होगी, यह अन्य संभाव्य कराधान प्रणाली के अंतर्गत आय से कम नहीं होगी। क्योंकि निर्यात सामान्य तौर पर [[ज़ीरो-रेटेड]] होते हैं (और वैट वापस या अन्य करों के खिलाफ ऑफसेट), यह अक्सर वहां, जहां वैट में धोखाधड़ी होती है। यूरोप में, समस्याओं का मुख्य स्रोत [[कैरोज़ल फ्रॉड]] कहा जाता है। मूल्यवान वस्तुओं की एक बड़ी मात्रा (अक्सर [[माइक्रोचिप्स]] या [[मोबाइल फोन]]) एक सदस्य राज्य से दूसरे में ले जाई जाती है। इन लेनदेन के दौरान, कुछ कंपनियां वैट की देनदार होती हैं, दूसरों को वैट को पुनः प्राप्त करने का अधिकार होता है। पहली कंपनियां, जो 'मिसिंग ट्रेडर्स' कहलाती हैं बिना भुगतान किये दिवालिया हो जाती हैं। कंपनियों का दूसरा समूह, सीधे राष्ट्रीय कोष से पैसा 'पंप' कर सकता है।{{Citation needed|date=दिसम्बर 2007}} इस प्रकार की धोखाधड़ी 1970 के दशक में [[बेनेलक्स]] देशों में उत्पन्न हुई। आज, ब्रिटिश कोष एक बड़ा शिकार है।<ref>[https://web.archive.org/web/20081224045212/http://www.independent.co.uk/news/business/news/carousel-fraud-has-cost-uk-up-to-16316bn-458771.html Carousel fraud 'has cost UK up to £16bn'], The Independent, 26 जुलाई 2007</ref> एक देश के भीतर इसी प्रकार की धोखाधड़ी की अन्य संभावनाएं हैं। इससे बचने के लिए [[स्वीडन]] जैसे कुछ देशों में, एक लिमिटेड कंपनी का प्रमुख स्वामी करों के लिए व्यक्तिगत रूप से जिम्मेदार होता है। इसे, बिना संपत्ति के एक बेरोजगार व्यक्ति को औपचारिक मालिक बना कर रोका जाता है। {{Citation needed|date=अप्रैल 2009}} == वैट प्रणाली == === यूरोपीय संघ === {{Main|European Union Value Added Tax}} [[यूरोपीय संघ वैल्यू एडेड टैक्स]] ("EU वैट") एक मूल्य योजित कर है जो [[यूरोपीय संघ वैल्यू एडेड टैक्स क्षेत्र]] में सदस्य देशों को शामिल करता है। XX [[यूरोपीय संघ]] के [[सदस्य देशों]] के लिए इसमें शामिल होना अनिवार्य है। एक [[उपभोग कर]] के रूप में, EU वैट, [[EU वैट क्षेत्र]] में माल और सेवाओं की खपत पर कर लगाता है। EU वैट का प्रमुख मुद्दा वहां पूछता है, जहां आपूर्ति और खपत होती है, इस प्रकार यह निर्धारण करता है कि कौन सा सदस्य देश वैट एकत्र करेगा और वैट का दर कितना लगाया जाएगा. प्रत्येक सदस्य देश के राष्ट्रीय वैट कानून को, EU वैट कानून के प्रावधानों का पालन करना चाहिए जो डाईरेक्टिव 2006/112/EC में वर्णित हैं। यह डाईरेक्टिव EU वैट के बुनियादी ढांचे को स्पष्ट करता है, पर सदस्य देशों को वैट कानून के क्रियान्वयन में थोड़े लचीलेपन की अनुमति देता है। उदाहरण के लिए, यूरोपीय संघ के भिन्न सदस्य देशों में, वैट की भिन्न दरों की अनुमति दी गई है। लेकिन निर्देश 2006/112 के अनुसार सदस्य देशों में वैट की मानक दर कम से कम 15% होनी चाहिए और एक या दो घटित दरें 5% से कम नहीं होनी चाहिए। कुछ सदस्य देशों में, कुछ निश्चित आपूर्तियों पर 0% वैट दर है - इन सदस्य देशों ने इसे, EU एसेसन ट्रीटी के के हिस्से के रूप में स्वीकार किया होगा (उदाहरण के लिए बेल्जियम में समाचार पत्र और कुछ पत्रिकाएं)। यूरोपीय संघ में व्यवहार में मौजूदा अधिकतम दर 25% है, हालांकि सदस्य देश उच्चतर ब्याज दरें निर्धारित करने के लिए स्वतंत्र हैं। वैट जिसे एक व्यवसाय द्वारा लगाया जाता है और इसके ग्राहकों द्वारा दिया जाता है, उसे "आउटपुट वैट" कहते हैं (अर्थात, इसके उत्पादन की आपूर्ति पर वैट)। प्राप्त आपूर्तियों पर एक व्यवसाय द्वारा अन्य व्यवसायों को दिया जाने वाला वैट "इनपुट वैट" कहलाता है, (वैट इसके इनपुट आपूर्ति पर)। आम तौर पर एक उद्योग उस सीमा तक इनपुट वैट को वापस वसूल सकता है जितना इसके कर योग्य आउटपुट पर इनपुट वैट मना जा सकता है (यानि, बनाया करते थे)। इनपुट वैट को आउटपुट वैट के विपरीत स्थापित करके वसूला जाता है जिसके लिए व्यवसाय का सरकार के खाते में होना आवश्यकता है, या, अगर वहां एक आधिक्य है, तो सरकार से एक चुकौती का दावा करते हुए. वैट डाईरेक्टिव (1 जनवरी 2007 से पूर्व, छठा वैट डाईरेक्टिव के रूप में उद्धृत है) के अनुसार कुछ वस्तुओं और सेवाओं को वैट से मुक्त होना चाहिए (उदाहरण के लिए, डाक सेवा, चिकित्सा सेवा, ऋण, बीमा, सट्टेबाजी) और कुछ अन्य वस्तुओं और सेवाओं को वैट से मुक्त होना चाहिए लेकिन उन आपूर्तियों पर वैट का विकल्प एक यूरोपीय संघ के सदस्य देश के अधीन हो (जैसे कि भूमि और कुछ वित्तीय सेवाएं)। इनपुट वैट जो आपूर्ति को मुक्त करने के लिए आरोप्य है, प्राप्य नहीं है, यद्यपि एक व्यवसाय अपनी कीमतों में वृद्धि कर सकता है, ताकि ग्राहक प्रभावी तरीके से 'चिपके' वैट की लागत वहन करे (प्रभावी दर, शीर्षक दर से कम होगी और पहले के कर इनपुट और छूट के स्तर पर श्रम के बीच संतुलन पर निर्भर होगी)। {{See also|Taxation in the United Kingdom#Value added tax}} === नॉर्डिक देश === '''MOMS''' ({{langx|da|merværdiafgift|italic=no}} पूर्व में '''''m'' ''' er'''oms''' ætningsafgift),{{langx|no|merverdiavgift|italic=no}} [[(bokmål)]] या ''meirverdiavgift'' [[(nynorsk)]] (संक्षिप्त MVA), {{langx|sv|mervärdesskatt|italic=no}} (पूर्व में mervärdesomsättningsskatt), {{langx|is|virðisaukaskattur|italic=no}} (संक्षिप्त VSK) या [[Finnish]]: arvonlisävero (संक्षिप्त ALV), [[वैट]] के लिए नॉर्डिक शब्द हैं। दूसरे देशों के बिक्री कर और वैट की तरह, यह एक [[प्रतिगामी]] [[अप्रत्यक्ष कर]] है। [[डेनमार्क]] में, आम तौर पर वैट एक दर से लागू है और कुछ अपवादों के साथ अन्य देशों की तरह, दो या दो से अधिक दर में विभाजित नहीं है (उदाहरण के लिए जर्मनी), जहां घटित दरें आवश्यक वस्तुओं पर लागू होती हैं जैसे, खाद्य पदार्थ. वर्तमान में डेनमार्क में वैट की मानक दर 25% है। यह दर डेनमार्क को, सबसे उच्च मूल्य योजित कर वाले देशों में से एक बनाती है, जहां उसके साथ हैं [[नार्वे]] और [[स्वीडन]]. कई सेवाएं कर योग्य नहीं हैं, जैसे निजी व्यक्तियों का सार्वजनिक परिवहन, स्वास्थ्य सेवाएं, समाचार पत्र प्रकाशन, परिसर का किराया, (पट्टादाता, यद्यपि, स्वेच्छा से वैट दाता के रूप में दर्ज करा सकता है, आवासीय परिसरों के अलावा) और ट्रैवेल एजेंसी परिचालन. [[फिनलैंड]] में वैट की मानक दर 22% है, लेकिन जुलाई 2010 में इसे एक प्रतिशत बढ़ाकर 23% किया जाएगा, अन्य सभी वैट दर के साथ, शून्य दर को छोड़कर.<ref>Vuoristo, Pekka. [http://www.hs.fi/politiikka/artikkeli/Hallitus+sopuun+ruuan+veroalesta+-+makeisvero+palautetaan+k%C3%A4ytt%C3%B6%C3%B6n/1135248823600 "Hallitus sopuun veroalesta ruan",] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307041928/http://www.hs.fi/politiikka/artikkeli/Hallitus+sopuun+ruuan+veroalesta+-+makeisvero+palautetaan+k%C3%A4ytt%C3%B6%C3%B6n/1135248823600|date=7 मार्च 2010}} ''[[Helsingin Sanomat,]]'' 2005-08-266. 26 अगस्त 2009 को पुनः प्राप्त किया गया</ref> इसके अतिरिक्त, दो घटित दरें उपयोग में हैं: 17% (अक्टूबर 2009 में खाने के लिए 12% तक कम होगा और जुलाई 2010 से रेस्तरां का खाना भी शामिल होगा), जो भोजन और पशु खाद्य पर लागू है और 8% जो यात्री परिवहन सेवाओं, सिनेमा प्रदर्शन, शारीरिक व्यायाम सेवा, किताबें, फार्मास्यूटिकल्स, व्यावसायिक, सांस्कृतिक और मनोरंजन कार्यक्रम के प्रवेश शुल्क और सुविधाओं पर लागो होता है। फिनिश वैट अधिनियम में परिभाषित परिस्थितियों के अतर्गत कुछ वस्तुओं और सेवाओं की आपूर्ति को मुक्त किया गया है: अस्पताल और चिकित्सा देखभाल; समाज कल्याण सेवा; शिक्षा, वित्तीय और बीमा सेवा; लॉटरी और पैसे के खेल; वैध मुद्रा के रूप में प्रयुक्त बैंक नोट और सिक्के के साथ लेनदेन; निर्माण भूमि सहित भू संपत्ति; अंधे व्यक्तियों द्वारा किया गया कुछ लेनदेन और बहरे लोगों के लिए व्याख्या सेवा. इन कर मुक्त सेवाओं या वस्तुओं का विक्रेता, वैट के अधीन नहीं है और बिक्री पर कर का भुगतान नहीं करता है। ऐसे विक्रेता इसलिए वैट को काट नहीं सकते जो उनके निवेश की खरीद की कीमतों में शामिल है। [[आइसलैंड]] में वैट दो स्तरों में विभाजित है: अधिकांश माल और सेवाओं के लिए 24.5%, लेकिन कुछ विशेष वस्तुओं और सेवाओं के लिए 7%. 7% स्तर, होटल और डाक बंगले में ठहराव पर लागू होता है, रेडियो स्टेशनों के लिए [[लाइसेंस शुल्क]] ([[RÚV]] नाम का), समाचार पत्र और पत्रिकाएं, किताबें; गर्म पानी, घरों को गरम करने के लिए बिजली और तेल, मानव उपभोग के लिए खाद्य (पर शराब नहीं), [[टोल रोड]] और संगीत के लिए अभिगम. [[नार्वे]] में वैट तीन स्तरों में विभाजित है: 25% सामान्य वैट, 14% (पूर्व में 13%, [[1 जनवरी]], [[2007]] को वृद्धि) भोजन और रेस्तरां से बाहर जाने वाले खाद्य पर (रेस्तरां में खाने पर 25% है), 8% व्यक्ति परिवहन, मूवी टिकट और होटल में ठहराव पर. पुस्तकों और समाचार पत्रों को वैट से मुक्त रखा गया है, जबकि 80% की सदस्यता दर से कम वाली पत्र-पत्रिकाओं पर कर लगाया गया है। [[स्वालबार्ड]] में, [[स्वालबर्ड संधि]] में एक खंड के कारण कोई वैट नहीं है। सांस्कृतिक कार्यक्रमों को वैट से बाहर रखा गया है। [[स्वीडन]] में वैट तीन स्तर में विभाजित है: 25% अधिकांश माल और सेवाओं के लिए जिसमें रेस्तरां बिल शामिल है, होटल में ठहराव (पर नाश्ता पर 25%) और खाद्य पदार्थों के लिए 12% (रेस्तरां से घर लाने वाले खाद्य समेत) और छपी हुई सामग्री, सांस्कृतिक सेवाएं और निजी व्यक्तियों के परिवहन के लिए 6%. कुछ सेवाएं कर योग्य नहीं हैं, जैसे, बच्चों और वयस्कों की शिक्षा अगर सार्वजनिक उपयोगिता है और स्वास्थ्य एवं दंत चिकित्सा, लेकिन एक निजी स्कूल में वयस्कों के लिए पाठ्यक्रम के मामले में शिक्षा पर 25% का कर है। नृत्य कार्यक्रम पर (मेहमानों के लिए) 25%, संगीत और स्टेज शो 6% और कुछ प्रकार के सांस्कृतिक कार्यक्रमों पर 0% है। MOMS ने 1967 में OMS को प्रतिस्थापित किया (डेनमार्क "''omsætningsafgift'' ", स्वीडिश "''omsättningsskatt'' "), जो विशेष रूप से खुदरा विक्रेताओं के लिए लागू एक कर था। {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse;margin:1 auto" |- style="text-align:Center" | '''वर्ष''' | '''टैक्स स्तर''' | '''OMS/MOMS{{Clarify|Which country is this?|date=मई 2009}}''' <tr><td>1962</td><td>9%</td><td>OMS</td></tr><tr><td>1967</td><td>10%</td><td>MOMS</td></tr><tr><td>1968</td><td>12.5%</td><td>MOMS</td></tr><tr><td>1970</td><td>15%</td><td>MOMS</td></tr><tr><td>1977</td><td>18%</td><td>MOMS</td></tr><tr><td>1978</td><td>20.25%</td><td>MOMS</td></tr><tr><td>1980</td><td>22%</td><td>MOMS</td></tr><tr><td>1992</td><td>25%</td><td>MOMS</td></tr> |} === भारत === भारत में वैट ने [[1 अप्रैल]] [[2005]] को [[बिक्री कर]] को प्रतिस्थापित किया। भारत के 28 राज्यों में से, आठ ने वैट को नहीं अपनाया. [[हरियाणा]] ने इसे [[1 अप्रैल]] [[2004]] को पहले से ही अपना लिया था। भारतीय संविधान के संघीय स्वरूप के कारण, राज्यों को अपनी वैट दर निर्धारित करने की शक्ति है। OECD (2008, 112-13) अनुमोदन स्वरूप चंचल कुमार शर्मा (2005) का हवाला देते हुए जवाब देता है कि क्यों भारत में एक संघीय वैट लागू करना मुश्किल साबित हुआ है। किताब में लिखा है: <blockquote> "यद्यपि, व्यापक आधार वाले संघीय वैट प्रणाली के कार्यान्वयन को, 1990 के दशक के आरम्भ से ही भारत के लिए सबसे अधिक वांछनीय उपभोग कर के रूप में माना गया है, ऐसे सुधारों में क्षेत्रीय सरकारों के वित्त के लिए गंभीर समस्याएं शामिल होंगी. इसके अतिरिक्त, मौजूदा आर्थिक सुधारों के संदर्भ में भारत में वैट को लागू करना भारत की संघीय व्यवस्था के लिए उलटा आयाम सिद्ध होगा. एक तरफ आर्थिक सुधारों ने खर्च की जिम्मेदारियों के विकेन्द्रीकरण के लिए मार्ग प्रशस्त किया है, जो बदले में वित्तीय जवाबदेही को बनाए रखने के लिए, राजस्व उगाही शक्ति के अधिक विकेन्द्रीकरण की मांग करते हैं। दूसरी ओर, वैट लागू करने से (भारत को एक एकीकृत बाजार बनाने के लिए) राज्यों को राजस्व घाटा होगा और अधिक केंद्रीकरण के साथ उनकी स्वायत्तता में कमी होगी" (शर्मा, 2005, जैसा OECD, 2008, 112-13 में उद्धृत है) [http://books.google.co.in/books?id=SR6ZSokt6TwC&amp;pg=PA115&amp;lpg=PA115&amp;dq] </blockquote> चंचल कुमार शर्मा (2005:929) जोर देकर कहते हैं: "राजनीतिक मजबूरियों ने सरकार को वैट का एक असंगत मॉडल पेश करने के लिए प्रेरित किया" 'भारतीय वैट प्रणाली अपूर्ण' है, इस हद तक कि यह 'वैट के मूल सिद्धांतों के खिलाफ जाती है'. भारत के पास लगता है एक 'बेकार वैट' है, क्योंकि जिन कारणों से वैट को शैक्षिक समर्थन मिलता है, वैट की भारतीय शैली में उनकी अवहेलना की गई है, अर्थात्: राज्यों में माल की आवाजाही में विरूपण को दूर करना; कर ढांचे में एकरूपता. चंचल कुमार शर्मा (2005:929) स्पष्ट रूप से कहते हैं, "स्थानीय अथवा राज्य स्तर के कर, जैसे [[चुंगी]], प्रवेश कर, पट्टा कर, श्रमिक अनुबंध कर, मनोरंजन कर और विलासिता कर को नई शासन व्यवस्था में एकीकृत नहीं किया गया है जो वैट के मूल तत्वों के विरुद्ध जाता है जिसके अनुसार कर ढांचे में एकरूपता होनी चाहिए. यह तथ्य कि, अंतर-राज्यीय व्यापार के लिए किसी टैक्स क्रेडिट की अनुमति नहीं दी जाएगी, गंभीरता से एक वैट प्रणाली लागू करने के बुनियादी लाभ को नजरअंदाज करता है, यानी राज्यों में माल की आवाजाही में विरूपण को दूर करना." "यहां तक की वैट की सफलता के लिए सबसे ज़रूरी शर्त, अर्थात् [केन्द्रीय बिक्री कर (CST)] के उन्मूलन, को टाल दिया गया है। CST को स्रोत के आधार पर लगाया जाता है और निर्यातक राज्य द्वारा एकत्रित किया जता है; आयातक राज्य के उपभोक्ता इस भार को वहन करते हैं। CST भारतीय बाजार को एकीकृत करने के लिए, कर अवरोध पैदा करता है और उत्पादन की लागत पर सोपानी प्रभाव पड़ता है। इसके अलावा, अंतर-राज्यीय बिक्री पर इनपुट टैक्स क्रेडिट की मनाही और अंतर-राज्यीय हस्तांतरण से वस्तुओं के मुक्त प्रवाह पर असर पड़ेगा." (शर्मा, 2005:922) भारत में सबसे बड़ी चुनौती, [[शर्मा]] (2005) दावा करते हैं कि, एक बिक्री कर प्रणाली को विकसित करने की है जो, दक्षता से बिना समझौता किये या लागू करने की समस्याओं को बिना उत्पन्न किये, उपराष्ट्रीय स्तरों को कर की दर तय करने के लिए स्वायत्तता प्रदान करे. ==== आंध्र प्रदेश का अनुभव ==== भारतीय राज्य [[आंध्र प्रदेश]] में, आंध्र प्रदेश मूल्य संवर्धित कर अधिनियम, 2005, [[1 अप्रैल 2005]] को लागू हुआ और इसमें छह अनुसूचियां शामिल हैं। अनुसूची I में आम तौर पर कर से मुक्त सामान शामिल हैं। अनुसूची II, निर्यात जैसे ज़ीरो रेटेड लेनदेन के साथ सम्बंधित है और अनुसूची III 1% की दर से लगने वाले कर योग्य माल की चर्चा करता है, यानी बुलियन और कीमती पत्थरों से बने गहने. 4% से लगने वाले कर योग्य वस्तुओं को अनुसूची IV के तहत सूचीबद्ध किया गया है। अनाज और राष्ट्रीय महत्व के माल जैसे लोहा और इस्पात, इस शीर्षक के अंतर्गत सूचीबद्ध हैं। अनुसूची V मानक दर वस्तुओं से संबंधित है जो 12.5% पर कर योग्य हैं। सभी वस्तुएं जो अधिनियम के अन्य भागों में सूचीबद्ध नहीं हैं, इस शीर्षक के अंतर्गत आतीं हैं। अनुसूची VI में वे माल शामिल हैं जिन पर विशेष दर से कर लगता है, जैसे कुछ शराब और पेट्रोलियम उत्पाद. यह अधिनियम वैट पंजीकरण के लिए सीमा निर्धारित करता है - 12 महीने की कर अवधि के, Rs.40.00 लाख से अधिक के कर योग्य कारोबारी, अनिवार्य रूप से वैट व्यापारियों के रूप में पंजीकृत हैं। 12 महीने की कर अवधि में, Rs.5.00 से 40.00 लाख के कर योग्य कमाई वाले कारोबारी, टर्नओवर टैक्स (TOT) के रूप में पंजीकृत हैं। हालांकि कारोबारियों का पहला वर्ग इनपुट टैक्स क्रेडिट के लिए योग्य है, बाद का डीलर वर्ग नहीं है। एक व्यापारी वैट अनुसूचियों में विनिर्दिष्ट दर पर कर देता है। एक TOT डीलर की सभी बिक्री, 1% के कर योग्य है। एक वैट व्यापारी को खरीद और बिक्री बताने वाली एक मासिक घोषणा जमा करनी होती है। एक TOT डीलर को कुल विक्रय राशि बताते हुए, तिमाही घोषणा जमा करना होता है। जबकि एक वैट व्यापारी, व्यापार के लिए देश में कहीं से भी माल खरीद सकता है, एक TOT डीलर को आन्ध्र प्रदेश राज्य के बाहर खरीददारी की मनाही है। यह अधिनियम भारत में सबसे अधिक उदार वैट कानून प्रतीत होता है। इसने पंजीकरण प्रक्रिया को सरल किया है और व्यापार लेनदेन के लिए सभी स्तरों पर इनपुट टैक्स क्रेडिट प्रदान करता है (कुछ अपवादों को छोड़कर)। {{Verify source|date=अप्रैल 2007}} आंध्र प्रदेश में पंजीकरण की एक अनूठी विशेषता है स्वैच्छिक वैट पंजीकरण और छोटे उद्यमों के लिए इनपुट टैक्स क्रेडिट की सुविधा. यथा [[1 अप्रैल]] [[2005]] यह अधिनियम उपलब्ध माल के लिए संक्रमणकालीन राहत (TR) प्रदान करता है। हालांकि, ये वस्तुएं [[1 अप्रैल]] [[2005]] से [[31 मार्च]] [[2006]] के बीच किसी पंजीकृत डीलरों से खरीदी गई हों. कई विकसित देशों द्वारा प्रदान किये गए 3 माह के TR की तुलना में यह एक साहसिक कदम है। यह अधिनियम न केवल निर्यातकों के लिए कर वापसी प्रदान करता है (निर्यात वाली वस्तुओं के निर्माण में प्रयुक्त सामग्री पर दिए कर की वापसी), बल्कि यह उन मामलों में भी कर वापसी प्रदान करता है, जहां इनपुट पर 12.5% की दर से और आउटपुट पर 4% की दर से कर लगा हो। आंध्र प्रदेश में वैट अधिनियम, वाणिज्यिक कर विभाग द्वारा प्रबंधित होता है (वैट और अन्य करों को संग्रह करने का विभाग) जिसके लिए वैटIS नाम के एक नेटवर्क सॉफ्टवेयर पैकेज का इस्तेमाल किया जाता है। कर्मियों को इस अधिनियम के लागू होने से पहले ही प्रशिक्षित किया गया। वैटIS का इस्तेमाल प्राप्त दस्तावेजों और प्रपत्रों को संसाधित करने और पंजीकरण प्रमाण पत्र और कर मांग नोटिस उत्पन्न करने के लिए किया जाता है। {{Essay|paragraph|date=मई 2009}} सफल होने के लिए वैट, स्वैच्छिक कर अनुपालन पर निर्भर करता है। चूंकि वैट स्व-मूल्यांकन में विश्वास करता है, व्यापारियों के लिए समुचित रिकार्ड बनाए रखना, टैक्स बीजक जारी करना, सही टैक्स रिटर्न दाखिल करना आदि आवश्यक है। देखा जा रहा है कि भारत में इसका विपरीत हो रहा है। कारोबार अभी भी परंपरागत आधार पर चलाया जाता है। नकद लेनदेन प्रतिदिन के काम हैं। असंगठित क्षेत्र बाजार पर हावी है। उच्च कर अनुपालन की आशा और कमतर चोरी, आंध्र प्रदेश में अभी दूर है। यह तथ्य बकाएदारों (14%), क्रेडिट रिटर्न (35%) और शून्य रिटर्न (20%) के उच्च प्रतिशत में परिलक्षित होता है। यानी, वैट डीलरों का लगभग 70% इस समय किसी भी कर का भुगतान नहीं कर रहा है। क्रेडिट रिटर्न दाखिल करना FMCG, उपभोक्ता टिकाऊ वस्तु, औषधियां और उर्वरक में बड़े पैमाने पर है। इस क्षेत्र में मार्जिन कम (2-5% के बीच) है। राजस्व की उपज के लिए मूल्य संवर्धन अभी पर्याप्त नहीं है। निर्माताओं द्वारा दिया जाने वाला क्रेडिट, समस्या का शमन करता है। सवाल यह है, एक ठेठ खरीद और बिक्री के मामले में, क्या निवेश कर से अधिक उत्पादन कर हो सकता है? जब खरीद, बिक्री से लगातार अधिक होती है, तो क्या उत्पादन कर निवेश कर से अधिक हो सकता है? अगर कोई वैट व्यापारी अपनी खरीद और बिक्री को संतुलित करता है, तो क्या राज्य के लिए एक शुद्ध कर हो सकता है? क्या कोई एक गणितीय मॉडल या प्रतिमान है जो मूल्य योजित कर को क्रेडिट रिटर्न दे सकता है और जो क्रेडिट रिटर्न के प्रतिशत को कम कर सकता है? इन सवालों का कोई तौयार जवाब नहीं हैं। बिक्री के लिए रखे गए माल के खरीद मूल्य पर इनपुट कर पर प्रतिबंध लगना ही, एकमात्र उपचार दिखता है। बल्कि, क्रेडिट रिटर्न का सामना करने के लिए एक दो स्तरीय प्रणाली को अपनाया जा सकता है - निर्माताओं को पूर्ण इनपुट टैक्स की अनुमति देना और व्यापारियों को बिक्री के लिए रखे माल के खरीद मूल्य पर इनपुट टैक्स को सीमित करना। अंतर राज्यीय बिक्री के मामले में और 12.5% पर कर योग्य उत्पादों के मामले में इनपुट टैक्स को 4% पर सीमित करना एक समाधान लगता है। === मैक्सिको === ''Impuesto al Valor Agregado'' ('''IVA''', "[[मूल्य योजित कर]] [[स्पेनिश]] में) एक [[कर]] है जो [[मैक्सिको]] और [[लैटिन अमेरिका]] के अन्य देशों में लागू होता है। [[चिली]] में इसे ''Impuesto al Valor Agregado'' कहा जाता है और [[पेरू]] में ''mpuesto General a las Ventas'' या ''IGV'' . IVA से पहले, ''impuesto a las ventas'' ("बिक्री कर") नाम का एक समान कर मेक्सिको में लागू किया गया था। सितम्बर, 1966 में IVA को लागू करने का प्रथम प्रयास हुआ, जब राजस्व विशेषज्ञों ने घोषणा की कि IVA, बिक्री कर के एक आधुनिक समकक्ष के रूप में होगा जैसा [[फ्रांस]] में हुआ। अप्रैल और मई, 1967 में अंतर अमेरिकी राजस्व प्रशासक केंद्र के सम्मेलन में, मैक्सिकन प्रतिनिधित्व ने घोषणा की कि वर्तमान समय में एक मूल्य योजित कर मेक्सिको में संभव नहीं होगा। नवंबर, 1967, में अन्य विशेषज्ञों ने घोषणा की कि हालांकि, यह सर्वाधिक समान अप्रत्यक्ष करों में से एक है, मैक्सिको में इसका क्रियान्वयन नहीं हो सकता है। इन बयानों के उत्तर में, निजी क्षेत्र में सदस्यों के प्रत्यक्ष नमूने लिए गए साथ ही साथ [[यूरोप]] के उन देशों की यात्राएं की गईं जहां इस कर को लागू किया गया था या जल्द ही लागू होने वाला था। 1969 में, व्यापारिक-राजस्व कर को मूल्य योजित कर से प्रतिस्थापित करने का प्रथम प्रयास किया गया। [[29 दिसम्बर]], [[1978]] को संघीय सरकार ने [[1 जनवरी]] 1980 को शुरू होने वाले कर के आधिकारिक आवेदन पत्र को ओफ़िशिअल जर्नल ऑफ़ द फेडरेशन (Diario Oficial de Federación) में प्रकाशित किया। यथा 01/01/2010, 15% के सामान्य वैट दर को बढ़ाकर 16% किया जाएगा. इस दर को पूरे मेक्सिको में लागू किया जाएगा, सिवाय उन मैक्सिकन क्षेत्रों के जो कैलिफोर्निया, एरिज़ोना, न्यू मेक्सिको और टेक्सास के अमेरिकी राज्यों की सीमा से लगे हैं, जहां वैट (IVA) कर 10% है (यथा 01/01/2010 11% किया जाएगा)। 0% आधार पर मुख्य छूट किताबों, खाद्य और दवाइयों के लिए होगी। चिकित्सा डॉक्टरों के ध्यान की तरह कुछ सेवाओं को मुक्त रखा गया है। === न्यूजीलैंड === {{Main|Goods and Services Tax (New Zealand)}} माल और सेवा कर (GST), एक मूल्य संवर्धित कर है जिसे 1986 में [[न्यूजीलैंड]] में शुरू किया गया, जो वर्तमान में 12.5% है। कुछ चीज़ों के लिए छूट देने के लिए यह उल्लेखनीय है। === ऑस्ट्रेलिया === {{Main|Goods and Services Tax (Australia)}} माल और सेवा कर (GST), एक मूल्य संवर्धित कर है जिसे 2000 में [[ऑस्ट्रेलिया]] में शुरू किया गया, जो संघीय सरकार द्वारा एकत्रित किया जाता है लेकिन राज्य सरकारों को दिया जाता है। ऑस्ट्रेलियाई संविधान, व्यक्तिगत राज्यों की सीमा कर या बिक्री कर को एकत्र करने की क्षमता को प्रतिबंधित करता है। जबकि, वर्तमान दर 10% है, ऐसी कई घरेलू उपभोक्ता वस्तुएं हैं जो प्रभावी ढंग से शून्य-दर हैं (GST-फ्री) जैसे ताजा खाद्य, शिक्षा और स्वास्थ्य सेवाएं, साथ ही साथ सरकारी शुल्क और वैसे शुल्क जो खुद एक कर के रूप में हैं, उनसे छूट. === कनाडा === {{Main|Goods and Services Tax (Canada)}} माल और सेवा कर (GST) एक मूल्य योजित कर है जिसे 7% की दर से 1991 में शुरू किया गया। वर्तमान दर 5% है और प्रांतीय बिक्री कर के अलावा लगाई जाती है, सिवाय अलबर्टा के, जहां कोई प्रांतीय बिक्री कर नहीं है; और न्यू ब्रुन्ज़विक, न्यू फाउंडलैंड और नोवा स्कॉशिया, जहां एक [[संगत बिक्री कर]] (5% GST + 8% PST = 13% HST) (GST और प्रांतीय बिक्री कर सम्मिलित) एकत्र किया जाता है। माल के लिए विज्ञापित कीमतें आम तौर पर करों को शामिल नहीं करतीं; इसके बजाय, टैक्स की गणना नकदी रजिस्टर पर की जाती है। === संयुक्त राज्य अमेरिका === ज़्यादातर राज्यों में अंतिम खरीदार पर लगने वाला खुदरा [[बिक्री कर]] है, अन्य व्यवसायों को बिक्री पर, वैट के विपरीत, कोई कर नहीं हैं। राज्य बिक्री कर 0% -13% के बीच होते हैं और नगरपालिकाएं अक्सर एक अतिरिक्त स्थानीय बिक्री कर जोड़ती हैं।<ref>[http://www.town-usa.com/statetax/statetaxlist.html State Tax Rates,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227123203/http://www.town-usa.com/statetax/statetaxlist.html |date=27 दिसंबर 2009 }} ''14 जुलाई 2008''</ref> कई दुकानों में, प्राइस टैग और/अथवा विज्ञापित कीमतों में कर शामिल नहीं होते; इनको ग्राहक के भुगतान करने से पहले नकदी रजिस्टर पर जोड़ा जाता है। कई राज्यों में, सेवाओं के लिए कोई बिक्री कर नहीं लिया जाता है। पूरे अमेरिका में लगाए जाने वाले अधिकांश बिक्री कर और अन्य देशों के मूल्य योजित कर में यह सबसे महत्वपूर्ण अंतर है। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में, [[मिशिगन]] राज्य ने अपने सामान्य व्यापार कराधान के फार्म के रूप में, "सिंगल बिज़नेस टैक्स" (SBT) नाम से ज्ञात, एक वैट फार्म का उपयोग किया। अमेरिका में केवल इसी राज्य ने वैट का प्रयोग किया। जब इसे 1975 में अपनाया गया, इसने एक [[कंपनी आयकर]] सहित सात व्यापार कर को प्रतिस्थापित किया। 9 अगस्त 2006 को [[मिशिगन विधानमंडल]] ने सिंगल बिज़नेस टैक्स को निरस्त करने के लिए मतदाता-पहल कानून को मंजूरी दी, जो 1 जनवरी 2009 से प्रभावी हो गया।<ref>[http://www.crcmich.org/TaxOutline/Business/sbt.html Single Business Tax - Outline of the Michigan Tax System,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117173401/http://www.crcmich.org/TaxOutline/Business/sbt.html |date=17 जनवरी 2010 }} नागरिक अनुसंधान परिषद मिशिगन, ''24 जनवरी 2007''</ref> अक्टूबर 2009 में, सभा अध्यक्ष [[नैन्सी पेलोसी]] के यह कहने के बाद कि आवश्यक राजस्व जुटाने में संघीय सरकार की मदद के लिए एक नया राष्ट्रीय वैट "मेज पर है",<ref>ओ'ब्रायन माइकल. [http://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/61783-pelosi-says-new-tax-is-on-the-table Pelosi says new tax is 'on the table'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107061519/http://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/61783-pelosi-says-new-tax-is-on-the-table |date=7 जनवरी 2010 }} 6 अक्टूबर 2009 9 अक्टूबर 2009 को देखी गयी।</ref> [[अमेरिकंस फॉर टैक्स रिफ़ॉर्म]] जैसे समूहों ने जनता से आग्रह किया कि वे इस प्रभावी मापन का विरोध करने के लिए, कांग्रेस के अपने सदस्यों से संपर्क करें। <ref>एलिस, रयान. [http://www.atr.org/tell-congress-dont-want-वैट-tax-a3991 Tell Congress That You Don’t Want a वैट Tax on Everything You Buy]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} 8 अक्टूबर 2000. 9 अक्टूबर 2009 को देखी गयी।</ref> == कर की दरें == === यूरोपीय संघ के देश === {| class="wikitable sortable" |- ! देश ! मानक दर ! घटित दर ! class="unsortable"|Abbr. ! class="unsortable"| नाम |- | {{AUT}} | 20% | 12% या 10% | USt. | Umsatzsteuer |- | {{BEL}} | 21% | 12%, 6% या कुछ मामलों में 0% | BTW <br /> TVA <br /> MWSt | Belasting over de toegevoegde waarde <br /> Taxe sur la Valeur Ajoutée <br /> Mehrwertsteuer |- | {{BUL}} | 20% | 0% या 7% | ДДС | Данък върху добавената стойност |- | {{CYP}} | 15% | 5% | ΦΠΑ | Φόρος Προστιθέμενης Αξίας |- | {{CZE}}<ref name="fita">{{Cite web |url=http://fita.org/countries/index.html |title=Federation of International Trade Associations : country profiles |access-date=25 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520171515/http://fita.org/countries/index.html |archive-date=20 मई 2011 |url-status=dead }}</ref> | 20% | 10% | DPH | Daň z přidané hodnoty |- | {{DEN}} | 25% | कोई नहीं | moms | Merværdiafgift |- | {{EST}} | 20% (यथा [[1 जुलाई]] [[2009]]) | 9% | km | käibemaks |- | {{FIN}}<ref name="fita"/> | 23% | 13% या 9% | ALV<br />Moms | Arvonlisävero<br />Mervärdesskatt |- | {{FRA}} | 19.6% | 5.5% या 2.1% | TVA | Taxe sur la valeur ajoutée |- | {{DEU}} | 19% | 7% | MwSt./USt. | Mehrwertsteuer/Umsatzsteuer |- | {{GRE}}<ref name="fita"/> | 23% | 13% या 6.5%<br />(द्वीपों पर 30% से 13%, 6% और 3% से कम) | ΦΠΑ | Φόρος Προστιθέμενης Αξίας |- | {{HUN}} | 25% (यथा [[1 जुलाई]] [[2009]]<ref>{{Cite web |url=http://bbjonline.hu/index.php?col=1001&id=49178 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=8 दिसंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100214090749/http://bbjonline.hu/index.php?col=1001 |archive-date=14 फ़रवरी 2010 |url-status=dead }}</ref>) | 5% | ÁFA | általános forgalmi adó |- | {{IRL}} | 21.5% | 13.5%, 4.8% या 0% | CBL<br />वैट | Cáin Bhreisluacha (Irish)<br />वैल्यू एडेड टैक्स (इंग्लिश) |- | {{ITA}} | 20% | 10% या 4% | IVA | Imposta Sul Valore Aggiunto |- | {{LAT}}<ref name="fita"/> | 22% | 12% या 0% | PVN | Pievienotās nodoklis vērtības |- | {{LTU}} | 21% (यथा [[1 सितम्बर]] 2009) | 9% या 5% | PVM | Pridėtinės mokestis vertės |- | {{LUX}} | 15% | 12%, 9%, 6%, या 3% | TVA | Taxe sur la Valeur Ajoutée |- | {{MLT}} | 18% | 5% | वैट | Taxxa tal-Valur Miżjud |- | {{NLD}} | 19% | 6% या 0% | BTW | Belasting over de toegevoegde waarde |- | {{POL}}<ref name="fita"/> | 23% | 8% या 5% | PTU/वैट | Podatek od towarów i usług |- | {{POR}}<ref name="fita"/> | 23% | 13% या 6% | IVA | Imposto sobre o Valor Acrescentado |- | [[Madeira]] और [[Azores]] | 15% | 8% या 4% | IVA | Imposto sobre o Valor Acrescentado |- | {{ROM}}<ref name="fita"/> | 24% | 9% | TVA | Taxa pe valoarea adăugată |- | {{SVK}}<ref name="fita"/> | 20% | 10% | DPH | Daň z pridanej hodnoty |- | {{SLO}} | 20% | 8.5% | DDV | Davek na dodano vrednost |- | {{ESP}} | 16% (1 जुलाई 2010 से 18%)<ref name="londonstockexchange.com">http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-news/news/market-news/market-news-detail.html?announcementId=10207398{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | 7% या 4% (1 जुलाई 2010 से 8% या 4%)<ref name="londonstockexchange.com"/> | IVA | Impuesto sobre el valor añadido |- | [[कैनरी द्वीप समूह]] | 5% | 0% या 2% | IGIC | Impuesto General Indirecto Canario |- | {{SWE}} | 25% | 12% या 6% | Moms | Mervärdesskatt |- | {{UK}}<ref name="fita"/> | 20% | 5% या 0% | वैट (वेल्श: TAW) | वैल्यू एडेड टैक्स (Welsh: Treth ar Werth) |} === गैर यूरोपीय संघ के देश === {| class="wikitable sortable" |- ! देश ! मानक दर ! घटित दर ! class="unsortable"| स्थानीय नाम |- | {{ALB}} | 20% | 0% | TVSH = ''Tatimi mbi Vleren e Shtuar'' |- | {{ARG}} | 21% | 10.5% या 0% | IVA = ''Impuesto al Valor Agregado'' |- | {{ARM}} | 20% | 0% | ''AAH = Avelatsवैटs arjheki'' <br /> ԱԱՀ հարկ = Ավելացված արժեքի |- | {{AUS}} | 10% | 0% | GST = ''[[Goods and Services Tax]]'' |- | {{BLR}} | 18% | | ''ПДВ'' вартасьць = ''Падатак на дададзеную'' |- | {{BRB}} | 15% | | वैट = वैल्यू एडेड टैक्स |- | {{BIH}} | 17% | 0% | PDV = ''Porez na dodanu vrijednost'' |- | {{BRA}} | 12% + 25% + 5% | 0% | *IPI - 12% = ''Imposto sobre produtos industrializados (Tax over industrialized products) - Federal Tax'' <br /> ICMS - 25% = ''mposto sobre circulacao e servicos (Tax over commercialization and services) - State Tax'' <br /> ISS - 5% = ''Imposto sobre servico de qualquer natureza (Tax over any service) - City tax'' <br /><br /> ''*IPI = Imposto sobre Produtos Industrializados (Tax over industrialized products) can reach 60% over imported products.'' |- | {{BOL}} | 13% (नाममात्र की दर) 14.94% (प्रभावी दर) | | IVA = ''Impuesto al Valor Agregado'' |- | {{CAN}} | 5% | 4.5% <sup id="fn2">[[2]]</sup> | GST = ''[[Goods and Services Tax]]'', TPS = ''Taxe sur les produits et services'' ; HST = ''[[Harmonized Sales Tax]]'', TVH = ''Taxe de vente harmonisée'' |- | {{CHI}} | 19% | | IVA = ''Impuesto al Valor Agregado'' |- | {{COL}} | 16% | | IVA = ''Impuesto al Valor Agregado'' |- | {{PRC}} <sup id="fn3">[[3]]</sup> | 17% | 6% or 3% | {{lang|zh-s|增值税}} ([[pinyin]]:''zēng zhí shuì'') |- | {{HRV}} | 23% | 10% या 0% | PDV = ''Porez na dodanu vrijednost'' |- | {{DOM}} | 16% | 12% या 0% | ITBIS = ''Impuesto sobre Transferencia de Bienes Industrializados y Servicios'' |- | {{ECU}} | 12% | | IVA = ''Impuesto al Valor Agregado'' |- | {{EGY}} | 10% | | ''GST = Goods and Sales Tax'' (الضريبة على القيمة المضافة) |- | {{ESA}} | 13% | | IVA = ''Impuesto al Valor Agregado'' |- | {{FIJ}} | 12.5% | 0% | वैट = ''वैल्यू एडेड टैक्स'' |- | {{GEO}} | 18% | 0% | DGhG = ''Damatebuli Ghirebulebis gdasakhadi'' = დამატებული ღირებულების გადასახადი დღგ |- | {{GUA}} | 12% | | IVA = ''Impuesto al Valor Agregado'' |- | {{GUY}}<ref>{{Cite web |url=http://www.ramandmcrae.com/Investor_Info/Publications_investorInfo1.htm |title=Ram & McRae's Investors Information Package |access-date=8 दिसंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101112000133/http://www.ramandmcrae.com/Investor_Info/Publications_investorInfo1.htm |archive-date=12 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> | 16% | 0% | वैट = ''वैल्यू एडेड टैक्स'' |- | {{IRN}} | 3% | | वैट = ''वैल्यू एडेड टैक्स'' (افزوده مالیات بر ارزش) |- | {{ISL}} | 24.5% | 7% <sup id="fn4">[[4]]</sup> | VSK = ''Virðisaukaskattur'' |- | {{IND}} | 12.5% | 4%,1%, या 0% | वैट = ''वैल्यू एडेड टैक्स'' |- | {{INA}} | 10% | 5% | PPN = ''Pajak Pertambahan Nilai'' |- | {{ISR}}[[6|<sup id="fn6">6</sup>]] | 16.5% <sup id="fn7">[[7]]</sup> | | Ma'am = ''מס ערך מוסף'' |- | {{JPN}} | 5% | | [[Consumption tax]] = 消費税 |- | {{KOR}} | 10% | | वैट = 부가세(附加稅, ''Bugase'') = 부가가치세(附加價値稅, ''Bugagachise'') |- | {{JEY}} <sup id="fn8">[[8]]</sup> | 3% | | GST = ''Goods and Sales Tax'' |- | {{JOR}} | 16% | | GST = ''Goods and Sales Tax'' |- | {{KAZ}} | 13% | | ''Қосымша салық құны'' |- | {{flag|Kosovo}} | 16% | | TVSH = ''Tatimi mbi Vlerën e Shtuar'' |- | {{LBN}} | 10% | | TVA = ''Taxe sur la valeur ajoutée'' |- | {{MAR}} | 10% | | ''GST = Goods and Sales Tax'' (المضافة الضريبة على القيمة) |- | {{MDA}} | 20% | 8%, 5% या 0% | TVA = ''Taxa pe Valoarea Adăugată'' |- | {{MKD}} | 18% | 5% | ДДВ = ''Данок на Вредност Додадена,'' DDV = ''Danok na Dodadena Vrednost'' |- | {{MYS}}[[9|<sup id="fn9">9</sup>]] | 10% | | GST = ''Goods and Services Tax'' (Government Tax) |- | {{MEX}} | 16% | 0% | IVA = ''Impuesto al Valor Agregado'' |- | {{MNE}} | 17% | | PDV = ''Porez na dodatu vrijednost'' |- | {{MUS}} | 15% | | वैट = ''वैल्यू एडेड टैक्स'' |- | {{NZL}} | 12.5% | | GST = ''[[Goods and Services Tax]]'' |- | {{NOR}} | 25% | 14% या 8% | MVA = ''Merverdiavgift'' ([[bokmål]])or ''meirverdiavgift'' ([[nynorsk]]) (informally ''moms'') |- | {{PAK}} | 16% | 1% या 0% | GST = ''सामान्य बिक्री कर'' |- | {{PAN}} | 5% | | ITBMS = ''Impuesto de Transferencia de Bienes Muebles y Servicios'' |- | {{PAR}} | 10% | 5% | IVA = ''Impuesto al valor Agregado'' |- | {{PER}} | 19% | | IGV = ''Impuesto General a la Ventas'' |- | {{PHL}} | 12% <sup id="fn10">[[10]]</sup> | | Rवैट = ''Reformed Value Added Tax'' स्थानीय रूप से ''Karagdagang Buwis'' के रूप में ज्ञात |- | {{RUS}} | 18% | 10% या 0% | НДС = ''Налог на стоимость добавленную,'' NDS = ''Nalog na dobavlennuyu stoimost'' |- | {{SRB}} | 18% | 8% या 0% | ПДВ = ''Порез на вредност додату,'' PDV = ''Porez na dodatu vrednost'' |- | {{SIN}} | 9% | | GST = ''[[Goods and Services Tax]]'' |- | {{ZAF}} | 14% | 0% | वैट = ''वैल्यू एडेड टैक्स'' |- | {{LKA}} | 12% | |- | {{CHE}} | 8%<ref>{{Cite web |url=http://fita.org/countries/ch.html |title=Federation of International Trade Associations : Switzerland profile |access-date=30 अगस्त 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110902014709/http://fita.org/countries/ch.html |archive-date=2 सितंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> | 3.8% या 2.5% | MWST = ''Mehrwertsteuer'', TVA = ''Taxe sur la valeur ajoutée'', IVA = ''Imposta sul valore aggiunto'', TPV = ''Taglia sin la Plivalur'' |- | {{THA}} | 7% | | वैट = ''वैल्यू एडेड टैक्स,'' ภาษีมูลค่าเพิ่ม |- | {{TRI}} | 15% | | |- | {{TUR}} | 18% | 8% या 1% | KDV = ''Katma değer vergisi'' |- | {{UKR}} | 20% | 0% | ПДВ = ''Податок на вартість додану,'' PDV = ''Podatok na dodanu vartist’'' |- | {{URU}} | 22% | 10% | IVA = ''Impuesto al Valor Agregado'' |- | {{VIE}} | 10% | 5% या 0% | GTGT = ''Giá Trị Gia Tăng'' |- | {{VEN}} | 12% | 11% | IVA = ''Impuesto al Valor Agregado'' |} <div class="references-small"> <cite id="CanadaRate">[[नोट 1]]</cite>: HST कुछ प्रांतों में एकत्र किया जाने वाला एक संयुक्त संघीय/प्रांतीय वैट है। बाकी कनाडा में, GST 5% संघीय वैट है और अगर कोई ''क्षेत्रीय बिक्री कर'' (PST) है तो यह एक अलग गैर वैट कर है। </div> <cite id="CanadaReduced">[[नोट 2]]</cite>: कोई वास्तविक "घटित दर" नहीं, लेकिन नए आवास के लिए आम तौर पर उपलब्ध छूट, कर को प्रभावी ढंग से 4.5% तक कम कर देती है। <cite id="Footnote2">[[नोट 3:]]</cite> ये कर [[हांगकांग]] और [[मकाओ]] में लागू नहीं हैं, जो [[विशेष प्रशासनिक क्षेत्र]] के रूप में [[आर्थिक रूप से]] स्वतंत्र हैं। <cite id="IcelandChanges">[[नोट 4:]]</cite> घटित दर 1 मार्च 2007 तक 14% थी, जब इसे 7% कर दिया गया। घटित दर हीटिंग लागत, मुद्रित सामग्री, रेस्तरां बिल, होटल ठहराव और अधिकाँश खाद्य पर लागू होता है। <cite id="India">[[नोट 5:]]</cite> भारत के 28 राज्यों में से 2 में वैट लागू नहीं है। <cite id="Eilat">[[नोट 6]]</cite>: ऐलात को छोड़कर, जहां वैट को बढ़ाया नहीं गया।<ref>[http://www.eccb06.org/new_pages/general_info/gen_info_fqs.html#taxRefund वैट in Eilat,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925092435/http://www.eccb06.org/new_pages/general_info/gen_info_fqs.html#taxRefund |date=25 सितंबर 2009 }} ECCB</ref> <cite id="IsraelChanges">[[नोट 7:]]</cite> इसराइल में वैट को धीरे-धीरे कम किये जाने की प्रक्रिया जारी है। मार्च 2004 में, इसे 18% से 17% कर दिया गया, सितंबर 2005 में 16.5% और [[1 जुलाई 2006]] को अपनी वर्तमान दर पर निश्चित किया गया था। निकट भविष्य में इसे और कम करने की योजना है, लेकिन वे इजरायल की संसद में राजनीतिक परिवर्तन पर निर्भर हैं। <cite id="Jersey">[[नोट 8:]]</cite> द्वीप सरकार के बजट में एक बड़े बजट घाटे को नियंत्रित करने के लिए 3% के माल और बिक्री कर को 6 मई 2008 को पेश किया जाएगा. <cite id="MalaysiaGST">[[नोट 9:]]</cite> बजट 2005 में, सरकार ने घोषणा की कि GST को जनवरी 2007 में शुरू किया जाएगा. कई विवरणों की पुष्टि अभी तक नहीं हुई है लेकिन यह कहा गया है कि आवश्यक वस्तुओं और छोटे व्यवसायों को मुक्त अथवा शून्य दर पर रखा जाएगा. यथा जून 2007, दरों को अभी तक निश्चित नहीं किया गया है। <cite id="PhilippinesRate">[[नोट 10]]</cite>: फिलीपींस के राष्ट्रपति के पास [[1 जनवरी]] [[2006]] के बाद कर को 12% तक बढ़ाने की शक्ति है। कर को [[1 फरवरी]] को 12% कर दिया गया। == वैट पंजीकृत == {{स्रोतहीन|भाग}} ''वैट पंजीकृत'' का अर्थ है [[वैट]] प्रयोजनों के लिए पंजीकृत, यानि एक देश के एक आधिकारिक वैट दाता रजिस्टर में शामिल. प्राकृतिक व्यक्ति और कानूनी संस्थाएं, दोनों ही वैट पंजीकृत हो सकती हैं। वैट का उपयोग करने वाले देशों ने एक कैलेंडर वर्ष के दौरान प्राकृतिक व्यक्तियों/कानूनी संस्थाओं द्वारा प्राप्त पारिश्रमिक के लिए विभिन्न द्वार स्थापित किये हैं (या एक अलग अवधि) जिसे पार करने पर वैट पंजीकरण अनिवार्य है। प्राकृतिक व्यक्ति/कानूनी संस्थाएं जो वैट पंजीकृत हैं, वे कुछ ख़ास सामानों/सेवाओं पर वैट की गणना करने के लिए बाध्य हैं जिन्हें वे आपूर्ति करते हैं और एक विशेष राज्य के बजट में वैट भुगतान करते हैं। वैट पंजीकृत व्यक्ति/संस्थाएं, किसी विशेष देश के विधायी नियमों के तहत वैट कटौती की हकदार हैं। वैट की शुरुआत नकदी अर्थव्यवस्था को कम कर सकती है क्योंकि ऐसे कारोबार जो अन्य वैट पंजीकृत व्यवसाय के साथ क्रय-विक्रय करना चाहते हैं उन्हें खुद वैट पंजीकृत होना होगा। == इन्हें भी देखें == * [[प्रतिगामी कर]] * [[प्रगतिशील कर]] * [[वैट पहचान संख्या]] * [[दुनिया भर की कर की दरों की सूची]] * [[जफ्फा केक]] - इसकी गैर-वैट स्थिति को [[ब्रिटेन]] के कोर्ट मामले में चुनौती दी गई थी, यह निर्धारित करने के लिए कि जफ्फा केक एक [[केक]] है या एक [[बिस्कुट]]. * [[वैट 3]] * [[चैनल द्वीप समूह से मूल्य-योजित-कर-मुक्त आयात]] - कम मूल्य के उत्पाद चैनल द्वीप समूह से बिना वैट भुगतान के यूरोपीय संघ में आयात किये जा सकते हैं * [[मिसिंग ट्रेडर फ्रॉड]] (कैरोज़ल वैट फ्रॉड) * [[फ्लैट कर]] * [[माल और सेवा कर]] * [[सकल प्राप्ति कर]] * [[आयकर]] * [[भूमि मूल्य कर]] * [[लाइन सेवा पर राजस्व]] * [[बिक्री कर]] * [[टर्नओवर टैक्स]] * [[एकल कर]] == नोट्स == {{reflist}} == सन्दर्भ == {{No footnotes|date=अप्रैल 2009}} <div class="references-small"> </div> * {{is icon}} {{cite web | title = Lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt | date = [[1988]] | url = http://www.rsk.is/skattalagasafn/virdisaukaskattur/log/log_0501988.htm | accessdate = 5 सितंबर 2007 |archiveurl=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041103185956/www.rsk.is/skattalagasafn/virdisaukaskattur/log/log_0501988.htm|archivedate=3 नवंबर 2004}} * '''अहमद, एहतशाम और निकोलस स्टर्न.''' 1991. द थिओरी एंड प्रैक्टिस ऑफ़ टैक्स रिफ़ॉर्म इन डेवलपिंग कंट्रीज़ (कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस)। * '''बर्ड, रिचर्ड एम. और P.-P. गेनड्रोन''' .1998 "डुअल वैटs एंड क्रॉस बोर्डर ट्रेड: टू प्रॉब्लम्स, वन सलूशन?" अंतरराष्ट्रीय टैक्स और सार्वजनिक वित्त, 5: 429-42. * '''बर्ड, रिचर्ड एम. और P.-P. गेनड्रोन''' .2000 "Cवैट, VIवैट एंड डुअल वैट; वर्टिकल 'शेयरिंग' एंड इंटरस्टेट ट्रेड", अंतरराष्ट्रीय टैक्स और सार्वजनिक वित्त, 7: 753-61. * '''कीन, माइकल और एस. स्मिथ''' .2000. "Viva VIवैट ! " अंतरराष्ट्रीय टैक्स और सार्वजनिक वित्त, 7: 741-51. * '''कीन, माइकल और एस. स्मिथ''' .1996. "द फ्यूचर ऑफ़ वैल्यू एडेड टैक्स इन द यूरोपियन यूनियन," इकोनोमिक पॉलिसी, 23: 375-411. * '''मेकल्योर, चार्ल्स ई.''' (1993) "द ब्राजीलियन टैक्स असाइनमेंट प्रोब्लम: एंड्स, मीन्स एंड कंसट्रेन्ट्स," इन अ रिफोर्मा फिस्कल नो ब्रासील (São Paulo: Fundaçäo Instituto de Pesquisas Econômicas)। * '''मेकल्योर, चार्ल्स ई.''' 2000. "इम्प्लीमेंटिंग सबनेशनल वैटs ऑन इन्टरनल ट्रेड: द कम्पनसेटिंग वैट (Cवैट)," अंतरराष्ट्रीय टैक्स और सार्वजनिक वित्त, 7: 723-40. * '''मुलर, निकोल''' 2007. Indisches Recht mit Schwerpunkt auf gewerblichem Rechtsschutz im Rahmen eines Projektgeschäfts in Indien, ''IBL Review'', VOL. 12, अंतर्राष्ट्रीय व्यापार और कानून संस्थान, जर्मनी * '''मुलर, निकोल''' 2007. भारत में एक परियोजना कारोबार के दायरे के भीतर, वाणिज्यिक कानून बीमा पर जोर देता हुआ भारतीय कानून. ''IBL समीक्षा'' Vol. 12, अंतर्राष्ट्रीय व्यापार और कानून संस्थान, जर्मनी . * '''MOMS''' Politikens Nudansk Leksikon 2002, ISBN 87-604-1578-9 * [http://www.pdicai.org/वैटap/APवैटACT_2005.pdf Andhra Pradesh Value Added Tax Act, 2005,]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} आंध्र प्रदेश का असाधारण राजपत्र, 25 मार्च 2005, 16 मार्च 2007 को लिया गया। * '''OECD. 2008.''' ''कंसम्शन टैक्स ट्रेंड्स 2008: वैट/GST एंड एक्साईस रेट्स, ट्रेंड्स एंड एडमिनिसट्रेशन इश्यु'' पेरिस: OECD. * '''सेरा, जे. और जे. अफोंसो''' 1999 "फिस्कल फेड्रलिसम ब्राजीलियन स्टाइल: सम रिफ्लेक्शन," फोरम ऑफ़ फेडरेशन को प्रस्तुत पेपर, मोंट त्रेमब्लानट, कनाडा, अक्टूबर 1999. * '''शर्मा, चंचल कुमार''' 2005. भारत में वैट लागू करना: संघीय राजनीति के लिए निहितार्थ. भारतीय राजनीति विज्ञान पत्रिका, LXVI (4): 915-934 ISSN [: 00019-5510] [https://web.archive.org/web/20101113014657/http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=945952] * '''शोम, पार्थसारथि और [[पॉल बर्न्ड स्पान]]''' (1996) "ब्राजील: फिस्कल फेड्रलिसम एंड वैल्यू एडेड टैक्स रिफ़ॉर्म," वर्किंग पेपर नंबर 11, राष्ट्रीय सार्वजनिक वित्त और नीति संस्थान, नई दिल्ली * '''सिलवानी, कार्लोस और पाउलो डॉस सैंटोस''' (1996) "एडमिनिसट्रेटिव आस्पेक्ट ऑफ़ ब्राजील्स कंसम्शन टैक्स रिफ़ॉर्म," अंतरराष्ट्रीय वैट मॉनिटर, 7: 123-32. * '''टैट, एलन ए''' (1988) वैल्यू एडेड टैक्स: अंतर्राष्ट्रीय अभ्यास और समस्याएं (वॉशिंगटन: अंतरराष्ट्रीय मुद्रा कोष)। == बाहरी कड़ियाँ == * [http://business.gov.in/hindi/taxation/वैट.php मूल्‍य वर्धित कर (वैट)]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} (भारत सरकार) * [https://web.archive.org/web/20170630185627/http://navbharattimes.indiatimes.com/business/tax/tax-news/gst-rollout-all-you-want-to-know-about-gst/articleshow/59385697.cms जानें, GST से जुड़े अपने सारे सवालों के आसान जवाब] * [http://www.smartchinasourcing.com/china-negotiation/china-tax-understanding-the-china-वैट-rebate.html Understanding the China वैट Rebate]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.omnis-वैट.com वैट Advisory Services]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * {{dmoz|Business/Accounting/Tax_Negotiation_and_Representation/वैट_Related_Services|वैट Related Services}} * [http://www.stateवैट.com वैट in INDIA]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://ec.europa.eu/taxation_customs/taxation/वैट/how_वैट_works/index_en.htm What is वैट?: General overview]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.duport.co.uk/guides/tax&amp;वैट/An%20Introduction%20to%20वैट.HTM An introduction to वैट]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20100307032713/http://www.hotrec.org/areas/taxation/04.html European वैट rates by service type] * [https://web.archive.org/web/20100125171527/http://www.steuerliches-info-center.de/en/003_menu_links/002_ISt/008_umsatz/index.php German वैट] * [https://web.archive.org/web/20081006113600/http://www.deloitte.com/dtt/article/0,2297,sid%253D2959%2526cid%253D5028,00.html वैट/GST sales tax rates around the world] * [https://web.archive.org/web/20060831225301/http://europa.eu.int/eur-lex/en/consleg/pdf/1977/en_1977L0388_do_001.pdf Consolidated version of the Sixth वैट Directive (398k pdf)] * [https://web.archive.org/web/20080915105803/http://www.hmrc.gov.uk/ HM Revenue & Customs] * [https://web.archive.org/web/20091209161641/http://www.opsi.gov.uk/si/si2005/20052705.htm UK Consumer Protection Approval Order 2005] (मूल्य संकेत पर व्यापारियों के लिए विधि संहिता) ब्रिटेन में वैट अंकन के लिए नियमों को परिभाषित करता है। * [http://warsashwebdesign.com/info/uk/वैट/threshold/rates/ukवैटthresholdrates.php#P25_1933 UK वैट Threshold Rates]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20061009091447/http://www.michigan.gov/treasury/0,1607,7-121-1750_2143_2153_3222-126184--,00.html What is the Single Business Tax? ][https://web.archive.org/web/20061009091447/http://www.michigan.gov/treasury/0,1607,7-121-1750_2143_2153_3222-126184--,00.html (Michigan Department of Treasury)] * [https://web.archive.org/web/20190118152127/https://itwh.pwc.com/ A Guide to the latest वैट news in the UK by PricewaterhouseCoopers] * [https://web.archive.org/web/20100302001629/http://taxlaw.nsf.jp/ConTaxJP.html Consumption Tax Act in JAPAN] * [https://web.archive.org/web/20091227111227/http://www.romania-company.com/romania-taxes.php वैट system in Romania] * [http://www.thinkanddone.com/finance/वैट-calculator.html Online UK वैट Google Gadget] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250223080541/http://www.thinkanddone.com/finance/%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9F-calculator.html |date=23 फ़रवरी 2025 }} Add it to your iGoogle * [https://www.vat-calculators.com/vat-calculator-india.html VAT Calculator India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727171112/https://www.vat-calculators.com/vat-calculator-india.html |date=27 जुलाई 2020 }} Calculate वैट rate in India * [http://www.stवैट.com A comprehensive resource on Sales Tax वैट in India - Towards Practical वैट]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.tnवैट.com A comprehensive resource on Sales Tax वैट in Tamilnadu - India]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} [[श्रेणी:कर सुधार]] [[श्रेणी:मूल्य योजित कर]] [[श्रेणी:कर-सम्बन्धी शब्द]] as7mrn4hw95p0wmr55dj9s17rla88ps फ़र्रुख़ सियर 0 182093 6628067 6453618 2026-10-10T14:43:38Z Mundhalia746 934684 6628067 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अगस्त 2016}} {{Infobox royalty |image = [[चित्र:Farrukhsiyar.jpg|thumb|फर्रुख़ सियर (१२ अक्टूबर १७१२ का चित्र)]] |name =फ़र्रुख़ सियर |title =मुग़ल बादशाह |full name = अब्बुल मुज़फ्फरुद्दीन मुहम्मद शाह फर्रुख़ सियर |coronation = |birth_date =११ सितम्बर १६८५ |birth_place =[[औरंगाबाद]] |death_date ={{death date and age|1719|4|28|1685|8|20}} |death_palce =[[दिल्ली]] |burial_place = |reign =१७१३ - १७१९ |predecessor= [[जहांदार शाह|जहांदर शाह]] |successor =[[रफी उद-दर्जत]] |spouse = नवाब फ़ख़्रुनिसा बेगम साहिबा<br>इंदिरा कंवर |father =अज़ीम-उस्शान |mother =साहिबा निस्वान |issue = |dynasty =[[तैमूरलंग|तैमूर]] }} '''फ़र्रुख़ सियर''' ([[जन्म]]: 20 अगस्त 1685 - [[मृत्यु]]: 28 अप्रैल 1719) एक [[मुग़ल शासकों की सूची|मुग़ल बादशाह]] था जिसने 1713 से 1719 तक [[हिन्दुस्तान]] पर हुकूमत की। उसका पूरा नाम अब्बुल मुज़फ़्फ़रुद्दीन मुहम्मद शाह फ़र्रुख़ सियर था। आलिम अकबर सानी वाला, शान पादशाही बह्र-उर्-बार, तथा शाहिदे-मज़्लूम उसके शाही ख़िताबों के नाम हुआ करते थे। 1715 ई. में एक शिष्टमंडल जाॅन सुरमन की नेतृत्व में [[भारत]] आया। यह शिष्टमंडल उत्तरवर्ती [[मुग़ल शासकों की सूची|मुग़ल शासक]] फ़र्रूख़ सियर की दरबार में 1717 ई. में पहुँचा। उस समय फ़र्रूख़ सियर जानलेवा घाव से पीड़ित था। इस शिष्टमंडल में हैमिल्टन नामक डाॅक्टर थे जिन्होनें फर्रखशियर का इलाज किया था।इससे फ़र्रूख़ सियर खुश हुआ तथा अंग्रेजों को भारत में कहीं भी व्यापार करने की अनुमति तथा अंग्रेज़ों द्वारा बनाऐ गए सिक्के को भारत में सभी जगह मान्यता प्रदान कर दिया गया। फ़र्रूख़ सियर द्वारा जारी किये गए इस घोषणा को [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ईस्ट इंडिया कंपनी]] का मैग्ना कार्टा कहा जाता है। मैग्ना कार्टा का सर्वप्रथम 1215 ई. में ब्रिटेन में जाॅन-II के द्वारा हुआ था। फर्रुखशियर के पिता अजीम ओशान की 1712 में जहांदर शाह द्वारा हत्या कर दी गई थी और जहांदर शाह ने उनके पिता की मृत्यु कर मुगल सम्राट बने थे अपने पिता की मौत का बदला लेने के लिए फर्रूखसियर ने शाह से बदला लेना सही समझा और 10 जनवरी 1713 में समूगढ के युद्ध में फर्रूखसियर ने जहांदरशाह की सेनाओं को पराजित किया समूहगढ के निकट और उसको हत्या कर दी गई इसके तहत 1713 में वे दिल्ली पहुंचे और लाल किले पर अपने आप को मुगल साम्राट घोषित किया इसके तहत उन्होंने अपने पिता की मौत का बदला ले लिया।अपने पूरे 6 वर्ष के कार्यकाल में फर्रूखसियर सैयद बंधुओं के चंगुल से आजाद ना हो सके उन्होंने सैयद हुसैन अली खान को अपना वजीर घोषित किया जबकि वह उसको वजीर घोषित नहीं करना चाहते थे परंतु शायद बंधुओं के दबाव पर उन्होंने उसको अपना वजीर घोषित किया उन्होंने अजीत सिंह के रोकने का पूर्ण प्रयत्न किया परंतु अजीत सिंह को रोकने में सफल नहीं रहे क्योंकि लगातार दक्षिण भारत में व्यस्त रहने के कारण उत्तर भारत में कई राजपूत एवं जाट शक्तियां वापस बनाई बंदा सिंह बहादुर ग्रुप में मैं उनको बड़ी मेहनत करनी पड़ रही थी बंदा सिंह बहादुर ने 1708 लेकर मुगलों के नाक में दम कर रखा था परंतु 1716 में उन्होंने [[बन्दा सिंह बहादुर|बंदा सिंह बहादुर]] को पकड़ लिया और 40 सिखों की हत्या कर दी बाद में उन्होंने पूरी तरीके से बंदा सिंह बहादुर की मृत्यु की जिसमें उन्होंने बंदा सिंह बहादुर की दोनों आंखें फोड़ दी और उनकी खाल निकाल ली और बहुत ही बुरी तरीके से उनके शरीर के टुकड़े-टुकड़े कर दिए गए इसे पूरे सिख लोगों में मुगलों के विरुद्ध एक आक्रोश की भावना पैदा हो गयी। मराठों के विरुद्ध भी फर्रूखसियर की नीति कुछ अलग थी सैयद हुसैन अली खान जो कि वजीर था वह फर्रूखसियर को अपना गुलाम बनाना चाहता था परंतु फर्रूखसियर ने उसके आदेशों को ना मानना शुरू कर दिया जिसके तहत उसने ढक्कन में मराठों से सहायता मांगी। उसने मराठों को दक्कन में सरदेशमुखी और चौथ वसूलने के लिए इजाजत दे दी जिससे फर्रूखसियर काफी नाराज हो गया फर्रुखशेयर ने अता हुसैन अली को पराजित करने का फैसला किया परंतु ऐसा करने में सफल नहीं हो सका क्योंकि सैयद बंधु बहुत ही ताकतवर मंत्री थे और उनका प्रभाव संपूर्ण मुगल दरबार में था।हुसैन अली बहुत ही ताकतवर मंत्री था अंततः उसने मराठों से संबंध स्थापित किए और 1719 में फर्रुखसियार का वध करवा दिया गया। किसी ना किसी कारणों से उस वक्त उनकी उम्र मात्र 33 वर्ष की थी और उसके बाद उसने दो मुगल सम्राटों के छोटे-छोटे कार्यकाल के लिए गद्दी पर बैठाया और इससे अपनी ताकत को और बढ़ाया। कोई भी मुगल सम्राट सैयद बंधु के चंगुल से बच नहीं पा रहा था अंततः मोहम्मद शाह ने 1719 में मुगल सम्राट बने उन्होंने चीनकिलिच खां यानी आशाफ जा प्रथम जो कि बाद में चलकर हैदराबाद के निजाम बने उनकी सहायता लेकर सैयद बंधुओं को खत्म किया 1723 में और एक स्वतंत्र मुगल सम्राट के रूप में उभरे सम्राट बनने के बाद मुगल साम्राज्य कुछ खास विस्तार नहीं किया बल्कि मुगल साम्राज धीरे-धीरे खत्म होना शुरू हो गया।{{-}} == मुग़ल सम्राटों का कालक्रम == <div style="text-align: center;"><timeline> ImageSize = width:1000 height:160 PlotArea = left:20 right:50 bottom:50 top:10 AlignBars = early Colors = id:canvas value:white id:MUG value:orange legend: मुग़ल_साम्राज्य id:SUR value:purple legend: सूरी_साम्राज्य id:ACTIVE value:rgb(1,0,0.07) DateFormat = yyyy Period = from:1526 till:1857 TimeAxis = orientation:horizontal Legend = columns:2 left:280 top:20 columnwidth:150 PlotData= bar:PRMs width:50 mark:(line,white) align:left fontsize:s from:1526 till:1530 shift:(-5,35) color:MUG text:"[[बाबर]] 1526–1530" from:1530 till:1540 shift:(-10,-40) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1530–1540" from:1540 till:1545 shift:(-5,50) color:SUR text:"[[शेर शाह सूरी]] 1540–1545" from:1545 till:1554 shift:(-10,-55) color:SUR text:"[[इस्लाम शाह सूरी]] 1545–1554" from:1555 till:1556 shift:(0,35) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1555–1556" from:1556 till:1605 shift:(-35,-40) color:MUG text:"[[अकबर]] 1556–1605" from:1605 till:1627 shift:(-30,35) color:MUG text:"[[जहांगीर]] 1605–1627" from:1627 till:1658 shift:(-45,-40) color:MUG text:"[[शाहजहाँ]] 1627–1658" from:1658 till:1707 shift:(-40,35) color:MUG text:"[[औरंगज़ेब]] 1658–1707" from:1707 till:1712 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह प्रथम]] 1707–1712" from:1712 till:1713 shift:(0,35) color:MUG text:"[[जहांदार शाह]] 1712–1713" from:1713 till:1719 shift:(-10,-55) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"फर्रुख्शियार 1713 –1719" from:1719 till:1719 shift:(0,50) color:MUG text:"[[रफी उद-दर्जत|रफी उल-दर्जत]] 1719" from:1719 till:1719 shift:(0,65) color:MUG text:"[[रफी उद-दौलत]] 1719" from:1719 till:1748 shift:(-40,-70) color:MUG text:"[[रोशन अख्तर बहादुर]] 1719–1748" from:1748 till:1754 shift:(-2,35) color:MUG text:"[[अहमद शाह बहादुर]] 1748–1754" from:1754 till:1759 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[अज़ीज़ुद्दीन]] 1754–1759" from:1759 till:1760 shift:(-5,50) color:MUG text:"[[मुही-उल-मिल्लत]] 1759–1760" from:1759 till:1806 shift:(-45,-55) color:MUG text:"[[अली गौहर]] 1759–1806" from:1806 till:1837 shift:(-45,35) color:MUG text:"[[अकबर शाह द्वितीय|अकबर शाह II]] 1806–1837" from:1837 till:1857 shift:(-30,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह द्वितीय|बहादुर शाह II]] 1837–1857" </timeline></div><br /> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20071212045523/http://www.4dw.net/royalark/India4/delhi.htm मुगल वंशावली] * [https://web.archive.org/web/20051023075246/http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/ips/misc/mughal.html मुगल वंश] {{start box}} {{succession box|title=[[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]]|before=[[जहांदार शाह|जहांदर शाह]]|after=[[रफी उद-दर्जत|रफी उल-दर्जत]]|years=१७१३&ndash;१७१९}} {{end box}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] [[श्रेणी:१६८३ जन्म]] [[श्रेणी:१७१९ मृत्यु]] 890u7nre8ioc2slpro77jtqerqwjdq6 रफी उद-दर्जत 0 182097 6628051 6453638 2026-10-10T14:28:55Z Mundhalia746 934684 6628051 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = File:Emperor Rafi Uddar Jat.jpg | name =रफी उद-दर्जत | title =[[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] | full name = | coronation =१७१९ | birth_date =३० नवम्बर १६९९ | birth_place = | death_date =१७१९ | death_place =शाहँजहानाबाद; दिल्ली | burial_place = | reign =१७१९ | predecessor= [[फ़र्रुख़ सियर]] | successor =शाह जहाँ २ | spouse =इनायत बानू बेगम | father =[[रफी-उश-शान]] | mother =रज़ियत-उन निसा बेगम | issue =none | dynasty =[[तैमूर वंश|तैमूरी]] }} '''रफी उद-दर्जत'''(३० नवम्बर १६९९-१७१९), रफ़ी-उस-शहान का कनिष्ठ पुत्र ([[अज़ीम उश शान]] का भाई) दसवां [[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] था। यह [[फ़र्रुख़ सियर|फर्रुख्शियार]] के बाद २८ फ़रवरी १७१९ को [[सैयद भ्राता]] द्वारा बादशाह घोषित किया गया। रफी-उद-दज्रत की मौत Lung Cancer से या फिर उसे सैयद भाइयों ने १७१९ में मार डाला था। {{-}} == मुग़ल सम्राटों का कालक्रम == <div style="text-align: center;"><timeline> ImageSize = width:1000 height:160 PlotArea = left:20 right:50 bottom:50 top:10 AlignBars = early Colors = id:canvas value:white id:MUG value:orange legend: मुग़ल_साम्राज्य id:SUR value:purple legend: सूरी_साम्राज्य id:ACTIVE value:rgb(1,0,0.07) DateFormat = yyyy Period = from:1526 till:1857 TimeAxis = orientation:horizontal Legend = columns:2 left:280 top:20 columnwidth:150 PlotData= bar:PRMs width:50 mark:(line,white) align:left fontsize:s from:1526 till:1530 shift:(-5,35) color:MUG text:"[[बाबर]] 1526–1530" from:1530 till:1540 shift:(-10,-40) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1530–1540" from:1540 till:1545 shift:(-5,50) color:SUR text:"[[शेर शाह सूरी]] 1540–1545" from:1545 till:1554 shift:(-10,-55) color:SUR text:"[[इस्लाम शाह सूरी]] 1545–1554" from:1555 till:1556 shift:(0,35) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1555–1556" from:1556 till:1605 shift:(-35,-40) color:MUG text:"[[अकबर]] 1556–1605" from:1605 till:1627 shift:(-30,35) color:MUG text:"[[जहांगीर]] 1605–1627" from:1627 till:1658 shift:(-45,-40) color:MUG text:"[[शाहजहाँ]] 1627–1658" from:1658 till:1707 shift:(-40,35) color:MUG text:"[[औरंगज़ेब]] 1658–1707" from:1707 till:1712 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह प्रथम]] 1707–1712" from:1712 till:1713 shift:(0,35) color:MUG text:"[[जहांदार शाह]] 1712–1713" from:1713 till:1719 shift:(-10,-55) color:MUG text:"[[फ़र्रुख़ सियर|फर्रुख्शियार]] 1713 –1719" from:1719 till:1719 shift:(0,50) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"रफी उल-दर्जत 1719" from:1719 till:1719 shift:(0,65) color:MUG text:"[[रफी उद-दौलत]] 1719" from:1719 till:1748 shift:(-40,-70) color:MUG text:"[[रोशन अख्तर बहादुर]] 1719–1748" from:1748 till:1754 shift:(-2,35) color:MUG text:"[[अहमद शाह बहादुर]] 1748–1754" from:1754 till:1759 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[अज़ीज़ुद्दीन]] 1754–1759" from:1759 till:1760 shift:(-5,50) color:MUG text:"[[मुही-उल-मिल्लत]] 1759–1760" from:1759 till:1806 shift:(-45,-55) color:MUG text:"[[अली गौहर]] 1759–1806" from:1806 till:1837 shift:(-45,35) color:MUG text:"[[अकबर शाह द्वितीय|अकबर शाह II]] 1806–1837" from:1837 till:1857 shift:(-30,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह द्वितीय|बहादुर शाह II]] 1837–1857" </timeline></div><br /> {{start box}} {{succession box|title=[[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]]|before=[[फ़र्रुख़ सियर|फर्रुख्शियार]]|after=[[रफी उद-दौलत]]|years=१७१९}} {{end box}} [[श्रेणी:मुगल सम्राट]] [[श्रेणी:१७१९ मृत्यु]] itfncw7361lx14rdhnrvogygpltv47s 6628055 6628051 2026-10-10T14:37:11Z Mundhalia746 934684 6628055 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = File:Emperor Rafi Uddar Jat.jpg | name =रफी उद-दर्जत | title =[[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] | full name = | coronation =१७१९ | birth_date =३० नवम्बर १६९९ | birth_place = | death_date =१७१९ | death_place =शाहँजहानाबाद; दिल्ली | burial_place = | reign =१७१९ | predecessor= [[फ़र्रुख़ सियर]] | successor = [[रफी उद-दौलत|शाह जहाँ २]] | spouse =इनायत बानू बेगम | father =[[रफी-उश-शान]] | mother =रज़ियत-उन निसा बेगम | issue =none | dynasty =[[तैमूर वंश|तैमूरी]] }} '''रफी उद-दर्जत'''(३० नवम्बर १६९९-१७१९), रफ़ी-उस-शहान का कनिष्ठ पुत्र ([[अज़ीम उश शान]] का भाई) दसवां [[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] था। यह [[फ़र्रुख़ सियर|फर्रुख्शियार]] के बाद २८ फ़रवरी १७१९ को [[सैयद भ्राता]] द्वारा बादशाह घोषित किया गया। रफी-उद-दज्रत की मौत Lung Cancer से या फिर उसे सैयद भाइयों ने १७१९ में मार डाला था। {{-}} == मुग़ल सम्राटों का कालक्रम == <div style="text-align: center;"><timeline> ImageSize = width:1000 height:160 PlotArea = left:20 right:50 bottom:50 top:10 AlignBars = early Colors = id:canvas value:white id:MUG value:orange legend: मुग़ल_साम्राज्य id:SUR value:purple legend: सूरी_साम्राज्य id:ACTIVE value:rgb(1,0,0.07) DateFormat = yyyy Period = from:1526 till:1857 TimeAxis = orientation:horizontal Legend = columns:2 left:280 top:20 columnwidth:150 PlotData= bar:PRMs width:50 mark:(line,white) align:left fontsize:s from:1526 till:1530 shift:(-5,35) color:MUG text:"[[बाबर]] 1526–1530" from:1530 till:1540 shift:(-10,-40) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1530–1540" from:1540 till:1545 shift:(-5,50) color:SUR text:"[[शेर शाह सूरी]] 1540–1545" from:1545 till:1554 shift:(-10,-55) color:SUR text:"[[इस्लाम शाह सूरी]] 1545–1554" from:1555 till:1556 shift:(0,35) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1555–1556" from:1556 till:1605 shift:(-35,-40) color:MUG text:"[[अकबर]] 1556–1605" from:1605 till:1627 shift:(-30,35) color:MUG text:"[[जहांगीर]] 1605–1627" from:1627 till:1658 shift:(-45,-40) color:MUG text:"[[शाहजहाँ]] 1627–1658" from:1658 till:1707 shift:(-40,35) color:MUG text:"[[औरंगज़ेब]] 1658–1707" from:1707 till:1712 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह प्रथम]] 1707–1712" from:1712 till:1713 shift:(0,35) color:MUG text:"[[जहांदार शाह]] 1712–1713" from:1713 till:1719 shift:(-10,-55) color:MUG text:"[[फ़र्रुख़ सियर|फर्रुख्शियार]] 1713 –1719" from:1719 till:1719 shift:(0,50) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"रफी उल-दर्जत 1719" from:1719 till:1719 shift:(0,65) color:MUG text:"[[रफी उद-दौलत]] 1719" from:1719 till:1748 shift:(-40,-70) color:MUG text:"[[रोशन अख्तर बहादुर]] 1719–1748" from:1748 till:1754 shift:(-2,35) color:MUG text:"[[अहमद शाह बहादुर]] 1748–1754" from:1754 till:1759 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[अज़ीज़ुद्दीन]] 1754–1759" from:1759 till:1760 shift:(-5,50) color:MUG text:"[[मुही-उल-मिल्लत]] 1759–1760" from:1759 till:1806 shift:(-45,-55) color:MUG text:"[[अली गौहर]] 1759–1806" from:1806 till:1837 shift:(-45,35) color:MUG text:"[[अकबर शाह द्वितीय|अकबर शाह II]] 1806–1837" from:1837 till:1857 shift:(-30,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह द्वितीय|बहादुर शाह II]] 1837–1857" </timeline></div><br /> {{start box}} {{succession box|title=[[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]]|before=[[फ़र्रुख़ सियर|फर्रुख्शियार]]|after=[[रफी उद-दौलत]]|years=१७१९}} {{end box}} [[श्रेणी:मुगल सम्राट]] [[श्रेणी:१७१९ मृत्यु]] 109f4fe2xuuxmpuzg6ksvg9czma6mm8 रफी उद-दौलत 0 182098 6628058 6493257 2026-10-10T14:37:51Z Mundhalia746 934684 6628058 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image =[[चित्र:Rafi' al-Daula Rafi' al-Shan Padshah ibn Bahadur Padshah,.jpg|thumb|Rafi' al-Daula Rafi' al-Shan Padshah ibn Bahadur Padshah,]] | name =रफी उद-दौलत | title =[[मुगल सम्राट]] | full name = | coronation = | birth_date = १६९६ | birth_place = | death_date =[[दिल्ली]] | death_place = | burial_place = | reign =1719 | predecessor= [[रफी उद-दर्जत]] | successor =[[नेकुसियार]] | spouse = | father = | mother = | issue = | dynasty =[[तैमूर वंश|तैमूरी]] }} '''रफी उद-दौलत''' ('''رفی الدولت''') जिसे '''[[शाहजहां द्वितीय]]''' ('''شاه جہان ۲''') भी कहा गया है (जन्म १६९६) १७१९ में अति लघु-काल के लिए [[मुगल सम्राट]] बना था। यह अपने भाई [[रफी उल-दर्जत]] की मृत्यु उपरांट गद्दी पर बैठा था। इसे भि उसी की तरह [[सैयद भ्राता]] ने बाद्शाह घोषित किया था। १७१९ में ही इसकी हत्या कर दी गयी थी। {{-}} शाहजहाँ द्वितीय का जन्म '''रफ़ी-उद-दौला''' के रूप में हुआ था। वह '''रफ़ी-उश-शान''' के दूसरे पुत्र और '''बहादुर शाह''' के पौत्र था। शाहजहाँ द्वितीय की सही जन्म तिथि ज्ञात नहीं है, लेकिन माना जाता है कि वे अपने भाई '''रफ़ी-उद-दराजत''' से लगभग अठारह महीने बड़ा था == मुग़ल सम्राटों का कालक्रम == <div style="text-align: center;"><timeline> ImageSize = width:1000 height:160 PlotArea = left:20 right:50 bottom:50 top:10 AlignBars = early Colors = id:canvas value:white id:MUG value:orange legend: मुग़ल_साम्राज्य id:SUR value:purple legend: सूरी_साम्राज्य id:ACTIVE value:rgb(1,0,0.07) DateFormat = yyyy Period = from:1526 till:1857 TimeAxis = orientation:horizontal Legend = columns:2 left:280 top:20 columnwidth:150 PlotData= bar:PRMs width:50 mark:(line,white) align:left fontsize:s from:1526 till:1530 shift:(-5,35) color:MUG text:"[[बाबर]] 1526–1530" from:1530 till:1540 shift:(-10,-40) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1530–1540" from:1540 till:1545 shift:(-5,50) color:SUR text:"[[शेर शाह सूरी]] 1540–1545" from:1545 till:1554 shift:(-10,-55) color:SUR text:"[[इस्लाम शाह सूरी]] 1545–1554" from:1555 till:1556 shift:(0,35) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1555–1556" from:1556 till:1605 shift:(-35,-40) color:MUG text:"[[अकबर]] 1556–1605" from:1605 till:1627 shift:(-30,35) color:MUG text:"[[जहांगीर]] 1605–1627" from:1627 till:1658 shift:(-45,-40) color:MUG text:"[[शाहजहाँ]] 1627–1658" from:1658 till:1707 shift:(-40,35) color:MUG text:"[[औरंगज़ेब]] 1658–1707" from:1707 till:1712 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह प्रथम]] 1707–1712" from:1712 till:1713 shift:(0,35) color:MUG text:"[[जहांदार शाह]] 1712–1713" from:1713 till:1719 shift:(-10,-55) color:MUG text:"[[फर्रुख्शियार]] 1713 –1719" from:1719 till:1719 shift:(0,50) color:MUG text:"[[रफी उल-दर्जत]] 1719" from:1719 till:1719 shift:(0,65) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"रफी उद-दौलत 1719" from:1719 till:1748 shift:(-40,-70) color:MUG text:"[[रोशन अख्तर बहादुर]] 1719–1748" from:1748 till:1754 shift:(-2,35) color:MUG text:"[[अहमद शाह बहादुर]] 1748–1754" from:1754 till:1759 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[अज़ीज़ुद्दीन]] 1754–1759" from:1759 till:1760 shift:(-5,50) color:MUG text:"[[मुही-उल-मिल्लत]] 1759–1760" from:1759 till:1806 shift:(-45,-55) color:MUG text:"[[अली गौहर]] 1759–1806" from:1806 till:1837 shift:(-45,35) color:MUG text:"[[अकबर शाह द्वितीय|अकबर शाह II]] 1806–1837" from:1837 till:1857 shift:(-30,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह द्वितीय|बहादुर शाह II]] 1837–1857" </timeline></div><br /> {{Start box}} {{Succession box|title=[[मुगल सम्राट]]|before=[[रफी उल-दर्जत]]|after=[[नेकुसियार]]|years=१७१९}} {{End box}} {{DEFAULTSORT:Ud-Daulah, Rafi}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] [[श्रेणी:१७१९ मृत्यु]] [[श्रेणी:१६९६ जन्म]] 81gcplq8vu8zr23beir7ohfo940gs7h 6628070 6628058 2026-10-10T14:57:47Z Mundhalia746 934684 6628070 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image =[[चित्र:Rafi' al-Daula Rafi' al-Shan Padshah ibn Bahadur Padshah,.jpg|thumb|Rafi' al-Daula Rafi' al-Shan Padshah ibn Bahadur Padshah,]] | name =रफी उद-दौलत <br> शाहजहां द्वितीय | title =[[मुगल सम्राट]] | full name = | coronation = | birth_date = १६९६ | birth_place = | death_date =[[दिल्ली]] | death_place = | burial_place = | reign =1719 | predecessor= [[रफी उद-दर्जत]] | successor =[[नेकुसियार]] | spouse = | father = | mother = | issue = | dynasty =[[तैमूर वंश|तैमूरी]] }} '''रफी उद-दौलत''' ('''رفی الدولت''') जिसे '''[[शाहजहां द्वितीय]]''' ('''شاه جہان ۲''') भी कहा गया है (जन्म १६९६) १७१९ में अति लघु-काल के लिए [[मुगल सम्राट]] बना था। यह अपने भाई [[रफी उल-दर्जत]] की मृत्यु उपरांट गद्दी पर बैठा था। इसे भि उसी की तरह [[सैयद भ्राता]] ने बाद्शाह घोषित किया था। १७१९ में ही इसकी हत्या कर दी गयी थी। {{-}} शाहजहाँ द्वितीय का जन्म '''रफ़ी-उद-दौला''' के रूप में हुआ था। वह '''रफ़ी-उश-शान''' के दूसरे पुत्र और '''बहादुर शाह''' के पौत्र था। शाहजहाँ द्वितीय की सही जन्म तिथि ज्ञात नहीं है, लेकिन माना जाता है कि वे अपने भाई '''रफ़ी-उद-दराजत''' से लगभग अठारह महीने बड़ा था == मुग़ल सम्राटों का कालक्रम == <div style="text-align: center;"><timeline> ImageSize = width:1000 height:160 PlotArea = left:20 right:50 bottom:50 top:10 AlignBars = early Colors = id:canvas value:white id:MUG value:orange legend: मुग़ल_साम्राज्य id:SUR value:purple legend: सूरी_साम्राज्य id:ACTIVE value:rgb(1,0,0.07) DateFormat = yyyy Period = from:1526 till:1857 TimeAxis = orientation:horizontal Legend = columns:2 left:280 top:20 columnwidth:150 PlotData= bar:PRMs width:50 mark:(line,white) align:left fontsize:s from:1526 till:1530 shift:(-5,35) color:MUG text:"[[बाबर]] 1526–1530" from:1530 till:1540 shift:(-10,-40) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1530–1540" from:1540 till:1545 shift:(-5,50) color:SUR text:"[[शेर शाह सूरी]] 1540–1545" from:1545 till:1554 shift:(-10,-55) color:SUR text:"[[इस्लाम शाह सूरी]] 1545–1554" from:1555 till:1556 shift:(0,35) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1555–1556" from:1556 till:1605 shift:(-35,-40) color:MUG text:"[[अकबर]] 1556–1605" from:1605 till:1627 shift:(-30,35) color:MUG text:"[[जहांगीर]] 1605–1627" from:1627 till:1658 shift:(-45,-40) color:MUG text:"[[शाहजहाँ]] 1627–1658" from:1658 till:1707 shift:(-40,35) color:MUG text:"[[औरंगज़ेब]] 1658–1707" from:1707 till:1712 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह प्रथम]] 1707–1712" from:1712 till:1713 shift:(0,35) color:MUG text:"[[जहांदार शाह]] 1712–1713" from:1713 till:1719 shift:(-10,-55) color:MUG text:"[[फर्रुख्शियार]] 1713 –1719" from:1719 till:1719 shift:(0,50) color:MUG text:"[[रफी उल-दर्जत]] 1719" from:1719 till:1719 shift:(0,65) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"रफी उद-दौलत 1719" from:1719 till:1748 shift:(-40,-70) color:MUG text:"[[रोशन अख्तर बहादुर]] 1719–1748" from:1748 till:1754 shift:(-2,35) color:MUG text:"[[अहमद शाह बहादुर]] 1748–1754" from:1754 till:1759 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[अज़ीज़ुद्दीन]] 1754–1759" from:1759 till:1760 shift:(-5,50) color:MUG text:"[[मुही-उल-मिल्लत]] 1759–1760" from:1759 till:1806 shift:(-45,-55) color:MUG text:"[[अली गौहर]] 1759–1806" from:1806 till:1837 shift:(-45,35) color:MUG text:"[[अकबर शाह द्वितीय|अकबर शाह II]] 1806–1837" from:1837 till:1857 shift:(-30,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह द्वितीय|बहादुर शाह II]] 1837–1857" </timeline></div><br /> {{Start box}} {{Succession box|title=[[मुगल सम्राट]]|before=[[रफी उल-दर्जत]]|after=[[नेकुसियार]]|years=१७१९}} {{End box}} {{DEFAULTSORT:Ud-Daulah, Rafi}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] [[श्रेणी:१७१९ मृत्यु]] [[श्रेणी:१६९६ जन्म]] mm41t1asd03rpc24qclyxnqekoygb9c 6628074 6628070 2026-10-10T14:59:57Z Mundhalia746 934684 6628074 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image =[[चित्र:Rafi' al-Daula Rafi' al-Shan Padshah ibn Bahadur Padshah,.jpg|thumb|Rafi' al-Daula Rafi' al-Shan Padshah ibn Bahadur Padshah,]] | name =रफी उद-दौलत <br> शाहजहां द्वितीय | title =[[मुगल सम्राट]] | full name = | coronation = | birth_date = १६९६ | birth_place = | death_date =[[दिल्ली]] | death_place = | burial_place = | reign =1719 | predecessor= [[रफी उद-दर्जत]] | successor =[[मुहम्मद शाह (मुग़ल)|मुहम्मद शाह]] | spouse = | father = | mother = | issue = | dynasty =[[तैमूर वंश|तैमूरी]] }} '''रफी उद-दौलत''' ('''رفی الدولت''') जिसे '''[[शाहजहां द्वितीय]]''' ('''شاه جہان ۲''') भी कहा गया है (जन्म १६९६) १७१९ में अति लघु-काल के लिए [[मुगल सम्राट]] बना था। यह अपने भाई [[रफी उल-दर्जत]] की मृत्यु उपरांट गद्दी पर बैठा था। इसे भि उसी की तरह [[सैयद भ्राता]] ने बाद्शाह घोषित किया था। १७१९ में ही इसकी हत्या कर दी गयी थी। {{-}} शाहजहाँ द्वितीय का जन्म '''रफ़ी-उद-दौला''' के रूप में हुआ था। वह '''रफ़ी-उश-शान''' के दूसरे पुत्र और '''बहादुर शाह''' के पौत्र था। शाहजहाँ द्वितीय की सही जन्म तिथि ज्ञात नहीं है, लेकिन माना जाता है कि वे अपने भाई '''रफ़ी-उद-दराजत''' से लगभग अठारह महीने बड़ा था == मुग़ल सम्राटों का कालक्रम == <div style="text-align: center;"><timeline> ImageSize = width:1000 height:160 PlotArea = left:20 right:50 bottom:50 top:10 AlignBars = early Colors = id:canvas value:white id:MUG value:orange legend: मुग़ल_साम्राज्य id:SUR value:purple legend: सूरी_साम्राज्य id:ACTIVE value:rgb(1,0,0.07) DateFormat = yyyy Period = from:1526 till:1857 TimeAxis = orientation:horizontal Legend = columns:2 left:280 top:20 columnwidth:150 PlotData= bar:PRMs width:50 mark:(line,white) align:left fontsize:s from:1526 till:1530 shift:(-5,35) color:MUG text:"[[बाबर]] 1526–1530" from:1530 till:1540 shift:(-10,-40) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1530–1540" from:1540 till:1545 shift:(-5,50) color:SUR text:"[[शेर शाह सूरी]] 1540–1545" from:1545 till:1554 shift:(-10,-55) color:SUR text:"[[इस्लाम शाह सूरी]] 1545–1554" from:1555 till:1556 shift:(0,35) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1555–1556" from:1556 till:1605 shift:(-35,-40) color:MUG text:"[[अकबर]] 1556–1605" from:1605 till:1627 shift:(-30,35) color:MUG text:"[[जहांगीर]] 1605–1627" from:1627 till:1658 shift:(-45,-40) color:MUG text:"[[शाहजहाँ]] 1627–1658" from:1658 till:1707 shift:(-40,35) color:MUG text:"[[औरंगज़ेब]] 1658–1707" from:1707 till:1712 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह प्रथम]] 1707–1712" from:1712 till:1713 shift:(0,35) color:MUG text:"[[जहांदार शाह]] 1712–1713" from:1713 till:1719 shift:(-10,-55) color:MUG text:"[[फर्रुख्शियार]] 1713 –1719" from:1719 till:1719 shift:(0,50) color:MUG text:"[[रफी उल-दर्जत]] 1719" from:1719 till:1719 shift:(0,65) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"रफी उद-दौलत 1719" from:1719 till:1748 shift:(-40,-70) color:MUG text:"[[रोशन अख्तर बहादुर]] 1719–1748" from:1748 till:1754 shift:(-2,35) color:MUG text:"[[अहमद शाह बहादुर]] 1748–1754" from:1754 till:1759 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[अज़ीज़ुद्दीन]] 1754–1759" from:1759 till:1760 shift:(-5,50) color:MUG text:"[[मुही-उल-मिल्लत]] 1759–1760" from:1759 till:1806 shift:(-45,-55) color:MUG text:"[[अली गौहर]] 1759–1806" from:1806 till:1837 shift:(-45,35) color:MUG text:"[[अकबर शाह द्वितीय|अकबर शाह II]] 1806–1837" from:1837 till:1857 shift:(-30,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह द्वितीय|बहादुर शाह II]] 1837–1857" </timeline></div><br /> {{Start box}} {{Succession box|title=[[मुगल सम्राट]]|before=[[रफी उल-दर्जत]]|after=[[नेकुसियार]]|years=१७१९}} {{End box}} {{DEFAULTSORT:Ud-Daulah, Rafi}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] [[श्रेणी:१७१९ मृत्यु]] [[श्रेणी:१६९६ जन्म]] o8irp7uhz65yzr5vcfgpdhiognicibh नेकुसियार 0 182100 6628059 5487757 2026-10-10T14:38:59Z Mundhalia746 934684 6628059 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image =File:Niku Siyyar.jpg | caption =नेकुसियार | name =नेकुसियार मुहम्मद | title =[[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] | full name = | coronation = | birth_date = १६८० | birth_place = | death_date =[[दिल्ली]] | death_place = | burial_place = | reign =1719 | predecessor= [[रफी उद-दौलत|शाह जहाँ २]] | successor = | spouse = | father = | mother = | issue = | dynasty =[[तैमूर वंश|तैमूरी]] }} '''नेकुसियार''' या '''नेकुसियार मुहम्मद''' १२वां [[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] था। यह ४० की आयु में १७१९ में गद्दी पर बैठा। {{start box}} {{succession box|title=[[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]]|before=[[रफी उद-दौलत]]|after=[[मुहम्मद इब्राहिम (मुगल सम्राट)|मुहम्मद इब्राहिम]]|years=१७१९}} {{end box}} == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20080105020114/http://www.dawn.com/weekly/books/archive/071202/books4.htm REVIEWS: Sounding the death knell] <br /> [[श्रेणी:मुगल]] [[श्रेणी:१७४३]] 0oyqu0zitfi52vlkr58ohhtqbixidi5 6628060 6628059 2026-10-10T14:39:46Z Mundhalia746 934684 6628060 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image =File:Niku Siyyar.jpg | caption =नेकुसियार | name =नेकुसियार मुहम्मद | title =[[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] | full name = | coronation = | birth_date = १६८० | birth_place = | death_date =[[दिल्ली]] | death_place = | burial_place = | reign =1719 | predecessor= [[रफी उद-दौलत|शाह जहाँ २]] | successor = [[मुहम्मद इब्राहिम (मुगल सम्राट)|मुहम्मद इब्राहिम]] | spouse = | father = | mother = | issue = | dynasty =[[तैमूर वंश|तैमूरी]] }} '''नेकुसियार''' या '''नेकुसियार मुहम्मद''' १२वां [[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] था। यह ४० की आयु में १७१९ में गद्दी पर बैठा। {{start box}} {{succession box|title=[[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]]|before=[[रफी उद-दौलत]]|after=[[मुहम्मद इब्राहिम (मुगल सम्राट)|मुहम्मद इब्राहिम]]|years=१७१९}} {{end box}} == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20080105020114/http://www.dawn.com/weekly/books/archive/071202/books4.htm REVIEWS: Sounding the death knell] <br /> [[श्रेणी:मुगल]] [[श्रेणी:१७४३]] rs2yw94qanwesvq005hr7lzzl6uxp6m मुहम्मद इब्राहिम (मुगल सम्राट) 0 182101 6628062 5274431 2026-10-10T14:40:22Z Mundhalia746 934684 6628062 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image =File:Muḥammad ʿIbráhím..jpg | caption =मुहम्मद इब्राहिम | name =मुहम्मद इब्राहिम | title =[[मुगल सम्राट]] | full name = | coronation = | birth_date = | birth_place = | death_date =१७४४ | death_place = | burial_place = | reign =१७२० | predecessor= [[नेकुसियार]] | successor = | father = | mother = | issue = | dynasty =[[तैमूर वंश|तैमुरी]] }} '''मुहम्मद इब्राहिम ''' ('''محمد ابراهيم''') १३वां [[मुगल सम्राट]] था। यह [[रफी उल-दर्जत]] और [[रफी उद-दौलत]] का भाई था और १७२० में [[फर्रुख्शियार]] के बाद गद्दी पर बैठा। [[१७४४]] में इसकी मृत्यु हो गई। {{start box}} {{succession box|title=[[मुगल सम्राट]]|before=[[निकुसियार]]|after=[[मुहम्मद शाह]]|years=१७२०}} {{end box}} <br /> {{DEFAULTSORT:Ibrahim, Mohammed}} [[श्रेणी:मुगल]] [[श्रेणी:१७२० मृत्यु]] fyxiz4z49cq6u1bah49037aavoidq8o 6628063 6628062 2026-10-10T14:41:16Z Mundhalia746 934684 6628063 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image =File:Muḥammad ʿIbráhím..jpg | caption =मुहम्मद इब्राहिम | name =मुहम्मद इब्राहिम | title =[[मुगल सम्राट]] | full name = | coronation = | birth_date = | birth_place = | death_date =१७४४ | death_place = | burial_place = | reign =१७२० | predecessor= [[नेकुसियार]] | successor = [[मुहम्मद शाह (मुग़ल)|मुहम्मद शाह]] | father = | mother = | issue = | dynasty =[[तैमूर वंश|तैमुरी]] }} '''मुहम्मद इब्राहिम ''' ('''محمد ابراهيم''') १३वां [[मुगल सम्राट]] था। यह [[रफी उल-दर्जत]] और [[रफी उद-दौलत]] का भाई था और १७२० में [[फर्रुख्शियार]] के बाद गद्दी पर बैठा। [[१७४४]] में इसकी मृत्यु हो गई। {{start box}} {{succession box|title=[[मुगल सम्राट]]|before=[[निकुसियार]]|after=[[मुहम्मद शाह]]|years=१७२०}} {{end box}} <br /> {{DEFAULTSORT:Ibrahim, Mohammed}} [[श्रेणी:मुगल]] [[श्रेणी:१७२० मृत्यु]] 1u0v8mzivxh7ke8ntgnva14rt5norvt अहमद शाह बहादुर 0 182105 6628076 6493266 2026-10-10T15:01:17Z Mundhalia746 934684 6628076 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox royalty |image =[[चित्र:This painting depicts Ahmad Shah (1748-54)..jpg|thumb|This painting depicts Ahmad Shah (1748-54).]] |name =अहमद शाह बहादुर |title =[[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] |full name = |coronation = | birth_date = १७२५ | birth_place = | death_date = १७७५ | death_place = | burial_place = |reign =1748-1754 |predecessor= [[मुहम्मद शाह]] |successor = [[आलमगीर द्वितीय]] |spouse = |father =मुहम्मद शाह |mother =कुदसिया बेगम |issue = |dynasty =[[तैमूर वंश|तैमूरी]] }} '''अहमद शाह बहादुर ''' (१७२५-१७७५) [[मुहम्मद शाह (मुग़ल)|मुहम्मद शाह (मुगल)]] का पुत्र था और अपने पिता के बाद १७४८ में २३ वर्ष की आयु में १५वां [[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] बना।<ref>{{cite web|title=Aḥmad Shah: Mughal emperor|url=https://www.britannica.com/biography/Ahmad-Shah-Mughal-emperor|website=britannica.com|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=5 मई 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022115345/https://www.britannica.com/biography/Ahmad-Shah-Mughal-emperor|archive-date=22 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> इसकी माता जो [[कुदसिया बेगम]] के नाम से प्रसिद्ध थीं।अहमद शाह बहादुर बचपन से ही काफी लाड प्यार में बड़े हुए। 1725 में उनका जन्म हुआ उनके बड़े होते होते [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल साम्राज्य]] अपने आप में कमजोर होता जा रहा था जब 14 साल के थे तब [[नादिर शाह|नादिरशाह]] ने भारत पर आक्रमण कर [[दिल्ली]] में भयानक लूटपाट मचाई थी 1748 में अपने पिता मोहम्मद शाह की मृत्यु के बाद गद्दी पर बैठे और उन्होंने अपनी सेना का संचालन अपने ढंग से करना शुरू किया उनके शासन में कम नेतृत्व क्षमता साफ तौर पर नज़र आती है जिसके कारण फिरोज जंग तृतीय नामक एक वजीर का उदय हुआ और बाद में 1754 इसी में उसने अहमद शाह बहादुर को अपनी ताकत के दम पर कैद कर लिया और आलमगीर को सम्राट बनाया अहमदशाह बचपन से ही आलसी थे उनको तलवारबाजी चलाना नहीं आता था अपनी माता कोदिया बेगम के और अपने पिता मोहम्मदशाह के बलबूते के दम पर उन्हें सम्राट की प्राप्त हुई थी सम्राट बनने के बाद ये हमेशा हरम में लिप्त रहते थे जिसके कारण उनका ध्यान शासन की ओर नहीं जाता था उन्होंने [[सफदरजंग]] को अवध का नवाब घोषित किया और अपनी सारी शक्तियां अपने वजीर के हाथ में दे दी जिसके कारण बाद में फिरोजजंग ने सदाशिव राव भाऊ जो कि मराठा सरदार थे उनकी सहायता से अहमद शाह बहादुर को कैद कर लिया और वहां उनको और उनकी माता [[कुदसिया बेगम]] को अंधा कर दिया गया जहां जनवरी 1775 में सामान्य तौर पर उनकी मृत्यु हो गई।{cn}} == मुग़ल सम्राटों का कालक्रम == <timeline> ImageSize = width:1000 height:160 PlotArea = left:20 right:50 bottom:50 top:10 AlignBars = early Colors = id:canvas value:white id:MUG value:orange legend: मुग़ल_साम्राज्य id:SUR value:purple legend: सूरी_साम्राज्य id:ACTIVE value:rgb(1,0,0.07) DateFormat = yyyy Period = from:1526 till:1857 TimeAxis = orientation:horizontal Legend = columns:2 left:280 top:20 columnwidth:150 PlotData= bar:PRMs width:50 mark:(line,white) align:left fontsize:s from:1526 till:1530 shift:(-5,35) color:MUG text:"[[बाबर]] 1526–1530" from:1530 till:1540 shift:(-10,-40) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"हुमायूँ 1530–1540" from:1540 till:1545 shift:(-5,50) color:SUR text:"[[शेर शाह सूरी]] 1540–1545" from:1545 till:1554 shift:(-10,-55) color:SUR text:"[[इस्लाम शाह सूरी]] 1545–1554" from:1555 till:1556 shift:(0,35) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"हुमायूँ 1555–1556" from:1556 till:1605 shift:(-35,-40) color:MUG text:"[[अकबर]] 1556–1605" from:1605 till:1627 shift:(-30,35) color:MUG text:"[[जहांगीर]] 1605–1627" from:1627 till:1658 shift:(-45,-40) color:MUG text:"[[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] 1627–1658" from:1658 till:1707 shift:(-40,35) color:MUG text:"[[औरंगज़ेब]] 1658–1707" from:1707 till:1712 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह प्रथम]] 1707–1712" from:1712 till:1713 shift:(0,35) color:MUG text:"[[जहांदार शाह]] 1712–1713" from:1713 till:1719 shift:(-10,-55) color:MUG text:"[[फर्रुख्शियार]] 1713 –1719" from:1719 till:1719 shift:(0,50) color:MUG text:"[[रफी उल-दर्जत]] 1719" from:1719 till:1719 shift:(0,65) color:MUG text:"[[रफी उद-दौलत]] 1719" from:1719 till:1748 shift:(-40,-70) color:MUG text:"[[रोशन अख्तर बहादुर]] 1719–1748" from:1748 till:1754 shift:(-2,35) color:MUG text:"[[अहमद शाह बहादुर]] 1748–1754" from:1754 till:1759 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[अज़ीज़ुद्दीन]] 1754–1759" from:1759 till:1760 shift:(-5,50) color:MUG text:"[[मुही-उल-मिल्लत]] 1759–1760" from:1759 till:1806 shift:(-45,-55) color:MUG text:"[[अली गौहर]] 1759–1806" from:1806 till:1837 shift:(-45,35) color:MUG text:"[[अकबर शाह द्वितीय|अकबर शाह II]] 1806–1837" from:1837 till:1857 shift:(-30,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह द्वितीय|बहादुर शाह II]] 1837–1857" </timeline><br /><br /> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] hk9gaj63bkwjneqnkuh9lgsrskees7e 6628087 6628076 2026-10-10T15:28:40Z Mundhalia746 934684 6628087 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox royalty |image =[[चित्र:This painting depicts Ahmad Shah (1748-54)..jpg|thumb|This painting depicts Ahmad Shah (1748-54).]] |name =अहमद शाह बहादुर |title =[[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] |full name = |coronation = | birth_date = १७२५ | birth_place = | death_date = १७७५ | death_place = | burial_place = |reign =1748-1754 |predecessor= [[मुहम्मद शाह (मुगल)|मुहम्मद शाह]] |successor = [[आलमगीर द्वितीय]] |spouse = |father =मुहम्मद शाह |mother =कुदसिया बेगम |issue = |dynasty =[[तैमूर वंश|तैमूरी]] }} '''अहमद शाह बहादुर ''' (१७२५-१७७५) [[मुहम्मद शाह (मुग़ल)|मुहम्मद शाह (मुगल)]] का पुत्र था और अपने पिता के बाद १७४८ में २३ वर्ष की आयु में १५वां [[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] बना।<ref>{{cite web|title=Aḥmad Shah: Mughal emperor|url=https://www.britannica.com/biography/Ahmad-Shah-Mughal-emperor|website=britannica.com|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=5 मई 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022115345/https://www.britannica.com/biography/Ahmad-Shah-Mughal-emperor|archive-date=22 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> इसकी माता जो [[कुदसिया बेगम]] के नाम से प्रसिद्ध थीं।अहमद शाह बहादुर बचपन से ही काफी लाड प्यार में बड़े हुए। 1725 में उनका जन्म हुआ उनके बड़े होते होते [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल साम्राज्य]] अपने आप में कमजोर होता जा रहा था जब 14 साल के थे तब [[नादिर शाह|नादिरशाह]] ने भारत पर आक्रमण कर [[दिल्ली]] में भयानक लूटपाट मचाई थी 1748 में अपने पिता मोहम्मद शाह की मृत्यु के बाद गद्दी पर बैठे और उन्होंने अपनी सेना का संचालन अपने ढंग से करना शुरू किया उनके शासन में कम नेतृत्व क्षमता साफ तौर पर नज़र आती है जिसके कारण फिरोज जंग तृतीय नामक एक वजीर का उदय हुआ और बाद में 1754 इसी में उसने अहमद शाह बहादुर को अपनी ताकत के दम पर कैद कर लिया और आलमगीर को सम्राट बनाया अहमदशाह बचपन से ही आलसी थे उनको तलवारबाजी चलाना नहीं आता था अपनी माता कोदिया बेगम के और अपने पिता मोहम्मदशाह के बलबूते के दम पर उन्हें सम्राट की प्राप्त हुई थी सम्राट बनने के बाद ये हमेशा हरम में लिप्त रहते थे जिसके कारण उनका ध्यान शासन की ओर नहीं जाता था उन्होंने [[सफदरजंग]] को अवध का नवाब घोषित किया और अपनी सारी शक्तियां अपने वजीर के हाथ में दे दी जिसके कारण बाद में फिरोजजंग ने सदाशिव राव भाऊ जो कि मराठा सरदार थे उनकी सहायता से अहमद शाह बहादुर को कैद कर लिया और वहां उनको और उनकी माता [[कुदसिया बेगम]] को अंधा कर दिया गया जहां जनवरी 1775 में सामान्य तौर पर उनकी मृत्यु हो गई।{cn}} == मुग़ल सम्राटों का कालक्रम == <timeline> ImageSize = width:1000 height:160 PlotArea = left:20 right:50 bottom:50 top:10 AlignBars = early Colors = id:canvas value:white id:MUG value:orange legend: मुग़ल_साम्राज्य id:SUR value:purple legend: सूरी_साम्राज्य id:ACTIVE value:rgb(1,0,0.07) DateFormat = yyyy Period = from:1526 till:1857 TimeAxis = orientation:horizontal Legend = columns:2 left:280 top:20 columnwidth:150 PlotData= bar:PRMs width:50 mark:(line,white) align:left fontsize:s from:1526 till:1530 shift:(-5,35) color:MUG text:"[[बाबर]] 1526–1530" from:1530 till:1540 shift:(-10,-40) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"हुमायूँ 1530–1540" from:1540 till:1545 shift:(-5,50) color:SUR text:"[[शेर शाह सूरी]] 1540–1545" from:1545 till:1554 shift:(-10,-55) color:SUR text:"[[इस्लाम शाह सूरी]] 1545–1554" from:1555 till:1556 shift:(0,35) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"हुमायूँ 1555–1556" from:1556 till:1605 shift:(-35,-40) color:MUG text:"[[अकबर]] 1556–1605" from:1605 till:1627 shift:(-30,35) color:MUG text:"[[जहांगीर]] 1605–1627" from:1627 till:1658 shift:(-45,-40) color:MUG text:"[[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] 1627–1658" from:1658 till:1707 shift:(-40,35) color:MUG text:"[[औरंगज़ेब]] 1658–1707" from:1707 till:1712 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह प्रथम]] 1707–1712" from:1712 till:1713 shift:(0,35) color:MUG text:"[[जहांदार शाह]] 1712–1713" from:1713 till:1719 shift:(-10,-55) color:MUG text:"[[फर्रुख्शियार]] 1713 –1719" from:1719 till:1719 shift:(0,50) color:MUG text:"[[रफी उल-दर्जत]] 1719" from:1719 till:1719 shift:(0,65) color:MUG text:"[[रफी उद-दौलत]] 1719" from:1719 till:1748 shift:(-40,-70) color:MUG text:"[[रोशन अख्तर बहादुर]] 1719–1748" from:1748 till:1754 shift:(-2,35) color:MUG text:"[[अहमद शाह बहादुर]] 1748–1754" from:1754 till:1759 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[अज़ीज़ुद्दीन]] 1754–1759" from:1759 till:1760 shift:(-5,50) color:MUG text:"[[मुही-उल-मिल्लत]] 1759–1760" from:1759 till:1806 shift:(-45,-55) color:MUG text:"[[अली गौहर]] 1759–1806" from:1806 till:1837 shift:(-45,35) color:MUG text:"[[अकबर शाह द्वितीय|अकबर शाह II]] 1806–1837" from:1837 till:1857 shift:(-30,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह द्वितीय|बहादुर शाह II]] 1837–1857" </timeline><br /><br /> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] lgb14xrxwd9vpcxndvv16r14v6j1yub प्रमाणित लोक लेखाकार 0 182474 6628073 6594245 2026-10-10T14:58:33Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 6628073 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company | company_name = Certified Public Accountant (CPA) | company_logo = | company_type = [[Qualified accountants]] | foundation = {{flagicon|USA}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका|United States]] | company_slogan = | location = {{flagicon|USA}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका|United States]] | key_people = | industry = [[Accountancy]] and [[Finance]] | products = | revenue = | operating_income = | net_income = | num_employees = | parent = | subsid = | }} {{accounting}} '''प्रमाणित लोक लेखाकार''' ('''CPA''') [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के प्रशिक्षित लेखाकारों की सांविधिक उपाधि है, जिन्होंने समरूप प्रमाणित लोक लेखाकार परीक्षा (युनिफॉर्म सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट एक्ज़ामिनेशन) उत्तीर्ण की है और अतिरिक्त राज्य शिक्षा तथा CPA के प्रमाणन के लिए आवश्यक अनुभव प्राप्त कर लिया हैं। व्यक्ति विशेष जिन्होंने परीक्षा उत्तीर्ण तो कर ली है लेकिन या तो अपेक्षित काम का अनुभव नहीं पाया हो या पहले अगर कभी किया भी हो तो व्यावहारिक शिक्षा की निरंतरता बीच में ही विघ्नित हो गई हो तो ऐसे लोगों के लिए अनेक राज्यों में "सीपीए निष्क्रिय" अथवा इसके समतुल्य पर्याय पदनाम की अनुमति प्राप्त है।<ref>[[सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट# दो- स्तरीय राज्य|दो स्तरीय राज्यों]] को भी देखें.</ref> अधिकतर अमेरिकी राज्यों में केवल लाइसेंसघारी CPAs ही लोक सत्यापन हेतु (लेखा परीक्षा सहित) [[वित्तीय विवरण|वित्तीय बयानों]] पर अपने विचार व्यक्त कर सकते हैं। इस नियम के अपवाद [[एरीजोना|एरिज़ोना]], कान्सास, [[नॉर्थ कैरोलीना|उत्तरी कैरोलिना]] और ओहियो हैं, जहां "सीपीए" पदनाम प्रतिबंधित तो है, पर लेखा परीक्षा की प्रैक्टिस नहीं. अनेक राज्यों में लेखा परीक्षक की उपाधि (CPA से नीचे) निम्नतर श्रेणी की है। आमतौर पर "लोक लेखाकार" (पब्लिक एकाउंटेंट) ("पी.ए." पदनाम के शीर्षाक्षरों के साथ) की उपाधि के हकदार हैं। बहरहाल बहुसंख्यक राज्यों ने नये प्रतियोगियों के लिए "लोक लेखाकार" का पदनाम बंद कर दिया है; करीब 10 राज्यों में ही यह पदनाम देना जारी है। अनेक पीए (PAs) लोक लेखाकारों की राष्ट्रीय संस्था '[https://web.archive.org/web/20150509025645/http://www.nsacct.org/ नेशनल सोसाइटी ऑफ़ (पब्लिक) एकाउंटेंटस]' के सदस्य हैं। कई राज्यों में "प्रमाणित लोक लेखाकार" (सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट) या "लोक लेखाकार" (पब्लिक एकाउंटेंट) (अथवा "CPA" या "PA" के संकेताक्षर) के प्रयोग पर उस व्यक्ति के लिए प्रतिबंध है जो उस राज्य में CPA अथवा PA के रूप में प्रमाणित न हो.<ref>मसलन, टेक्सास के एक क़ानून में मनाही है कि "एक व्यक्ति यह नहीं मान सकता या पदवी का उपयोग नहीं कर सकता, या अपने नाम के साथ 'certified public accountant' उसका संक्षिप्त नाम 'सीपीए,' या कोई अन्य शीर्षक, पद, शब्द, अक्षर, संक्षिप्त नाम, हस्ताक्षर, कार्ड या ऐसी युक्ति नहीं करे जो इंगित करते हैं कि व्यक्ति एक 'certified public accountant' है, जब तक कि उस व्यक्ति को इस चैप्टर के अंतर्गत एक प्रमाण पत्र हासिल न हो.टेक्स. ओक्यूप. कोड सेक. 901.451(a)</ref> फलस्वरूप, कई परिस्थितियों में, राज्य के बाहर के CPA के लिए CPA के पदनाम या पदनामित अक्षरों का व्यवहार निषिद्ध है, जब तक कि वह उस राज्य से लाइसेंस या प्रमाण पत्र प्राप्त नहीं कर लेता है। अन्य अनेक देशों (विशेषकर युनाइटेड किंगडम एवं ब्रिटिश राष्ट्रमंडल के वर्त्तमान अथवा भूतपूर्व सदस्य) में चार्टर्ड एकाउंटेंट इसके लगभग समतुल्य हैं। == CPAs के द्वारा प्रदत्त सेवाएं == CPA के प्राथमिक कार्य बीमा आश्वासन सेवाएं अथवा लोक लेखांकन से संबंधित हैं। आश्वासन सेवाओं में, जिन्हें [[वित्तीय लेखा परीक्षण]] सेवाओं के रूप में भी जाना जाता है, CPAs उद्घाटन के औचित्य, महत्वपूर्ण तात्विक गलत वत्तव्य से आजादी और वित्तीय विवरणों में प्रयोग किये जाने योग्य [[साधारणतया स्वीकृत लेखाकरण सिध्दांत|साधारणतया स्वीकृत लेखाकरण सिध्दांतों]] (GAAP) के प्रति निष्ठा को सत्यापित करते हैं। वित्तीय कामकाजों जैसे कि मुख्य वित्तीय अधिकारी, [[चीफ फाइनेन्शियल ऑफिसर]] ([[मुख्य कार्यकारी अधिकारी|CEO]]) या वित्त प्रबंधक (फाइनान्स मैनेज़र), अथवा मुख्य कार्यकारी अधिकारी के रूप में जिन्हें व्यवसाय की पूरी जानकारी और व्यावहारिक अनुभव हो, ऐसे CPAs को भी "निजी क्षेत्र" कहे जाने वाले निगम नियोजित कर सकते है। ये CPAs जनता के लिए सीधी सेवाएं उपलब्ध नहीं कराते हैं। हालांकि कुछ CPAs वाणिज्य सलाहकार के रूप में सेवा प्रदान करते हैं। [[एनरॉन घोटाले]] के परिणाम स्वरूप कंपनी के बदले हुए माहौल के कारण सलाहकार की भूमिका पर छानबीन जारी है। इसके परिणामस्वरुप परामर्श प्रभागों में कई लेखा फर्मो द्वारा परामर्श प्रभागों के अधिकारहरण कर लिए गए हैं। अब यह प्रवृत्ति उलटी हो गयी है। CPAs जो लेखा परीक्षा से जुड़े हैं (और हमेशा रहेंगे), वे व्यावसायिक मानकों एवं संघीय तथा राज्य के कानूनों द्वारा हमेशा अपेक्षित रहेंगे ताकि वे सत्ता की स्वतंत्रता (तथ्य एवं प्रत्यक्ष रूप में) बहाल रख सकें, जिसके लिए वे सत्यापन का संचालन (लेखा परीक्षा एवं समीक्षा) करते रहे हैं। हालांकि, अनेक व्यक्तिगत CPAs जो सलाहकार के रूप में काम करते हैं वे लेखा परीक्षक के रूप में अथवा इसके विपरीत क्रम में काम नहीं करते हैं। CPAs के पास आयकर प्रबंध उद्योग के अंतर्गत एक अलग आभ्यंतरीन प्रकोष्ठ है। कई छोटी और मध्य आकार की कंपनियों के पास कर एवं लेखा परीक्षा दोनों विभाग हैं। जनता को सीधी सेवा मुहैया कराएं, या निगमों या संस्थाओं के लिए कार्यरत हों, CPAs वित्त के लगभग किसी भी क्षेत्र में काम कर सकते हैं : * आश्वासन बीमा एवं साक्ष्यांकन सेवाएं * [[कॉर्पोरेट वित्त]] (विलय और अधिग्रहण, प्रारंभिक प्रतिभूति-निर्गम, शेयर एवं ऋण निर्गम) * [[निगमित प्रशासन]] * [[संपत्ति योजना]] * [[वित्तीय लेखांकन]] * [[वित्तीय विश्लेषण]] * [[वित्तीय योजना]] * [[न्यायालयीय लेखांकन]] (वित्तीय घोटालों की पड़ताल एवं छानबीन तथा रोकथाम के उपाय) * [[आयकर]] * [[सूचना प्रौद्योगिकी]], विशेषकर लेखा और लेखा परीक्षा के प्रायोगिक व्यवहार के रूप में * [[प्रबंधन परामर्श]] और निष्पादन प्रबंधन * [[कर का उपक्रम]] और योजना * [[उद्यम पूंजी|उद्यम के लिए पूंजी]] कुछ CPAs सर्वसामान्य हैं एवं कई तरह की सेवाएं (खासकर जो छोटी प्रैक्टिसों में हैं) मुहैया कराते हैं, जबकि अधिकांश CPAs केवल एक क्षेत्र में ही विशेषज्ञ हैं एवं ऊपर सूचीबद्ध सेवाएं प्रदान नहीं करते हैं। == CPA परीक्षा == {{main|Uniform Certified Public Accountant Examination}} अमेरिकी CPA बनने के लिए [[समरूप प्रमाणित लोक लेखाकार परीक्षा|युनिफोर्म सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट एक्ज़ामिनेशन]] (युनिफोर्म CPA परीक्षा) में बैठना एवं उत्तीर्ण होना जरुरी है। यह परीक्षा [[अमेरिकन इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट]] द्वारा स्थापित और [[नेशनल एसोसिएशन ऑफ़ स्टेट बोर्ड्स ऑफ़ एकाउंटेंनसी]] द्वारा प्रशासित है। CPA पदनाम की स्थापना के लिए पहला कानून न्यूयॉर्क में 17 अप्रैल 1896 को पारित किया गया।<ref>डी.एल फ्लेशर, प्रेविट्स, जी.जे. एंड फ्लेशर, टी.के., ''प्रोफाइलिंग द न्यू इंडसट्रायल प्रोफेशनलस: द फर्स्ट CAPs ऑफ़ 1896-97'' का (व्यापार और आर्थिक इतिहास, खंड 25, 1996) [http://www.h-net.org/~business/bhcweb/publications/BEHprint/v025n1/p0252-p0266.pdf http://www.h-net.org/~business/bhcweb/publications/BEHprint/v025n1/p0252-p0266.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090320151329/http://www.h-net.org/~business/bhcweb/publications/BEHprint/v025n1/p0252-p0266.pdf |date=20 मार्च 2009 }}</ref> युनिफोर्म CPA परीक्षा में बैठने की पात्रता का निर्णय अलग-अलग राज्य लेखा बोर्डो द्वारा किया जाता है। आमतौर पर अमेरिकी स्नातक की डिग्री का होना आवश्यक है। इसके साथ ही साथ एक वर्ष का अतिरिक्त अध्ययन सहित लेखांकन और वाणिज्य प्रशासन के न्यूनतम क्रेडिट घंटो की संख्या इसमें शामिल है। 5 वर्षों के अध्ययन के लिए इस आवश्यकता को "150 घंटे के नियम" के रूप में जाना जाता है और कुछ अपवादों (उदाहरणार्थ कैलिफोर्निया) को छोड़कर बहुसंख्यक राज्य बोर्डो ने इसे अपना लिया है। अध्ययन के 150 घंटे की अनिवार्य आवश्यकता को 45 राज्यों ने अपना लिया है। द कोलोराडो राज्य लेखा बोर्ड [[चार्टर्ड सर्टिफाइड एकाउंटेंट|चार्टर्ड सर्टिफाइड एकाउंटेंटस]] ([[एसोसिएशन ऑफ़ चार्टर्ड सर्टिफाइड एकाउंटेंटस|ACCA]]) के साथ उपयुक्त क्षेत्राधिकार से स्वतः पात्रता प्रमाणित [[चार्टर्ड एकाउंटेंट|चार्टेड एकाउंटेंटस]] को भी [[कॉलोराडो|कोलोराडो]] उम्मीदवार के रूप में युनिफोर्म CPA परीक्षा में बैठने की अनुमति प्रदान करता है। कुछ विदेशी प्रशिक्षित लेखाकार जो संयुक्त राज्य में CPAs बनना चाहते हैं, वे युनिफोर्म CPA परीक्षा के विकल्प स्वरूप '''अंतर्राष्ट्रीय योग्यता परीक्षा'' ' में बैठने के योग्य हो सकते हैं। युनिफोर्म CPA परीक्षा राज्य के कानून जैसे कि अनुबंधों एवं एजेंसी के कानून के सिध्दांतों का (किसी राज्य विशेष की विसंगति के अनुसार प्रश्न नहीं बनाए जाते) और साथ ही साथ कुछ संघीय कानून का भी परीक्षण करता है।<ref>आम तौर पर देखें ''युनिफोर्म CPA एग्जामिनेशन: एग्जामिनेशन कंटेंट स्पेसिफिकेशंस'', अमेरिकी इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स, पृष्ठ. 11-12 (14 जून 2002, 19 अक्टूबर 2005 अद्यतन संदर्भ जारी) [http://www.cpa-exam.org/download/CPA_Exam_CSOs_revised_10_05.pdf http://www.cpa-exam.org/download/CPA_Exam_CSOs_revised_10_05.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090320151330/http://www.cpa-exam.org/download/CPA_Exam_CSOs_revised_10_05.pdf |date=20 मार्च 2009 }}</ref> == लाइसेंसिंग एवं प्रमाणीकरण की अन्य शर्तें == यद्यपि CPA परीक्षा एक समरूप है फिर भी लाइसेंस और प्रमाणीकरण की शर्तों को प्रत्यक्ष राज्य के कानूनों द्वारा लागू किया गया है और इसीलिए ये एक [[अमेरिकी राज्य|राज्य]] से दूसरे राज्य में अलग-अलग हैं। CPA की उपाधि के लिए राज्य की अपेक्षित शर्तों को ''तीन इएस'' (Es)Education,Examination and Experience यानि शिक्षा, परीक्षा और अनुभव में अभिव्यक्त किया जा सकता है। शिक्षा की आवश्यकता को आमतौर पर [[युनिफोर्म सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट एक्ज़ामिनेशन|युनिफोर्म CPA]] की परीक्षा में बैठने के लिए पात्रता के आवश्यक मानदंड के रूप में अवश्य पूरा किया जाना चाहिए एवं परीक्षा का अवयव स्वतः [[युनिफोर्म सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट एक्ज़ामिनेशन|युनिफोर्म CPA]] है। === द्वि-स्तरीय राज्य === कुछ राज्यों में द्वि-स्तरीय प्रणाली है जिससे एक व्यक्ति को पहले प्रमाणित CPA बनना होगा- साधारणतया CPA की परीक्षा में उत्तीर्ण हो कर. वह व्यक्ति विशेष एक निशिचत मात्रा में काम की निपुणता प्राप्त कर लेने के बाद लाइसेंसधारी होने के उपयुक्त हो सकेगा. अन्य राज्यों में एक स्तरीय प्रणाली है, जिससे एक व्यक्ति को एक ही समय में प्रमाण पत्र और लाइसेंस दे दिए जाते हैं, अगर उसने CPA की परीक्षा में सफलता और अपेक्षित काम का अनुभव दोनों ही एक साथ पा लिया हो. द्वि-स्तरीय राज्यों में [[अलाबामा|अलबामा]], [[इलिनोइस]], [[मोणटाना|मोनटाना]] और [[नेब्रास्का]] शामिल हैं। द्वि-स्तरीय राज्यों की प्रवणता धीरे-धीरे एक स्तरीय प्रणाली की ओर बढ़ रही है। सन् 2002 से, [[वॉशिंगटन]] और [[दक्षिणी डकोटा]] के राज्य बोर्डों ने CPA "प्रमाण पत्र" जारी करने बंद कर दिए हैं और इसके बदले में CPA "लाइसेंस" देना आरम्भ कर दिया है और [[इलिनोइस]] में भी 2010 तक इस प्रणाली को लागू करने की योजना है।<ref>2010 में एक-स्तरीय लाइसेंस राज्य में ईलिनोइस का संक्रमण (ईलिनोइस CPA सोसायटी) [./Http://www.icpas.org/hc-certification.aspx%3Fid=7410{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }} http://www.icpas.org/hc-certification.aspx?id=7410 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100228204635/http://www.icpas.org/hc-certification.aspx?id=7410 |date=28 फ़रवरी 2010 }}] {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> कई राज्यों में द्वि-स्तरीय प्रणाली है, लेकिन CPA के प्रमाण-पत्र के लिए कार्य के अनुभव की आवशयकता बरकरार है, जैसा कि [[ओहियों|ओहियो]] में है। === कार्य के अनुभव की आवश्यकता === अनुभव के घटक अलग-अलग राज्यों में भिन्न हैं: * आमतौर पर द्वि-स्तरीय राज्य CPA प्रमाण-पत्र के लिए काम के अनुभव को आवश्यक नहीं मानते (लेकिन प्रैक्टिस के लिए लाईसेन्स जरूरी है). * कुछ राज्यों, जैसे कि [[कॉलोराडो|कोलोराडो]] और [[मैसाचुसेट्स]] में [[युनिफोर्म सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट एक्ज़ामिनेशन|युनिफोर्म CPA]] की परीक्षा में बैठने के लिए राज्य की अपेक्षित शर्तों की तुलना में जिन व्यक्तियों की उच्च शैक्षणिक योग्यत है उन्हें कार्य के अनुभव में छूट दे दी गयी है। * तब भी अधिकांश राज्य ''सार्वजनिक लेखा'' की प्रकृति के अनुरूप कार्य के अनुभव की मांग रखते हैं। बहरहाल ऐसे राज्यों की संख्या बढ़ रही है जो लेखा-क्षेत्र में सामान्य प्रकृति के अनुभव को ही स्वीकार कर लेंगे. इन राज्यों में [[ओरेगन]], [[वर्जीनिया]], [[जॉर्जिया (अमेरिका राज्य)|जॉर्जिया]] और [[केंटक्की]] शामिल है। यह निगम में वित्तीय काम में लगे व्यक्ति को CPA की उपाधि प्राप्त करने की अनुमति प्रदान करता है। * बहुसंख्यक राज्य लाइसेंस प्राप्त CPA के द्वारा सत्यापित कार्य-अनुभव मांगते हैं। इससे [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के बाहर के आवेदकों के लिए कठिनाई पैदा हो सकती है। हालांकि, कुछ राज्य जैसे [[कॉलोराडो|कोलोराडो]] और [[ओरेगन]] [[चार्टर्ड एकाउंटेंट]] द्वारा प्रमाणित कार्य-अनुभव को भी स्वीकार करेंगे. === नीति शास्त्र === 40 से अधिक राज्यों के बोर्ड अब आवेदकों से CPA का दर्जा पाने के लिए नैतिकता पर एक विशेष परीक्षा को पूरा करने की मांग करते हैं, जो कि CPA बनने के लिए प्रभावी ढंग से ''चौथी ई'' है। अधिकांश AICPA के इस ''प्रोफेशनल एथिक्स फॉर CPAs'' कोर्से को मान लेंगे. हालांकि कुछ राज्य (खासकर [[कैलिफोर्नियां]]) अपने पाठ्यक्रम का निर्ध्दारण स्वयं करते हैं; या किसी अन्य आवश्यकता को निर्दिष्ट करते हैं। === सतत व्यावसायिक शिक्षा (CPE) === CPAs को अपने लाइसेंस के नवीनीकरण के लिए सतत शिक्षा पाठ्यक्रमों को ग्रहण करना आवश्यक है। ये आवश्यकताएं भिन्न राज्यों में अलग-अलग हैं, लेकिन विशाल बहुमत अभी भी हर 2-3 वर्षो में सतत व्यावसायिक शिक्षा के 40-80 घंटे की मांग करता है। इस आवश्यकता को लाइव सेमिनारों, वेबकास्ट सेमिनारों में भाग लेकर अथवा स्वाध्याय (पाठ्यपुस्तकें, वीडियो, ऑनलाइन पाठ्यक्रम, क्रेडिट पाने के लिए देने वाले टेस्ट के लिए और भी जो कुछ जरूरी है, वह सबकुछ) के जरिए पूरा कर सकते हैं। CPE की आवश्यकता के एक भाग के रूप में अधिकतर राज्य चाहते हैं कि उनके CPAs हर नवीकरण की अवधि में नीति-शास्त्र के पाठ्यक्रम को अवश्य पूरा करें. फिर, नीतिशास्त्र राज्य की आवश्यकताओं के अनुरूप बदलते रहते हैं, जबकि पाठ्यक्रमों की समय-सीमा 2-8 घंटो के मध्य ही होती है।<ref name="Professional Education Services">[http://www.mypescpe.com www.mypescpe.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130205636/https://www.mypescpe.com/ |date=30 जनवरी 2019 }}, 11 जून 2009 को उपागमन.</ref> == अंतर-राज्य प्रैक्टिस == एक लेखाकार को उस राज्य की कानूनी आवश्यकता को पूरा करना जरुरी है, जिस राज्य में वह प्रैक्टिस करना चाहते हैं। साथ ही, लोक लेखा की प्रैक्टिस की शब्दवाली और इसी प्रकार अन्य शब्द्वालियों की परिभाषाएं एक राज्य से दूसरे राज्य में बदलती रहती है। जब कोई अपने को CPA समझता हो, उसे राज्य के कानून के अर्न्तगत लोक लेखा की प्रैक्टिस में लेखा परीक्षा के रिपोर्टों पर अक्सर हस्ताक्षर करना पड़ता है और साथ ही साथ अन्य सेवाओं का निष्पादन भी, जैसे कि कर अथवा प्रबंधन में परामर्श देना, किसी दूसरे राज्य के लाइसेंसधारी CPA को पारस्परिकता के तहत अधिकांश राज्य CPA का दर्जा देंगे. इन प्रावधानों से अन्य राज्यों के CPAs जिनके पास कम कठोर शैक्षिक शर्ते हैं, वे लाभान्वित नहीं हो पायेंगे. यह उन CPAs को प्रभावित नहीं करता है, जिनके पास सर्वसाधारण को सीधी सेवाएं मुहैया कराने की कोई योजना नहीं है। इसके अलावा, अधिकांश राज्य एक CPA को दूसरे राज्य में प्रैक्टिस करने के लिए अस्थायी अधिकार प्रदान करेंगे. === पेशे की गतिशीलता === हाल के वर्षों में CPA पेशे (प्रैक्टिस) की गतिशीलता (भ्रमणशीलता) एक मुख्य चिन्तनीय मुददा है। CPA के लिए पेशे (प्रैक्टिस) की गतिशीलता से तात्पर्य अतिरिक्त लाइसेंस पाए बिना ही अपने निवास राज्य से बाहर पेशा (प्रैक्टिस) करने का विशेषाधिकार मिलेगा, जहां वे अपने ग्राहक की सेवा कर सकेंगे. इलेक्ट्रॉनिक युग होने के कारण राज्य की सीमाओं से बाहर संचालित होने वाले व्यापार कार्य को दैनन्दिन घटना-क्रम के रूप में पेश किया जाने लगा है, इसलिए राज्यों के लिए यह बेहद जरुरी है कि एकरूप गतिशीलता प्रणाली अपनाई जाये, जिससे कि लाइसेंसधारी CPAs राज्य की सीमाओं के बाहर सेवाएं प्रदान करने में सक्षम हों और वह भी बिना अनावश्यक बोझ के जो जनता के हितों की रक्षा नहीं करते हैं। वर्तमान में, राज्य के बाहर के CPAs को किसी राज्य में पेशा करने की अनुमति प्रदान करने के लिए प्रत्येक राज्य के अपने-अपने नियम, विनियम एवं शर्ते हैं, इसके फलस्वरूप आधी अधूरी व्यवस्था पैदा होती है, जो मार्गदर्शन करने में असक्षम है और बहुत ही मुश्किल है। अमेरिकी प्रमाणन लोक लेखाकार (AICPA) और राज्य बोर्डों के लेखा की राष्ट्रीय संस्था (NASBA) ने राज्य के बाहर पेशागत सुविधाएं पाने के लिए मौजूदा प्रणाली का विशलेषण किया है और इस निष्कर्ष पर पंहुचा है कि यह प्रणाली बिलकुल ही कारगर नहीं है। एकाधिक जटिल प्रक्रियाओं तथा आवश्यकताओं और शुल्क में असमानताओं के कारण मौजूदा प्रणाली की स्वीकृति एवं प्रवर्तन असंभव हैं। अंतर राज्यीय वाणिज्य में वृद्धि हुई है और आभासी प्रोद्योगिकी सहित व्यापार की वास्तविकता प्रणाली में एकरूपता की मांग करती है जो राज्य की सीमा के पार अस्थायी प्रैक्टिस की अनुमति प्रदान करता है। अवस्थिति से बेपरवाह अनावश्यक नत्थीकरण फॉर्म एवं लागत में वृद्धि के बिना ही जो जनहित की रक्षा नहीं करती, अब समरूप प्रावधान के कार्यान्वयन से उपभोक्ताओं को काम में सुदक्ष CPAs से सही समय पर सेवाएं मिल सकेंगी. आज व्यापार अक्सर कई राज्यों में अवस्थित हैं और कई अधिकार क्षेत्रों में अनुपालन की जिम्मेदारियां हैं एवं प्रक्रिया की एकरूपता CPAs को अपने ग्राहकों को बेहतर सेवा देने में लचीलापन देगा. पर्याप्त समानक प्रावधान को एकसमान अपनाना, जो युनिफोर्म एकाउंटेंसी ऐक्ट (AICRA और NASBA द्वारा लिखित एवं संयुक्त रूप से समर्थित मॉडल विधेयक) में सम्मिलित है, वह राष्ट्र के ड्राइवर लाइसेंस की ही तरह CPAs को गतिशीलता प्रदान करेगा, जबकि राज्य बोर्ड को अपनी जनता के हितों की रक्षा करने में सक्षम और सशक्त बनाएगा. सन् 2007 से पहले, चार राज्यों (ओहियो, मिसौरी, वर्जीनिया और विस्कोंसिन) में CPAs के लिए गतिशीलता के कानून व्यवहार में थे। सन् 2007 में, सात और भी राज्यों (टेनेसी, टेक्सास, इलिनोइस, इंडियाना, मेन, रोड आइलैंड और लुइसियाना) ने CPAs के पेशे के लिए नए गतिशीलता कानून लागू किये. 29 अप्रैल 2009 से कुल 39 राज्यों ने इस कानून को अधिनियमित किया है। वे हैं: अरकंसास, एरिज़ोना, कोलोरैडो, कनेक्टिकट, डेलावेयर, फ्लोरिडा, जॉर्जिया, इदाहो, इलिनोइस, इओवा, इंडियाना, कान्सास, केंटुकी, लुसियाना, मेन, मेरीलैंड, मिशीगन, मिनेसोटा, मिसिसिपी, मिसौरी, मोंटाना, नेब्रास्का, न्यू जर्सी, न्यू मैक्सिको, नॉर्थ डकोटा, ओहियो, ओकलाहोमा, पेंसिल्वेनिया, रोडे आइलैंड, दक्षिण कैरोलिना, दक्षिण डकोटा, टेनेसी, टेक्सास, यूटा, वर्जीनिया, वाशिंगटन, पश्चिम वर्जीनिया और विस्कोंसिन व्योमिंग. इसके अलावा, 8 दूसरे राज्यों - (अलाबामा, हवाई, मैसाचुसेट्स, नेवादा, न्यू हैम्पशायर, उत्तरी कैरोलिना, ओरेगन और वरमोंट) में ऐसे ही अधिनियम विचाराधीन हैं। ऐसी भविष्यवाणी है कि सन् 2009 के अंत तक 45 राज्य गतिशीलता कानून को वैधानिक रूप से पारित कर देंगे. [https://web.archive.org/web/20090619214609/http://www.aicpa.org/pubs/cpaltr/may2009/articles.htm#1 https://web.archive.org/web/20090619214609/http://www.aicpa.org/pubs/cpaltr/may2009/articles.htm#1] == AICPA की सदस्यता == CPA की पदवी अलग-अलग राज्य बोर्डो ने प्रदान की है न कि [[अमेरिकी प्रमाणित पब्लिक लेखाकार संस्थान]] (AICPA) ने. CPAs के लिए AICPA की सदस्यता अनिवार्य नहीं, हालांकि अनेक CPAs इसमें शामिल हैं। AICPA का पूर्ण सदस्य बनने के लिए आवेदक के पास वैध प्रमाण पत्र अथवा पचपन अमेरिकी राज्यों/ लेखा बोर्डोके क्षेत्रों में से किसी भी एक से लाइसेंस का होना जरुरी है। == राज्य CPA संघ की सदस्यता == CPAs भी अपने स्थानीय राज्य संघ अथवा सोसाइटी की सदस्यता का चयन कर सकते हैं (हालांकि यह वैकल्पिक है). राज्य CPA संघ की सदस्यता से सेमिनारों पर गहरी छूट, जो शिक्षा क्रेडिट को जारी रखने के लिए योग्यता मुहैया कराने से लेकर लोगों की एवं पेशे के हितों की रक्षा करना, कानूनी मसलों को खोज निकलना और दबाव डालने वाली गोष्ठी बनाना जो स्थानीय राज्य कर और आर्थिक योजना के विषयों को प्रभावित करता है; लाभ की गिनती में आते हैं। CPAs जो राज्य CPA सोसाइटी की सदस्यता बरकरार रखते है, उन्हें सोसाइटी की आचार संहिता का पालन करना आवश्यक है (राज्य विनियामक प्राधिकरण द्वारा लागू संहिता के अतिरिक्त), साथ ही ग्राहकों को आश्वस्त करते हुए कि CPA एक नैतिक वाणिज्यिक पेशा है, जो वैध व्यापार को संचालित करता है एवं आर्थिक मामलों में जिसपर पूरा भरोसा किया जा सकता है। राज्य CPA संघ CPA पेशे के लिए सूचना एवं संसाधन प्रदान कर तथा छात्रों, व्यवसायिक पेशेवरों एवं सर्वसाधारण जनता से जिज्ञासाओं का स्वागत करते हुए समुदाय की सेवा में जुटे रहते हैं। CPAs आमतौर पर उस राज्य के CPA संघ की सदस्यता तक ही सीमित नहीं हैं जिस राज्य में वे रहते हैं अथवा जिसके लाइसेंस या प्रमाण पत्र उनके पास हैं। अनेक CPAs जो राज्य की सीमा के निकट रहते हैं, अथवा जो CPA की मर्यादा एकाधिक राज्यों में रखते हैं, वे एक से अधिक राज्य की CPA सोसाइटी में शामिल हों सकते हैं। * [https://web.archive.org/web/20091223065828/http://www.accountingmajors.com/accountingmajors/articles/statecpas.html राज्य CPA सोसायटी की निर्देशिका ] == अंतर्राष्ट्रीय संदर्भ == [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में बाहर से कई लोग [[युनिफोर्म सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट एक्ज़ामिनेशन|युनिफोर्म CPA परीक्षा]] अथवा [[अंतरराष्ट्रीय योग्यता परीक्षा|अंतर्राष्ट्रीय योग्यता परीक्षा]] (IQEX) में बैठकर CPA की पदवी पा जाते हैं। संयुक्त राज्य के लेखांकन पेशे (व्यवसाय) के आकार के कारण तथा अमेरिका लेखा नियमों के महत्त्व के कारण, अनेक विदेशी लेखाकार अपनी स्थानीय उपाधि के विकल्प स्वरूप संयुक्त राज्य की CPA पदवी पाना चाहते हैं। ''प्रमाणित लोक लेखाकार'' की पदवी बाहर के अनेक देशों में भी विद्यमान है, जो संयुक्त राज्य की CPA पदवी से संबंधित नहीं है। शामिल देश हैं: * चीन: [https://web.archive.org/web/20190928160839/http://www.cicpa.org.cn/ द चाइनिस इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स] * साइप्रस: [https://web.archive.org/web/20140527162011/http://www.icpac.org.cy/ इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स इन साइप्रस] * हांगकांग: [[HKICPA|हांगकांग इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स]] * [[पाकिस्तान]]: [https://web.archive.org/web/20130806052007/http://icap.org.pk/web/index.php इंस्टिट्यूट ऑफ़ चार्टेड एकाउंटेंट्स ऑफ़ पाकिस्तान] * इसराइल: [https://web.archive.org/web/20110810212405/http://www.icpas.org.il/ इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स इन इसराइल] * भारत: [https://web.archive.org/web/20100105093236/http://www.icai.org/ इंस्टिट्यूट ऑफ़ चार्टेड एकाउंटेंट्स ऑफ़ इंडिया] * इंडोनेशिया: [https://web.archive.org/web/20190328111702/http://iapi.or.id/ द इंडोनेशियन इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स] * जापान: [https://web.archive.org/web/20090903225554/http://www.hp.jicpa.or.jp/english/ द जापानी इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स] * केन्या: [https://web.archive.org/web/20190404092317/https://www.icpak.com/ इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स ऑफ़ केन्या] * कोरिया: [https://web.archive.org/web/20120420173900/http://www.kicpa.or.kr/index.html द कोरियन इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स] * मलेशिया: [https://web.archive.org/web/20181216061514/https://www.micpa.com.my/ मलेशियन इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स] * माल्टा: वित्त मंत्रालय लेखा परीक्षा में कम से कम ३ वर्ष का अनुभव प्राप्त स्नातकों या [[ACCA]]/[[ICAEW]] डिग्रीधारी को [https://web.archive.org/web/20060822064315/http://www.pwc.com/extweb/career.nsf/docid/762BE85438CA177680256B06003695B7 माल्टा CPA] पदवी प्रदान करती है। * मैक्सिको: [https://web.archive.org/web/20091227002104/http://www.fnamcp.com/ द नेशनल फेडरेशन ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स], [https://web.archive.org/web/20090317040947/http://portal.imcp.org.mx/ द मेक्सिकन इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स] * फिलीपींस: [https://web.archive.org/web/20190709232957/http://www.picpa.com.ph/ फिलीपीन इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स] * आयरलैंड: [https://web.archive.org/web/20161026073210/http://www.cpaireland.ie/ इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स इन आयरलैंड] * सिंगापुर: [https://web.archive.org/web/20110203092725/http://www.accountants.org.sg/ इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स औफ़ सिंगापुर] * [[यूनाइटेड किंगडम]]: [[एसोसिएशन ऑफ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट|एसोसिएशन ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स]] * यूनाइटेड स्टेट्स : [https://web.archive.org/web/20191020215157/https://www.aicpa.org/ अमेरिकन इंस्टिट्यूट ऑफ़ सर्टिफाइड पब्लिक एकाउंटेंट्स] == इन्हें भी देखें == * [[लेखाकार]] * [[चार्टर्ड एकाउंटेंट]] * [[एसोसिएशन ऑफ़ चार्टर्ड सर्टिफाइड एकाउंटेंट्स|चार्टर्ड सर्टिफाइड एकाउंटेंट (ACCA)]] * [[सर्टिफाइड जनरल एकाउंटेंट|सर्टिफाइड जनरल एकाउंटेंट (कनाडा)]] * [[सर्टिफाइड मैनेजमेंट एकाउंटेंट]] * [[CPA ऑस्ट्रेलिया|सर्टिफाइड प्रैक्टिसिंग एकाउंटेंट (ऑस्ट्रेलिया)]] == नोट्स == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20090821122031/http://www.accountingnation.com/portal/learn-accounting-auditing-fraud.aspx द एकाउंटटिंग नेशन]--पेशे और CPA परीक्षा के बारे में [[श्रेणी:व्यावसायिक लेखाकार]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका में लेखा]] [[श्रेणी:व्यावसायिक प्रमाणन]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] 0oa3ker1eyf15tnjgibenw8775fnm53 बाकू 0 184019 6628114 6554421 2026-10-10T16:33:43Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628114 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | native_name = Bakı | settlement_type = [[राजधानी]] | nickname = वातों का शहर | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/3/3/3/3/3 | image1 = Bakü gece görünüşü.jpg | caption1 = [[बाकू की खाड़ी]] | image2 = Şirvanşahlar saray kompleksi.jpg | caption2= [[शिरवानशाह महल]] | image4 = Qız qalası ümumi 2016.jpg | caption4= [[कुमारी टावर, बाकू|कुमारी टावर]] | image5 = Palace of Happines (Mukhtarov street).jpg | caption5= [[सुख महल, बाकू|सुख महल]] | image7 = Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg | caption7= [[इस्माइलिया महल]] | image8 = | caption8= [[हैदर अलीयेव केन्द्र]] | image9 = National Art Museum of Azerbaijan (de Burs House) edited.jpg | caption9= [[अज़रबैजान राष्ट्रीय कला संग्रहालय]] | image10 = Azərbaycan xalça muzeyi.jpg | caption10= [[अज़रबैजान क़ालीन संग्रहालय]] | image11 = FilarmonaSide.JPG | caption11= [[अज़रबैजान राष्ट्र अकादमिक फ़िलहारमोनिक हॉल]] | image12 = Azerbaijan State Academic Opera and Ballet Theatre main façade, 2015.jpg | caption12= [[अज़रबैजान राष्ट्र अकादमिक ऑपेरा और बैले थिएटर]] | image13 = Nizami cinema.1.jpg | caption13= [[निज़ामी सिनेमा केन्द्र]] | image14 = Ateshgah Fire Temple.jpg | caption14= [[बाकू आतिशगाह]] | image15 = Church of Saviour in Baku.jpg | caption15= [[मुक्तिदाता गिरजाघर, बाकू|मुक्तिदाता गिरजाघर]] | image16 = Haydar Mescidi.jpg | caption16= [[हैदर मस्जिद]] | border= infobox | total_width = 300 | caption_align = center }} | image_shield = Coat of arms of Baku.svg | seal_size = 80px | image_map = Baku City in Azerbaijan.svg | mapsize = 230px | map_caption = बाकू (अज़रबैजान) | pushpin_map = Azerbaijan#Asia | pushpin_map_caption = बाकू (अज़रबैजान) | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ-BA_source:dewiki|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{AZE}} | established_title = | established_date = | parts_type = ज़िले | parts = 12 | leader_title = [[महापौर]] | leader_name = [[एलदार अज़ीज़ोव]] | area_total_km2 = 2,140 | area_footnotes = <ref name="DENSITY">{{Cite web |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-date=24 November 2007 |access-date=17 July 2009}}</ref> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = 2024 | population_footnotes = | population_total = 23,44,900<ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/az/population_2024.zip|title=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi|first=Anar|last=Samadov (www.anarsamadov.net)|website=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi}}</ref> | population_urban = | population_metro = 37,25,000<ref name="citypopulation.de">{{cite web | url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html | title=Major Agglomerations of the World | publisher=Citypopulation.de}}</ref> | population_rank = प्रथम | population_density_km2 = 1096 | population_demonym = बाकुई<ref>{{Cite book |last=[[Thomas de Waal]] |title=The Caucasus: An Introduction |url=https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-975043-6 |page=[https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]}}</ref> | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(2023)}}<ref>{{citation|title=Socioeconomic Indicators of Baku|url=https://www.stat.gov.az/source/regions/az/001.xlsx|website=www.stat.gov.az}}</ref> | demographics2_title1 = कुल | demographics2_info1 = ₼91.2 अरब | demographics2_title2 = प्रति व्यक्ति | demographics2_info2 = ₼38,912 | timezone = [[अज़रबैजान समय|AZT]] | utc_offset = +4 | elevation_m = −28 | area_code = +994 12 | postal_code_type = [[डाक कोड]] | postal_code = AZ1000 | iso_code = AZ-BA | registration_plate = 10, 90, 99, 77 | website = {{URL|www.baku-ih.gov.az}} | footnotes = {{designation list |embed = yes |designation1 = WHS |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[शिरवानशाह महल]] and [[कुमारी टावर, बाकू|कुमारी टावर]] |designation1_date = 2000 <small>(24th [[World Heritage Committee|session]])</small> |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/958 958] |designation1_criteria = iv |designation1_type = सांस्कृतिक | designation1_free1name = [[खतरे में विश्व धरोहर स्थलों की सूची|संकटग्रस्त]] | designation1_free1value = 2003–2009 | designation1_free2name = क्षेत्र | designation1_free2value = एशिया, यूरोप }} | name = बाकू | blank_info_sec1 = 0.830<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/AZE/?years=2022}}</ref><br />{{color|green|अत्युच्च}} | flag_size = 130px | native_name_lang = az }} '''बाकू''' ({{langx|az|Bakı|italic=no}}) [[अज़रबैजान]] की राजधानी एवं सबसे बड़ा शहर है। यह [[कैस्पियन सागर]] के तट पर तथा कॉकेशस में स्थित सबसे बड़ा शहर है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/2KC0g2TGpjBXGp5x5rm4KKd/seven-astounding-facts-about-the-city-of-baku|title=Seven astounding facts about the city of Baku|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930063703/https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/2KC0g2TGpjBXGp5x5rm4KKd/seven-astounding-facts-about-the-city-of-baku|archive-date=30 September 2020|access-date=6 September 2020|url-status=live}}</ref> बाकू [[समुद्र तल]] के 28 नीचे है, जिस कारण यह [[ऊँचाई के अनुसार राजधानियों की सूची|विश्व की सबसे निचली राजधानी]] तथा समुद्र तल के नीचे सबसे बड़ा शहर है। यह [[बाकू की खाड़ी]] के [[अबशेरोन प्रायद्वीप]] के दक्षिणी तट पर स्थित है। 2009 में बाकू की जनसंख्या लगभग 20 लाख थी।<ref name="pop">{{Cite web|url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/2_2.shtml|title=Population by economic and administrative regions, urban settlements at the beginning of the 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091114093435/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/2_2.shtml|archive-date=14 November 2009|access-date=21 November 2009}}</ref> यह अज़रबैजान का एकल [[महानगर]] है और देश के निवासियों का 25% यहाँ रहता है। बाकू को बारह प्रशासनिक रायों और 48 टाउनशिप में विभाजित किया गया है । इनमें बाकू द्वीपसमूह के द्वीपों पर स्थित टाउनशिप , साथ ही कैस्पियन सागर में बाकू शहर से 60 किलोमीटर (37 मील) दूर तेल रिग पर निर्मित नेफ्ट दाश्लारी की औद्योगिक बस्ती शामिल हैं। शिरवंशाह महल और मेडन टॉवर वाले पुराने शहर को 2000 में यूनेस्को [[विश्व धरोहर स्थल]] घोषित किया गया था। <ref name="q956">{{cite web | last=Centre | first=UNESCO World Heritage | title=Walled City of Baku with the Shirvanshah&#x27;s Palace and Maiden Tower | website=UNESCO World Heritage Centre | date=10 July 2018 | url=https://whc.unesco.org/en/list/958/ | access-date=20 December 2025}}</ref> यह शहर अज़रबैजान का वैज्ञानिक, सांस्कृतिक और औद्योगिक केंद्र है। कई बड़े अज़रबैजानी संस्थानों के मुख्यालय यहीं स्थित हैं। 2010 के दशक में, बाकू प्रमुख अंतरराष्ट्रीय आयोजनों का केंद्र बन गया। इसने 2012 में 57वें यूरोविज़न सॉन्ग कॉन्टेस्ट , 2015 के यूरोपीय खेलों , चौथे इस्लामिक सॉलिडेरिटी गेम्स , 2016 में यूरोपीय ग्रांड प्रिक्स , 2017 से अज़रबैजान ग्रांड प्रिक्स , 2018-19 यूईएफए यूरोपा लीग के फाइनल , यूईएफए यूरो 2020 और 2024 के संयुक्त राष्ट्र जलवायु परिवर्तन सम्मेलन की मेजबानी की । <ref name="d684">{{cite web | last=James | first=William | title=Explainer: What is the point of a UN climate COP? | website=Reuters | date=9 November 2024 | url=https://www.reuters.com/business/environment/what-is-point-un-climate-cop-2024-11-09/ | access-date=20 December 2025}}</ref> बाकू अंतर्राष्ट्रीय समुद्री व्यापार बंदरगाह प्रति वर्ष दो मिलियन टन सामान्य और शुष्क थोक माल को संभालने में सक्षम है। बाकू अपनी तेज़ हवाओं के लिए प्रसिद्ध है, जो इसके उपनाम, "हवाओं का शहर" में परिलक्षित होता है। == शब्द-व्युत्पत्ति == बाकू को लंबे समय से [[फ़ारसी भाषा|फारसी]]<nowiki/>-अरबी नाम बकू (باكو) के तहत प्रमाणित किया गया है। प्रारंभिक अरबी स्रोतों में शहर को 'बकुह' (Bākuh) और 'बकुया' (Bākuya) के रूप में भी संदर्भित किया गया है, जो सभी फारसी नाम से उत्पन्न प्रतीत होते हैं।<ref>{{Cite book |last1=Dunlop |first1=D.M. |url=http://nessia.org/files/original/7fb5287183e94fb6ea34e8c74d7f9de9.pdf |title=Historic Cities of the Islamic World |last2=Bennigsen |first2=A. |last3=Bosworth |first3=C.E. |publisher=Brill |year=2007 |editor-last=Bosworth |editor-first=C. Edmund |editor-link=Clifford Edmund Bosworth |location=Leiden & Boston |page=47 |author-link3=Clifford Edmund Bosworth |access-date=18 December 2019}}</ref> हालांकि, इसकी विस्तृत व्युत्पत्ति अभी भी अस्पष्ट है। 19वीं शताब्दी में एक लोक व्युत्पत्ति (Folk Etymology) काफी लोकप्रिय हुई, जिसके अनुसार यह नाम फारसी शब्द बाद-कूबे (بادکوبه) से लिया गया माना गया। इसका अर्थ है "हवाओं से टकराने वाला शहर" (बाद = हवा, कूबे = टकराना/पीटना, जो 'कूबिदन' क्रिया से बना है)। यह नाम बाकू की भौगोलिक स्थिति को दर्शाता है, जहाँ सर्दियों में भयंकर बर्फीले तूफान और तेज हवाएँ चलती हैं। 19वीं सदी तक यह नाम (आधुनिक अज़रबैजानी में 'Badkubə') शहर के एक उपनाम के रूप में प्रचलित हो गया था। यही कारण है कि आज भी बाकू को आधुनिक रूप से "हवाओं का शहर" (अज़रबैजानी: Küləklər şəhəri) कहा जाता है। एक अन्य और कम संभावित लोक व्युत्पत्ति के अनुसार, यह नाम 'बागकुय' (Baghkuy) से निकला है, जिसका अर्थ है "ईश्वर का शहर"। पुरानी फारसी में 'बागा' (Baga) का अर्थ 'ईश्वर' और 'कुय' (Kuy) का अर्थ 'शहर' होता है। इस नाम की तुलना 'बगदाद' (ईश्वर-प्रदत्त) से की जा सकती है। सोवियत शासन के दौरान, शहर का नाम अज़रबैजानी सिरिलिक लिपि में "Бакы" (Bakı) लिखा जाता था, जबकि रूसी में यह "Баку" (Baku) ही रहा। 1991 के बाद से लैटिन वर्णमाला का उपयोग करते हुए इसे आधुनिक अज़रबैजानी में Bakı लिखा जाता है। फारसी-अरबी अक्षर 'व' (ū) का सिरिलिक 'ы' और बाद में लैटिन 'ı' में परिवर्तन अज़रबैजानी भाषा के 'स्वर सद्भाव' (vowel harmony) के नियमों के अनुरूप है, जैसा कि 'कापू' (qāpū) का आधुनिक 'कापी' (qapı - दरवाजा) में बदलना। यहाँ बाकू (अज़रबैजान) की जलवायु से संबंधित जानकारी का हिंदी अनुवाद और व्यवस्थित विकिपीडिया प्रारूप दिया गया है: == जलवायु == बाकू की जलवायु ठंडी अर्ध-शुष्क ([[कोपेन जलवायु वर्गीकरण]]: BSk) है। यहाँ की गर्मियाँ गर्म और आर्द्र होती हैं, जबकि सर्दियाँ ठंडी और कभी-कभी गीली होती हैं। पूरे वर्ष यहाँ तेज हवाएँ चलती हैं। हालांकि, इस प्रकार की जलवायु वाले कई अन्य शहरों के विपरीत, बाकू में अत्यधिक भीषण गर्मी और बहुत अधिक धूप वाले घंटे नहीं देखे जाते हैं। इसका मुख्य कारण शहर का उत्तरी [[अक्षांश रेखाएँ|अक्षांश]] पर स्थित होना और कैस्पियन सागर के तट पर एक प्रायद्वीप (अब्शेरोन प्रायद्वीप) पर बसा होना है। बाकू अपनी तेज हवाओं के लिए प्रसिद्ध है, जिसके कारण इसे "हवाओं का शहर" कहा जाता है। कैस्पियन सागर का प्रभाव यहाँ के तापमान को संतुलित रखने में मदद करता है, जिससे गर्मियों का तापमान बहुत अधिक नहीं बढ़ पाता और सर्दियों में भी कड़ाके की ठंड कुछ कम महसूस होती है। {{Weather box |width=auto |location=Baku ([[Maştağa]]) (1991–2020 normals, extremes 1987–present) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 20.4 |Feb record high C = 24.0 |Mar record high C = 27.8 |Apr record high C = 27.8 |May record high C = 35.0 |Jun record high C = 40.5 |Jul record high C = 42.7 |Aug record high C = 41.9 |Sep record high C = 39.4 |Oct record high C = 30.1 |Nov record high C = 25.0 |Dec record high C = 26.0 |Jan record low C = -13.7 |Feb record low C = -8.4 |Mar record low C = -7.0 |Apr record low C = -6.1 |May record low C = 0.2 |Jun record low C = 10.0 |Jul record low C = 11.2 |Aug record low C = 11.9 |Sep record low C = 9.1 |Oct record low C = 1.2 |Nov record low C = -2.8 |Dec record low C = -5.5 |Jan high C = 7.3 |Feb high C = 7.6 |Mar high C = 10.9 |Apr high C = 16.8 |May high C = 23.4 |Jun high C = 28.0 |Jul high C = 30.5 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 25.8 |Oct high C = 19.5 |Nov high C = 13.4 |Dec high C = 9.4 | year high C = |Jan mean C = 4.8 |Feb mean C = 4.7 |Mar mean C = 7.3 |Apr mean C = 11.9 |May mean C = 18.0 |Jun mean C = 23.2 |Jul mean C = 26.1 |Aug mean C = 26.5 |Sep mean C = 22.0 |Oct mean C = 16.7 |Nov mean C = 10.9 |Dec mean C = 6.6 | year mean C = |Jan low C = 2.9 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.6 |Apr low C = 8.9 |May low C = 14.6 |Jun low C = 19.7 |Jul low C = 22.9 |Aug low C = 22.5 |Sep low C = 18.7 |Oct low C = 13.2 |Nov low C = 8.4 |Dec low C = 4.7 | year low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 32.4 |Feb precipitation mm = 30.3 |Mar precipitation mm = 18.4 |Apr precipitation mm = 16.6 |May precipitation mm = 15.1 |Jun precipitation mm = 9.3 |Jul precipitation mm = 3.9 |Aug precipitation mm = 8.2 |Sep precipitation mm = 28.5 |Oct precipitation mm = 32.5 |Nov precipitation mm = 44.3 |Dec precipitation mm = 34.6 |year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 6 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 5 | Apr precipitation days = 4 | May precipitation days = 3 | Jun precipitation days = 2 | Jul precipitation days = 1 | Aug precipitation days = 2 | Sep precipitation days = 2 | Oct precipitation days = 6 | Nov precipitation days = 6 | Dec precipitation days = 6 | year precipitation days = | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 81.1 | Mar humidity = 83.8 | Apr humidity = 83.9 | May humidity = 83.4 | Jun humidity = 78.0 | Jul humidity = 75.3 | Aug humidity = 72.9 | Sep humidity = 72.8 | Oct humidity = 76.1 | Nov humidity = 77.5 | Dec humidity = 78.7 | year humidity = | Jan sun =79.3 | Feb sun =74.8 | Mar sun =116.5 | Apr sun =194.6 | May sun =281.1 | Jun sun =300.4 | Jul sun =311.6 | Aug sun =283.6 | Sep sun =214.5 | Oct sun =144.6 | Nov sun =92.3 | Dec sun =93.5 | year sun = |Jan snow days = 4 |Feb snow days = 3 |Mar snow days = 0 |Apr snow days = 0 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 0 |Dec snow days = 3 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 3 |Nov uv = 1 |Dec uv = 1 |source 1 = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (precipitation days and sun 1971–1990)<ref name = NOAA1>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |title=Mastagi Climate Normals for 1971–1990(WMO station number: 37860) |access-date=22 February 2024 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |type=TXT |archive-date=19 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219005400/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |url-status=dead}}</ref> Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |title=MASHTAGA Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=25 December 2024 |archive-date=29 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229064312/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |url-status=dead }}</ref> |source 2 = Meoweather (Snowy days)<ref name="Snow">{{Cite web |title=Baku, Azerbaijan |url=http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816004725/http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-date=16 August 2012 |access-date=25 February 2013 |publisher=Meoweather}}</ref> infoclimat.fr (extremes)<ref>{{cite web |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1991-2020/baku-bine-airport/valeurs/37864.html |title=Normales et records pour la période 1991-2020 à Baku |publisher=infoclimat.fr |access-date=9 May 2022}}</ref>{{better source needed|date=May 2022}}, Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web |url=https://weather.directory/az/baku |title=Baku Weather & Climate Guide |access-date=7 September 2025 |website=Weather.Directory}}</ref>}} == संदर्भ == {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commonscat|Baku|बाकू}} * [http://www.baku-ih.gov.az/ आधिकारिक वेबसाइट] {{az}} [[श्रेणी:बाकू| ]] [[श्रेणी:एशिया में राजधानियाँ]] [[श्रेणी:अज़रबैजान का भूगोल]] [[श्रेणी:अज़रबैजान]] jxsp70qkjdffrlj4y4cukr8rxrdgfzg सत्यकाम जाबाल 0 184084 6628346 6532588 2026-10-11T07:25:40Z Max 651050 कड़ी तोड़ी जा रही: पृष्ठ "जबाला" हटाया जा चुका है 6628346 wikitext text/x-wiki '''सत्यकाम जाबाल''', [[महर्षि गौतम]] के शिष्य थे जिनकी माता जबाला थीं और जिनकी कथा [[छान्दोग्य उपनिषद|छांदोग्य उपनिषद्]] में दी गई है। सत्यकाम जब गुरु के पास गए तो नियमानुसार गौतम ने उनसे उनका [[गोत्र]] पूछा। सत्यकाम ने स्पष्ट कह दिया कि मुझे अपने गोत्र का पता नहीं, मेरी माता का नाम जबाला और मेरा नाम सत्यकाम है। मेरे पिता युवावस्था में ही मर गए और घर में नित्य अतिथियों के आधिक्य से माता को बहुत काम करना पड़ता था जिससे उन्हें इतना भी समय नहीं मिलता था कि वे पिता जी से उनका गोत्र पूछ सकतीं। गौतम ने शिष्य की इस सीधी सच्ची बात पर विश्वास करके सत्यकाम को [[ब्राह्मण]]पुत्र मान लिया और उसे शीघ्र ही पूर्ण ज्ञान की प्राप्ति हो गई। ==इन्हें भी देखें== *[[छान्दोग्य उपनिषद|छांदोग्य उपनिषद्]] == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.pravasiduniya.com/upnishada-kathayen-satyakaam-jabaal-katha '''सत्यकाम जाबाल कथा'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110916080135/http://www.pravasiduniya.com/upnishada-kathayen-satyakaam-jabaal-katha |date=16 सितंबर 2011 }} (प्रवासी दुनिया) {{ऋषि}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]] jxb7210jtjq344yprdolropkt3jk7n0 रिलायन्स इण्डस्ट्रीज 0 184288 6628286 6580949 2026-10-11T06:13:25Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628286 wikitext text/x-wiki {{सफाई}} {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी | name = रिलायंस इंडस्ट्रीज़ | logo = [[File:Reliance Industries Logo.svg|200px|RIL Logo]] | type = [[सार्वजनिक कंपनी|सार्वजनिक]] | traded_as = {{BSE|500325}}, {{NSE|RELIANCE}}, {{LSE|RIGD}}<br />[[बीएसई सेंसेक्स|बीएसई सेंसेक्स संघटक]]<br />[[निफ़्टी 50|सीएनएक्स निफ्टी संघटक]] | foundation = 1966 | area_served = विश्वभर में | predecessor = रिलायंस कमर्शियल कॉर्पोरेशन | founder = [[धीरूभाई अंबानी]] | location_city = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | location_country= भारत | key_people = [[मुकेश अम्बानी]]<br>({{small|अध्यक्ष एवं [[प्रबंध निदेशक|एमडी]]}}) | revenue_year = 2020 | operating_income = {{increase}} {{INRConvert|102280|c}} <ref name=RILFY/> | income_year = 2020 | net_income = {{increase}} {{INRConvert|44324|c}} <ref name=RILFY/> | net_income_year = 2020 | assets = {{increase}} {{INRConvert|1165915|c}}<ref name=RILFY/> | assets_year = 2020 | equity = {{increase}} {{INRConvert|446992|c}} <ref name=RILFY/> | num_employees = 195,618 (2020)<ref name=RILFY/> | equity_year = 2020 | industry = [[संगुटिका (कंपनी)|संगुटिका]] | products = {{hlist| [[शिलारस]] |[[प्राकृतिक गैस]] |[[शैल-रसायन]] |[[वस्त्र]] |[[खुदरा]] |[[दूरसंचार]] |[[संचार माध्यम]]| [[दूरदर्शन]]|[[मनोरंजन]] |[[संगीत]]|[[बैंक]]|[[सॉफ्टवेयर]]}} | parent = | homepage = {{URL|http://www.ril.com/|RIL.com}} | footnotes = | intl = Yes }} '''रिलायंस इंडस्ट्रीज़ लिमिटेड''' ({{lang-en|Reliance Industries Limited}}) एक भारतीय [[संगुटिका (कंपनी)|संगुटिका]] [[नियंत्रक कंपनी]] है, जिसका मुख्यालय [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] में स्थित है। रिलायंस पूरे भारत में [[ऊर्जा]], [[पेट्रोकेमिकल]], [[कपड़ा]], [[प्राकृतिक संसाधन]], [[खुदरा]] और [[दूरसंचार]] के क्षेत्र में कारोबार करती है<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/business/photo/relaince-industries-mukesh-ambani-dhirubhai-top-business-brand-481297-2017-07-24|title=4 आने के 'सूत ट्रेडिंग' से 'फ्री के JIO' तक कैसे बना ब्रांड 'अंबानी'|date=2017-07-24|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-06-29}}</ref>। रिलायंस भारत की सबसे अधिक लाभदायक कंपनियों में से एक है,<ref>{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/netprofit/bse/index.html|title=Top companies in India by Net Profit|website=Moneycontrol.com|accessdate=20 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170719135533/http://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/netprofit/bse/index.html|archive-date=19 July 2017|url-status=live}}</ref> तथा बाजार पूंजीकरण के आधार पर [[भारत]] की सबसे बड़ी सार्वजनिक रूप से कारोबार करने वाली कंपनी है<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/markets/equity/EQReports/TopMarketCapitalization.aspx |website=Bseindia.com |title=Top '100' companies by market capitalisation as on July 19, 2017 |accessdate=20 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715174950/http://www.bseindia.com/markets/equity/EQReports/TopMarketCapitalization.aspx |archive-date=15 July 2017 |url-status=live }}</ref> एवं राजस्व के मामले में भी यह भारत की सबसे बड़ी कंपनी है।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/reliance-becomes-indias-biggest-company-in-revenue-terms/articleshow/69427335.cms?from=mdr|title=RIL becomes India's biggest company in revenue terms|date=21 May 2019|work=The Economic Times|access-date=21 May 2019}}</ref> 22 जून 2020 को बीएसई पर बाजार पूंजीकरण, 11,43,667 करोड़ को पार करने के बाद, रिलायंस इंडस्ट्रीज बाजार पूंजीकरण में $ 150 बिलियन से अधिक पार करने वाली पहली भारतीय कंपनी बन गयी। <ref>{{Cite web|date=22 June 2020|title=Reliance Industries becomes first Indian firm to hit $150 billion market cap|url=https://www.deccanherald.com/business/reliance-industries-becomes-first-indian-firm-to-hit-150-billion-market-cap-852579.html|access-date=28 June 2020|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=22 Jun|first=PTI {{!}} Updated:|last2=2020|last3=Ist|first3=21:18|title=RIL Market Cap: Reliance Industries becomes first Indian firm to hit $150 billion market valuation {{!}} India Business News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/reliance-industries-becomes-first-indian-firm-to-hit-150-billion-market-valuation/articleshow/76504963.cms|access-date=28 June 2020|website=The Times of India|language=en}}</ref> 2022 में '''फॉर्च्यून ग्लोबल ५०० लिस्ट''' द्वारा कंपनी को विश्व के सबसे बड़े कारपोरेशन की सूची में 104 वां स्थान प्राप्त हुआ। <ref>{{cite news | url=https://fortune.com/fortune500// | title=Fortune Global 500 list | accessdate= July 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190807080136/https://fortune.com/global500/2019/ | archive-date=7 August 2019 | url-status=live }}</ref> यह 2,36,000 से अधिक कर्मचारियों के साथ भारत में दसवां सबसे बड़ा नियोक्ता भी है | 31 मार्च, 2022 तक RIL का बाजार पूंजीकरण US$243 बिलियन था<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/topic/reliance-industries|title=Reliance Industries Latest News, Updates in Hindi {{!}} रिलायंस इंडस्ट्रीज के समाचार और अपडेट - AajTak|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-06-29}}</ref> | रिलायंस इंडस्ट्रीज़ लिमिटेड वर्तमान में 2023 की फॉर्च्यून लिस्ट में 88वें स्थान पर है। यह "विश्व की सबसे बड़ी कंपनियों" की ग्लोबल 500 की लिस्ट है। रिलायंस वर्तमान में भारत की सबसे बड़ी निजी क्षेत्र की कंपनी है।[[https://mysirsa.com/news/mukesh-ambani-announces-that-jios-service-will-reach-every/cid12040466.htm 50]] == इतिहास == === १९६०-१९८० === कंपनी की स्थापना धीरूभाई अंबानी ने 1996 में रिलायंस कमर्शियल कॉर्पोरेशन के रूप में की थी<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/topic/reliance-industries|title=Reliance Industries Latest News, Updates in Hindi {{!}} रिलायंस इंडस्ट्रीज के समाचार और अपडेट - AajTak|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-06-29}}</ref>। १९६५ में साझेदारी समाप्त हो गई और धीरूभाई ने फर्म के [[पॉलिएस्टर]] व्यवसाय को जारी रखा। <ref>{{cite news |url=http://www.arabnews.com/ambani-gas-station-attendant-reliance-owner |title=Ambani: From a gas station attendant to Reliance owner |newspaper=Arab News |date=2 November 2012 |accessdate=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824203609/http://www.arabnews.com/ambani-gas-station-attendant-reliance-owner |archive-date=24 August 2013 |url-status=live }}</ref> १९६६ को रिलायंस टेक्सटाइल्स इंजीनियर्स पप्राइवेट लिमिटेड महाराष्ट्र में शामिल किया गया। ८ मई १९७३ को यह रिलायन्स इण्डस्ट्रीज लिमिटेड बन गया। १९७५ में कंपनी ने [[वस्त्र उद्योग]] प्रारम्भ किया और विमल इसका प्रमुख ब्रांड गया। कंपनी ने अपनी प्रारंभिक सार्वजनिक पेशकश (IPO) १९७७ में आयोजित की। <ref>{{cite web |title=Major Milestones |url=http://www.ril.com/html/aboutus/major_milestones.html |website=RIL.com |accessdate=22 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130817071250/http://www.ril.com/html/aboutus/major_milestones.html |archive-date=17 August 2013 }}</ref> १९७९ में एक कपड़ा कंपनी सिद्धपुर मिल्स कंपनी के साथ समामेलित हो गई। <ref>{{cite web |url=http://www.moneycontrol.com/company-facts/relianceindustries/history/RI |title=Company History – Reliance Industries |website=MoneyControl.com |accessdate=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130812123146/http://www.moneycontrol.com/company-facts/relianceindustries/history/RI |archive-date=12 August 2013 |url-status=live }}</ref> १९८० में कंपनी ने E. I. du, यू.एस. के साथ वित्तीय और तकनीकी सहयोग के साथ पातालगंगा, [[रायगढ़]], [[महाराष्ट्र]] में एक [[पॉलिएस्टर]] फिलामेंट यार्न प्लांट की स्थापना करके अपने पॉलिएस्टर यार्न व्यवसाय का विस्तार किया। <ref>{{cite news |url=http://economictimes.indiatimes.com/reliance-industries-ltd/infocompanyhistory/companyid-13215.cms |title=Company History – Reliance Industries Ltd. |newspaper=The Economic Times |accessdate=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928201223/http://economictimes.indiatimes.com/reliance-industries-ltd/infocompanyhistory/companyid-13215.cms |archive-date=28 September 2013 |url-status=live }}</ref> === १९८१-२००० === १९८५ में कंपनी का नाम ''रिलायंस टेक्सटाइल इंडस्ट्रीज लिमिटेड'' से बदलकर ''रिलायंस इंडस्ट्रीज लिमिटेड'' कर दिया। <ref name=ETH/> १९८५ से १९९२ के दौरान, कंपनी ने प्रति वर्ष १,४५,००० टन से अधिक [[पॉलिएस्टर]] [[सूत|यार्न]] के उत्पादन के लिए अपनी स्थापित क्षमता का विस्तार किया। <ref name=ETH/> हजीरा पेट्रोकेमिकल प्लांट १९९१-९२ में चालू किया गया था। <ref name="HDFCH"/> 1993 में, रिलायंस ने रिलायंस पेट्रोलियम के वैश्विक डिपॉजिटरी इश्यू के माध्यम से फंड के लिए विदेशी पूंजी बाजारों का रुख किया। 1996 में, यह अंतर्राष्ट्रीय [[क्रेडिट रेटिंग एजेंसी|क्रेडिट रेटिंग एजेंसियों]] द्वारा रेटेड होने वाली भारत की पहली निजी क्षेत्र की कंपनी बन गई। <ref>{{cite web | title= Reliance Industries: Milestones of an oil giant – Slide 8 | website= NDTV.com | url= http://www.ndtv.com/photos/business/reliance-industries-milestones-of-an-oil-giant-13970/slide/8 | accessdate= 25 August 2013 | archive-url= https://web.archive.org/web/20131002033154/http://www.ndtv.com/photos/business/reliance-industries-milestones-of-an-oil-giant-13970/slide/8 | archive-date=2 October 2013 | url-status= live}}</ref> १९९५/९६ में, कंपनी ने NYNEX, U.S.A. के साथ संयुक्त उद्यम के माध्यम से [[दूरसंचार]] उद्योग में प्रवेश किया और भारत में रिलायंस टेलीकॉम प्राइवेट लिमिटेड को बढ़ावा दिया। <ref name=HDFCH/> १९९८/९९ में रिलायंस ने रिलायंस गैस के ब्रांड नाम से 15 किलो के सिलेंडर में पैकेज्ड [[द्रवित पेट्रोलियम गैस]] पेश किया। <ref name=HDFCH/> वर्ष १९९८-२००० ने [[गुजरात]] के [[जामनगर तेल शोधनागार|जामनगर में एकीकृत पेट्रोकेमिकल कॉम्प्लेक्स]] की स्थापना की जो दुनिया की सबसे बड़ी रिफाइनरी है। <ref name= HDFCH/> == स्टॉक == कंपनी वेबसाइट के अनुसार "भारत में हर 4 में से 1 निवेशक रिलायंस शेयरधारक है". रिलायंस के पास 3 लाख से अधिक शेयरधारक हैं, जिससे यह दुनिया के सबसे विशाल स्टॉक आयोजको में से एक है। जनवरी 2006 में अपने विभाजन के बाद, रिलायंस इंडस्ट्रीज़ लिमिटेड का विकसित होना जारी है। भारतीय [[शेयर बाज़ार|शेयर बाजार]] में रिलायंस कंपनिया श्रेष्ट पदार्शितो में से हैं। == उत्पाद == रिलायंस इंडस्ट्रीज लिमिटेड के उत्पाद की श्रेणी पैट्रोलियम उत्पादों से पेट्रोरसायन, कपड़े (ब्रांड नाम विमल के तहत) तक है, रिलायंस रिटेल ने फ्रेश फूड्स मार्केट में [[रिलायंस फ्रेश]] के नाम से प्रवेश किया है और डिलाईट रिलायंस रिटेल के नाम से एक नॉन-वेज चैन शुरू की है और संरचना ऊर्जा कुशल बनाने के लिए नोवा केमिकल्ज़ ने आशय पत्र पर हस्ताक्षर किया है। कंपनी का प्राथमिक व्यापार पेट्रोलियम शोधन और पेट्रो रसायन है। यह 33 मिलियन टन की रिफाइनरी गुजरात के भारतीय राज्य के जामनगर में चल रही है। रिलायंस ने दिसम्बर 2008 में शुरू की अपनी 29 मिलियन की दूसरी रिफाइनरी का काम भी पूरा किया जो इसी साईट पर है। कंपनी तेल और गैस की खोज और उत्पादन के काम में भी शामिल है। 2002 में, इसे भारत के कृष्णा गोदावरी बेसिन के पूर्वी तट पर एक प्रमुख खोज का पता चला. इस खोज से गैस उत्पादन 2 अप्रैल 2009 को शुरू किया गया। 2009-2010 के तिमाही के अंत तक, केजी डी6 (D6) से गैस उत्पादन 60 एमएमएससीएमडी को पार कर गया। == कारोबार == ==== प्रमुख सहायक और सहयोगी कंपनियां==== 31 मार्च 2013 के सन्दर्भ में कंपनी की 123 सहायक कंपनियां तथा 10 सहयोगी कंपनियां हैं।<ref name=AR/> * '''[[रिलायंस रिटेल]]''' खुदरा व्यापार क्षेत्र में रिलायंस इंडस्ट्रीज की सहायक कंपनी है। मार्च 2013 में, भारत में रिलायंस की 1466 खुदरा दुकानें थी।<ref>{{cite web |url=http://www.ril.com/rportal1/DownloadLibUploads/1366124344231_Q4FPR16042013R1.pdf. |title=Financial Presentation of 2012–13 Q4 Results |publisher=RIL.com |date=16 अप्रैल 2013 |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403120435/http://www.ril.com/rportal1/DownloadLibUploads/1366124344231_Q4FPR16042013R1.pdf. |archive-date=3 अप्रैल 2015 |url-status=dead }}</ref> यह भारत की सबसे बड़ी खुदरा व्यापार की कंपनी है।<ref>{{cite news |url=http://www.business-standard.com/article/companies/ambani-becomes-india-s-top-retailer-as-biyani-slips-post-demerger-113081600179_1.html |newspaper=बिज़नेस स्टैण्डर्ड |title=Ambani tops retailer list, too |date=17 अगस्त 2013 |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140110133523/http://www.business-standard.com/article/companies/ambani-becomes-india-s-top-retailer-as-biyani-slips-post-demerger-113081600179_1.html |archive-date=10 जनवरी 2014 |url-status=live }}</ref> इसके अंतर्गत रिलायंस फ्रेश, रिलायंस फुटप्रिंट, रिलायंस टाइम आउट, रिलायंस डिजिटल, रिलायंस वेलनेस, रिलायंस ट्रेंड्स, रिलायंस ऑटोज़ोन, रिलायंस सुपर, रिलायंस मार्ट, रिलायंस आईस्टोर, रिलायंस होम किचन, रिलायंस मार्केट (कैश एन कैरी) एवं रिलायंस ज्वेलरी जैसे कई ब्रांड आते हैं। वित्तीय वर्ष 2012-13 के लिए वार्षिक राजस्व {{INRConvert|108|b}} था।<ref name=AR/><ref>{{cite news |url=http://www.business-standard.com/article/companies/few-ril-retail-arms-still-making-losses-113050900901_1.html |title=Few RIL retail arms still making losses |newspaper=Business Standard |date=11 मई 2013 |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140626165326/http://www.business-standard.com/article/companies/few-ril-retail-arms-still-making-losses-113050900901_1.html |archive-date=26 जून 2014 |url-status=live }}</ref> * '''[[रिलायंस लाइफ स्इन्सेज़]]''' चिकित्सा, संयंत्र एवं औद्योगिक [[जैवप्रौद्योगिकी]] के क्षेत्र में काम करती है। इसपर साधारण तथा जैव औषधि, नैदानिक ​​अनुसंधान सेवाओं, पुनर्योजी चिकित्सा, आणविक चिकित्सा, नवल [[आयुर्विज्ञान|चिकित्सा विज्ञान]], जैव ईंधन, पादप जैव प्रौद्योगिकी और चिकित्सा व्यापार उद्योग के जैव प्रौद्योगिकी के क्षेत्र में रिलायंस इंडस्ट्रीज के उत्पादों के विनिर्माण, ब्रांडिंग एवं विपणन का जिम्मा है।<ref>{{cite web |url=http://rellife.com/aboutus.html |title=About us, Reliance Life Sciences |publisher=RelLife.com |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304052923/http://rellife.com/aboutus.html |archive-date=4 मार्च 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://businesstoday.intoday.in/story/reliance-life-sciences-future-projects/1/187980.html |title=Changing its DNA |newspaper=Business Today |date=30 सितम्बर 2012 |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121201101151/http://businesstoday.intoday.in/story/reliance-life-sciences-future-projects/1/187980.html |archive-date=1 दिसंबर 2012 |url-status=dead }}</ref> * '''[[रिलायंस इंस्टिट्यूट ऑफ़ लाइफ स्इन्सेज़]]''', (आर॰आई॰एल॰एस) धीरूभाई अंबानी फाउंडेशन द्वारा स्थापित एक संस्था है जो कि जीव विज्ञान एवं संबंधित तकनीकों के विभिन्न क्षेत्रों में उच्च शिक्षा प्रदान करती है।<ref>{{cite web |url=http://www.rils.ac.in/ |title=Welcome to Reliance Institute of Life Sciences |accessdate=18 जून 2014 |publisher=RILS.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808002944/http://www.rils.ac.in/ |archive-date=8 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.minglebox.com/college/Reliance-Institute-of-Life-Sciences-Navi-Mumbai |title=Reliance Institute of Life Sciences |publisher=minglebox.com |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819201507/http://www.minglebox.com/college/Reliance-Institute-of-Life-Sciences-Navi-Mumbai |archive-date=19 अगस्त 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.htcampus.com/college/reliance-institute-life-sciences/ |title=Reliance Institute of Life Sciences, Mumbai |publisher=htcampus.com |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140305114148/http://www.htcampus.com/college/reliance-institute-life-sciences/ |archive-date=5 मार्च 2014 |url-status=dead }}</ref> * '''रिलायंस लोजिस्टिक्स''' परिवहन, वितरण, भंडारण, रसद और आपूर्ति श्रृंखला से संबंधित उत्पादों की बिक्री करने वाली एक एकल खिड़की कंपनी है।<ref>{{cite web |url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=37472326 |title=Company Overview of Reliance Logistics Private Limited |publisher=BusinessWeek |accessdate=18 जून 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.reliancelogistics.com/html/aboutus/aboutus.html |title=About us, Reliance Logistics |publisher=reliancelogistics.com |accessdate=18 अगस्त 2013 |archive-date=21 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121073034/http://www.reliancelogistics.com/html/aboutus/aboutus.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/business-news/CorporateNews/Reliance-in-deal-with-CONCOR-for-logistics-venture/Article1-249539.aspx |title=Reliance in deal with CONCOR for logistics venture |date=25 सितम्बर 2007 |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://archive.today/20130827105115/http://www.hindustantimes.com/business-news/CorporateNews/Reliance-in-deal-with-CONCOR-for-logistics-venture/Article1-249539.aspx |archive-date=27 अगस्त 2013 |url-status=live }}</ref> * '''रिलायंस क्लीनिकल रिसर्च सर्विसेज''', (आर॰सी॰आर॰एस॰) एक अनुबंध अनुसंधान संगठन और रिलायंस लाइफ साइंसेज के पूर्ण स्वामित्व में आने वाली एक सहायक कंपनी है, जो कि नैदानिक ​​अनुसंधान सेवा उद्योग में विशेषज्ञ है। इसके ग्राहकों में मुख्य रूप से दवा, जैव प्रौद्योगिकी और चिकित्सा उपकरण कम्पनियाँ शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.rellife.com/rcrs_home.html |title=Clinical Research Services (CRS) group of Reliance Life Sciences |publisher=RelLife.com |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020232522/http://www.rellife.com/rcrs_home.html |archive-date=20 अक्तूबर 2013 |url-status=dead }}</ref> * '''रिलायंस सोलर''', सौर ऊर्जा क्षेत्र में रिलायंस की सहायक, मुख्य रूप से दूरदराज एवं ग्रामीण क्षेत्रों के लिए खुदरा सौर ऊर्जा प्रणालियों के उत्पादन के लिए स्थापित की गयी थी। यह सौर लालटेन, गृह प्रकाश व्यवस्था, सड़क प्रकाश व्यवस्था, जल शोधन प्रणाली, प्रशीतन प्रणाली एवं सौर एयर कंडीशनर जैसे उत्पादों का निर्माण करती है।<ref>{{cite web |url=http://relsolar.com/aboutus.html |title=About us, Reliance Solar |publisher=relsolar.com |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130911212431/http://www.relsolar.com/aboutus.html |archive-date=11 सितंबर 2013 |url-status=dead }}</ref> * '''[[रेलीकोर्ड]]''', रिलायंस लाइफ साइंसेज के स्वामित्व में [[गर्भनाल रक्त बैंकिंग सेवा]] प्रदान करती है। इसकी स्थापना वर्ष 2002 में हुई थी।<ref>{{cite web |url=http://www.relicord.com/ |title=About us, Relicord |publisher=relicord.com |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130812161720/http://www.relicord.com/ |archive-date=12 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> * '''[[रिलायंस जियो इंफोकॉम]] (आर॰जे॰आई॰एल) एक ब्रॉडबैंड सेवा प्रदाता है जिसने भारत पूरे में [[4जी]] के परिचालन लिए लाइसेंस हासिल किया है। इसका पूर्व नाम इंफोटेल ब्रॉडबैंड था।<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-05-09/news/39144186_1_internet-connectivity-rjil-value-chain |title=RIL subsidiary Reliance Jio Infocomm finalises key pacts for roll-out of 4G services |newspaper=इकनोमिक टाइम्स |date=9 मई 2013 |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730092423/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-05-09/news/39144186_1_internet-connectivity-rjil-value-chain |archive-date=30 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> * '''[[रिलायंस इंडस्ट्रीज़ इंफ्रास्ट्रक्चर लिमिटेड]]''' (आर॰आई॰आई॰एल) आरआईएल की एक सहयोगी कंपनी है, जिसका मुख्य उद्देश्य पेट्रोलियम उत्पादों के परिवहन के लिए देश पार पाइपलाइनों का निर्माण एवं संचालन है।<ref>{{cite web |title=Company History |url=http://www.moneycontrol.com/company-facts/relianceindustrialinfrastructure/history/RII |publisher=moneycontrol.com |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428154250/http://www.moneycontrol.com/company-facts/relianceindustrialinfrastructure/history/RII |archive-date=28 अप्रैल 2014 |url-status=live }}</ref> === तेल और गैस की खोज === 2002 में, रिलायंस को विशाखापत्तनम के निकट [[आंध्र प्रदेश]] के तट पर कृष्णा गोदावरी बेसिन में प्राकृतिक गैस मिली। <ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/money/2002/oct/31ril.htm |title=रिलायंस गैस फाइंड पर rediff.com 2002 10 31 लेख |access-date=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080229182940/http://www.rediff.com/money/2002/oct/31ril.htm |archive-date=29 फ़रवरी 2008 |url-status=live }}</ref> यह 2002-2003 वित्तीय वर्ष में दुनिया में प्राकृतिक गैस की सबसे बड़ी खोज थी।<ref>{{Cite web |url=https://mysirsa.com/news/mukesh-ambani-announces-that-jios-service-will-reach-every/cid12040466.htm |title=गैस फाइंड पर REL.co.in प्रेस रिलीज़ |access-date=28 अगस्त 2023 |archive-date=28 अगस्त 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230828161900/https://mysirsa.com/news/mukesh-ambani-announces-that-jios-service-will-reach-every/cid12040466.htm |url-status=dead }}</ref> 2 अप्रैल 2009 को रिलायंस इंडस्ट्रीज़ (आरआईएल) ने कृष्णा गोदावरी (के जी (KG)) बेसिन में अपने D-6 ब्लॉक से प्राकृतिक गैस का उत्पादन शुरू कर दिया। <ref>{{Cite web |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Energy-boost-for-India-as-KG-gas-flows/articleshow/4352631.cms |title=कृष्णा-गोदावरी गैस फ्लोज़ के चलते भारत के लिए ऊर्जा को बढ़ावा |access-date=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129202617/http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Energy-boost-for-India-as-KG-gas-flows/articleshow/4352631.cms |archive-date=29 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> गैस रिज़र्व आकार में 7 ट्रिलियन घन फीट है। कच्चे तेल के 1.2 बिलियन (165 मिलियन टन) बैरल के बराबर, मगर केवल 5 ट्रिलियन घन फीट ही निकाला जा सकता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/money/2002/oct/31rel.htm |title=गैस फाइंड पर रेडिफ 2002 10 31 रेल लेख |access-date=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908031311/http://www.rediff.com/money/2002/oct/31rel.htm |archive-date=8 सितंबर 2013 |url-status=live }}</ref> 8 अक्टूबर 2008 को समझौते का एक ज्ञापन-पत्र, जिस पर लिखा था कि आर आई एल (RIL) अनिल अंबानी को $2.34 प्रति मिलियन ब्रिटिश उष्ण इकाई पर प्राकृतिक गैस उपलब्ध करवाएगा, जारी करने के लिए अनिल अंबानी की रिलायंस नैचुरल रिसोर्सेज़ रिलायंस इंडस्ट्रीज़ को बंबई हाई कोर्ट में ले गई।<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraphindia.com/1081008/jsp/business/story_9941626.jsp |title=कोर्ट केस पर टेलीग्राफ इंडिया 2008 10 07 लेख |access-date=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926182653/http://www.telegraphindia.com/1081008/jsp/business/story_9941626.jsp |archive-date=26 सितंबर 2015 |url-status=live }}</ref> == पर्यावरण संबंधित रिकॉर्ड == रिलायंस इंडस्ट्रीज़ दुनिया की सबसे बड़ी पोलिस्टर निर्माता है और इसी के परिणामस्वरुप यह दुनिया की सबसे बड़ी पोलिस्टर वेस्ट उत्पादको में से एक है। इस बड़ी मात्रा के वेस्ट के उत्पादन से निपटने के उद्दश्य से उन्हें इस वेस्ट को रिस्य्कल करने का रास्ता निकालना पड़ा. वे सबसे बड़ा पोलिस्टर पुनरावर्तन केंद्र चलाते है जिसमे पोलिस्टर वेस्ट भराई और भरी जाने वाली सामग्री के रूप में काम में लाया जाता है। उन्होंने इस प्रक्रिया का प्रयोग एक मज़बूत पुनरावर्तन प्रक्रिया के विकास के लिए किया जिससे उन्हें टीम एक्सीलेंस कम्पीटीशन में पुर्रस्कृत किया गया।<ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3616/is_200607/ai_n17175986/pg_3 |title=रिलायंस इंडस्ट्रीज़ पुरस्कार |access-date=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818112457/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3616/is_200607/ai_n17175986/pg_3 |archive-date=18 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> रिलायंस इंडस्ट्रीज़ ने 2006 में नई दिल्ली में पर्यावरण के प्रति जागरूकता पर एक सम्मलेन का समर्थन किया। इस सम्मलेन का आयोजन एशिया पेसिफिक जूरिस्ट असोसिअशन द्वारा किया गया जिसमे पर्यावरण एवं वन मंत्रालय भारत सरकार और महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड की भागीदार थे। इस सम्मलेन का उद्देश्य क्षेत्र में पर्यावरण सरंक्षण के लिए नए विचारों और विभिन्न पहलुओं को उत्पन्न करने में मदद करना था। महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड ने प्रदूषण नियंत्रण मानकों का पालन करने वाली विभिन्न कम्पनियो को सक्रिय भाग लेने और प्रायोजक के रूप में समर्थन करने के लिए आमंत्रण दिया। यह सम्मलेन क्षेत्र के पर्यावरण को बढ़ावा देने के सम्बन्ध में बहुत प्रभावी साबित हुई। <ref>[http://mpcb.mah.nic.in/upcoming/jurist.php ""एन्वायरमेंट-अवेयरनेस-एंफोर्समेंट" नई दिल्ली पर वार्तालाप."]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == पुरस्कार एवं मान्यता == * 1994 से 1997 तक, कंपनी ने पेट्रोकेमिकल क्षेत्र में राष्ट्रीय ऊर्जा संरक्षण पुरस्कार जीता।<ref name=ETH>{{cite news |url=http://economictimes.indiatimes.com/reliance-industries-ltd/infocompanyhistory/companyid-13215.cms |title=Company History – Reliance Industries Ltd. |newspaper=इकनोमिक टाइम्स |accessdate=26 अगस्त 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404115225/https://economictimes.indiatimes.com/reliance-industries-ltd/infocompanyhistory/companyid-13215.cms |archive-date=4 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref> * कंपनी को ''इंडस्ट्री वीक'' पत्रिका द्वारा वर्ष 2000 के लिए दुनिया की 100 सबसे कामयाब कंपनियों में से एक के रूप में चयनित किया गया।<ref name=ETH/><ref>{{cite news | url=http://www.rediff.com/us/2000/aug/29us.htm | title=RIL among world's 100 best-managed cos | work=रीडिफ.कॉम | date=29 अगस्त 2000 | accessdate=18 जून 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121018133217/http://www.rediff.com/us/2000/aug/29us.htm | archive-date=18 अक्तूबर 2012 | url-status=live }}</ref> *2009 में, [[बोस्टन कंसल्टिंग ग्रुप]] (बीसीजी) ने दशक भर में निवेशकों को सबसे अधिक मुनाफ़े देने वाली 25 शीर्ष कंपनियों की सूची में रिलायंस इंडस्ट्रीज को दुनिया की पांचवीं सबसे बड़ी 'स्थायी मूल्य निर्माता' के रूप में नामित किया।<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-10-14/news/27645356_1_value-creators-value-creation-gilead-sciences |title=RIL named among 25 sustainable value creators globally: BCG |newspaper=इकनोमिक टाइम्स |date=14 अक्टूबर 2009 |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301140050/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-10-14/news/27645356_1_value-creators-value-creation-gilead-sciences |archive-date=1 मार्च 2014 |url-status=live }}</ref> * 2011 में आरआईएल को कॉर्पोरेट संपोषणीयता के क्षेत्र में योगदान के लिए राष्ट्रीय गोल्डन पीकॉक अवार्ड से सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web |title=Award for Sustainability(GPAS) |url=http://www.goldenpeacockawards.com/award-for-sustainability.html |publisher=goldenpeacockawards.com |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228045327/http://www.goldenpeacockawards.com/award-for-sustainability.html |archive-date=28 फ़रवरी 2014 |url-status=dead }}</ref> * मार्च 2012 में आरआईएल को अमेरिकी रसायन विज्ञान परिषद द्वारा ' ''रेस्पोंसिबल केयर कंपनी'' ' के रूप में प्रमाणित किया गया।<ref>{{cite news | url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-03-04/news/31121456_1_reliance-industries-petrochemical-business-ril | title=Reliance Industries Ltd gets certified as a 'Responsible Care' under American Chemistry Council | work=Economic Times | date=4 मार्च 2012 | accessdate=18 जून 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140301140439/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-03-04/news/31121456_1_reliance-industries-petrochemical-business-ril | archive-date=1 मार्च 2014 | url-status=live }}</ref> * 2012 में आई॰सी॰आई॰एस द्वारा तैयार की गयी शीर्ष 100 रसायन कंपनियों की सूची में आरआईएल को बिक्री के आधार पर, दुनिया भर में 25वें स्थान मिला।<ref>{{cite web |title=Top 100 Chemical Companies 2012 |url=http://www.icis.com/contact/request-free-top-100-chemical-companies-2012/ |publisher=ICIS.com |date=10 सितम्बर 2012 |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615071326/http://www.icis.com/contact/request-free-top-100-chemical-companies-2012/ |archive-date=15 जून 2014 |url-status=live }}</ref> * 2013 में हार्ट एनर्जी के 27वें विश्व रिफाइनिंग एवं ईंधन सम्मेलन में अंतर्राष्ट्रीय ''रिफाइनर ऑफ़ द ईयर''।<ref name=10K/> कम्पनी को [[जामनगर रिफाइनरी]] के लिए यह पुरस्कार दूसरी बार प्राप्त हुआ है; इससे पहले वर्ष 2005 में पुरस्कार प्राप्त हुआ था। * 2013 में [[ब्रांड फाइनेंस]] द्वारा किए गए सर्वेक्षण के अनुसार, रिलायंस भारत का दूसरा सबसे मूल्यवान ब्रांड है।<ref name="top10">{{cite web|title=India's top 50 brands|url=http://brandirectory.com/league_tables/table/india-50-2013|publisher=brandirectory.com|accessdate=18 जून 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823202605/http://brandirectory.com/league_tables/table/india-50-2013|archive-date=23 अगस्त 2013|url-status=dead}}</ref> * ब्रांड ट्रस्ट रिपोर्ट, 2013 में रिलायंस को भारत की 7वीं सबसे विश्वसनीय ब्रांड का स्थान मिला।<ref>{{cite web |url=http://www.trustadvisory.info/allindia_2013.htm |title=All India Brand Trust Ranking 2013 |publisher=trustadvisory.info |accessdate=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828143802/http://www.trustadvisory.info/allindia_2013.htm |archive-date=28 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> === प्रबंधकों के लिए पुरस्कार === * जुलाई 2007 में वॉशिंगटन में मुकेश डी. अंबानी को "ग्लोबल विज़न" 2007 के लिए युनाईटिड स्टेट्स ऑफ़ अमेरिका-इंडिया बिज़नेस काउंसिल (यूएसआईबीसी (USIBC)) लीडरशिप अवार्ड प्राप्त हुआ। * मुकेश डी. अंबानी को एशिया सोसाइटी, वाशिंगटन, अमरीका, मई 2004 द्वारा एशिया सोसाइटी लीडरशिप अवार्ड प्रदान किया गया। * फॉर्च्यून पत्रिका, अगस्त, 2004 द्वारा प्रकाशित एशिया'ज़ पावर 25 लिस्ट ऑफ़ द मोस्ट पावरफुल पीपल इन बिज़नेस में मुकेश डी. अंबानी को 13वां स्थान दिया गया। * मुकेश डी. अंबानी इक्नोमिक्स टाइम्स बिज़नेस लीडर ऑफ़ द इयर हैं। * 2010 के प्रारंभ में रीडरज़ डाइजेस्ट पत्रिका के भारतीय संस्करण द्वारा किए गए सर्वेक्षण में मुकेश अंबानी को भारत के 74वें सबसे विश्वसनीय व्यक्ति के रूप में क्रमित किया गया। == विवाद == रिलायंस इंडस्ट्रीज भारत में सबवे रेस्तरां का अधिग्रहण करेगी <ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/hotels-/-restaurants/reliance-retail-in-talks-to-put-subway-india-on-its-plate/articleshow/84962443.cms?from=mdr?type=3&theater|accessdate=2022-03-07}}</ref> । सबवे रेस्तरां और उनके पशु क्रूरता और ग्राहक भेदभाव के खिलाफ एक अभियान चल रहा है क्योंकि वे एशिया और अफ्रीका में अपने बाजारों की तुलना में उत्तरी अमेरिका और यूरोप में समान गुणवत्ता वाले अंडे का उपयोग नहीं कर रहे हैं। इस अभियान ने रिलायंस इंडस्ट्रीज के बारे में भारत में इस प्रथा के लिए जिम्मेदार के रूप में बात करना शुरू कर दिया। 2022 की शुरुआत से कई वेबसाइट और विज्ञापन बनाए गए हैं। <ref>{{cite web|url=https://www.subwaycruelty.com/in/?type=3&theater|accessdate=2022-03-07|title=संग्रहीत प्रति|archive-date=18 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240318210940/https://www.subwaycruelty.com/in/?type=3&theater|url-status=dead}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[महिंद्रा समूह]] * [[टाटा कंसल्टेंसी सर्विसेज]] * रिलायंस पेट्रोलियम * [[रिलायंस अनिल धीरूभाई अम्बानी समूह|रिलायंस अनिल धीरूभाई अंबानी समूह]] == सन्दर्भ == <references> <ref name=RILFY>{{cite web|url=https://www.ril.com/getattachment/299caec5-2e8a-43b7-8f70-d633a150d07e/AnnualReport_2019-20.aspx|publisher=RIL|title=RIL Annual Report 2020|access-date=19 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424184318/http://www.ril.com/getattachment/2b3a5223-b9a3-4bc1-b9b6-99f9b1e85a07/Financial%20performance%20for%20the%20year%20ended%2031%20Mar,%202019.aspx|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> <ref name=ETH/><ref>{{cite news | url=http://www.rediff.com/us/2000/aug/29us.htm | title=RIL among world's 100 best-managed cos | publisher=Rediff.com | date=29 August 2000 | accessdate=25 August 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121018133217/http://www.rediff.com/us/2000/aug/29us.htm | archive-date=18 October 2012 | url-status=live }}</ref> <ref name="HDFCH">{{cite web | title= Reliance Industries Ltd | publisher= HDFC Securities | accessdate= 26 August 2013 | url= http://www.hdfcsec.com/Market/Information.aspx?CoCode=476&RptType=History | archive-url= https://web.archive.org/web/20140110093244/http://www.hdfcsec.com/Market/Information.aspx?CoCode=476&RptType=History | archive-date= 10 January 2014 | url-status= live }}</ref> </references> {{Reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20101119052922/http://www.ril.com/ आधिकारिक साईट] * [https://mysirsa.com/news/mukesh-ambani-announces-that-jios-service-will-reach-every/cid12040466.htm रिलायंस कंपनी फॉर्चून लिस्ट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230828161900/https://mysirsa.com/news/mukesh-ambani-announces-that-jios-service-will-reach-every/cid12040466.htm |date=28 अगस्त 2023 }} * [https://web.archive.org/web/20140612232301/http://www.ril.com/html/aboutus/aboutus.html रिलायंस का अबाउट अस पेज] * [https://web.archive.org/web/20190829042804/http://rrl.co.in/ रिलायंस रीटेल लर्निंग के लिए वेबसाईट] * [https://web.archive.org/web/20090317082744/http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1020227 रिलायंस रीटेल 'ए' टीम को उसके स्थान पर लाया] * [https://web.archive.org/web/20140528155034/http://deshgujarat.com/2007/01/12/mukesh-ambani-on-gujarat-reliance-and-modimp3/ Deshgujarat.com पर मुकेश अंबानी द्वारा भाषण] * [https://web.archive.org/web/20150416033537/http://ril.com/html/aboutus/Mukesh_Ambani.html मुकेश अंबानी] रिलायंस इंडस्ट्रीज़ के अध्यक्ष. * [https://web.archive.org/web/20130313051707/http://deadpresident.blogspot.com/2009/10/ril-board-approves-11-bonus-issue.html रिलायंस इंडस्ट्रीज़ ने 1:1 बोनस इशु की घोषणा की] * [https://hindi.economictimes.com/reliance-industries-ltd/stocks/companyid-13215.cms रिलायंस इंडस्ट्रीज] के स्टॉक पर [https://hindi.economictimes.com/markets/share-bazaar/brokerage-recommends-6-stocks-with-up-to-55-return-potential-including-manappuram-finance-bajaj-finance-reliance-industries/articleshow/116101407.cms ब्रोकरेज की राय जाने]{{Dead link|date=जून 2025 |bot=InternetArchiveBot }} {{प्रमुख भारतीय कंपनियाँ}} [[श्रेणी:बीएसई सेंसेक्स]] [[श्रेणी:मुंबई में स्थित कंपनियां]] [[श्रेणी:सम्पिण्डित कंपनियां]] [[श्रेणी:रिलायंस इंडस्ट्रीज़]] [[श्रेणी:भारत के नेशनल स्टॉक एक्सचेंज पर सूचीबद्ध कंपनियां]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र की अर्थव्यवस्था]] [[श्रेणी:मुंबई की अर्थव्यवस्था]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र में स्थित कंपनियां]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:निफ़्टी 50]] [[श्रेणी:बंबई स्टॉक एक्स्चेंज में सूचित कंपनियां]] f0aewjabixb4q6qbjzk33pdem7f0pb3 जॉन डिवी 0 184345 6628201 6429303 2026-10-11T02:52:57Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:विलय|विलय]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628201 wikitext text/x-wiki {{विलय|जॉन ड्यूवी|date=अक्टूबर 2026}} [[चित्र:John Dewey in 1902.jpg|thumb|जॉन डुई]] '''जान डुई''' (John Dewey ; 1859-1952) [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[शिक्षाशास्त्री]], [[दार्शनिक]] एवं [[मनोविज्ञान|मनोवैज्ञानिक]] थे। == जीवनी == '''जॉन डुई''' का जन्म संयुक्त राष्ट्र अमरीका के [[बर्लिंगटन]] नगर में हुआ था। बर्माट प्रदेश अपने प्राकृतिक सौंदर्य के लिये प्रसिद्ध है। अतः डुई के जीवन पर नैसर्गिक वातावरण का पर्याप्त प्रभाव पड़ा और उसकी अभिरूचि [[दर्शनशास्त्र]] में हुई। उच्च शिक्षा प्राप्त करने के पश्चात् डुई ने अध्यापन कार्य [[मिनेसोटा विश्वविद्यालय]] में 1888-89 तक, [[मिशीगन विश्वविद्यालय]] में 1889 से 94 तक तथा [[शिकागो विश्वविद्यालय]] में 1894 से 1904 तक किया। शिकागो विश्वविद्यालय में दर्शनशास्त्र का अध्यापन करते हुए डुई ने [[शिक्षाशास्त्र]] के अध्यापन में भी रुचि ली। शिकागो में डुई ने शिक्षा संबंधी अनेक प्रयोग किए और कालांतर में उसने ऐसी शैक्षिक विचारधारा को जन्म दिया जो प्रोगेसिव मानी गई। डुई की पुस्तक '''द स्कूल ऐंड सोसाइटी (1899)'''अत्यंत लोकप्रिय हुई। इस ग्रंथ के माध्यम से डुई के प्रगतिशील शैक्षिक विचारों का प्रचार हुआ। [[शिकागो विश्वविद्यालय]] से डुई [[कोलंबिया विश्वविद्यालय]] में आ गया। इस विश्वविद्यालय में डुई ने शिक्षा के दार्शनिक आधारों की विशद व्याख्या की और इसके फलस्वरूप उसका शिक्षादर्शन संबंधी ग्रंथ '''डिमौक्रेसी ऐंड एज्युकेशन (1916)''' में प्रकाशित हुआ। शिक्षाशास्त्रीयों का मत है कि डिमोक्रेसी ऐंड एज्युकेशन डुई का सर्वश्रेष्ठ ग्रंथ है। डुर्न ने शिक्षा के क्षेत्र सार्वजनिक विद्यालयों की सुव्यवस्था पर अत्यधिक बल दिया क्योंकि इनके माध्यम से ही सामाजिक प्रगति संभव है। डुई के अनुसार आदर्श विद्यालय समाज का लघु रूप प्रस्तुत करता है। जहाँ तक शिक्षा के उद्देश्य का संबंध है, डुई इस मत का था कि शिक्षा का उद्देश्य लोगों में सामाजिक कुशलता का विकास करना होना चाहिए। उसने क्रिया द्वारा शिक्षा पर भी बल दिया। वास्तव में प्रगतिशील शिक्षा क्रियात्मक है। इसके अतिरिक्त डुई ने खेल, रचना, प्रकृतिसाहचर्य तथा भावाभिव्यक्ति को भी शिक्षा का साधन माना। संक्षेप में, डुई शिक्षा को सामाजिक प्रगति का साधन मानता है। उसके अनुसार शिक्षा का व्यावहारिक होना अत्यंत आवश्यक है। आधुनिक शिक्षा से प्रयोगवादी प्रवृत्ति का विकास करने में डुई का महत्वपूर्ण स्थान रहा है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * ''[http://www.siu.edu/~deweyctr/ Center for Dewey Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217045326/http://www.siu.edu/~deweyctr/ |date=17 दिसंबर 2007 }} * [http://www.johndeweysociety.org/ John Dewey Society] * {{gutenberg author| id=John+Dewey | name=John Dewey}} * [http://xroads.virginia.edu/~HYPER2/dewey/cover.html Democracy and Education: An Introduction to the Philosophy of Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511081009/http://xroads.virginia.edu/%7EHYPER2/dewey/cover.html |date=11 मई 2010 }} hypertext from American Studies at the University of Virginia. * [http://www.who2.com/johndewey.html Another biography with easier readability] * [http://www.erzwiss.uni-hamburg.de/sonstiges/dewey/DewExpNa.pdf Excerpts from Experience and Nature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327050728/http://www.erzwiss.uni-hamburg.de/sonstiges/dewey/DewExpNa.pdf |date=27 मार्च 2009 }} (pdf file) * [http://ariwatch.com/VS/JD/ImpressionsOfSovietRussia.htm Impressions of Soviet Russia] * [http://johndewey.org Small site on John Dewey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617150928/http://www.johndewey.org/ |date=17 जून 2019 }} * [http://www.lib.siu.edu/Plonetest/departments/speccoll/gds/guide2 John Dewey Papers at Southern Illinois University Carbondale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107235439/http://www.lib.siu.edu/Plonetest/departments/speccoll/gds/guide2 |date=7 जनवरी 2009 }} * [http://www.siu.edu/~deweyctr/CHRONO.pdf John Dewey Chronology at Southern Illinois University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327050727/http://www.siu.edu/~deweyctr/CHRONO.pdf |date=27 मार्च 2009 }} * [http://www.alexandertechnique.com/articles/dewey Information about John Dewey and F. Mathias Alexander] * [http://video.google.com/videoplay?docid=8009791051515751015 John Dewey: His Life and Work] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207202616/http://video.google.com/videoplay?docid=8009791051515751015 |date=7 फ़रवरी 2009 }} 4-minute clip from a documentary film used primarily in higher education. * [http://dewey.area501.net/ More information about John Dewey and F. Mathias Alexander] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511144402/http://dewey.area501.net/ |date=11 मई 2008 }} * [http://www.seop.leeds.ac.uk/archives/sum2005/entries/dewey-moral/ Article on Dewey's Moral Philosophy in Stanford Encyclopedia of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514094923/http://www.seop.leeds.ac.uk/archives/sum2005/entries/dewey-moral/ |date=14 मई 2011 }} * [http://www.seop.leeds.ac.uk/archives/sum2005/entries/dewey-political/ Article on Dewey's Political Philosophy in Stanford Encyclopedia of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514094942/http://www.seop.leeds.ac.uk/archives/sum2005/entries/dewey-political/ |date=14 मई 2011 }} * [http://dewey.pragmatism.org/#deweybooks Dewey page from Pragmatism Cybrary] * [http://plato.stanford.edu/entries/education-philosophy/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/d/dewey.htm The Internet Encyclopedia of Philosophy at Northwest Missouri State University] [[श्रेणी:यूएसए]] [[श्रेणी:दार्शनिक]] [[श्रेणी:शिक्षाशास्त्री]] rsv0pn6dcgcsepgsrgmbs08m4uac0uo बॉब मार्ले 0 186819 6628172 6617972 2026-10-10T23:03:47Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 6628172 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | honorific-prefix = <small>[[The Honourable]]</small><br /> | Name = Bob Marley | Img = Bob-Marley-in-Concert Zurich 05-30-80.jpg | Img_alt = Black and white picture of a man with long dreadlocks playing the guitar on stage. | Img_capt = Bob Marley performing in [[Zurich, Switzerland]] on मई 30, 1980. | Landscape = Yes | Background = solo_singer | Birth_name = Robert Nesta Marley | Born = {{birth date|1945|2|6|mf=y}}<br />[[Nine Mile, Jamaica|Nine Mile]], [[Saint Ann Parish, Jamaica|Saint Ann]], [[Jamaica]] | Died = {{Death date and age|mf=yes|1981|5|11|1945|2|6}}<br />[[Miami]], [[Florida]], United States | Instrument = Vocals, guitar, percussion | Genre = [[Reggae]], [[ska]], [[rocksteady]] | Occupation = Singer-songwriter, musician | Years_active = 1962–81 | Label = [[Studio One (record label)|Studio One]], [[Beverley's]], [[Upsetter]]/[[Trojan Records|Trojan]], [[Island Records|Island]]/[[Tuff Gong]] | Associated_acts = [[The Wailers (reggae band)|The Wailers]], [[Wailers Band]], [[The Upsetters]], [[I Threes]], [[Bob Marley & The Wailers]] | URL = [http://www.bobmarley.com/ www.bobmarley.com] }} '''रॉबर्ट नेस्टा "बॉब" मार्ले''' (6 फ़रवरी 1945 - 11 मई 1981) [[जमैका]] के एक गायक-गीतकार और संगीतकार थे। वे [[स्का]], [[रॉकस्टेडी]] और [[रेगे]] बैंड यथा [[द वेलर्स]] (1964-1974) और [[बॉब मार्ले एंड द वेलर्स]] (1974-1981) के लिए मुख्य गायक, गीतकार और गिटार वादक थे। मार्ले रेगे म्यूज़िक के सुविख्यात और सम्मानित कलाकार रहे हैं और इन्हें दुनिया भर के श्रोताओं के बीच [[जमैकन संगीत]] और [[रस्ताफ़री आंदोलन]], दोनों के प्रसार में मदद का श्रेय दिया जाता है।<ref>{{cite web|url=http://www.empsfm.org/education/index.asp?categoryID=26&ccID=127&xPopConfBioID=784&year=2007|title=2007 Pop Conference Bios/Abstracts|publisher=[[Experience Music Project and Science Fiction Museum and Hall of Fame]]|date=2007}}</ref> मार्ले के सर्वश्रेष्ठ हिट गानों में शामिल हैं "[[आई शॉट द शेरिफ़]]", "[[नो वुमन, नो क्राई]]", "[[कुड यू बी लव्ड]]", "[[स्टर इट अप]]", "[[जैमिंग]]", "[[रिडेम्पशन सॉन्ग]]", "[[वन लव]]" और, द वेलर्स के साथ, "[[थ्री लिटल बर्ड्स]]",<ref name="EB">{{cite encyclopedia|title=Bob Marley|encyclopedia=[[ब्रिटैनिका विश्वकोष]]|date=2006}}</ref> और साथ ही, मरणोपरांत जारी "[[बफ़ेलो सोल्जर]]" और "[[आयरन लायन ज़ियॉन]]". उनकी मृत्यु के तीन साल बाद जारी संकलन एल्बम, ''[[लीजेंड]]'' (1984) रेगे का सर्वाधिक बिकाऊ एल्बम है, जो अमेरिका में 10 बार [[प्लेटिनम]] ([[डायमंड]]) रहा,<ref>{{cite web|url=http://web.bobmarley.com/news/article.jsp?ymd=20070226&contentid=3540|title=Concert Series: 'No Woman, No Cry'|date=फ़रवरी 26, 2007|accessdate=अक्टूबर 3, 2009|first=Doug|last=Miller|publisher=web.BobMarley.com|archive-date=3 मार्च 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070303231036/http://web.bobmarley.com/news/article.jsp?ymd=20070226&contentid=3540|url-status=dead}}</ref> और दुनिया भर में इसकी 20 मिलियन प्रतियों की बिक्री हुई.<ref name="forbes-Top_Earners_for_2004">{{cite web|url=http://www.forbes.com/lists/2004/10/25/cx_2004deadcelebtears_9.html|title=Top Earners for 2004|publisher=[[Forbes]]|accessdate=नवम्बर 30, 2008|page=9|first=Peter|last=Newcomb}}</ref><ref name="iafrica-Rolling_in_the_money">{{cite web|url=http://entertainment.iafrica.com/features/1051960.htm|title=Rolling in the money|publisher=iAfrica|accessdate=नवम्बर 30, 2008}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और कॅरियर == बॉब मार्ले का जन्म रॉबर्ट नेस्टा मार्ले के रूप में [[सेंट ऐन पैरिश]], जमैका के छोटे से गांव [[नाइन माइल]] में हुआ था।<ref>{{harvnb|Moskowitz|2007|p=1}}</ref> बाद में जमैका के एक पासपोर्ट अधिकारी ने उनके पहले और मध्यम नाम की अदला-बदली कर दी.<ref>{{harvnb|Moskowitz|2007|p=9}}</ref> उनके पिता, नॉरवल सिनक्लेर मार्ले, एक अंग्रेजी वंशज जमैकन थे, जिनका परिवार [[एसेक्स]], इंग्लैंड से आया था। नॉरवल, [[रॉयल मरीन्स]] में एक कप्तान और साथ ही साथ एक बाग़ान ओवरसियर थे, जिन्होंने 18 वर्षीय [[अफ्रीकी-जमैकन]] [[सेडेला बुकर]] से शादी की.<ref>{{harvnb|Moskowitz|2007|p=2}}</ref> नॉरवल ने अपनी पत्नी और बच्चे के लिए वित्तीय सहायता प्रदान की, लेकिन कभी-कभार ही उन्हें देख पाते थे, क्योंकि वे अक्सर यात्राओं पर चले जाते थे। 1955 में, जब मार्ले की उम्र 10 साल की थी, उनके पिता की 60 साल की उम्र में दिल का दौरा पड़ने से मृत्यु हो गई।<ref>{{harvnb|Moskowitz|2007|p=4}}</ref> मार्ले को एक युवा के रूप में अपनी मिश्रित जातीय मूल के कारण नस्ली पूर्वाग्रहों का सामना करना पड़ा और जीवन भर अपनी जातीय पहचान के बारे में सवालों को झेलते रहे. एक अवसर पर उन्होंने कहा: {{Cquote|I don't have prejudice against meself. My father was a white and my mother was black. Them call me half-caste or whatever. Me don't dip on nobody's side. Me don't dip on the black man's side nor the white man's side. Me dip on God's side, the one who create me and cause me to come from black and white.<ref>{{cite web|last=Webley|first=Bishop Derek|title=One world, one love, one Bob Marley|url=http://www.birminghampost.net/comment/birmingham-columnists/more-columnists/2008/05/10/bishop-webley-one-world-one-love-one-bob-marley-65233-20891539/|work=[[Birmingham Post]]|publisher=[[Trinity Mirror]]|date=मई 10, 2008|accessdate=जून 15, 2008}}</ref>}} हालांकि मार्ले अपने मिश्रित वंश को पहचानते थे, लेकिन जिंदगी भर अपनी मान्यताओं की वजह से, उन्होंने ख़ुद की पहचान एक काले अफ़्रीकी के रूप में की.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/rastafari/people/bobmarley.shtml|title=Religion and Ethics: Rastafari - Bob Marley|publisher=[[बीबीसी]]}}</ref> "बैबिलोन सिस्टम" और "ब्लैकमैन रिडेम्पशन" जैसे गानों में, मार्ले पश्चिम या "बैबिलोन" से उत्पीड़न के खिलाफ़ अश्वेतों और अफ्रीकाई लोगों के संघर्ष का उल्लेख करते हैं।<ref>{{harvnb|Middleton|2000|p=181-198}}</ref> मार्ले की दोस्ती नेविल "बन्नी" लिविंगस्टन (बाद में [[बन्नी वेयलर]] के रूप में विख्यात) के साथ हुई, जिनके साथ उन्होंने संगीत शुरू किया। उन्होंने 14 साल की उम्र में एक स्थानीय गायक और [[रस्ताफ़री]] भक्त, [[जो हिग्स]] के साथ संगीत रचने के लिए स्कूल छोड़ दिया. हिग्स और लिविंगस्टन के साथ एक [[जैम सत्र]] में मार्ले की मुलाक़ात पीटर मॅकइनटॉश (बाद में [[पीटर टॉश]] के रूप में विख्यात) से हुई, जिनकी संगीत महत्वाकांक्षा उन्हीं के समान थीं।<ref name="all music">{{cite web|last=Ankeny|first=Jason|title=Bob Marley - Biography|url=http://www.allmusic.com/artist/p2907|publisher=[[Allmusic]]|accessdate=जून 15, 2008}}</ref> 1962 में, मार्ले ने स्थानीय संगीत निर्माता [[लेज़ली कॉन्ग]] के साथ अपने पहले दो एकल, "[[जज नॉट]]" और "वन कप ऑफ़ कॉफ़ी" रिकॉर्ड किए. बॉबी मार्टेल<ref>{{cite web|url=http://www.bobmarley.com/life/musicbusiness/beverley.html|title=The Beverley Label and Leslie Kong: Music Business|publisher=bobmarley.com|access-date=5 मार्च 2010|archive-date=21 जून 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060621034903/http://www.bobmarley.com/life/musicbusiness/beverley.html|url-status=bot: unknown}}</ref> के छद्म नाम से [[बेवरली]] लेबल पर जारी इन गानों ने थोड़ा ही ध्यान आकर्षित किया। बाद में ये गाने बॉक्स सेट, ''[[सॉन्ग्स ऑफ़ फ़्रीडम]]'' में, मार्ले के गानों के मरणोपरांत संग्रह में जारी किए गए। == संगीत कॅरियर == === द वेलर्स === {{Main|The Wailers (reggae band)}} {{wikinews|Vivien Goldman: An interview with Bob Marley's biographer}} 1963 में, बॉब मार्ले, बन्नी वेलर, पीटर टॉश, [[जूनियर ब्रेथवेट]], [[बेवरली केल्सो]] और [[चेरी स्मिथ]] ने ख़ुद को "द टीनेजर्स" नाम देते हुए स्का और रॉकस्टेडी समूह का गठन किया। बाद में उन्होंने अपना नाम "द वेलिंग रूडबॉय्स", फिर "द वेलिंग वेलर्स" बदला, जिस चरण पर उन्होंने रिकॉर्ड निर्माता [[कॉक्सोन डोड]] की खोज की थी और अंत में [[द वेलर्स]] कहलाए. 1966 तक, प्रमुख त्रयी बॉब मार्ले, बन्नी वेलर और पीटर टॉश को पीछे छोड़ते हुए, ब्रेथवेट, केल्सो और स्मिथ ने द वेलर्स छोड़ दिया था।<ref>{{cite web|url=http://www.vitalspot.com/TheWailers/Biography.html|title=The Wailers'Biography|publisher=Vital Spot|accessdate=अक्टूबर 1, 2009|archive-date=10 सितंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070910011258/http://www.vitalspot.com/TheWailers/Biography.html|url-status=dead}}</ref> 1966 में, मार्ले ने [[रीटा एंडरसन]] से शादी की और कुछ समय के लिए अपनी मां के निवास के पास संयुक्त राज्य अमेरिका में [[विलमिंगटन, डेलावेयर]] स्थानांतरित हो गए, जिस अवधि में उन्होंने [[ड्यूपॉन्ट]] में प्रयोगशाला सहायक के रूप में और [[क्रिसलर]] संयंत्र में डोनाल्ड मार्ले के नाम से असेंबली लाइन पर काम किया।<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/news/story/6879720/bob_marley_19451981|title=Bob Marley: 1945-1981|work=[[Rolling Stone]]|date=जून 25, 1981|first=Timothy|last=White|publisher=[[Jann Wenner]]|access-date=5 मार्च 2010|archive-date=21 अप्रैल 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421114753/http://www.rollingstone.com/news/story/6879720/bob_marley_19451981|url-status=dead}}</ref> जमैका वापसी पर, मार्ले रस्ताफ़री आंदोलन के सदस्य बन गए और अपना ट्रेडमार्क [[ड्रेडलॉक्स]] पहनना शुरू कर दिया (मार्ले के ''धार्मिक विचारों के बारे में अधिक जानने के लिए ''देखें'' '' [[धर्म खंड]]). डॉड के साथ एक विरोध के बाद, मार्ले और उनका बैंड [[ली "स्क्रैच" पेरी]] और उनके स्टूडियो बैंड, [[द अपसेटर्स]] के साथ जुड़ गए। हालांकि यह गठबंधन एक साल से भी कम समय तक चला, उन्होंने जो गाने रिकॉर्ड करवाए, कई लोग उन्हें द वेलर्स के बेहतरीन में गिनते हैं। मार्ले और पेरी, रिकॉर्डिंग अधिकारों की सुपुर्दगी के विवाद के बाद अलग हो गए, लेकिन वे दोस्त बने रहे और दुबारा साथ काम किया। 1968 और 1972 के बीच, बॉब और रीटा मार्ले, पीटर टॉश और बन्नी वेलर ने, द वेलर्स ध्वनि के व्यवसायीकरण की कोशिश में किंगस्टन और लंदन में [[JAD रिकार्ड्स]] के साथ कुछ पुराने गानों को दुबारा बनाया. बन्नी ने बाद में कहा कि ये गीत "एक एल्बम पर कभी भी जारी ना किए जाएं ... वे रिकॉर्ड कंपनियों के सुनने के लिए सिर्फ़ डेमो थे।" 1968 में, बॉब और रीटा ने [[जॉनी नैश]] के गीतकार [[जिमी नॉर्मन]] से मिलने [[ब्रॉन्क्स]] का दौरा किया।<ref name="Norman">{{cite news|title=Pre-reggae tape of Bob Marley is found and put on auction|first=Jesse|last=McKinley|date=दिसम्बर 19, 2002|accessdate=जनवरी 4, 2009|work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9803E2DD133DF93AA25751C1A9649C8B63|publisher=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स Company]]}}</ref> नॉर्मन और दूसरों के साथ, जिसमें नॉर्मन के सह-लेखक [[एल पाइफ़्राम]] भी शामिल थे, तीन दिन के जैम सेशन के परिणामस्वरूप एक 24-मिनट का टेप उभरा, जिसमें मार्ले ने ख़ुद अपने और नॉर्मन पाइफ़्राम की रचनाएं गाईं, जिसके बारे में रेगे पुरालेखपाल [[रोजर स्टीफ़न्स]] के अनुसार वह दुर्लभ संग्रह है, जोकि अमेरिकी चार्ट्स में मार्ले के प्रकट होने की कोशिश के रूप में, रेगे की बजाय पॉप से प्रेरित है।<ref name="Norman"/> ''[[द न्यूयॉर्क टाइम्स]]'' के एक लेख के अनुसार मार्ले ने टेप में विभिन्न ध्वनियों के साथ प्रयोग किया, जहां "स्टे विथ मी" में डू-वॉप शैली और "स्पलिश फ़ॉर माइ स्पलैश" में 1960 दशक के कलाकारों की धीमी गति के प्रेम गीतों की शैली अपनाई.<ref name="Norman"/> 1973 में द वेलर्स का पहला एल्बम, ''[[कैच ए फ़ायर]]'', दुनिया भर में जारी किया गया और उसकी अच्छी बिक्री हुई. उसके एक वर्ष बाद ''[[बर्निंग]]'' जारी हुआ, जिसके गानों में शामिल हैं "[[गेट अप]]" और [["आई शॉट द शेरिफ़"]]. [[एरिक क्लैपटन]] ने 1974 में मार्ले का अंतर्राष्ट्रीय प्रोफ़ाइल ऊंचा करते हुए हिट कवर "आई शॉट द शेरिफ़" बनाया.<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/news/story/6596288/i_shot_the_sheriff/print|title=I Shot the Sheriff|publisher=Jann Wenner|work=Rolling Stone|accessdate=अक्टूबर 3, 2009|date=दिसम्बर 9, 2004|archive-date=8 फ़रवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090208232622/http://www.rollingstone.com/news/story/6596288/i_shot_the_sheriff/print|url-status=dead}}</ref> 1974 वेलर्स का विघटन हुआ, जब तीनों मुख्य सदस्यों में से प्रत्येक ने एकल कॅरियर को आगे बढ़ाने की दिशा में पहल की. उनके अलगाव का कारण अनुमानों से घिरा है; कुछ का मानना है कि बन्नी, पीटर और बॉब के बीच प्रदर्शन को लेकर मतभेद थे, जबकि अन्य लोगों का दावा है कि बन्नी और पीटर बस एकल काम पसंद करते थे। === बॉब मार्ले और द वेलर्स === [[चित्र:Bob-marley-wailers-crystal-palace.jpg|thumb|Bob Marley & The Wailers live at Crystal Palace Park during the Uprising Tour|alt=A मंच पर बैंड के प्रदर्शन को सुनते हुए, पानी में खड़े लोगों की भीड़]] {{Main|Bob Marley & The Wailers}} अलग होने के बावजूद, मार्ले ने "बॉब मार्ले एंड द वेलर्स" के नाम से रिकॉर्डिंग जारी रखा. उनके नए [[बैकिंग बैंड]] में ड्रम और बेस पर क्रमशः [[कार्ल्टन]] बंधु और [[एस्टन "फ़ैमिली मैन" बैरेट]], लीड गिटार पर [[जूनियर मार्विन]] और [[अल एंडरसन]], की-बोर्ड पर [[टाइरोन डाउनी]] और [[अर्ल "वाइया" लिंडो]] और परकशन पर [[एल्विन "सीको" पैटरसन]] थे। "[[आई थ्रीस]]", जिसमें [[जूडी मोवैट]], [[मार्शिया ग्रिफ़िथ]] और मार्ले की पत्नी रीटा शामिल थीं, समर्थक स्वर प्रदान करते थे। 1975 में, मार्ले ने जमैका से बाहर, ''[[नैटी ड्रेड]]'' एल्बम से "[[नो वुमन, नो क्राई]]", अपनी पहली हिट के साथ अंतर्राष्ट्रीय सफलता हासिल की. इसके बाद संयुक्त राज्य अमेरिका में ''[[रस्तमैन वाइब्रेशन]]'' (1976) के साथ सफलता मिली, जो [[बिलबोर्ड हॉट 100|''बिलबोर्ड'' हॉट 100]] पर चार सप्ताह बना रहा.<ref>{{cite web|url=http://www.niceup.com/bmbio.html|title=Bob Marley Bio|publisher=niceup.com|accessdate=अक्टूबर 3, 2009}}</ref> दिसम्बर 1976 में, दो संघर्षरत राजनीतिक समूहों के बीच तनाव कम करने के प्रयास में जमैकन प्रधान मंत्री [[माइकल मैनले]] द्वारा आयोजित एक निःशुल्क संगीत कार्यक्रम "[[स्माइल जमैका]]" से दो दिन पहले, मार्ले के घर के अंदर, अज्ञात बंदूकधारियों के हमले से, मार्ले, उनकी पत्नी और मैनेजर डॉन टेलर घायल हो गए। टेलर और मार्ले की पत्नी को गंभीर चोटें लगीं, लेकिन बाद में वे पूरी तरह स्वस्थ हो गए। बॉब मार्ले को छाती और हाथ में मामूली घाव लगे. गोलीबारी को राजनीति से प्रेरित माना गया, क्योंकि कई लोगों के विचार में यह संगीत कार्यक्रम वास्तव में मैनले के लिए समर्थन रैली था। फिर भी, संगीत समारोह की तैयारी जारी रही और इस हत्या प्रयास के दो दिनों बाद, घायल मार्ले ने निर्धारित कार्यक्रम के अनुसार प्रदर्शन दिया. जब उनसे इसका कारण पूछा गया, तो मार्ले ने जवाब दिया, "जो लोग इस दुनिया को बदतर बनाने की कोशिश में लगे हैं, वे एक दिन भी आराम से नहीं बैठते. तब मैं कैसे रह सकता हूं?" ज़ैप पाउ ग्रूप के समूह ने, जिनका कोई कट्टरपंथी धार्मिक या राजनीतिक विश्वास नहीं था, 80,000 समारोह भीड़ के समक्ष बॉब मार्ले के बैकअप बैंड के रूप में प्रदर्शन दिया, जबकि वेलर्स अभी भी लापता थे या छुप कर बैठे थे।<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/news/story/6879667/the_shooting_of_a_wailer|title=The shooting of a Wailer|work=Rolling Stone|accessdate=अक्टूबर 2, 2009|date=जनवरी 13, 1997|publisher=Jann Wenner|archive-date=16 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100416020353/http://www.rollingstone.com/news/story/6879667/the_shooting_of_a_wailer|url-status=dead}}</ref><ref>वाकर, जैफ़ (1980) ज़ैप पाउ के LP ''रेगे रूल्स'' के कवर पर. लॉस एंजिल्स: राइनो रिकॉर्ड्स.</ref> 1976 के अंत में मार्ले ने जमैका छोड़ा और इंग्लैंड के लिए रवाना हुए, जहां उन्होंने दो वर्ष स्वयं आरोपित निर्वासन में बिताए. वहां रहते हुए उन्होंने ''[[एक्सोडज़]]'' और ''[[काया]]'' एल्बमों की रिकॉर्डिंग की. ''एक्सोडज़'' ब्रिटिश एल्बम चार्ट पर लगातार 56 हफ्तों के लिए बना रहा. इसमें चार UK हिट एकल शामिल थे: "एक्सोडज़", "वेइटिंग इन वेन", "जैमिंग और "[[वन लव]]" ([[कर्टिस मेफ़ील्ड]] के हिट "[[पीपल गेट रडी]]" का गायन). लंदन में अपने समय के दौरान, वे गिरफ्तार किए गए और उनके [[क़ब्जे]] में थोड़ी मात्रा में [[कैनबिस]] होने के दोष में उन्हें सज़ा दी गई।<ref>{{cite web|url=http://www.thirdfield.com/new/timeline.html|title=A Timeline of Bob Marley's Career|publisher=Thirdfield.com|accessdate=अक्टूबर 3, 2009}}</ref> 1978 में, मार्ले जमैका लौट आए और फिर से विरोधी पक्षों को शांत करने के प्रयास में एक और राजनैतिक कार्यक्रम, [[वन लव पीस कॉन्सर्ट]] में प्रदर्शन दिया. प्रदर्शन के अंत में, मार्ले के अनुरोध पर, माइकल मैनले (तत्कालीन [[पीपल्स नेशनल पार्टी]] के नेता) और उनके राजनैतिक विरोधी [[एडवर्ड सीगा]] (विरोधी [[जमैका लेबर पार्टी]] के नेता) मंच पर एक दूसरे से मिले और आपस में हाथ मिलाया।<ref>{{cite web|url=http://www.everything2.com/index.pl?node_id=1307397|title=One Love Peace Concert|publisher=Everything2.com|date=मई 24, 2002|accessdate=अक्टूबर 3, 2009}}</ref> बॉब मार्ले एंड द वेलर्स के नाम पर ग्यारह एल्बम, चार लाइव एल्बम और सात स्टूडियो एल्बम जारी किए गए। इन रिलीज़ों में ''[[बैबिलोन बाई बस]]'', 13 गानों के साथ एक दोहरा लाइव एल्बम भी शामिल था, जो 1978 में जारी हुआ और जिसने आलोचकों की प्रशंसा पाई. यह एल्बम और विशेष रूप से दर्शकों के उन्माद सहित अंतिम ट्रैक "जैमिंग" ने मार्ले के लाइव प्रदर्शनों की गहनता को क़ैद किया।<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/reviews/album/301860|title=Babylon by Bus review|publisher=Jann Wenner|accessdate=अक्टूबर 3, 2009|date=दिसम्बर 28, 1978|first=Timothy|last=White|archive-date=16 जनवरी 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116120735/http://www.rollingstone.com/reviews/album/301860|url-status=dead}}</ref> 1979 में एक चुनौतीपूर्ण और राजनीतिक आवेश वाली एल्बम, ''[[सरवाइवल]]'' जारी की गई। "जिम्बाब्वे", "[[अफ्रीका युनाइट]]", "वेक अप एंड लिव" तथा "सरवाइवल" जैसे गानों ने अफ़्रीकियों के संघर्ष के प्रति मार्ले के समर्थन को प्रतिबिंबित किया। जुलाई 1979 में बॉस्टन में [[अमांड्ला समारोह]] के प्रदर्शन ने दक्षिण अफ्रीका के [[रंगभेद]] के प्रति उनके गंभीर विरोध को दर्शाया, जो उन्होंने 1976 में पहले ही अपने गीत "[[वार]]" में दिखाया था। 1980 की शुरूआत में, उन्हें 17 अप्रैल को आयोजित [[जिम्बाब्वे]] स्वतंत्रता दिवस समारोह में प्रदर्शन के लिए आमंत्रित किया गया। ''[[अपराइज़िंग]] '' (1980) बॉब मार्ले का अंतिम स्टूडियो एल्बम था और यह "रिडेम्पशन सॉन्ग" तथा "फ़ॉरेवर लविंग जाह" सहित उनकी सबसे धार्मिक प्रस्तुतियों में से एक है।<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/reviews/album/103460/review/6068123?utm_source=Rhapsody&utm_medium=CDreview|title=Uprising review|publisher=Jann Wenner|first=Chris|last=Morris|date=अक्टूबर 16, 1980|accessdate=अक्टूबर 3, 2009|archive-date=24 अक्तूबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071024024740/http://www.rollingstone.com/reviews/album/103460/review/6068123?utm_source=Rhapsody&utm_medium=CDreview|url-status=dead}}</ref> 1983 में मरणोपरांत जारी ''[[कन्फ़्रंटेशन]]'' में, हिट "[[बफ़ेलो सोल्जर]]" और इससे पहले केवल जमैका में ही उपलब्ध एकलों के नए मिक्स सहित, मार्ले के जीवनकाल के दौरान रिकॉर्ड की गई, पर रिलीज़ ना होने वाली सामग्री शामिल है।<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/artists/bobmarley/albums/album/232098/review/6067472/confrontation|title=Confrontation review|publisher=Jann Wenner|accessdate=अक्टूबर 3, 2009|date=सितंबर 1, 1983|first=Fred|last=Schruers|archive-date=25 फ़रवरी 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070225051939/http://www.rollingstone.com/artists/bobmarley/albums/album/232098/review/6067472/confrontation|url-status=dead}}</ref> == बाद के वर्ष == === बीमारी === 1977 जुलाई में मार्ले को कथित तौर पर एक दोस्ताना [[फ़ुटबॉल]] मैच में लगी चोट पर [[अवयव-प्रभावी मेचक मेलेनोमा]], [[घातक अर्बुद]] के एक रूप से ग्रस्त पाया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/when-bob-marley-joined-the-bloomsbury-set-421831.html|title=When Bob Marley joined the Bloomsbury set|publisher=[[Independent News & Media]]|accessdate=अक्टूबर 4, 2009|date=अक्टूबर 27, 2006|first=Sara|last=Newman|archive-date=20 अप्रैल 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420013153/http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/when-bob-marley-joined-the-bloomsbury-set-421831.html|url-status=dead}}</ref> मई 1980 में ''अपराइज़िंग'' एल्बम के जारी होने के बाद, बैंड ने यूरोप का एक प्रमुख दौरा पूरा किया, जहां मिलान में लाखों लोगों के सामने उन्होंने अपने सबसे बड़े संगीत समारोह में प्रदर्शन दिया. दौरे के बाद मार्ले अमेरिका गए, जहां उन्होंने [[अपराइज़िंग टूर]] के हिस्से के रूप में [[मैडिसन स्क्वायर गार्डन]] में दो शो किए. इसके तुरंत बाद उनकी सेहत ख़राब होने लगी और वे बहुत बीमार हो गए, कैंसर पूरे शरीर भर में फैल गया था। बाक़ी दौरे को रद्द कर दिया गया और मार्ले, [[जोसेफ़ इस्सेल्स]] के बवेरियन क्लिनिक में इलाज करवाने गए, जहां उनका एक [[विवादास्पद प्रकार का कैंसर उपचार]] किया गया, जोकि आंशिक रूप से कुछ खाद्य पदार्थ, पेय पदार्थ और अन्य पदार्थों से बचाव के आधार पर दिया जाता है। आठ महीने तक बिना सफलता के कैंसर से जूझने के बाद वे हवाई जहाज से जमैका में अपने घर के लिए रवाना हुए.<ref>{{cite web|url=http://web.bobmarley.com/story/?storypage=7|title=His story: The life and legacy of Bob Marley|publisher=web.bobmarley.com|accessdate=अक्टूबर 4, 2009|archive-date=17 अप्रैल 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417040043/http://web.bobmarley.com/story/?storypage=7|url-status=dead}}</ref> === मृत्यु और मरणोपरांत प्रतिष्ठा === जर्मनी से अपने घर जमैका के लिए उड़ान भरते समय, यह मानते हुए कि उनकी मृत्यु समीप है, मार्ले के जीवनक्षम कार्य बदतर होने लगे. मियामी में उतरने के बाद उन्हें तत्काल इलाज के लिए अस्पताल ले जाया गया। 11 मई 1981 की सुबह मियामी में सेडार्स ऑफ़ लेबनान अस्पताल में, 36 साल की उम्र में उनका निधन हो गया। उनके फेफड़े और दिमाग़ में [[मेलेनोमा]] का प्रसार, उनकी मौत का कारण बना. अपने बेटे [[ज़िग्गी]] के लिए उनके अंतिम शब्द थे "पैसा जीवन नहीं खरीद सकता".<ref name="timeline">{{cite web|last=Steffens|first=Roger|title=Bob Marley Chronology 1945-1981|url=http://www.reggae.com/artists/bob_marley/chronology.htm|accessdate=अक्टूबर 26, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20100506042311/http://www.reggae.com/artists/bob_marley/chronology.htm|archive-date=6 मई 2010|url-status=dead}}</ref> 21 मई 1981 को मार्ले का जमैका में [[सरकारी अंतिम संस्कार]] किया गया, जिसमें इथियोपियाई [[कट्टरपंथ]] और रस्ताफ़री परंपरा के तत्वों का संयोजन था।<ref>{{harvnb|Moskowitz|2007|p=116}}</ref> उनके जन्मस्थान के निकट एक चैपल में उन्हें अपने लाल [[फेंडर स्ट्रैटोकास्टर]] के साथ दफनाया गया (कुछ लोगों का कहना है कि वह [[गिब्सन ले पॉल]]) था।<ref>{{cite web|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1732|title=Bob Marley|date= जनवरी 1, 2001|publisher=Find a Grave|accessdate=अप्रैल 16, 2009}}</ref> अपनी मृत्यु से एक महीने पहले, उन्हें [[जमैकन ऑर्डर ऑफ़ मेरिट]] से सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.biography.com/deathiversary/bob-marley/bob-marley.jsp|title=Bob Marley Biography|publisher=Biography.com|accessdate=अप्रैल 16, 2009|archive-date=6 दिसंबर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091206214553/http://www.biography.com/deathiversary/bob-marley/bob-marley.jsp|url-status=dead}}</ref> 1994 में मार्ले को [[रॉक एंड रोल हॉल ऑफ़ फ़ेम]] में शामिल किया गया,<ref>{{cite web|url=http://www.rockhall.com/inductee/bob-marley|title=Bob Marley|publisher=[[Rock and Roll Hall of Fame]]|accessdate=अप्रैल 16, 2009}}</ref> और 1999 ''[[टाइम]]'' पत्रिका ने 20वीं सदी की सबसे महान एल्बम के रूप में बॉब मार्ले एंड द वेलर्स के ''[[एक्सोडज़]]'' को चुना.<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,993039,00.html|title=The Best Of The Century|date=दिसम्बर 31, 1999|work=[[Time (magazine)|Time]]|publisher=[[Time Inc.]]|accessdate=अप्रैल 16, 2009|archive-date=26 अगस्त 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826225754/http://www.time.com/time/printout/0,8816,993039,00.html|url-status=dead}}</ref> 2001 में, मरणोपरांत उन्हें [[ग्रैमी लाइफ़टाइम एचीवमेंट अवार्ड]] से सम्मानित किया गया और उनके जीवन पर एक फ़ीचर-लेंथ वृत्तचित्र, ''रिबेल म्यूज़िक'' ने [[ग्रैमी]] में विभिन्न पुरस्कार जीते. रीटा, द वेलर्स और मार्ले के चाहने वाले तथा बच्चों के योगदान के साथ, यह उनकी ज़ुबानी कहानी सुनाती है।<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-79143687.html|title=Grammy Lifetime Achievement Award for Bob Marley|publisher=Caribbian Today|date=जनवरी 31, 2001|accessdate=अक्टूबर 4, 2009|archive-date=12 मई 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512211935/http://www.highbeam.com/doc/1P1-79143687.html|url-status=dead}}</ref> 2006 में, न्यूयॉर्क राज्य ने ब्रूकलिन के [[ईस्ट फ़्लैटबुश]] खंड में चर्च एवेन्यू के एक हिस्से का रेमसेन एवेन्यू से ईस्ट 98th स्ट्रीट तक नाम "बॉब मार्ले बूलवार्ड" रखा.<ref>{{cite web|url=http://ny1.com/1-all-boroughs-news-content/top_stories/?SecID=1000&ArID=60701|title=Brooklyn Street Renamed Bob Marley Boulevard|date=जुलाई 2, 2006|accessdate=अक्टूबर 6, 2009|publisher=[[NY1]]}}{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == धर्म == {{Rastafari}} बॉब मार्ले [[रस्ताफ़री]] आंदोलन के सदस्य थे, जिनकी संस्कृति रेगे के विकास का एक महत्वपूर्ण तत्व रहा था। बॉब मार्ले, उनके संगीत को जमैका के सामाजिक रूप से वंचित क्षेत्रों से बाहर और अंतर्राष्ट्रीय संगीत दृश्य पर ले जाकर, रस्ताफ़री के प्रमुख समर्थक बन गए। उनकी जीवनी-लेखकों के अनुसार, वे [[ट्वेल्व ट्राइब्स मैन्शन]] के साथ संबद्ध थे। वे "ट्राइब ऑफ़ जोसेफ़" नामक संप्रदाय में थे, क्योंकि उनका जन्म फरवरी में हुआ था (जो बारह जनजातियों में से प्रत्येक विशिष्ट महीने में जन्म लेने वाले सदस्यों से बनी थी). असली रस्तावादी, [[ईटल]] कहलाने वाले मांसरहित आहार का सेवन करते हैं, अतः मार्ले [[शाकाहारी]] थे।<ref>{{cite web|url=http://www.ivu.org/people/music/marley.html|title=Bob Marley|publisher=The International Vegetarian Union|accessdate=दिसम्बर 16, 2009}}</ref> उन्होंने अपने एल्बम लाइनर नोट में ''[[जेनिसिस]]'' के अंश को उद्धृत करते हुए, जिसमें जैकब द्वारा अपने बेटे जोसेफ़ को आशीर्वाद शामिल है, इसे अभिव्यंजित किया। मार्ले को 4 नवम्बर 1980 को किंगस्टन, जमैका के इथियोपियाई [[रूढ़िवादी क्रिश्चियन चर्च]] के आर्कबिशप ने बपतिस्मा दिया.<ref>{{cite web|url=http://www.jamaicans.com/culture/rasta/ethiopian_church.shtml|title=The Ethiopian Orthodox Church & Bob Marley's Baptism And The Church|publisher=Jamaicans.com|access-date=5 मार्च 2010|archive-date=2 अप्रैल 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091702/http://www.jamaicans.com/culture/rasta/ethiopian_church.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rastafarispeaks.com/cgi-bin/forum/archive1/config.pl?noframes;read=47421|title=Bob Marley's Baptism in Ethiopian Orthodox Church|publisher=Rastafarispeaks.com}}</ref> == पत्नी और बच्चे == बॉब मार्ले के कई बच्चे हैं: अपनी पत्नी रीटा के साथ तीन, रीटा के पिछले रिश्तों से गोद लिए दो और अन्य महिलाओं के साथ कई. बॉब मार्ले का आधिकारिक वेबसाइट ग्यारह बच्चे स्वीकार करता हैं। आधिकारिक साइट पर सूचीबद्ध हैं: # [[सेडेला]], रीटा द्वारा 23 अगस्त 1967 को जन्म # [[डेविड "ज़िग्गी"]], रीटा द्वारा 17 अक्टूबर 1968 को जन्म # [[स्टीफ़न]], रीटा द्वारा 20 अप्रैल 1972 को जन्म # रॉबर्ट "रॉबी", पैट विलियम्स द्वारा १६ मई 1972 को जन्म # [[रोहन]], जेनेट हंट द्वारा 19 मई 1972 को जन्म # करेन, जेनेट बोवेन द्वारा 1973 को जन्म # स्टीफ़नी, जन्म 17 अगस्त 1974; [[सेडेला बुकर]] के अनुसार वे रीटा और एक इटल नामक आदमी की बेटी है, जिसके साथ रीटा का प्रेम संबंध था; इसके बावजूद उन्हें बॉब की बेटी के रूप में स्वीकार किया गया # [[जूलियन]], लूसी पाउंडर द्वारा 4 जून 1975 को जन्म # [[काइ-मनि]], अनीता बेलनवीस द्वारा 26 फ़रवरी 1976 को जन्म # [[डेमियन]], [[सिंडी ब्रेकस्पीयर]] द्वारा 21 जुलाई 1978 को जन्म मकेडा को मार्ले की मौत के बाद युवेट क्रिच्टन ने 30 मई 1981 को जन्म दिया.<ref name="dixon">{{cite web|url=http://debate.uvm.edu/dreadlibrary/dixon.html|title=Lovers and Children of the Natural Mystic: The Story of Bob Marley, Women and their Children|publisher=The Dread Library|accessdate=जून 21, 2007|first=Meredith|last=Dixon}}</ref> उसे मार्ले की संतान के रूप में सूचीबद्ध करती है, लेकिन बॉब मार्ले के आधिकारिक वेबसाइट पर वह इस रूप में सूचीबद्ध नहीं है। विभिन्न वेबसाइटों (उदाहरण के लिए {{cite web|title=Bob Marley's Children|work=Chelsea's Entertainment Reviews|url=http://chelseasreviews.wordpress.com/2006/12/07/bob-marleys-children/|accessdate 2009-12-28}} द्वारा भी इमनी कैरोल, शेरिल मुरे द्वारा 22 मई 1963 को जन्मी के रूप में सूचीबद्ध; लेकिन वे बॉब मार्ले के आधिकारिक वेबसाइट, या<ref name="dixon"/> पर प्रकट नहीं होतीं. == डिस्कोग्राफ़ी == {{Main|Bob Marley and The Wailers discography}} == दौरे == * अप्रैल-जुलाई 1973: '''[[कैच ए फ़ायर टूर]]''' (इंग्लैंड, यू॰एस॰ए॰) * अक्टूबर-नवंबर 1973: '''[[बर्निंग टूर]]''' (यू॰एस॰ए॰, इंग्लैंड) * जून-जुलाई 1975: '''[[नैट्टी ड्रेड टूर]]''' (यू॰एस॰ए॰, कनाडा, इंग्लैंड) * अप्रैल-जुलाई 1976: '''[[रस्तामैन वाइब्रेशन टूर]]''' (यू॰एस॰ए॰, कनाडा, जर्मनी, स्वीडन, नीदरलैंड, फ्रांस, इंग्लैंड, वेल्स) * मई-जून 1977: '''[[एक्सोडस टूर]]''' (फ्रांस, बेल्जियम, नीदरलैंड, जर्मनी, स्वीडन, डेनमार्क, इंग्लैंड) * मई-अगस्त 1978: '''[[काया टूर]]''' (यू॰एस॰ए॰, कनाडा, इंग्लैंड, फ्रांस, स्पेन, स्वीडन, डेनमार्क, नार्वे, नीदरलैंड, बेल्जियम) * अप्रैल-मई 1979: '''[[बैबिलोन बाई बस टूर]]''' (जापान, न्यूजीलैंड, ऑस्ट्रेलिया, हवाई) * अक्टूबर 1979-जनवरी 1980: '''[[सरवाइवल टूर]]''' (यू॰एस॰ए॰, कनाडा, त्रिनिदाद/टोबैगो, बहामा, गेबॉन) * मई-सितंबर 1980: '''[[अपराइज़िंग टूर]]''' (स्विट्ज़रलैंड, जर्मनी, फ्रांस, नार्वे, स्वीडन, डेनमार्क, बेल्जियम, नीदरलैंड, इटली, स्पेन, आयरलैंड, इंग्लैंड, स्कॉटलैंड, वेल्स, यू॰एस॰ए॰) == पुरस्कार और सम्मान == [[चित्र:Hollywood Walk of Fame stars - Bob Marley.jpg|thumb|Marley's star on the Hollywood Walk of Fame|alt=A फ़ुटपाथ पर जड़े हुए पांच नोक वाले गुलाबी सितारे जिस पर बॉब मार्ले लिखा है।]] * 1976: बैंड ऑफ़ द इयर (''[[रोलिंग स्टोन]]'') * जून 1978: [[संयुक्त राष्ट्र]] ने [[पीस मेडल ऑफ़ द थर्ड वर्ल्ड]] से सम्मानित किया * फरवरी 1981: जमैका का तीसरा उच्चतम सम्मान, [[जमैकन ऑर्डर ऑफ़ मेरिट]] दिया गया * मार्च 1994: [[रॉक एंड रोल हॉल ऑफ फ़ेम]] में शामिल * 1999: ''[[एक्सोडस]]'' (''[[टाइम]]'') के लिए एल्बम ऑफ़ द सेंचुरी * फरवरी 2001: [[हॉलीवुड वॉक ऑफ फ़ेम]] पर एक सितारा * फरवरी 2001: [[ग्रैमी लाइफ़टाइम अचीवमेंट अवार्ड]] से पुरस्कृत * 2004: ''रोलिंग स्टोन'' ने सदाबहार 100 महानतम कलाकारों की अपनी सूची में उन्हें #11वां दर्जा दिया<ref>{{cite web|title=The Immortals: The First Fifty|work=Rolling Stone|publisher=Jann Wenner|url=http://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty|access-date=5 मार्च 2010|archive-date=25 जून 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625061212/http://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty|url-status=dead}}</ref> * [[बीबीसी]] द्वारा "वन लव" को सहस्राब्दी का गीत नामित किया * BBC के एक जनमत सर्वेक्षण ने उन्हें सदाबहार महानतम गीतकारों में से एक के रूप में चुना.<ref name="greatest">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1347071.stm|title=Who is the greatest lyricist of all time|publisher=[[बीबीसी]]|date=मई 23, 2001}}</ref> * 2006 न्युबियन जैक समुदाय न्यास द्वारा एक पट्टिका उन्हें समर्पित की गई और जिसे महामहिम के विदेश कार्यालय ने समर्थन दिया.<ref>{{cite web|title=London honours legendary reggae artist Bob Marley with heritage plaque|work=AfricaUnite.org|url=http://africa-unite.org/site/content/view/63/54|access-date=5 मार्च 2010|archive-date=20 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081120205911/http://africa-unite.org/site/content/view/63/54/|url-status=dead}}</ref> == फ़िल्म रूपांतरण == फरवरी 2008 में, निर्देशक [[मार्टिन स्कोरसिस]] ने मार्ले पर एक वृत्त चित्र बनाने के अपने इरादे की घोषणा की. फिल्म 6 फ़रवरी [[2010]] में रिलीज़ की जाएगी, जो मार्ले का 65वां जन्मदिन होगा.<ref>{{cite news|author=Winter Miller|url=http://breakingnews.iol.ie/entertainment/story.asp?j=246581796&p=z4658z5xz|title=Scorsese to make Marley documentary|publisher=[[Ireland On-Line]]|date=फ़रवरी 17, 2008|accessdate=मार्च 6, 2008|archive-date=15 जुलाई 2012|archive-url=https://archive.today/20120715174756/http://breakingnews.iol.ie/entertainment/story.asp?j=246581796&p=z4658z5xz|url-status=dead}}</ref> तथापि, हाल ही में स्कोरसिस समय अनुसूची की समस्याओं के कारण इससे अलग हट गए। उनकी जगह [[जोनाथन डेम]] ले रहे हैं।<ref>{{cite news|title=Martin Scorsese Drops Out of Bob Marley Documentary|url=http://www.worstpreviews.com/headline.php?id=8737&count=25|publisher=WorstPreviews.com|date=मई 22, 2008|accessdate=मई 26, 2008|archive-date=5 अप्रैल 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090405234434/http://www.worstpreviews.com/headline.php?id=8737&count=25|url-status=dead}}</ref> मार्च 2008 में, [[द वीनस्टीन कंपनी]] ने [[रीटा मार्ले]] की क़िताब ''नो वुमन नो क्राई: माई लाइफ़ विथ बॉब मार्ले'' के आधार पर बॉब मार्ले की [[जीवनी]] के निर्माण की योजना घोषित की है। [[रूडी लैंगलाइस]], [[लिज़ी बॉरडन]] की पटकथा का निर्माण करेंगे और रीटा मार्ले कार्यकारी निर्माता होंगी.<ref>{{cite news|first=Winter|last=Miller|url=http://www.variety.com/article/VR1117981772.html?categoryid=13&cs=1|title=Weinstein Co. options ''Marley''|work=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]]|date=मार्च 3, 2008|accessdate=मार्च 3, 2008|publisher=[[Reed Business Information]]|archive-date=4 जनवरी 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100104015627/http://www.variety.com/article/VR1117981772.html?categoryid=13&cs=1|url-status=dead}}</ref> == स्वर नमूने == * {{audio|Bob Marley & The Wailers - Simmer Down (1964).ogg|"Simmer Down"}}(1964) == इन्हें भी देखें == * [[रस्ताफ़्रियनों की सूची]] * [[रेगे संगीतकारों की सूची]] * [[बॉब मार्ले संग्रहालय]] * [[शाकाहारियों की सूची]] * [[एसटन "फ़ैमिली मैन" बैरेट]] * [[जूनियर मारविन]] * [[एल एंडरसन]] * [[लोकप्रिय संगीत में सम्मानसूचक पदवियों की सूची]] == नोट == {{reflist|2}} == अतिरिक्त पठन == * [[फ़ार्ले,]] [[क्रिस्टोफ़र]] (2007) ''बिफ़ोर द लीजेंड: द राइज़ ऑफ़ बॉब मार्ले'', अमिस्टैड प्रेस ISBN 0-06-053992-5 * [[गोल्डमैन, विवियन]] (2006). ''द बुक ऑफ़ एक्सोडस: द मेकिंग एंड मीनिंग ऑफ़ बॉब मार्ले एंड द वेलर्स एल्बम ऑफ़ द सेंचुरी'', ऑरम प्रेस ISBN 1-84513-210-6 * हेन्के, जेम्स (2006). ''मार्ले लीजेंड: एन इलस्ट्रेटेड लाइफ़ ऑफ़ बॉब मार्ले'', साइमन और शूस्टर लिमिटेड ISBN 0-7432-8551-4 * [[मार्ले, रीटा]]; जोन्स, हेट्टी (2004) ''नो वुमन नो क्राई: माई लाइफ़ विथ बॉब मार्ले'' हाइपरियॉन बुक्स ISBN 0-7868-8755-9 * [[मसौरी, जॉन]] (2007) ''वेलिंग ब्लूस: द स्टोरी ऑफ़ बॉब मार्लेस "वेलर्स"'' वाइस पब्लिकेशन्स ISBN 1-84609-689-8 * {{citation|last=Moskowitz|first=David|title=The Words and Music of Bob Marley|url=http://books.google.com/books?id=JJ4ub5h5E6sC&printsec=frontcover|year=2007|place=[[Westport, Connecticut]], United States|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=0275989356}} * व्हाइट, टिमोथी (2006). ''कैच ए फ़ायर: द लाइफ़ ऑफ़ बॉब मार्ले'' अउल बुक्स ISBN 0-8050-8086-4 * {{citation|last=Middleton|first=J. Richard|title= Religion, culture, and tradition in the Caribbean: Identity and Subversion in Babylon: Strategies for "Resisting Against the System" in music of Bob Marley and the Wailers|year=2000|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=031223242X}} == बाहरी कड़ियाँ == {{wikiquote}} {{commons|Bob Marley}} * {{offical|http://www.bobmarley.com/}} * [http://www.bobmarley-foundation.com/main.html The Bob Marley Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205195759/http://bobmarley-foundation.com/main.html |date=5 फ़रवरी 2009 }} * [http://www.rollingstone.com/artists/bobmarley/biography Bob Marley] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214084206/http://www.rollingstone.com/artists/bobmarley/biography |date=14 फ़रवरी 2008 }} ''रोलिंग स्टोन'' में * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/1347071.stm Marley Elected one of the Greatest Songwriters] BBC न्यूज़, 23 मई 2001 * [http://lens.blogs.nytimes.com/2009/05/18/showcase-bob-marley-by-david-burnett/?hp Showcase: Bob Marley] जेम्स एस्ट्रीन द्वारा, ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'', 18 मई 2009 * [http://www.bobmarleymagazine.com/archives/372 Interview with Heather Marley in BobMarley Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090911095007/http://www.bobmarleymagazine.com/archives/372 |date=11 सितंबर 2009 }} * [http://kazo.wailers.free.fr Extensive discography] {{Bob Marley}} {{Pan-Africanism}} {{DEFAULTSORT:Marley, Bob}} [[श्रेणी:रंगभेद विरोधी कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:कैनबिस संस्कृति]] [[श्रेणी:त्वचा कैंसर से मृत्यु]] [[श्रेणी:अंग्रेज़ी-भाषा के गायक]] [[श्रेणी:इथियोपिया के रूढ़िवादी ईसाई]] [[श्रेणी:ग्रैमी लाइफ़टाइम अचीवमेंट पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:जमैकन पुरुष गायक]] [[श्रेणी:जमैकन रेगे गायक]] [[श्रेणी:जमैकन रस्ताफ़रियन]] [[श्रेणी:जमैकन गीतकार]] [[श्रेणी:जमैकन शाकाहारी]] [[श्रेणी:अंग्रेजी मूल के जमैकन लोग]] [[श्रेणी:अखिल-अफ़्रीकावाद]] [[श्रेणी:रास्टाफ़ेरियन संगीत प्रदर्शक]] [[श्रेणी:विलमिंगटन, डेलावेयर के लोग]] [[श्रेणी:यूनाइटेड किंगडम में जमैकन आप्रवासी]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका में जमैकन आप्रवासी]] [[श्रेणी:रॉक एंड रोल हॉल ऑफ फेम में शामिल व्यक्ति]] [[श्रेणी:गोलीकांड उत्तरजीवी]] [[श्रेणी:फ़्लोरिडा में कैंसर से मरने वाले]] [[श्रेणी:सेंट एन पैरिश के लोग]] [[श्रेणी:1945 जन्म]] [[श्रेणी:1981 मृत्यु]] ldn3vryr01etxtmowkivg2imc8hgdsa मार्क ज़ुकेरबर्ग 0 189936 6628362 6622386 2026-10-11T08:11:22Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628362 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{सफाई|reason=सन्दर्भ और भाषा में |date=सितंबर 2026}} {{प्रतिलिपि संपादन|date=सितंबर 2026}} }} {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेजी|listed=yes|date=सितंबर 2026}} {{Infobox Person | name = मार्क ज़करबर्ग | image = Mark Zuckerberg at the 37th G8 Summit in Deauville 018 v1.jpg | image_size = 200px | caption = मार्क ज़करबर्ग 2011 में | birth_name = मार्क एलियट ज़करबर्ग | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1984|5|14}} | birth_place = वाइट प्लेंज़, [[न्यूयॉर्क|न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] | occupation =प्रौद्योगिकी उद्यमी, सह-संस्थापक (फ़ेसबुक) | Years active =२००४–वर्तमान | spouse = प्रिस्ला छ़न् (विवाहित. २०१२) | parents =एडवर्ड ज़करबर्ग कैरन केंपनर | Relatives = जेऽन ज़करबर्ग (बहन) | Awards =टाइम पर्सन ऑव़ द यिअर २०१० | religion = [[यहूदी]]<ref>{{cite web |last=Vara |first=Vauhini |url=http://online.wsj.com/public/article/SB119621309736406034.html |title=Too Much Information? - WSJ.com |publisher=Online.wsj.com |date=2007-11-28 |accessdate=2009-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813163154/http://online.wsj.com/public/article/SB119621309736406034.html |archive-date=13 अगस्त 2013 |url-status=live }}</ref> }} '''मार्क एलियट ज़करबर्ग''' ({{भाषा-अंग्रेज़ी|'''Mark Elliot Zuckerburg'''}}, जन्म १४ मई १९८४) एक अमेरिकी उद्यमी और सोशल नेटवर्किंग साइट [[फेसबुक|फ़ेसबुक]] के सह-स्थापना के लिए प्रसिद्ध व्यक्ति हैं। ज़करबर्ग ने फ़ेसबुक की सह- स्थापना अपने सह-विद्यार्थियों [[डस्टिन मॉस्कोविट्ज़|डस्टिन मोस्कोवित्ज़]], ऐंद्रो सवेरिन और क्रिस ह्यूगिस के साथ मिलकर की थी जब वे सब में [[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] के यहाँ नियमित रूप से जा रहे थे। == प्रारंभिक जीवन == ज़करबर्ग [[विएत प्लेन्स, न्यूयोर्क]] में एक [[यहूदी]]<ref>{{cite news |title=Changing His Status |author=Yaniv Halili |newspaper=7 Days'','' [[Yedioth Ahronoth]]'', issue #2408'' |pages=94–100 |date=2010-03-19}}</ref> कुटुंब में पैदा हुआ और दोब्ब्स फेर्री, न्यूयोर्क में बड़ा हुआ। उसने प्रोग्रम्मिंग शुरू कर दिया जब वह मिडिल स्कूल में था। पहले से ही, [https://web.archive.org/web/20180509220744/http://indiametech.net/mark-zuckerberg-success-story-in-hindi/ ज़करबर्ग] कंप्यूटर प्रोग्राम विकसित करने में मज़ा ले रहा था, विशेष रूप से संचार उपकरण और खेलों. मार्क ज़करबर्ग गोत्र आईडी भृगु ( Bh-_ri_/गुआ[[फिलिप्स एक्सेटर अकादेमी]] में भाग लेने से पहले, मार्क [[०अर्द्स्लेय हाई स्कूल]] में स्कूल गया था "हाई स्कूल में, वह शास्त्रीय संगीत में उत्कृष्ट प्रदर्शन किया। उसका स्थानांतर फिलिप्स एक्सेटर अकादेमी में हुआ जब वह<ref>name="=http://www.thebigmoney.com/blogs/facebook-status/2010/03/05/what-we-learned-about-mark-zuckerberg-week {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308105506/http://www.thebigmoney.com/blogs/facebook-status/2010/03/05/what-we-learned-about-mark-zuckerberg-week |date=8 मार्च 2010 }} | work =The Big Money | pages = | accessdate = 2010-03-05 | language = }}</ref>[[लेटिन]] में तल्लीन हुआ। अपने पिता के ऑफिस के कर्मचारियों के सम्बन्ध मदद के लिए उसने एक प्रोग्राम भी बनाया;उसने एक खेल [[रिस्क]] का संस्करण और सिनाप्स नामक एक संगीत वादक बनाया जो सुनने वाले की आदतों को सीखने के लिए [[कृत्रिम बुद्धि]] का इस्तेमाल करता। [[मैक्रोसोफ्ट]] और [[येओएल]] ने सिनाप्स को खरीदने और ज़करबर्ग को शांमिल करने की कोशिश की, लेकिन उसने [[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] जाने का निश्चय किया, जहाँ वह एक<ref>{{cite web|url=http://www.fastcompany.com/magazine/115/open_features-hacker-dropout-ceo.html?page=0%2C2|title=Hacker. Dropout. CEO.|access-date=17 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830012950/http://www.fastcompany.com/magazine/115/open_features-hacker-dropout-ceo.html?page=0,2|archive-date=30 अगस्त 2009|url-status=dead}}</ref> यहूदी बिरादरी,[[अल्फा एप्सिलोन]] में भर्ति हुआ। वह कॉलेज में, महान कविता जैसे<ref name="whatwelearned"/>''[[द लिअड]] '' से पढ़ने के लिए जाना जाता था। == फेसबुक == [[चित्र:Scoble-Zuckerberg-20080723.jpg|thumb|2008 में रोबेर्ट स्कोबल के साथ ज़करबर्ग (दाईं ओर)।]] === स्थापना === ज़करबर्ग ने अपने हार्वर्ड छात्रालय के कमरे से फरवरी 4, 2004 को फेसबुक का प्रारंभ किया। फेसबुक का विचार उसे अपने फिलिप्स एक्सेटर अकादेमी के दिनों से, जैसे अधिक कालेजों और स्कूलों, वार्षिक छात्र निर्देशिका सभी विद्यार्थियों, संकाय और स्टाफ के हेद्शोट तस्वीरों के साथ प्रकाशन करने की लम्बे समय की परंपरा से परिचित हुआ था "फेसबुक ." जैसे कॉलेज में, ज़करबर्ग की फेसबुक "हार्वर्ड थिंग ", शुरू हुआ, तब ज़करबर्ग ने फेसबुक को अन्य स्कूलों में प्रसार करने का निश्चय किया और अपने रूममेट [[डस्टिन मोस्कोवित्ज़]] के मदद से समर्थन प्राप्त किया। उन्होंने पहले उसे [[स्टानफोर्ड]], [[डार्टमाउथ]] [[कोलम्बिया]], [[कोर्नेल]] और [[येल]] में प्रसार किया, और<ref>{{cite web |url=http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2004/04/14/News/Thefacebook.com.Opens.To.Duke.Students-1469558.shtml |title=Thefacebook.com opens to Duke students - News |publisher=Media.www.dukechronicle.com |date= |accessdate=2009-08-21 }} {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tuftsdaily.com/2.5541/1.600318 |title=Online network created by Harvard students flourishes |publisher=Tufts Daily |date= |accessdate=2009-08-21 |archive-url=https://www.webcitation.org/65rO0yYcJ?url=http://www.tuftsdaily.com/2.5541/online-network-created-by-harvard-students-flourishes-1.600318 |archive-date=2 मार्च 2012 |url-status=dead }}</ref> === कैलिफोर्निया को स्थलांतर === ज़करबर्ग मोस्कोवित्ज़ और अन्य दोस्तों के साथ [[पालो आल्टो, कैलिफ़ोर्निया]] चले गए। उन्होंने एक छोटा सा घर पट्टे पर लिया जो उनका पहला ऑफिस करके उपयुक्त हुआ। ग्रीष्म काल में, ज़करबर्ग[[पीटर थिएल]] से मिले जिसने उनके कंपनी में पूँजी लगाया। उनका पहला ऑफिस उन्हें 2004 के ग्रीष्म काल में मिला। ज़करबर्ग के अनुसार, समूह ने पतझड़ के समय में हार्वर्ड वापस जाने का फैसला किया अंत में कैलिफोर्निया में रुकने का निश्चय किया। आज के तारिक तक, वह विद्यार्थी बनके कॉलेज वापस नहीं आया। === समाचार फ़ीड === सितम्बर 5, 2006 को, फेसबुक ने समाचार फीड प्रारंभ किया, अपने मित्र साईट पे क्या कर रहे थे दिखने का एक उतपादन. ज़करबर्ग की टीका की गयी जैसे क़ि <ref>{{Weasel-inline|date= जनवरी 2010}}</ref> कईयों ने समाचार फीड अनावश्यक और [[साइबर्सटाकिंग]] का एक वस्तु की भांति दिखा . === फेसबुक मंच === मई 24, 2007, ज़करबर्ग ने एक फेसबुक प्लेटफोर्म की घोषणा की, प्रोग्रम्मेर्स के लिए एक विकास मंच फेसबुक में सामाजिक आवेदनों के उत्पन्न के लिए। इस घोषणा ने विकासक समुदाय में बहुत उत्साह पैदा किया। सप्ताहों के अन्दर, कई अनुप्रयोगों का निर्माण किया गया और कुछ में पहले से लाखों उपयोगकर्ताओं थे। आज, फेसबुक प्लेटफार्म के लिए दुनिया में 800,000 से अधिक निर्माणकर्ताओं के आवेदन पत्र है। जुलाई 23, 2008 को, ज़करबर्ग ने फेसबुक कनेक्ट, उपयोगकर्ताओं के लिए एक फेसबुक मंच के संस्करण की घोषणा की। === फेसबुक बीकन === नवम्बर 6, 2007 को, ज़करबर्ग ने लॉस एंजिल्स में एक समारोह में एक नई सामाजिक विज्ञापन प्रणाली की घोषणा की। नए प्रोग्राम का एक हिस्सा, बीकन नामक, लोगों को अपने फेसबुक दोस्तों के साथ अन्य साइटों पर अपने ब्राउज़िंग गतिविधियों के आधार पर जानकारी बांटने का संभव हुआ। एक [[ईबे]] विक्रेता, उदाहरण के लिए, अपने दोस्तों को अपने आप से फेसबुक समाचार फीड द्वारा उनके पास क्या विक्री के लिए हैं यह जानकारी हो सकती जैसे वे वस्तुओं की सूचि देते. वह प्रोग्राम गोपनीयता समूहों और व्यक्तिगत उपयोगकर्ताओं दोनों से भारी गोपनीयता चिंताओं के अधीन आ गया। ज़करबर्ग और फेसबुक सरोकारों को जल्दी से जवाब देने में असमर्थ रहे और डिसेम्बर 5, 2007 को ज़करबर्ग अंततः फेसबुक पर एक ब्लॉग पोस्ट लिखकर बीकन के साथ मुद्दों के लिए जिम्मेदारी लिया और उपयोगकर्ताओं के लिए इस सेवा से बाहर आने का एक आसान तरीका उपलब्ध कर दिया है === कनेक्ट्यु विवाद === हार्वर्ड के छात्र [[कैमरॉन विन्क्लेवोस]], [[टायलर विन्क्लेवोस]] और [[दिव्य नरेंद्र]] ने ज़करबर्ग पर धोके से उन्हें विश्वास दिलाने का आरोप किया कि वह हार्वर्ड कनेक्शन.कॉम (जो बाद में कनेक्ट्यु कहा गया).नाम का एक सामाजिक नेटवर्क साईट बनाने में मदद करेगा। <ref>{{cite web|author=Nicholas Carlson|url=http://www.businessinsider.com/how-mark-zuckerberg-hacked-into-the-harvard-crimson-2010-3|title=In 2004, Mark Zuckerberg Broke Into A Facebook User's Private Email Account|publisher=Silicon Alley Insider|date=|accessdate=2010-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190508193810/https://www.businessinsider.com/how-mark-zuckerberg-hacked-into-the-harvard-crimson-2010-3|archive-date=8 मई 2019|url-status=live}}</ref> उन्होंने 2004 में एक मुकद्दमा दायर किया लेकिन मार्च 28, 2007 को प्रतिकूल प्रभाव के बिना बर्खास्त किया गया। उसके बाद यह जल्द ही [[बोस्टन]] में अमेरिका के [[जिला न्यायालय]] में रिफैल किया गया और<ref>[http://www.pcworld.com/article/id,135041-c,webservices/article.html पिसी वर्ल्ड - कॉरपोरेट उल्लंघन-दावा रद्द करने की फेसबुक की कोशिश ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930192226/http://www.pcworld.com/article/id,135041-c,webservices/article.html |date=30 सितंबर 2007 }}</ref> जुलाई 25, 2007 को एक प्रारम्बिक सुनवाई निर्धारित किया गया। सुनवाई में न्यायाधीश ने कनेक्टयू को बताया कि शिकायत के कई भाग सही तरह से प्लेड नहीं किये थे और उन्हें पर्याप्त के लिए एक संशोधित शिकायत रिफैल करने की क्षमता दे दी। जून 25, 2008, को मुकद्दमे का सुनवाई हुआ और फेसबुक $65 मिलियन का<ref>{{cite web |author=Logged in as click here to log out |url=http://www.guardian.co.uk/technology/2009/feb/12/facebook-mark-zuckerberg-ex-classmates |title=Facebook paid up to $65m to founder Mark Zuckerberg's ex-classmates &#124; Technology &#124; guardian.co.uk |publisher=Guardian |date= |accessdate=2009-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904021111/http://www.guardian.co.uk/technology/2009/feb/12/facebook-mark-zuckerberg-ex-classmates |archive-date=4 सितंबर 2011 |url-status=live }}</ref> समझौता देने पर राज़ी हुआ। मुकद्दमा के भाग के रूप में, नवंबर 2007 में, गोपनीय अदालत दस्तावेज हार्वर्ड के पूर्व छात्र कि पत्रिका ''[[02138]] '' वेबसाइट पर पोस्ट किये गए। उसमे ज़करबर्ग का सामाजिक सुरक्षा नंबर, अपने माता पिता के घर का पता और अपनी प्रेमिका के पते शामिल थे। फेसबुक ने दस्तावेज प्राप्त करने के लिए file किया, लेकिन न्यायाधीश ने<ref>[http://www.news.com/8301-13577_3-9827222-36.html?tag=cd.blog समाचार.कॉम 02138 के बारे में लेख ] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120915032928/http://www.news.com/8301-13577_3-9827222-36.html?tag=cd.blog |date=15 सितंबर 2012 }}</ref>''02138'' के पक्ष में फैसला सुनाया === फेसबुक में मैक्रोसोफ्ट का निवेश === अक्टूबर 24, 2007 को, फेसबुक . ईन्क . ने [[मैक्रोसोफ्ट]] कार्पोरेशन को 1.6% खुंट की हिस्सेदारी $240 मिलियन के लिए बेचकर, ऑनलाइन खोज के नेता [[गूगल Inc]]. से एक प्रतियोगिता का प्रस्ताव ख़ारिज कि.यह संकेत करता है कि फेसबुक का [[बाज़ार मूल्य]] बिक्री के समय में $15 अरब का था। माइक्रोसॉफ्ट के एक सॉफ्टवेर आधुनिक एक्स्बोक्स 360 खेल कंसोल उपलब्द किए गए जो फेसबुक, ट्विट्टर और<ref>[http://www.xbox.com/en-US/live/features/facebook.htm मैक्रोसोफ्ट का फेसबुक में $240 मिलियन का निवेश -MSNBC .com ]एम् एस एन बी सी.कॉम {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100417043841/http://www.xbox.com/en-US/live/features/facebook.htm |date=17 अप्रैल 2010 }}</ref> लास्ट .एफएम का प्रोत्साहन बढाता। === चलचित्र === मार्क ज़करबर्ग और [[फेसबुक]] के परिवेश के रचनाकारों पर आधारित एक फिल्म, ''[[सामाजिक नेटवर्क]] '' कहा जाता है। इन्हेँ भविष्य का बिल गेटस भी कहा जाता है। ये बचपन से कुछ नया करना चाहते थे , यह वर्तमान के 2010 में प्रदर्शन के लिए तैयार है और स्टार्स [[जेस्से इसेन्बेर्ग]] और [[जस्टिन तिम्बेर्लाके]] == पुरस्कार == मात्र 26 वर्षीय मार्क ज्युकर बर्ग को अमरीकी पत्रिका [[टाइम]] ने 2010 का पर्सन ऑफ द ईयर घोषित किया है, सी लिंडबर्ग (1927) के बाद सबसे युवा व्यक्ति है। == सन्दर्भ == {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category|Mark Zuckerberg}} * [http://www.facebook.com/markzuckerberg फेसबुक पर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416010348/http://www.facebook.com/markzuckerberg |date=16 अप्रैल 2010 }} * [https://www.forbes.com/profile/mark-zuckerberg/ फ़ोर्ब्स जालस्थल पर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928173850/http://www.forbes.com/profile/mark-zuckerberg/ |date=28 सितंबर 2011 }} {{Facebook}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Zuckerberg, Mark}} [[श्रेणी:नास्तिक]] [[श्रेणी:अमेरिकी उद्यमी]] [[श्रेणी:अमेरिकी कंप्यूटर प्रोग्रामर]] [[श्रेणी:अमेरिकी यहूदी]] [[श्रेणी:फेसबुक]] [[श्रेणी:1984 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:अमेरिकी अरबपति]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] lo63syiezlf8393m83dt0lsokejdbg5 देवांशु वत्स 0 194767 6628303 6627808 2026-10-11T06:32:17Z MONUSRI001 952162 6628303 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=उल्लेखनीयता संदिग्ध| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/देवांशु वत्स}}{{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=मई 2025}} {{स्रोतहीन|date=मई 2025}} }} [[चित्र:Devanshu_Vatsa.jpg|अंगूठाकार|143x143पिक्सेल|देवांशु वत्स]] देवांशु वत्स (Devanshu Vatsa) देश के जाने-माने [[लेखक]], चित्रकथाकार और [[व्यंग-चित्रकार|कार्टूनिस्ट]] हैं। अभिनव बालमन में दिए साक्षात्कार के अनुसार इनका जन्म 14 जून 1981&nbsp;में [[सुपौल जिला]] के तुलापट्टी नामक गांव में हुआ था। छोटी उम्र से ही इन्हें कार्टून बनाने और कहानियां लिखने का शौक था। इनकी सबसे प्रसिद्ध कॉमिक स्ट्रिप '[[नताशा (कॉमिक्स)|नताशा]]' हे। यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला भी है।&nbsp; यह चित्रकथा 17 जुलाई 1999 को अस्तित्व में आई थी। मैथिली में बाल पत्रिकाओं की उस समय कमी होने के कारण, यह सबसे पहले सितंबर 1999 के दूसरे सप्ताह में हिंदी की बाल पत्रिका 'बालहंस' में प्रकाशित हुई थी। बाद से यह हिंदी, अंग्रेजी और मैथिली भाषा की विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं व ई-पत्रिकाओं में प्रकाशित होती आ रही है। == कॉमिक चरित्रों के नाम == * नताशा: यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला है। इसकी शुरुआत बच्चों की प्रसिद्ध पत्रिका बालहंस से शुरु हुई थी। तब से यह विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं यथा- जनसत्ता, टिंकल, अभिनव बालमन, दैनिक भास्कर, लोकमत समाचार, पंजाब केसरी ट्विंकल स्टार आदि में प्रकाशित होती रही है। * रोमी: यह कार्टून चरित्र हरिभूमि के परिशिष्ट बालभूमि में 2010 से लगातार कोरोना काल तक प्रकाशित होता रहा। फिर बाद से अन्य पत्र-पत्रिकाओं में इसका सफर जारी है। * लाल बुझक्कड़: यह सर्व प्रथम राष्ट्रीय सहारा में प्रकाशित हुआ। * शब्बो यह हरिभूमि में प्रकाशित होती थी। * डेजी यह कॉमिक कैरेक्टर सुमन सौरभ में आता था। == सन्दर्भ == {{बाल साहित्य}} ===== बाहरी कड़ियां ===== [https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2 जागरण जोश]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2|title=Jagran Josh}}</ref> [http://www.videha.co.in/ /विदेह] [https://www.laghukatha.com/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%81-%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8/ /लघुकथा.कॉम] [https://web.archive.org/web/20100322223219/http://www.shruti-publication.com/ /श्रुतिप्रकाशन] [https://drive.google.com/file/d/1GqHo-iQ-Ux2UguncQJAXF5E0BlkPsHMG/view /अभिनवबालमन] https://www.glpublications.in/PurvanchalPrahari/Guwahati/09-Oct-2026/page-10 [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:बाल साहित्य]] [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:मनोरंजन]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:भारतीय काॅमिक्स]] f13wy5pbti0cy38pd0kyfxg1dwqseth 6628313 6628303 2026-10-11T06:45:32Z MONUSRI001 952162 /* कॉमिक चरित्रों के नाम */ 6628313 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=उल्लेखनीयता संदिग्ध| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/देवांशु वत्स}}{{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=मई 2025}} {{स्रोतहीन|date=मई 2025}} }} [[चित्र:Devanshu_Vatsa.jpg|अंगूठाकार|143x143पिक्सेल|देवांशु वत्स]] देवांशु वत्स (Devanshu Vatsa) देश के जाने-माने [[लेखक]], चित्रकथाकार और [[व्यंग-चित्रकार|कार्टूनिस्ट]] हैं। अभिनव बालमन में दिए साक्षात्कार के अनुसार इनका जन्म 14 जून 1981&nbsp;में [[सुपौल जिला]] के तुलापट्टी नामक गांव में हुआ था। छोटी उम्र से ही इन्हें कार्टून बनाने और कहानियां लिखने का शौक था। इनकी सबसे प्रसिद्ध कॉमिक स्ट्रिप '[[नताशा (कॉमिक्स)|नताशा]]' हे। यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला भी है।&nbsp; यह चित्रकथा 17 जुलाई 1999 को अस्तित्व में आई थी। मैथिली में बाल पत्रिकाओं की उस समय कमी होने के कारण, यह सबसे पहले सितंबर 1999 के दूसरे सप्ताह में हिंदी की बाल पत्रिका 'बालहंस' में प्रकाशित हुई थी। बाद से यह हिंदी, अंग्रेजी और मैथिली भाषा की विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं व ई-पत्रिकाओं में प्रकाशित होती आ रही है। == कॉमिक चरित्रों के नाम == * [[नताशा]]: यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला है। इसकी शुरुआत बच्चों की प्रसिद्ध पत्रिका [[बालहंस]] से शुरु हुई थी। तब से यह विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं यथा- [[जनसत्ता]], टिंकल, [[अभिनव बालमन]], [[दैनिक भास्कर]], [[लोकमत समाचार]], [[पंजाब केसरी]] [[ट्विंकल स्टार]] आदि में प्रकाशित होती रही है। * [[रोमी]]: यह कार्टून चरित्र [[हरिभूमि]] के परिशिष्ट बालभूमि में 2010 से लगातार [[कोरोना]] काल तक प्रकाशित होता रहा। फिर बाद से अन्य पत्र-पत्रिकाओं में इसका सफर जारी है। * [[लाल बुझक्कड़]]: यह सर्व प्रथम [[राष्ट्रीय सहारा]] में प्रकाशित हुआ। * [[शब्बो]]: यह हरिभूमि में प्रकाशित होती थी। * [[डेजी]]: यह कॉमिक कैरेक्टर [[सुमन सौरभ]] में आता था। == सन्दर्भ == {{बाल साहित्य}} ===== बाहरी कड़ियां ===== [https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2 जागरण जोश]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2|title=Jagran Josh}}</ref> [http://www.videha.co.in/ /विदेह] [https://www.laghukatha.com/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%81-%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8/ /लघुकथा.कॉम] [https://web.archive.org/web/20100322223219/http://www.shruti-publication.com/ /श्रुतिप्रकाशन] [https://drive.google.com/file/d/1GqHo-iQ-Ux2UguncQJAXF5E0BlkPsHMG/view /अभिनवबालमन] https://www.glpublications.in/PurvanchalPrahari/Guwahati/09-Oct-2026/page-10 [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:बाल साहित्य]] [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:मनोरंजन]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:भारतीय काॅमिक्स]] 8d69zqy3wq9t88b1syqcmahcxq4vp2i 6628449 6628313 2026-10-11T11:09:44Z MONUSRI001 952162 6628449 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=उल्लेखनीयता संदिग्ध| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/देवांशु वत्स}}{{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=मई 2025}} {{स्रोतहीन|date=मई 2025}} }} [[चित्र:Devanshu_Vatsa.jpg|अंगूठाकार|143x143पिक्सेल|देवांशु वत्स]] देवांशु वत्स (Devanshu Vatsa) देश के जाने-माने [[लेखक]], चित्रकथाकार और [[व्यंग-चित्रकार|कार्टूनिस्ट]] हैं। अभिनव बालमन में दिए साक्षात्कार के अनुसार इनका जन्म 14 जून 1981&nbsp;में [[सुपौल जिला]] के तुलापट्टी नामक गांव में हुआ था। छोटी उम्र से ही इन्हें कार्टून बनाने और कहानियां लिखने का शौक था। इनकी सबसे प्रसिद्ध कॉमिक स्ट्रिप '[[नताशा (कॉमिक्स)|नताशा]]' हे। यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला भी है।&nbsp; यह चित्रकथा 17 जुलाई 1999 को अस्तित्व में आई थी। मैथिली में बाल पत्रिकाओं की उस समय कमी होने के कारण, यह सबसे पहले सितंबर 1999 के दूसरे सप्ताह में हिंदी की बाल पत्रिका 'बालहंस' में प्रकाशित हुई थी। बाद से यह हिंदी, अंग्रेजी और मैथिली भाषा की विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं व ई-पत्रिकाओं में प्रकाशित होती आ रही है। == कॉमिक चरित्रों के नाम == * [[नताशा]]: यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला है। इसकी शुरुआत बच्चों की प्रसिद्ध पत्रिका [[बालहंस]] से शुरु हुई थी। तब से यह विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं यथा- [[जनसत्ता]], टिंकल, [[अभिनव बालमन]], [[दैनिक भास्कर]], [[लोकमत समाचार]], [[पंजाब केसरी]] [[ट्विंकल स्टार]] आदि में प्रकाशित होती रही है। * [[रोमी]]: यह कार्टून चरित्र [[हरिभूमि]] के परिशिष्ट बालभूमि में 2010 से लगातार [[कोरोना]] काल तक प्रकाशित होता रहा। फिर बाद से [[देवपुत्र]] के साथ अन्य पत्र-पत्रिकाओं में इसका सफर जारी है। * [[लाल बुझक्कड़]]: यह सर्व प्रथम [[राष्ट्रीय सहारा]] में प्रकाशित हुआ। * [[शब्बो]]: यह हरिभूमि में प्रकाशित होती थी। * [[डेजी]]: यह कॉमिक कैरेक्टर [[सुमन सौरभ]] में आता था। == सन्दर्भ == {{बाल साहित्य}} ===== बाहरी कड़ियां ===== [https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2 जागरण जोश]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2|title=Jagran Josh}}</ref> [http://www.videha.co.in/ /विदेह] [https://www.laghukatha.com/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%81-%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8/ /लघुकथा.कॉम] [https://web.archive.org/web/20100322223219/http://www.shruti-publication.com/ /श्रुतिप्रकाशन] [https://drive.google.com/file/d/1GqHo-iQ-Ux2UguncQJAXF5E0BlkPsHMG/view /अभिनवबालमन] https://www.glpublications.in/PurvanchalPrahari/Guwahati/09-Oct-2026/page-10 [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:बाल साहित्य]] [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:मनोरंजन]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:भारतीय काॅमिक्स]] kj4228yq7u6qduetwayz0lgb8wkv88x 6628455 6628449 2026-10-11T11:17:03Z MONUSRI001 952162 6628455 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=उल्लेखनीयता संदिग्ध| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/देवांशु वत्स}}{{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=मई 2025}} {{स्रोतहीन|date=मई 2025}} }} [[चित्र:Devanshu_Vatsa.jpg|अंगूठाकार|143x143पिक्सेल|देवांशु वत्स]] देवांशु वत्स (Devanshu Vatsa) देश के जाने-माने [[लेखक]], चित्रकथाकार और [[व्यंग-चित्रकार|कार्टूनिस्ट]] हैं। अभिनव बालमन में दिए साक्षात्कार के अनुसार इनका जन्म 14 जून 1981&nbsp;में [[सुपौल जिला]] के तुलापट्टी नामक गांव में हुआ था। छोटी उम्र से ही इन्हें कार्टून बनाने और कहानियां लिखने का शौक था। इनकी सबसे प्रसिद्ध कॉमिक स्ट्रिप '[[नताशा (कॉमिक्स)|नताशा]]' हे। यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला भी है।&nbsp; यह चित्रकथा 17 जुलाई 1999 को अस्तित्व में आई थी। मैथिली में बाल पत्रिकाओं की उस समय कमी होने के कारण, यह सबसे पहले सितंबर 1999 के दूसरे सप्ताह में हिंदी की बाल पत्रिका 'बालहंस' में प्रकाशित हुई थी। बाद से यह हिंदी, अंग्रेजी और मैथिली भाषा की विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं व ई-पत्रिकाओं में प्रकाशित होती आ रही है। == कॉमिक चरित्रों के नाम == * [[नताशा]]: यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला है। इसकी शुरुआत बच्चों की प्रसिद्ध पत्रिका [[बालहंस]] से शुरु हुई थी। तब से यह विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं यथा- [[जनसत्ता]], टिंकल, [[अभिनव बालमन]], [[दैनिक भास्कर]], [[लोकमत समाचार]], [[पंजाब केसरी]] [[ट्विंकल स्टार]] आदि में प्रकाशित होती रही है। * [[रोमी]]: यह कार्टून चरित्र [[हरिभूमि]] के परिशिष्ट बालभूमि में 2010 से लगातार [[कोरोना]] काल तक प्रकाशित होता रहा। फिर बाद से [[देवपुत्र]] के साथ अन्य पत्र-पत्रिकाओं में इसका सफर जारी है। * [[लाल बुझक्कड़]]: यह सर्व प्रथम [[राष्ट्रीय सहारा]] में प्रकाशित हुआ। * [[शब्बो]]: यह हरिभूमि में प्रकाशित होती थी। * [[डेजी]]: यह कॉमिक कैरेक्टर [[सुमन सौरभ]] में आता था। === पहेलियों में योगदान === == सन्दर्भ == {{बाल साहित्य}} ===== बाहरी कड़ियां ===== [https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2 जागरण जोश]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2|title=Jagran Josh}}</ref> [http://www.videha.co.in/ /विदेह] [https://www.laghukatha.com/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%81-%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8/ /लघुकथा.कॉम] [https://web.archive.org/web/20100322223219/http://www.shruti-publication.com/ /श्रुतिप्रकाशन] [https://drive.google.com/file/d/1GqHo-iQ-Ux2UguncQJAXF5E0BlkPsHMG/view /अभिनवबालमन] https://www.glpublications.in/PurvanchalPrahari/Guwahati/09-Oct-2026/page-10 [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:बाल साहित्य]] [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:मनोरंजन]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:भारतीय काॅमिक्स]] im5bkenr911cwvyd0yoongoxhl5nam3 6628456 6628455 2026-10-11T11:20:51Z MONUSRI001 952162 विज्ञान कथा जुंग 6628456 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=उल्लेखनीयता संदिग्ध| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/देवांशु वत्स}}{{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=मई 2025}} {{स्रोतहीन|date=मई 2025}} }} [[चित्र:Devanshu_Vatsa.jpg|अंगूठाकार|143x143पिक्सेल|देवांशु वत्स]] देवांशु वत्स (Devanshu Vatsa) देश के जाने-माने [[लेखक]], चित्रकथाकार और [[व्यंग-चित्रकार|कार्टूनिस्ट]] हैं। अभिनव बालमन में दिए साक्षात्कार के अनुसार इनका जन्म 14 जून 1981&nbsp;में [[सुपौल जिला]] के तुलापट्टी नामक गांव में हुआ था। छोटी उम्र से ही इन्हें कार्टून बनाने और कहानियां लिखने का शौक था। इनकी सबसे प्रसिद्ध कॉमिक स्ट्रिप '[[नताशा (कॉमिक्स)|नताशा]]' हे। यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला भी है।&nbsp; यह चित्रकथा 17 जुलाई 1999 को अस्तित्व में आई थी। मैथिली में बाल पत्रिकाओं की उस समय कमी होने के कारण, यह सबसे पहले सितंबर 1999 के दूसरे सप्ताह में हिंदी की बाल पत्रिका 'बालहंस' में प्रकाशित हुई थी। बाद से यह हिंदी, अंग्रेजी और मैथिली भाषा की विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं व ई-पत्रिकाओं में प्रकाशित होती आ रही है। इसके अलावा गुजरात राज्य शाला पाठ्य-पुस्तक मंडल द्वारा इनकी विज्ञान कथा 'जुंग' भी आठवीं कक्षा में 2004 में शामिल की गईं हैं। == कॉमिक चरित्रों के नाम == * [[नताशा]]: यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला है। इसकी शुरुआत बच्चों की प्रसिद्ध पत्रिका [[बालहंस]] से शुरु हुई थी। तब से यह विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं यथा- [[जनसत्ता]], टिंकल, [[अभिनव बालमन]], [[दैनिक भास्कर]], [[लोकमत समाचार]], [[पंजाब केसरी]] [[ट्विंकल स्टार]] आदि में प्रकाशित होती रही है। * [[रोमी]]: यह कार्टून चरित्र [[हरिभूमि]] के परिशिष्ट बालभूमि में 2010 से लगातार [[कोरोना]] काल तक प्रकाशित होता रहा। फिर बाद से [[देवपुत्र]] के साथ अन्य पत्र-पत्रिकाओं में इसका सफर जारी है। * [[लाल बुझक्कड़]]: यह सर्व प्रथम [[राष्ट्रीय सहारा]] में प्रकाशित हुआ। * [[शब्बो]]: यह हरिभूमि में प्रकाशित होती थी। * [[डेजी]]: यह कॉमिक कैरेक्टर [[सुमन सौरभ]] में आता था। === पहेलियों में योगदान === == सन्दर्भ == {{बाल साहित्य}} ===== बाहरी कड़ियां ===== [https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2 जागरण जोश]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2|title=Jagran Josh}}</ref> [http://www.videha.co.in/ /विदेह] [https://www.laghukatha.com/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%81-%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8/ /लघुकथा.कॉम] [https://web.archive.org/web/20100322223219/http://www.shruti-publication.com/ /श्रुतिप्रकाशन] [https://drive.google.com/file/d/1GqHo-iQ-Ux2UguncQJAXF5E0BlkPsHMG/view /अभिनवबालमन] https://www.glpublications.in/PurvanchalPrahari/Guwahati/09-Oct-2026/page-10 [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:बाल साहित्य]] [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:मनोरंजन]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:भारतीय काॅमिक्स]] cjv927pcicd42tcqo2a3jn9u2836di7 6628457 6628456 2026-10-11T11:26:38Z MONUSRI001 952162 /* पहेलियों में योगदान */ 6628457 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=उल्लेखनीयता संदिग्ध| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/देवांशु वत्स}}{{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=मई 2025}} {{स्रोतहीन|date=मई 2025}} }} [[चित्र:Devanshu_Vatsa.jpg|अंगूठाकार|143x143पिक्सेल|देवांशु वत्स]] देवांशु वत्स (Devanshu Vatsa) देश के जाने-माने [[लेखक]], चित्रकथाकार और [[व्यंग-चित्रकार|कार्टूनिस्ट]] हैं। अभिनव बालमन में दिए साक्षात्कार के अनुसार इनका जन्म 14 जून 1981&nbsp;में [[सुपौल जिला]] के तुलापट्टी नामक गांव में हुआ था। छोटी उम्र से ही इन्हें कार्टून बनाने और कहानियां लिखने का शौक था। इनकी सबसे प्रसिद्ध कॉमिक स्ट्रिप '[[नताशा (कॉमिक्स)|नताशा]]' हे। यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला भी है।&nbsp; यह चित्रकथा 17 जुलाई 1999 को अस्तित्व में आई थी। मैथिली में बाल पत्रिकाओं की उस समय कमी होने के कारण, यह सबसे पहले सितंबर 1999 के दूसरे सप्ताह में हिंदी की बाल पत्रिका 'बालहंस' में प्रकाशित हुई थी। बाद से यह हिंदी, अंग्रेजी और मैथिली भाषा की विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं व ई-पत्रिकाओं में प्रकाशित होती आ रही है। इसके अलावा गुजरात राज्य शाला पाठ्य-पुस्तक मंडल द्वारा इनकी विज्ञान कथा 'जुंग' भी आठवीं कक्षा में 2004 में शामिल की गईं हैं। == कॉमिक चरित्रों के नाम == * [[नताशा]]: यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला है। इसकी शुरुआत बच्चों की प्रसिद्ध पत्रिका [[बालहंस]] से शुरु हुई थी। तब से यह विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं यथा- [[जनसत्ता]], टिंकल, [[अभिनव बालमन]], [[दैनिक भास्कर]], [[लोकमत समाचार]], [[पंजाब केसरी]] [[ट्विंकल स्टार]] आदि में प्रकाशित होती रही है। * [[रोमी]]: यह कार्टून चरित्र [[हरिभूमि]] के परिशिष्ट बालभूमि में 2010 से लगातार [[कोरोना]] काल तक प्रकाशित होता रहा। फिर बाद से [[देवपुत्र]] के साथ अन्य पत्र-पत्रिकाओं में इसका सफर जारी है। * [[लाल बुझक्कड़]]: यह सर्व प्रथम [[राष्ट्रीय सहारा]] में प्रकाशित हुआ। * [[शब्बो]]: यह हरिभूमि में प्रकाशित होती थी। * [[डेजी]]: यह कॉमिक कैरेक्टर [[सुमन सौरभ]] में आता था। === पहेलियों में योगदान === लीक से हट कर इन्होंने हिंदी भाषा में कई तरह की पहेलियों यथा ऐरो क्रॉसवर्ड, वर्ड फन, शब्दगोल, बढ़ताक्रम आदि का भी निर्माण किया, जो मुख्य हिंदी पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित होती रहती है। == सन्दर्भ == {{बाल साहित्य}} ===== बाहरी कड़ियां ===== [https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2 जागरण जोश]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2|title=Jagran Josh}}</ref> [http://www.videha.co.in/ /विदेह] [https://www.laghukatha.com/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%81-%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8/ /लघुकथा.कॉम] [https://web.archive.org/web/20100322223219/http://www.shruti-publication.com/ /श्रुतिप्रकाशन] [https://drive.google.com/file/d/1GqHo-iQ-Ux2UguncQJAXF5E0BlkPsHMG/view /अभिनवबालमन] https://www.glpublications.in/PurvanchalPrahari/Guwahati/09-Oct-2026/page-10 [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:बाल साहित्य]] [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:मनोरंजन]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:भारतीय काॅमिक्स]] qvpd1pg3jqlhuqn7zvrh1uwfxp21ibn 6628468 6628457 2026-10-11T11:45:37Z MONUSRI001 952162 /* पहेलियों में योगदान */ 6628468 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=उल्लेखनीयता संदिग्ध| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/देवांशु वत्स}}{{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=मई 2025}} {{स्रोतहीन|date=मई 2025}} }} [[चित्र:Devanshu_Vatsa.jpg|अंगूठाकार|143x143पिक्सेल|देवांशु वत्स]] देवांशु वत्स (Devanshu Vatsa) देश के जाने-माने [[लेखक]], चित्रकथाकार और [[व्यंग-चित्रकार|कार्टूनिस्ट]] हैं। अभिनव बालमन में दिए साक्षात्कार के अनुसार इनका जन्म 14 जून 1981&nbsp;में [[सुपौल जिला]] के तुलापट्टी नामक गांव में हुआ था। छोटी उम्र से ही इन्हें कार्टून बनाने और कहानियां लिखने का शौक था। इनकी सबसे प्रसिद्ध कॉमिक स्ट्रिप '[[नताशा (कॉमिक्स)|नताशा]]' हे। यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला भी है।&nbsp; यह चित्रकथा 17 जुलाई 1999 को अस्तित्व में आई थी। मैथिली में बाल पत्रिकाओं की उस समय कमी होने के कारण, यह सबसे पहले सितंबर 1999 के दूसरे सप्ताह में हिंदी की बाल पत्रिका 'बालहंस' में प्रकाशित हुई थी। बाद से यह हिंदी, अंग्रेजी और मैथिली भाषा की विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं व ई-पत्रिकाओं में प्रकाशित होती आ रही है। इसके अलावा गुजरात राज्य शाला पाठ्य-पुस्तक मंडल द्वारा इनकी विज्ञान कथा 'जुंग' भी आठवीं कक्षा में 2004 में शामिल की गईं हैं। == कॉमिक चरित्रों के नाम == * [[नताशा]]: यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला है। इसकी शुरुआत बच्चों की प्रसिद्ध पत्रिका [[बालहंस]] से शुरु हुई थी। तब से यह विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं यथा- [[जनसत्ता]], टिंकल, [[अभिनव बालमन]], [[दैनिक भास्कर]], [[लोकमत समाचार]], [[पंजाब केसरी]] [[ट्विंकल स्टार]] आदि में प्रकाशित होती रही है। * [[रोमी]]: यह कार्टून चरित्र [[हरिभूमि]] के परिशिष्ट बालभूमि में 2010 से लगातार [[कोरोना]] काल तक प्रकाशित होता रहा। फिर बाद से [[देवपुत्र]] के साथ अन्य पत्र-पत्रिकाओं में इसका सफर जारी है। * [[लाल बुझक्कड़]]: यह सर्व प्रथम [[राष्ट्रीय सहारा]] में प्रकाशित हुआ। * [[शब्बो]]: यह हरिभूमि में प्रकाशित होती थी। * [[डेजी]]: यह कॉमिक कैरेक्टर [[सुमन सौरभ]] में आता था। === पहेलियों में योगदान === लीक से हट कर इन्होंने हिंदी भाषा में कई तरह की पहेलियों यथा [[चित्र:एरो_क्रॉसवर्ड.jpg?uselang=hi#लाइसें| एरो क्रॉसवर्ड]] एरो क्रॉसवर्ड, वर्ड फन, शब्दगोल, बढ़ताक्रम आदि का भी निर्माण किया, जो मुख्य हिंदी पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित होती रहती है। == सन्दर्भ == {{बाल साहित्य}} ===== बाहरी कड़ियां ===== [https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2 जागरण जोश]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2|title=Jagran Josh}}</ref> [http://www.videha.co.in/ /विदेह] [https://www.laghukatha.com/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%81-%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8/ /लघुकथा.कॉम] [https://web.archive.org/web/20100322223219/http://www.shruti-publication.com/ /श्रुतिप्रकाशन] [https://drive.google.com/file/d/1GqHo-iQ-Ux2UguncQJAXF5E0BlkPsHMG/view /अभिनवबालमन] https://www.glpublications.in/PurvanchalPrahari/Guwahati/09-Oct-2026/page-10 [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:बाल साहित्य]] [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:मनोरंजन]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:भारतीय काॅमिक्स]] q6wdd9j93604mradh7dq6mtwhx1yfog 6628469 6628468 2026-10-11T11:46:51Z MONUSRI001 952162 /* पहेलियों में योगदान */ 6628469 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=उल्लेखनीयता संदिग्ध| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/देवांशु वत्स}}{{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=मई 2025}} {{स्रोतहीन|date=मई 2025}} }} [[चित्र:Devanshu_Vatsa.jpg|अंगूठाकार|143x143पिक्सेल|देवांशु वत्स]] देवांशु वत्स (Devanshu Vatsa) देश के जाने-माने [[लेखक]], चित्रकथाकार और [[व्यंग-चित्रकार|कार्टूनिस्ट]] हैं। अभिनव बालमन में दिए साक्षात्कार के अनुसार इनका जन्म 14 जून 1981&nbsp;में [[सुपौल जिला]] के तुलापट्टी नामक गांव में हुआ था। छोटी उम्र से ही इन्हें कार्टून बनाने और कहानियां लिखने का शौक था। इनकी सबसे प्रसिद्ध कॉमिक स्ट्रिप '[[नताशा (कॉमिक्स)|नताशा]]' हे। यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला भी है।&nbsp; यह चित्रकथा 17 जुलाई 1999 को अस्तित्व में आई थी। मैथिली में बाल पत्रिकाओं की उस समय कमी होने के कारण, यह सबसे पहले सितंबर 1999 के दूसरे सप्ताह में हिंदी की बाल पत्रिका 'बालहंस' में प्रकाशित हुई थी। बाद से यह हिंदी, अंग्रेजी और मैथिली भाषा की विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं व ई-पत्रिकाओं में प्रकाशित होती आ रही है। इसके अलावा गुजरात राज्य शाला पाठ्य-पुस्तक मंडल द्वारा इनकी विज्ञान कथा 'जुंग' भी आठवीं कक्षा में 2004 में शामिल की गईं हैं। == कॉमिक चरित्रों के नाम == * [[नताशा]]: यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला है। इसकी शुरुआत बच्चों की प्रसिद्ध पत्रिका [[बालहंस]] से शुरु हुई थी। तब से यह विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं यथा- [[जनसत्ता]], टिंकल, [[अभिनव बालमन]], [[दैनिक भास्कर]], [[लोकमत समाचार]], [[पंजाब केसरी]] [[ट्विंकल स्टार]] आदि में प्रकाशित होती रही है। * [[रोमी]]: यह कार्टून चरित्र [[हरिभूमि]] के परिशिष्ट बालभूमि में 2010 से लगातार [[कोरोना]] काल तक प्रकाशित होता रहा। फिर बाद से [[देवपुत्र]] के साथ अन्य पत्र-पत्रिकाओं में इसका सफर जारी है। * [[लाल बुझक्कड़]]: यह सर्व प्रथम [[राष्ट्रीय सहारा]] में प्रकाशित हुआ। * [[शब्बो]]: यह हरिभूमि में प्रकाशित होती थी। * [[डेजी]]: यह कॉमिक कैरेक्टर [[सुमन सौरभ]] में आता था। === पहेलियों में योगदान === लीक से हट कर इन्होंने हिंदी भाषा में कई तरह की पहेलियों यथा एरो क्रॉसवर्ड, वर्ड फन, शब्दगोल, बढ़ताक्रम आदि का भी निर्माण किया, जो मुख्य हिंदी पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित होती रहती है। == सन्दर्भ == {{बाल साहित्य}} ===== बाहरी कड़ियां ===== [https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2 जागरण जोश]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2|title=Jagran Josh}}</ref> [http://www.videha.co.in/ /विदेह] [https://www.laghukatha.com/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%81-%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8/ /लघुकथा.कॉम] [https://web.archive.org/web/20100322223219/http://www.shruti-publication.com/ /श्रुतिप्रकाशन] [https://drive.google.com/file/d/1GqHo-iQ-Ux2UguncQJAXF5E0BlkPsHMG/view /अभिनवबालमन] https://www.glpublications.in/PurvanchalPrahari/Guwahati/09-Oct-2026/page-10 [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:बाल साहित्य]] [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:मनोरंजन]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:भारतीय काॅमिक्स]] dthrljo09id0uurdvnly22of5t1cjnj 6628481 6628469 2026-10-11T11:58:41Z MONUSRI001 952162 /* पहेलियों में योगदान */ 6628481 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=उल्लेखनीयता संदिग्ध| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/देवांशु वत्स}}{{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=मई 2025}} {{स्रोतहीन|date=मई 2025}} }} [[चित्र:Devanshu_Vatsa.jpg|अंगूठाकार|143x143पिक्सेल|देवांशु वत्स]] देवांशु वत्स (Devanshu Vatsa) देश के जाने-माने [[लेखक]], चित्रकथाकार और [[व्यंग-चित्रकार|कार्टूनिस्ट]] हैं। अभिनव बालमन में दिए साक्षात्कार के अनुसार इनका जन्म 14 जून 1981&nbsp;में [[सुपौल जिला]] के तुलापट्टी नामक गांव में हुआ था। छोटी उम्र से ही इन्हें कार्टून बनाने और कहानियां लिखने का शौक था। इनकी सबसे प्रसिद्ध कॉमिक स्ट्रिप '[[नताशा (कॉमिक्स)|नताशा]]' हे। यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला भी है।&nbsp; यह चित्रकथा 17 जुलाई 1999 को अस्तित्व में आई थी। मैथिली में बाल पत्रिकाओं की उस समय कमी होने के कारण, यह सबसे पहले सितंबर 1999 के दूसरे सप्ताह में हिंदी की बाल पत्रिका 'बालहंस' में प्रकाशित हुई थी। बाद से यह हिंदी, अंग्रेजी और मैथिली भाषा की विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं व ई-पत्रिकाओं में प्रकाशित होती आ रही है। इसके अलावा गुजरात राज्य शाला पाठ्य-पुस्तक मंडल द्वारा इनकी विज्ञान कथा 'जुंग' भी आठवीं कक्षा में 2004 में शामिल की गईं हैं। == कॉमिक चरित्रों के नाम == * [[नताशा]]: यह कार्टून चरित्र मैथिली भाषा की पहली चित्रकथा श्रृंखला है। इसकी शुरुआत बच्चों की प्रसिद्ध पत्रिका [[बालहंस]] से शुरु हुई थी। तब से यह विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं यथा- [[जनसत्ता]], टिंकल, [[अभिनव बालमन]], [[दैनिक भास्कर]], [[लोकमत समाचार]], [[पंजाब केसरी]] [[ट्विंकल स्टार]] आदि में प्रकाशित होती रही है। * [[रोमी]]: यह कार्टून चरित्र [[हरिभूमि]] के परिशिष्ट बालभूमि में 2010 से लगातार [[कोरोना]] काल तक प्रकाशित होता रहा। फिर बाद से [[देवपुत्र]] के साथ अन्य पत्र-पत्रिकाओं में इसका सफर जारी है। * [[लाल बुझक्कड़]]: यह सर्व प्रथम [[राष्ट्रीय सहारा]] में प्रकाशित हुआ। * [[शब्बो]]: यह हरिभूमि में प्रकाशित होती थी। * [[डेजी]]: यह कॉमिक कैरेक्टर [[सुमन सौरभ]] में आता था। === पहेलियों में योगदान === [[चित्र:एरो क्रॉसवर्ड पहेली.jpg|अंगूठाकार]] लीक से हट कर इन्होंने हिंदी भाषा में कई तरह की पहेलियों यथा एरो क्रॉसवर्ड, वर्ड फन, शब्दगोल, बढ़ताक्रम आदि का भी निर्माण किया, जो मुख्य हिंदी पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित होती रहती है। == सन्दर्भ == {{बाल साहित्य}} ===== बाहरी कड़ियां ===== [https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2 जागरण जोश]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/articles/become-a-cartoon-artist-and-get-success-through-your-creativity-1542194859-2|title=Jagran Josh}}</ref> [http://www.videha.co.in/ /विदेह] [https://www.laghukatha.com/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%81-%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8/ /लघुकथा.कॉम] [https://web.archive.org/web/20100322223219/http://www.shruti-publication.com/ /श्रुतिप्रकाशन] [https://drive.google.com/file/d/1GqHo-iQ-Ux2UguncQJAXF5E0BlkPsHMG/view /अभिनवबालमन] https://www.glpublications.in/PurvanchalPrahari/Guwahati/09-Oct-2026/page-10 [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:बाल साहित्य]] [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:मनोरंजन]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:भारतीय काॅमिक्स]] krhzj3ij7ig7n3efuzdbr7r2rj39ov1 वार्ता:सम स्रोत निर्धारक (स्रोनि) 1 207372 6628429 6610548 2026-10-11T09:47:51Z ~2026-54566-56 953009 /* Rajasthan */ नया अनुभाग 6628429 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} == हिन्दी == ''णडभम'' [[विशेष:योगदान/~2026-48189-07|~2026-48189-07]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48189-07|वार्ता]]) 08:29, 5 सितंबर 2026 (UTC) == Rajasthan == sikegire [[विशेष:योगदान/~2026-54566-56|~2026-54566-56]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54566-56|वार्ता]]) 09:47, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) meylsdo43mixpv5et766pc84lqc0xa0 6628448 6628429 2026-10-11T11:05:06Z विक्रम प्रताप 911487 Reset talk page with [[:w:simple:User:DannyS712/Reset talk|reset talk]] (version 1.1) 6628448 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} 6ujz0t3lkt6jsf7d1r360l6l7wj3njb पोर्टलैंड, ऑरेगॉन 0 212204 6628046 6621723 2026-10-10T13:53:37Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 6628046 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name=पोर्टलैंड | official_name = सिटी ऑफ़ पोर्टलैंड | settlement_type = [[शहर]] | nickname = <!-- do not add nicknames without reviewing discussion on talk page first --> "रोज़ सिटी," "स्टम्पटाउन," "[[पी-टाउन]]," "[[पीडीएक्स]]", और "लिटिल बेरूत"<ref name="Oregonian1">{{cite news | last = मैककॉल | first = विलियम | title = 'Little Beirut' nickname has stuck | work = [[द ओरेगोनियन]] | date = 19 अगस्त 2003 | accessdate = 21 जनवरी 2007 }}</ref> पूरी सूची के लिए देखें [[:en:Nicknames of Portland, Oregon]]. | website = [http://www.portlandonline.com/ www.portlandonline.com] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = पोर्टलैंड का मोन्टेज़ | image_flag = Flag of Portland, Oregon.svg | image_seal = Seal of Portland, Oregon.svg <!-- see http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=Search&_county=Portland&_cityTown=Portland&_state=04000US41&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 for more detailed map that is public domain --> | image_map = Multnomah_County_Oregon_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Portland_Highlighted.svg | map_caption = पोर्टलैंड की स्थिति [[मुल्टनोमाह काउंटी, ओरेगॉन|मुल्टनोमाह काउंटी]] और [[ओरेगॉन]] राज्य में। |pushpin_map = USA |pushpin_map_caption = संयुक्त राज्य अमेरिका में स्थिति | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | subdivision_type = [[देशों की सूची|देश]] | subdivision_type1 = [[संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्य|राज्य]] | subdivision_type2 = [[ओरेगॉन में काउंटियों की सूची|काउन्टी]] | subdivision_name = {{Flag|United States}} | subdivision_name1 = {{Flag|Oregon}} | subdivision_name2 = [[मुल्टनोमाह काउंटी, ओरेगॉन|मुल्टनोमाह]], [[वाशिंग्टन काउंटी, ओरेगॉन|वाशिंग्टन]], [[क्लैकामास काउंटी, ओरेगॉन|क्लैकामास]] | government_type = [[City commission government|Commission]] | leader_title = [[महापौर]] | leader_name = टेड व्हीलर<ref>{{cite web |url=https://www.portland.gov/wheeler |title=Mayor Ted Wheeler - City of Portland, Oregon Portland.gov|accessdate=26 नवम्बर 2021 |year=2021|publisher=पोर्टलैंड शहर, ओरेगॉन}}</ref> | leader_title1 = Commissioners | leader_name1 = [[Randy Leonard]]<br />[[Dan Saltzman]]<br />[[Nick Fish]]<br />[[Amanda Fritz]] | leader_title2 = Auditor | leader_name2 = [[LaVonne Griffin-Valade]] | established_title = [[नगरपालिका|स्थापना]] | established_title2 = [[नगरपालिका|बनाई गई]] | established_date = 1845 | established_date2 = फरवरी 8, 1851 | area_magnitude = 1 E8 | area_total_km2 = 376.5 | unit_pref = Imperial | area_total_sq_mi = 145.4 | area_land_km2 = 347.9 | area_land_sq_mi = 134.3 | area_water_km2 = 28.6 | area_water_sq_mi = 11.1 | population_as_of = 2009 | population_total = 582,130 | population_metro = 2,217,325 | population_density_km2 = 1655.31 | population_density_sq_mi = 4288.38 | population_blank1_title = [[निवासी]] | population_blank1 = पोर्टलैंडर | timezone = [[पैसिफिक मानक समय|पीएसटी]] | utc_offset = -8 | timezone_DST = [[पैसिफिक दिवालोक समय|पीडीटी]] | utc_offset_DST = -7 | postal_code_type = [[ज़िप कोड]] | postal_code = 97086-97299 | area_code = [[Area codes 503 and 971|503/971]] | latd = 45 |latm = 31 |lats = 12 |latNS = N | longd = 122 |longm = 40 |longs = 55 |longEW = W | coordinates_display = inline,title | coordinates_type = type:city(568380)_region:US-OR_source:gnis-1136645 | elevation_m = 15.2 | elevation_ft = 50 | blank_name = [[संघीय सूचना प्रक्रमण मानक|FIPS code]] | blank_info = 41-59000{{GR|2}} | blank1_name = [[भौगोलिक नाम सूचना प्रणाली|GNIS]] feature ID | blank1_info = 1136645{{GR|3}} | footnotes = }} '''पोर्टलैंड''', [[पश्चिमोत्तर]] [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में [[ऑरेगॉन]] राज्य की [[विल्मेट]] और [[कोलंबिया]] नदियों के [[संगम]] के पास स्थित एक शहर है। जुलाई 2009 तक, इसकी अनुमानित आबादी 582,130 थी और यह संयुक्त राज्य अमेरिका का [[सबसे अधिक आबादी वाला 29वां]] राज्य है।<ref name="prc">{{cite web|url=http://www.pdx.edu/sites/www.pdx.edu.prc/files/media_assets/2009CertPopEst_web3.pdf|publisher=Portland State University|title=Certified Population Estimates for Oregon and Oregon Counties|accessdate=31 जनवरी 2010|archive-date=27 सितंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927063750/http://www.pdx.edu/sites/www.pdx.edu.prc/files/media_assets/2009CertPopEst_web3.pdf|url-status=dead}}</ref> इसे दुनिया में दूसरा और संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे अधिक [[पर्यावरण के अनुकूल]] या "ग्रीन" शहर माना गया है।<ref>{{cite web |url=http://www.grist.org/news/maindish/2007/07/19/cities/ |title=15 Green Cities |accessdate=8 जुलाई 2008 |author=Kate Sheppard |date=19 जुलाई 2007 |publisher=Environmental News and Commentary }}</ref> पोर्टलैंड ऑरेगॉन का सबसे अधिक आबादी वाला शहर है और [[सिएटल]], [[वाशिंगटन]] और [[वैंकूवर]], [[ब्रिटिश कोलंबिया]] के बाद [[पश्चिमोत्तर प्रशांत महासागर]] का तीसरा सबसे अधिक आबादी वाला शहर है। जुलाई 2006 तक, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[23वें सबसे अधिक आबादी]] वाले [[पोर्टलैंड महानगरीय क्षेत्र]] [[(एमएसए)]] में लगभग 20 लाख लोग रहते थे।<ref>{{cite web|title=JULY 1, 2006 Population estimates for Metropolitan Combined Statistical Areas| publisher=U.S. Census Bureau|url=http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv|format=[[csv]]|accessdate=19 अक्टूबर 2007}}</ref> पोर्टलैंड को 1851 में शामिल किया गया और यह [[मल्टनोमाह काउंटी]] (मल्टनोमाह County) की [[काउंटी सीट]] है।{{GR|6}} शहर पश्चिम में थोड़ा [[वाशिंगटन काउंटी]] और दक्षिण में [[क्लैकामस काउंटी]] (क्लैकामस County) में फैला हुआ है। यह एक [[महापौर]] और अन्य चार आयुक्तों की अध्यक्षता वाली [[आयोग-आधारित सरकार]] द्वारा शासित है। यह शहर और क्षेत्र, सुदृढ़ भूमि-उपयोग योजना<ref name="smartplan" /> और [[मेट्रो]] द्वारा समर्थित, [[लाइट रेल]] में किए गए निवेश के लिए प्रसिद्ध एक विशिष्ट क्षेत्रीय सरकार है। पोर्टलैंड बड़ी संख्या में अपनी [[माइक्रो मद्यनिर्माणशाला]] और [[माइक्रो भट्टियों]] तथा [[कॉफ़ी]] के शौक के लिए जाना जाता है। यह [[ट्रेल ब्लेज़र्स]] [[एनबीए]] टीम का भी घर है। पोर्टलैंड [[पश्चिम समुद्री तटीय]] [[जलवायु]] क्षेत्र में पड़ता है जहां गर्म, शुष्क गर्मियां और बरसातें किन्तु समशीतोष्ण सर्दियां होती हैं। यह मौसम गुलाब की खेती के लिए आदर्श है और एक सदी से भी अधिक समय से पोर्टलैंड को "[[गुलाबों]] का शहर"<ref>{{cite web |url=http://www.frommers.com/articles/1721.html |title=Portland, Oregon: Green City of Roses &#124; Frommers.com |publisher=Frommers.com |date= |accessdate=20 अक्टूबर 2008 |archive-date=7 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107121014/http://www.frommers.com/articles/1721.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561539/portland.html |title=Portland - MSN Encarta |publisher=Encarta.msn.com |date= |accessdate=20 अक्टूबर 2008 |archive-date=29 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029125320/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561539/Portland.html |url-status=dead }}</ref> के रूप में जाना जाता है, यहां कई [[गुलाब के उद्यान]] हैं जिनमें सबसे प्रमुख [[अंतरराष्ट्रीय गुलाब टेस्ट गार्डन]] है। == इतिहास == [[चित्र:Portland Oregon in 1890.jpg|thumb|left|1890 में पोर्टलैंड]] {{Main|History of Portland, Oregon}} पोर्टलैंड का प्रारंभ [[ऑरेगॉन सिटी]] और [[फ़ोर्ट वैंकूवर]] के बीच आधे रास्ते पर विल्मेट के तट पर स्थित "द क्लियरिंग"<ref>{{cite journal |quotes=no |last=Orloff |first=Chet |year=2004 |title=Maintaining Eden: John Charles Olmsted and the Portland Park System |journal=Yearbook of the Association of Pacific Coast Geographers |volume=66 |pages=114–119 |doi=10.1353/pcg.2004.0006 }}</ref> के रूप में जानी जाने वाली जगह के रूप में हुआ। 1843 में, [[विलियम ओवरटॉन]] ने इस जगह में बहुत वाणिज्यिक क्षमता देखी लेकिन उसके पास ज़मीन का दावा करने के लिए आवश्यक धनराशि न थी। उसने अपने भागीदार [[बॉस्टन, मैसाचुसेट्स]] के [[आसा लवजॉय]] के साथ एक सौदा किया: [[25¢]] के लिए ओवरटॉन 640 एकड़ (2.6&nbsp;km²) ज़मीन का दावेदार होगा. बाद में ओवरटॉन ने अपना आधा हिस्सा [[पोर्टलैंड, मेन]] के [[फ्रांसिस डब्ल्यू. पेटीग्रोव]] को बेच दिया. पेटीग्रोव और लवजॉय दोनो ही अपने अपने गृहनगर के नाम से नए शहर का नाम रखना चाहते थे; फैसला हुआ [[सिक्का उछालकर]] जिसमें तीन बार में से दो बार पेटीग्रोव की जीत हुई.<ref>{{cite web | title = Portland: The Town that was Almost Boston | publisher = Portland Oregon Visitors Association | url = http://www.travelportland.com/media/history.html | accessdate = 18 नवंबर 2006 | archive-date = 1 जनवरी 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110101150705/http://www.travelportland.com/media/history.html | url-status = dead }}</ref> इस निर्णय के लिए प्रयोग किया गया सिक्का जिसे अब [[पोर्टलैंड पेनी]] के नाम से जाना जाता है, [[ऑरेगॉन ऐतिहासिक सोसायटी]] के मुख्यालय में प्रदर्शित है। 8 फ़रवरी 1851 को समावेश के समय पोर्टलैंड में थे 800 से अधिक निवासी<ref name="Gibson">गिब्सन, कैम्पबेल (जून 1998). [http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027.html Population of the 100 Largest Cities and Other Urban Places in the United States: 1790 to 1990]. ''अमेरिकी जनगणना ब्यूरो - जनसंख्या प्रभाग'' .</ref>, एक भाप चीरघर, एक [[लॉग केबिन]] होटल और एक अखबार, ''[[वीकली ऑरेगॉनियन]]'' . 1879 तक जनसंख्या बढ़कर 17,500 हो गई थी।<ref>{{cite book|last=Loy|first=William G.|author2=Stuart Allan, Aileen R. Buckley, James E. Meecham|title= Atlas of Oregon|publisher=[[University of Oregon Press]]|year=2001|pages=32–33|isbn=0-87114-102-7}}</ref> शहर का 1891 में एल्बिना और पूर्व पोर्टलैंड के साथ और 1915 में लिंटन और सेंट जॉन्स के साथ विलय हुआ। पोर्टलैंड की अवस्थिति, विल्मेट और कोलंबिया नदियों के माध्यम से [[प्रशांत महासागर]] और वेस्ट हिल्स (वर्तमान में [[यू.एस. मार्ग 26]]) में "ग्रेट प्लैंक रोड" के बीच से एक घाटी के माध्यम से कृषि [[टुएलटिन वैली]] दोनों ही पहुंच में होने से इसे पड़ोसी बंदरगाहों अपेक्षा लाभ हुआ और यह तेज़ी से विकसित हुआ।<ref>"सिटी कीप्स लाइवली पल्स." (स्पेन्सर हेन्ज़, ''[[द ऑरेगॉनियन]]'', 23 जनवरी 2001)</ref> 19वीं सदी में अधिकतर 1890 के दशक तक यह उत्तर पश्चिमी प्रशांत की प्रमुख बंदरगाह रहा, जब [[सिएटल]] की गहरे पानी वाली बंदरगाह को रेलमार्ग द्वारा मुख्य भूमि से जोड़ा गया तो कोलंबिया रीवर के दुष्कर मार्ग से बचकर अंतर्देशीय मार्ग सुलभ हुआ। === उपनाम === {{Main|Nicknames of Portland, Oregon}} पोर्टलैंड का सबसे अधिक प्रचलित उपनाम है ''गुलाबों का शहर''<ref name="cityrecorder">[http://www.portlandonline.com/auditor/index.cfm?a=jbgc&amp;c=cheid City Flower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423075247/http://www.portlandonline.com/auditor/index.cfm?a=jbgc&c=cheid |date=23 अप्रैल 2009 }}. ''कार्यालय शहर पोर्टलैंड के लेखा परीक्षक - सिटी डिवीजन रिकॉर्डर'' .</ref> और 2003 में यह शहर का आधिकारिक उपनाम बन गया।<ref name="cityrecorder"/> अन्य उपनामों में शामिल हैं, ''[[स्टम्पटाऊन]]'',<ref name="endoftheoregontrail">{{cite web | publisher = End of the Oregon Trail Interpretive Center | title = From Robin's Nest to Stumptown | url = http://www.endoftheoregontrail.org/road2oregon/sa33pdx.html | accessdate = 7 नवंबर 2006 | archive-date = 1 सितंबर 2000 | archive-url = https://archive.today/20000901050119/http://www.endoftheoregontrail.org/road2oregon/sa33pdx.html | url-status = dead }}</ref> ''ब्रिजटाउन'',<ref name="bridgetown">{{cite web | publisher = [[Portland State University]] | title = The Water | url = http://www.pdx.edu/water.html | accessdate = 7 नवंबर 2006 | archive-date = 31 अक्तूबर 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061031090707/http://www.pdx.edu/water.html | url-status = dead }}</ref> ''रिप सिटी'',<ref>{{Citation | first = Nena | last = Baker | title = R.I.P. FOR 'Rip City' Ruckus | date = May 21, 1991 | newspaper = The Oregonian | pages = A01 }}</ref> ''लिटिल बेरूत'',<ref name="Oregonian1" /> ''बियरवैना''<ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/travel/la-tr-beer-20100530,0,767659.story|title=Achieving Beervana in Portland, Ore.|last=Engel|first=Mary|date=30 मई 2010|work=[[लॉस एंजिल्स टाइम्स]]|accessdate=30 मई 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.oregonlive.com/portland/index.ssf/2010/05/beervana_gets_shout_out_in_la.html|title=Beervana gets shout out in L.A. Times|last=Terry|first=Lynne|date=29 मई 2010|work=[[The Oregonian]]|accessdate=30 मई 2010}}</ref> या ''बियरटाऊन'',<ref>{{Cite web |url=http://www.draftmag.com/beertowns/detail/portland |title=संग्रहीत प्रति |access-date=19 जुलाई 2010 |archive-date=6 अगस्त 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/69hclwPdk?url=http://draftmag.com/new/beertowns/ |url-status=dead }}</ref> ''पी-टाउन''<ref name="Oreg-June2003" /><ref>{{cite news | last = Hagestedt | first = Andre | title = The Missing Oregon Coast: Waves After Dark | url = http://www.beachconnection.net/news/missin040709_147.php | accessdate = 30 अप्रैल 2009 | date = 7 अप्रैल 2009 | quote = I’m used to seeing that hint of dawn back in P-town, with my wretched habit of playing video games until 6 a.m}}</ref> और ''[[पीडीएक्स]]'' . == भूगोल == {{wide image|WillametteRvrPano edit.jpg|1500px|The [[Willamette River]] runs through the center of the city, while [[Mount Tabor, Portland, Oregon|Mount Tabor]] (center<!--Please scroll the picture (or your page) horizontally and look at the entire image, before you attempt to edit this.-->) rises on the city's east side. [[Mount Saint Helens]] (left) and [[Mount Hood]] (right center) are visible from many places in the city.}} === स्थलाकृति === पोर्टलैंड [[ऑरेगॉन]] के सबसे अधिक आबादी वाले क्षेत्र [[विल्मेट वैली]] के उत्तरी छोर पर स्थित है। हालांकि महानगरीय क्षेत्र वैली के बाकी हिस्सों से सांस्कृतिक और राजनैतिक रूप से अलग है, स्थानीय उपयोग में अक्सर पोर्टलैंड वास्तविक वैली से छूट जाता है। हालांकि, लगभग सारा पोर्टलैंड मल्टनोमाह काउंटी में पड़ता है, शहर के छोटे भाग क्लैकामस और वाशिंगटन काउंटी क्रमशः 785 और 1,455 के सभी के में अनुमानित आबादी के मध्य-2005 के साथ [[क्लैकामस]] के भीतर निहित [[मल्टनोमाह]] भीतर, झूठ. [[विल्मेट नदी]] शहर के उत्तर से थोड़ी दूरी पर [[कोलंबिया नदी]] (जो [[वाशिंगटन]] राज्य को [[ऑरेगॉन]] राज्य से अलग करती है) में मिलने के लिए उत्तर पश्चिम की ओर मुड़ने से पहले, शहर को पूर्व और पश्चिम में बांटती हुई शहर के मध्य से उत्तर को बहती है। [[संयुक्त राज्य अमेरिका के जनगणना ब्यूरो]] के अनुसार शहर का कुल क्षेत्रफल 145.4 [[वर्ग मील]] (376.5&nbsp;km²) है। इसमें 134.3 वर्ग मील (347.9&nbsp;km²) भूमि है और 11.1 वर्ग मील (28.6&nbsp;km²) या 7.6% पानी है।{{GR|1}} पोर्टलैंड [[बोरिंग लावा फील्ड]] के नाम से विख्यात एक विलुप्त प्लिओ-प्लीस्टोसेन ज्वालामुखी क्षेत्र के ऊपर स्थित है।<ref name="volcano">{{cite web | title = The Boring Lava Field, Portland, Oregon | publisher = [[USGS]] Cascades Volcano Observatory | url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Oregon/BoringLavaField/description_boring_lava.html | accessdate = 7 नवंबर 2006 | archive-date = 1 जुलाई 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110701101745/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Oregon/BoringLavaField/description_boring_lava.html | url-status = dead }}</ref> बोरिंग लावा फील्ड में [[माउंट ताबोर]]<ref>{{cite web | title = Mount Tabor Cinder Cone, Portland, Oregon | publisher = [[USGS]] Cascades Volcano Observatory | url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Oregon/BoringLavaField/VisitVolcano/mount_tabor.html | accessdate = 20 अप्रैल 2007 | archive-date = 16 जुलाई 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120716231818/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Oregon/BoringLavaField/VisitVolcano/mount_tabor.html | url-status = dead }}</ref> जैसे कम से कम 32 शंकु अंगार शामिल हैं और इसका केंद्र दक्षिणपूर्व पोर्टलैंड में पड़ता है। खुले मौसम में शहर के अधिकतर हिस्सों से पोर्टलैंड के पूर्व में निष्क्रिय लेकिन संभावित सक्रिय ज्वालामुखी [[माउंट हुड]] आसानी से दिखाई देता है। [[वॉशिंगटन]] के उत्तर में सक्रिय ज्वालामुखी [[माउंट सेंट हेलेन्स]] शहर के ऊंचे स्थानों से सुदूर में स्पष्ट दिखाई देता है और इतना पास भी है कि [[18 मई 1980 को फूटे]] ज्वालामुखी की राख शहर को ढक ले.<ref>{{cite news|title=History, relived saved from St. Helens by a six-pack of Fresca|last=Nokes|first=R. Gregory|date=दिसम्बर 4, 2000|work=The Oregonian|pages=17|accessdate=27 अक्टूबर 2008}}</ref> === जलवायु === पोर्टलैंड की जलवायु शीतोष्ण है जिसे आम तौर पर हल्की, नम सर्दियों और अपेक्षाकृत शुष्क, गर्म ग्रीष्मकाल वाली [[समुद्री]] या [[मरीन पश्चिम तटीय]] जलवायु के रूप में वर्णित किया जाता है। अधिकतर [[उत्तर पश्चिमी प्रशांत]] की तरह, [[कोप्पेन जलवायु वर्गीकरण]] के अनुसार इसे ठंडा, शुष्क गर्म उपोष्णकटिबंधीय अंचल (''Csb'') में वर्गीकृत किया जा सकता है, इसकी अपेक्षाकृत सूखी गर्मियों के कारण इसे ठंडी-गर्म [[भूमध्य]] के रूप में भी संदर्भित किया जाता है।<ref>{{cite journal | last = Kottek | first = M. |author2=J. Grieser, C. Beck, B. Rudolf, and F. Rubel | title =World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated | journal =Meteorol. Z. | volume =15 | pages =259–263 | url =http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif | doi =10.1127/0941-2948/2006/0130 | accessdate = 15 फरवरी 2007 | year =2006 }}</ref> अन्य जलवायु वर्गीकरण प्रणालियों जैसे [[ट्रेवर्था]], के अनुसार यह निश्चित रूप से समुद्री अंचल (''Do'') के अंतर्गत आता है।<ref>http://www.fao.org/docrep/006/ad652e/ad652e07.htm</ref> पोर्टलैंड में ग्रीष्मकाल गर्म, धूप वाला और शुष्क होता है, जुलाई तक औसत अधिकांश 81&nbsp;°F (27&nbsp;°C) और महीने के अंत में न्यूनतम 8&nbsp;°F (14&nbsp;°C) तक हो जाता है। इसकी अंतर्देशीय अवस्थिति के कारण और जब समुद्री हवा नहीं होती तो [[लू]] चलने लगती हैं (विशेष रूप से जुलाई और अगस्त के माह में) और वायु का तापमान 100 °F (38 °C) से भी ऊपर चला जाता है। शीतकाल हल्के से लेकर ठंडा, बहुत नम हो सकता है और जनवरी से तापमान अधिकांश 46 °F (8 °C) और न्यूनतम 7 °F (3 °C) भी हो जाता है। बसंत ऋतु का मौसम अप्रत्याशित हो सकता है, कभी गर्म है तो कभी कैसकेड रेंज (Cascade Range) पर गरजते बादल उमड़ते दिखाई देते हैं। प्रति वर्ष पोर्टलैंड के व्यापारिक शहर में औसत वर्षा{{convert|37.5|in|mm}} होती है। पोर्टलैंड में वर्ष में [[वर्षण]] का औसत 155 दिन है। ठंड कम समय के लिए होती हैं और हिमपात भी प्रति वर्ष कुछ बार ही होता है हालांकि [[कोलंबिया रीवर गॉर्ज]] से उठने वाली ठंडी हवा की मेहरबानी से शहर बर्फ और बर्फानी तूफान के कारण सुप्रसिद्ध है। सर्दियों में शहर में हिमपात का योग कई अवसरों पर नाममात्र से लेकर 1892-93 में, 60.9 इंच (154.7&nbsp;cm) का है। पोर्टलैंड में आज तक दर्ज सबसे कम तापमान 2 फ़रवरी 1950 को था −3 °F (−19 °C) आज तक दर्ज उच्चतम तापमान 30 जुलाई 1965, 8 अगस्त 1981 और 10 अगस्त 1981 को 107 °F (42 °C) था। मई से लेकर सितंबर तक प्रत्येक महीने में 100 °F (38 °C) का तापमान दर्ज किया गया है। {{Infobox Weather | metric_first= | single_line=Yes | location =Portland, Oregon | Jan_Hi_°F =45.6 | Feb_Hi_°F =50.3 | Mar_Hi_°F =55.7 | Apr_Hi_°F =60.5 | May_Hi_°F =66.7 | Jun_Hi_°F =72.7 | Jul_Hi_°F =79.3 | Aug_Hi_°F =79.7 | Sep_Hi_°F =74.6 | Oct_Hi_°F =63.3 | Nov_Hi_°F =51.8 | Dec_Hi_°F =45.4 | Year_Hi_°F =62.1 | Jan_Lo_°F =34.2 | Feb_Lo_°F =35.9 | Mar_Lo_°F =38.6 | Apr_Lo_°F =41.9 | May_Lo_°F =47.5 | Jun_Lo_°F =52.6 | Jul_Lo_°F =56.9 | Aug_Lo_°F =57.3 | Sep_Lo_°F =52.5 | Oct_Lo_°F =45.2 | Nov_Lo_°F =39.8 | Dec_Lo_°F =35 | Year_Lo_°F =44.8 <!-- | Jan_REC_Hi_°F =66 | Feb_REC_Hi_°F =71 | Mar_REC_Hi_°F =80 | Apr_REC_Hi_°F =90 | May_REC_Hi_°F =100 | Jun_REC_Hi_°F =102 | Jul_REC_Hi_°F =107 | Aug_REC_Hi_°F =107 | Sep_REC_Hi_°F =105 | Oct_REC_Hi_°F =92 | Nov_REC_Hi_°F =73 | Dec_REC_Hi_°F =65 | Year_REC_Hi_°F =107 | Jan_REC_Lo_°F = -2 | Feb_REC_Lo_°F = -3 | Mar_REC_Lo_°F = 19 | Apr_REC_Lo_°F = 29 | May_REC_Lo_°F = 29 | Jun_REC_Lo_°F = 39 | Jul_REC_Lo_°F = 43 | Aug_REC_Lo_°F = 44 | Sep_REC_Lo_°F = 34 | Oct_REC_Lo_°F = 26 | Nov_REC_Lo_°F = 13 | Dec_REC_Lo_°F = 6 | Year_REC_Lo_°F = -3 --> | Jan_Precip_inch =5.07 | Feb_Precip_inch =4.18 | Mar_Precip_inch =3.71 | Apr_Precip_inch =2.64 | May_Precip_inch =2.38 | Jun_Precip_inch =1.59 | Jul_Precip_inch =0.72 | Aug_Precip_inch =0.93 | Sep_Precip_inch =1.65 | Oct_Precip_inch =2.88 | Nov_Precip_inch =5.61 | Dec_Precip_inch =5.71 | Year_Precip_inch =37.07 |Jan_Snow_inch = 1.6 |Feb_Snow_inch = 1.6 |Mar_Snow_inch = 0 |Apr_Snow_inch = 0 |May_Snow_inch = 0 |Jun_Snow_inch = 0 |Jul_Snow_inch = 0 |Aug_Snow_inch = 0 |Sep_Snow_inch = 0 |Oct_Snow_inch = 0 |Nov_Snow_inch = 0.6 |Dec_Snow_inch = 1.3 |Year_Snow_inch = 5.2 |Jan_Sun=86.8 |Feb_Sun=118.7 |Mar_Sun=192.2 |Apr_Sun=222 |May_Sun=275.9 |Jun_Sun=291 |Jul_Sun=331.7 |Aug_Sun=297.6 |Sep_Sun=237 |Oct_Sun=151.9 |Nov_Sun=78 |Dec_Sun=65.1 |Year_Sun=2347.9 |Jan_Snow_days = 1.0 |Jan_Precip_days = 17.2 |Feb_Snow_days = 1.1 |Feb_Precip_days = 15.8 |Mar_Snow_days = 0 |Mar_Precip_days = 17.2 |Apr_Snow_days = 0 |Apr_Precip_days = 15.3 |May_Snow_days = 0 |May_Precip_days = 12.8 |Jun_Snow_days = 0 |Jun_Precip_days = 8.8 |Jul_Snow_days = 0 |Jul_Precip_days = 4.4 |Aug_Snow_days = 0 |Aug_Precip_days = 4.8 |Sep_Snow_days = 0 |Sep_Precip_days = 7.5 |Oct_Snow_days = 0 |Oct_Precip_days = 11.4 |Nov_Snow_days = 0.4 |Nov_Precip_days = 18.9 |Dec_Snow_days = 1.3 |Dec_Precip_days = 18.3 <!-- Optional: Average number of rainy, snowy and precipitation days for Year. If not present, will be filled by a sum of data above. --> |Year_Rain_days = |Year_Snow_days = |Year_Precip_days = | source = National Climatic Data Center<ref>{{Cite web |url=http://www.wrh.noaa.gov/pqr/climate/pdx_clisummary.php |title=NOW Data-NOAA Online Weather Data |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |year=2009 |accessdate=30 जुलाई 2009}}</ref> |accessdate = July 2009}} == नगरदृश्य == {{wide image|HawthorneBridge-Pano.jpg|1200px|Panorama of downtown Portland. [[Hawthorne Bridge]] viewed from a dock on the [[Willamette River]] near the [[Oregon Museum of Science and Industry]] (OMSI)}} {{wide image|Portland_Night_panorama.jpg|1200px|Panorama of downtown Portland at night. Viewed from across the [[Willamette River]] in SE Portland.}} {{See also|Architecture of Portland, Oregon|List of tallest buildings in Portland, Oregon|Downtown Portland|Neighborhoods of Portland, Oregon}} [[कोलंबिया नदी]] के साथ विल्मेट नदी के संगम के पास पोर्टलैंड विल्मेट नदी के आरपार फैला है। अधिक घना और पहले से विकसित पश्चिमी क्षेत्र ज़्यादातर नज़दीकी [[वेस्ट हिल्स (टुएलटिन पर्वत)]] से सटा हुआ है हालांकि यह उनके ऊपर से होकर वाशिंगटन काउंटी की सीमा तक विस्तृत है। समतल पूर्वी क्षेत्र [[ग्रेशम]] के उपनगर तक लगभग 180 ब्लॉकों में फैला है। ग्रामीण मल्टनोमाह काउंटी सुदूर पूर्व में स्थित है। [[चित्र:portland.png|thumb|left|पोर्टलैंड के वर्ग]] 1891 में पोर्टलैंड, [[एलबिना]] और [[पूर्वी पोर्टलैंड]] के शहर संगठित हुए और पुनरावृत नामों वाली सड़कों को नए नाम दिए गए। 2 सितंबर 1931 को "महान पुनर्संख्याकंन" ने सड़कों के नामकरण की विधि का मानकीकरण किया और घरों के नंबर बदलकर 20 प्रति ब्लॉक की जगह 100 प्रति ब्लॉक कर दिया. इससे पोर्टलैंड दक्षिण पश्चिम, दक्षिण पूर्व, उत्तर पश्चिमी, उत्तरी और पूर्वोत्तर पाँच खण्डों में विभाजित हो गया। बर्नसाइड स्ट्रीट उत्तर और दक्षिण को विभाजित करती है और विल्मेट नदी पूरब और पश्चिम को विभाजित करती है। नदी बर्नसाइड के उत्तर में पांच ब्लॉक पश्चिम की ओर मुड़ती है और इसके स्थान पर विलियम्स ऐवन्यू एक भाजक के रूप में इस्तेमाल किया जाता है। उत्तरी खंड विलियम्स ऐवन्यू और पश्चिम में विल्मेट नदी के बीच स्थित है। पश्चिम की तरफ, रीवरप्लेस, जॉन्स लैंडिंग और साउथ वॉटरफ़्रन्ट डिस्ट्रिक्ट्स "छठे चतुर्थांश" में पड़ते हैं जहां पते पश्चिम से पूर्व को नदी की ओर ऊपर की तरफ़ जाते हैं। यह "छठा चतुर्थांश" पश्चिम में नैटो पार्कवे और बार्बर बुलेवार्ड से, उत्तर में मांटगोमेरी स्ट्रीट और दक्षिण में नेवेडा स्ट्रीट से घिरा है। इस क्षेत्र में पूर्व-पश्चिम के पते एक अग्रणी शून्य के साथ चिह्नित हैं। (इसका मतलब है कि 0246 एसडब्ल्यू कैलिफोर्निया स्ट्रीट 246 एसडब्ल्यू कैलिफोर्निया स्ट्रीट नहीं है। अधिकांश मानचित्रण कार्यक्रम इन दो अलग अलग पतों में भेद नहीं कर पाते.) === पार्क और उद्यान === {{Main|List of parks in Portland, Oregon}} [[चित्र:IntnlRoseTestGarden.jpg|thumb|right|इंटरनेशनल टेस्ट रोज़ गार्डन का एक विहंगम दृश्य]] [[चित्र:TomMcCallWaterfrontPark.jpg|thumb|right|उत्तर से देखा गया टॉम मैक्कॉल वॉटरफ़्रन्ट पार्क]] पोर्टलैंड को अपने पार्कों और खुली जगहों को बनाए रखने की अपनी विरासत पर गर्व है। पार्क और हरे-भरे स्थानों की योजना [[जॉन चार्ल्स ओमस्टेड]] की 1903 रिपोर्ट ''टू द पोर्टलैंड पार्क बोर्ड'' से चली आ रही है। 1995 में पोर्टलैंड महानगरीय क्षेत्र के मतदाताओं ने मछली, वन्य जीवन और लोगों के लिए मूल्यवान प्राकृतिक क्षेत्रों के अधिग्रहण के लिए एक क्षेत्रीय बांड पारित किया। दस साल बाद, पारिस्थितिक महत्व के अधिकतर{{convert|8100|acre|km2|0}} प्राकृतिक क्षेत्र खरीदे जा चुके हैं और वे स्थायी रूप से विकास से सुरक्षित है।<ref>{{cite web | last = Houck | first = Mike | title = Metropolitan Greenspaces: A Grassroots Perspective | publisher = Audubon Society of Portland | url = http://www.audubonportland.org/conservation_advocacy/urbanconservation/metro_greenspaces | accessdate = 7 नवंबर 2006 | archive-date = 28 सितंबर 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070928071519/http://www.audubonportland.org/conservation_advocacy/urbanconservation/metro_greenspaces | url-status = dead }}</ref> पोर्टलैंड [[समीपवर्ती अमेरिका]] में ([[जैक्सन, मिसिसिपी]] और [[बेंड, ऑरेगॉन]] के अलावा) केवलमात्र ऐसे तीन शहरों में से एक है जिनकी सीमाओं के भीतर विलुप्त ज्वालामुखी हैं। [[माउंट ताबोर पार्क]] अपने सुंदर प्राकृतिक दृश्यों और ऐतिहासिक जलाशयों के लिए जाना जाता है।<ref>{{ cite web | title = Mount Tabor Park | publisher = Portland Parks & Recreation | url = http://www.portlandonline.com/parks/finder/index.cfm?action=ViewPark&PropertyID=275 | accessdate = 7 नवंबर 2006}}</ref> [[फ़ॉरेस्ट पार्क]] संयुक्त राज्य अमेरिका में शहर की सीमा के भीतर वाला सबसे बड़ा वन्य पार्क है जो 5,000 एकड़ (20&nbsp;km²) से अधिक के क्षेत्र में फैला है। दुनिया का सबसे छोटा पार्क (एक दो-फुट-व्यास का दायरा, पार्क का क्षेत्र केवल 0.3 वर्ग है) [[मिल एंड्स पार्क]] भी पोर्टलैंड में है। [[वाशिंगटन पार्क]] शहर के पश्चिमी व्यापारिक क्षेत्र में है, [[ऑरेगॉन चिड़ियाघर]], [[पोर्टलैंड जापानी गार्डन]] और [[इंटरनेशनल रोज़ टेस्ट गार्डन]] है। नज़दीक में पोर्टलैंड का उच्चतम बिंदु, [[काउंसिल क्रेस्ट पार्क]] है। [[टॉम मैक्कॉल वॉटरफ़्रन्ट पार्क]] व्यापारिक क्षेत्र में विल्मेट के पश्चिम किनारे के साथ साथ बना है। [[हार्बर ड्राइव]] हटाने के बाद 1974 में {{convert|37|acre|0|adj=on}}पार्क बनाया गया था और अब यहां साल भर बड़े बड़े कार्यक्रम आयोजित होते रहते हैं। पोर्टलैंड के व्यापारिक क्षेत्र में शहर के ब्लॉकों के दो समूह पार्क के लिए समर्पित हैं: [[उत्तर]] और [[दक्षिण पार्क ब्लॉक]]. [[ट्रायऑन क्रीक स्टेट नैचुरल एरिया]] पोर्टलैंड के तीन [[ऑरेगॉन स्टेट पार्क्स]] में से एक और सर्वाधिक लोकप्रिय है इसके नाले में [[स्टीलहैड]] होते हैं। अन्य दो स्टेट पार्क हैं वेस्ट हिल्स में स्थित [[विल्मेट स्टोन स्टेट हेरिटेज साइट]] और [[पोर्टलैंड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] के पास [[कोलंबिया रीवर]] में स्थित [[गवर्नमेंट आइलैंड स्टेट रीक्रिएशन एरिया]]. == संस्कृति और समकालीन जीवन == {{See also|List of fiction set in Oregon}} पोर्टलैंड को अक्सर "अमेरिका का सबसे हरा शहर" से सम्मानित किया जाता है और दुनिया के शीर्ष दस हरे-भरे शहरों में इसका शुमार है। [[पॉपुलर साइंस]] ने पोर्टलैंड को लगातार अमेरिका का सबसे हरियाला शहर के रूप में पुरस्कृत किया है और [[ग्रीस्ट मैगज़ीन]] के अनुसार यह विश्व के हरियाले शहरों की सूची में दूसरे नंबर पर आता है।<ref>{{ cite web |url= http://www.popsci.com/environment/article/2008-02/americas-50-greenest-cities?page=1|title= America's 50 Greenest Cities |accessdate= 10 जून 2010 }}</ref> <ref>{{ cite web |url= http://www.grist.org/article/cities3/|title= 15 Green Cities |accessdate= 10 जून 2010 }}</ref> पोर्टलैंड को अमेरिकी DIY युवा संस्कृति का घर माना जाता है। 1980 के उत्तरार्ध से आज तक पोर्टलैंड, [[ज़ीन]]-रचना जैसे आंदोलनों का प्रमुख केंद्र, [[पोर्टलैंड ज़ीन संगोष्ठी]]<ref>{{cite web |url= http://www.pdxzines.com/info/ |title= Portland Zine Symposium Official Site |accessdate= 15 सितंबर 2007 |archive-date= 4 नवंबर 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111104035943/http://pdxzines.com/info/ |url-status= dead }}</ref> जैसी घटनाओं का आयोजक और [[Microcosm]] जैसे प्रमुख [[ज़ीन]] वितरकों का घर रहा है। [[DIY]] शिल्प समुदाय ने 1990 के दशक से पोर्टलैंड में जनसंख्या विस्फोट भी देखा है और अब [[क्राफ़्टी वंडरलैंड]]<ref>{{ cite web |url= http://www.craftywonderland.com/|title= Crafty Wonderland Official Site |accessdate= 15 सितंबर 2007 }}</ref> और नियमित [[चर्च ऑफ़ क्राफ़्ट]]<ref>{{cite web |url= http://www.churchofcraft.org/index4.html |title= Church of Craft Official Site |accessdate= 15 सितंबर 2007 |archive-date= 15 सितंबर 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070915144045/http://www.churchofcraft.org/index4.html |url-status= dead }}</ref> बैठकों जैसी घटनाओं की मेज़बानी करता है और [[Knittn' Kitten]]<ref>{{ cite web |url= http://knittnkitten.com/|title= Knittn Kitten Official Site |accessdate= 15 सितंबर 2007 }}</ref>, [[SCRAP]]<ref>{{cite web |url= http://www.scrapaction.org/ |title= School & Community Reuse Action Project Official Site |accessdate= 15 सितंबर 2007 |archive-date= 29 जनवरी 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110129095815/http://scrapaction.org/ |url-status= dead }}</ref>, जैसे स्टोरों और Bolt, [[PDX Seamsters Drop-in Sewing Studio]]<ref>{{cite web|url= http://pdxseamsters.com/|title= PDX Seamsters Official website|accessdate= 21 अप्रैल 2010|archive-date= 7 फ़रवरी 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20110207145024/http://pdxseamsters.com/|url-status= dead}}</ref>, [[Yarn Garden]]<ref>{{cite web |url= http://www.yarngarden.net/ |title= Yarn Garden Official Site |accessdate= 15 सितंबर 2007 |archive-date= 4 जुलाई 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100704072206/http://yarngarden.net/ |url-status= dead }}</ref> और व्यापारिक क्षेत्र में [[Fiber District]] जैसे स्वतंत्र स्वामित्व वाले अनेक स्टोरों का घर है। पोर्टलैंड कट्टरपंथी नारीवादी और [[समलैंगिक]] सक्रियता जैसे आंदोलनों का घर है और 1975 में शुरू एवं [[इम्पिरीअल साव्रन रोज़ कोर्ट ऑफ़ ऑरेगॉन]]<ref>{{cite web|url=http://www.rosecourt.org/|title=Imperial Sovereign Rose Court official site|3=access date+ 8 दिसंबर 2008|access-date=19 जुलाई 2010|archive-date=15 सितंबर 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915183117/http://www.rosecourt.org/|url-status=dead}}</ref> की रूपरेखा पर तैयार द वर्ल्डस ओल्डेस्ट टीनेज ड्रैग क्वीन पेजेंट रोज़ बॅड और थॉर्न पेजेंट का गृह नगर भी है, इस शहर को [[पंक]], [[कट्टर]], [[क्रस्ट पंक]] और [[अराजकतावादी]] आंदोलनों और उप शैली जिसमें उपरोक्त [[उप संस्कृतियों]] का ही हिस्सा आत्मनिर्भर [[DIY संस्कृति]] आंदोलन भी शामिल है, का आश्रयस्थल भी माना जाता है। === मनोरंजन और ललितकलाएं === {{See also|Music of Oregon#Portland}} [[चित्र:SchnitzerAtNightFront.jpg|thumb|right|आरलेन श्निज़र कॉन्सर्ट हॉल, ऑरेगॉन सिम्फनी का घर, अन्य के साथ]] अधिकतर बड़े शहरों की तरह पोर्टलैंड में भी गीत-संगीत के अनेक संस्थान हैं जैसे [[ऑरेगॉन बैले थिएटर]], [[ऑरेगॉन सिम्फ़नी]], [[पोर्टलैंड सेंटर स्टेज]], [[पोर्टलैंड बरोक ऑर्केस्ट्रा]] और [[पोर्टलैंड ओपेरा]]. न्यूयॉर्क के [[ऑफ़ ब्रॉडवे]] या [[ऑफ़-ऑफ़ ब्रॉडवे]] जैसे कई रंगमंच भी हैं उदाहरणार्थ [[पोर्टलैंड सेंटर स्टेज]], [[आर्टिस्ट्स रिपर्टरी थिएटर]], [[मिरैक्ल थिएटर]], [[स्टार्क रेविंग थिएटर]] और [[टीअर्स ऑफ़ जॉय]]. पोर्टलैंड [[हॉलिवुड थिएटर]] में विश्व के एकमात्र [[ऐचपी लवरक्राफ़्ट फ़िल्म फ़ेस्टिवल]]<ref>{{ cite web |url= http://www.hplfilmfestival.com/|title= Lovecraft Film Festival Official Site |accessdate= 25 नवंबर 2007 }}</ref> का आयोजन करता है। पोर्टलैंड [[लुई लुई]] के लिए विक्यात [[द किंग्समैन]] और [[पॉल रिविर एंड द रेडर्स]] जैसे प्रसिद्ध बैंडों का भी घर है। अन्य सुविख्यात संगीत समूहों में शामिल हैं [[द डैंडी वॉरहोल्ड्स]], [[एवरक्लियर]], [[मॉडेस्ट माउस]], [[पिंक मार्टिनी]], [[स्लीटर-किन्नी]], [[द शिन्स]], [[ब्लिटज़ेन ट्रैपर]], [[द डिसेम्बरीस्ट्स]] और स्वर्गीय [[इलियट स्मिथ]] का. शहर का [[सैटिरीकॉन नाइट]] क्लब ऐसे स्थान के रूप में भी प्रसिद्ध है जहां [[निर्वाण]] के अग्रणी स्वर्गीय [[कर्ट कोबेन]] और रॉक संगीतकार [[कोर्टनी लव]] मिले थे और फिर उन्होंने शादी कर ली थी।<ref>{{citeweb|url=http://www.biography.com/articles/Kurt-Cobain-9542179?print|work=Biography.com|title=Kurt Cobain|accessdate=17 मई 2010}}</ref> सुविख्यात ऐनिमेटर्स [[मैट ग्रोनिंग]](''द सिम्प्सन्स''), [[विल विन्टॉन]] (''विल विन्टॉनज़ ए क्लेमेटन क्रिस्मस सेलिब्रेशन'') और फ़िल्म निर्माता [[गस वैन सेंट]] (''गुड विल हंटिंग'' (1997), ''[[मिल्क]]'' (2008). अभिनेता [[सैम इलियट]] और [[सैली स्ट्रदर्स]] पोर्टलैंड से हैं। ''[[हैवी मैटल]]'' और अन्य पत्रिकाओं के कार्टूनिस्ट-चित्रकार [[डैन स्टेफ़ान]], पोर्टलैंड में रहते हैं। हाल में पोर्टलैंड में बनी और फ़िल्मांकित फ़िल्में हैं ''[[एक्स्ट्राऑर्डिनेरी मश्ज़र्स]]'', ''[[बॉडी ऑफ़ एविडेन्स]]'', ''[[व्हाट द ब्लीप डू वी नो!?]]'', ''[[द हंटिड]]'', ''[[ट्वॉयलाइट]]'', ''[[पैरानॉयड पार्क]]'', ''[[वेंडी एंड लूसी]]'', ''[[फ़ीस्ट ऑफ़ लव]]'' और ''[[अनट्रेसेबल]]'' . पोर्टलैंड में मनोरंजन की एक असाधारण विशेषता है कि बड़ी संख्या में फिल्म थिएटरों में अक्सर दूसरी बार चलने वाली या पुनः प्रदर्शित फिल्मों के दौरान बियर परोसी जाती है। ऐसे "ब्रू एंड व्यू" थियेटरों का एक उल्लेखनीय उदाहरण है [[द बगदाद थिएटर एंड पॅब]]. टीवी शो जिनमें ''[[लिवरेज]]'' और अंडर ''[[सस्पिशन]]'' शामिल हैं, पोर्टलैंड में फ़िल्माये गये हैं। === लेखक === पोर्टलैंड के लेखकों में शामिल हैं, ''[[अर्थसी]]'' उपन्यासों, ''[[हैनिश साइकल]]'' और ऑर्सिनियन टेल्स के लिए प्रसिद्ध विज्ञान कथा लेखक [[उर्सुला के. ली गुइन]], अपने पुरस्कार विजेता उपन्यास फ़ाइट क्लब के लिए सुविख्यात अपराध कथा उपन्यासकार [[चॅक पालानिक]], [[हैन्री हगिन्स]], उसका कुत्ता [[रिब्सी]], [[बीट्रिस "बीज़्स" क्विम्बी]] और [[रैमोना क्विम्बी]] के पात्रों वाली बच्चों की किताबों की प्रसिद्ध श्रृंखला की लेखिका [[बेवर्ली क्लैरी]]. [[क्लिकीटैट स्ट्रीट]] जहां क्लैरी के पात्र रहते हैं, वह यथार्थ में पोर्टलैंड के उत्तरपूर्व में एक गली है। पास के ग्रांट पार्क में पात्रों की मूर्तियां खड़ी हैं। === पर्यटन === {{See also|Tourism in Portland, Oregon|List of artists and art institutions in Portland, Oregon}} ]] पोर्टलैंड विविध श्रेणी के कलाकारों और कला संगठनों का घर है और 2006 में ''[[अमेरिकन स्टाइल]]'' पत्रिका ने इसे अमेरिका का दसवां सर्वश्रेष्ठ बिग सिटी आर्ट्स डेस्टिनेशन का नाम दिया था। [[द पोर्टलैंड आर्ट म्युज़ियम]] शहर के सबसे बड़ा कला संग्रह का मालिक है और प्रत्येक वर्ष विविध दौरा प्रदर्शनियां प्रस्तुत करता है और हाल ही में आधुनिक और समकालीन कला विंग जोड़ दिए जाने से यह संयुक्त राज्य अमेरिका का पच्चीसवां सबसे बड़ा संग्रहालय बन गया है। व्यापारिक क्षेत्र, पर्ल डिस्ट्रिक्ट, अल्बर्टा डिस्ट्रिक्ट और शहर भर में अन्य इलाकों में कला दीर्घाएं मिलती हैं। [[ऑरेगॉन म्युज़ियम ऑफ़ साइंस एंड इंडस्ट्री]] (OMSI) व्यापारिक पोर्टलैंड से विल्मेट रीवर के पार पूर्वी किनारे पर स्थित है और इसमें भौतिक विज्ञान, जीवन विज्ञान, पृथ्वी विज्ञान, प्रौद्योगिकी, खगोल विज्ञान और प्रारंभिक बचपन की शिक्षा पर विभिन्न प्रकार के सूचनापरक प्रदर्शन निहित हैं। OMSI का एक OMNIMAX थियेटर भी है और ''[[द हंट फ़ॉर रेड ऑक्टूबर]]'' फ़िल्म में इस्तेमाल [[यूएसएस ब्लुबैक (SS-581)|यूएसएस ''ब्लुबैक'' (SS-581)]] पनडुब्बी का घर है। पोर्टलैंड प्रामाणिक [[सूज़ौ]]-शैली के चारदिवारी वाले [[पोर्टलैंड क्लासिकल चाइनीज़ गार्डन]] का भी घर है। [[पोर्टलैंड बिल्डिंग]] के पश्चिम की ओर [[पोर्टलैंडिया]] मूर्ति (स्टैचू ऑफ़ लिबर्टी के बाद) ठुके हुए तांबे से बनी अमेरिका की दूसरी सबसे बड़ी मूर्ति है। पोर्टलैंड की सार्वजनिक कलाकृतियों का प्रबंधन [[रीजनल आर्ट्स एंड कल्चर कौंसिल]] द्वारा किया जाता है। [[पावेल्स सिटी ऑफ़ बुक्स]] संयुक्त राज्य अमेरिका में किताबों की सबसे बड़ी स्वतंत्र दुकान और मिसिसिपी रीवर के पश्चिम की सबसे बड़ी किताबों की दुकान होने का दावा करता है। [[पोर्टलैंड रोज़ फ़ेस्टिवल]] हर साल जून में होता है और इसमें दो परेड, [[ड्रेगन बोट]] दौड़, टॉम मैक्कॉल वॉटरफ़्रन्ट पार्क में आनंदोत्सव सवारी और ऐसी दर्जनों घटनाएं शामिल होती हैं। वेस्ट हिल्स का [[वाशिंगटन पार्क]] पोर्टलैंड के कुछ सबसे लोकप्रिय मनोरंजक स्थलों का घर है जिसमें शामिल हैं [[ऑरेगॉन चिड़ियाघर]], [[पोर्टलैंड जापानी गार्डन]], [[वर्ल्ड फ़ॉरेस्टरी सेंटर]] और [[हॉयत अर्बोरटम]]. बियर और मद्य की खुशी में पोर्टलैंड में सारा साल उत्सव होते रहते हैं जिनमें [[ऑरेगॉन ब्रुअर्स फ़ेस्टिवल]] भी शामिल है। प्रत्येक गर्मियों के दौरान जुलाई के अंतिम सप्ताहांत में आयोजित, यह उत्तरी अमेरिका का सबसे बड़ा आउटडोर त्योहार है जिसमें 2008 में 70,000 लोगों ने भाग लिया।<ref>{{cite web|url=http://blog.oregonlive.com/thebeerhere/2008/07/2008_obf_biggest_ever_say_orga.html|title=OregonLive blog|access-date=19 जुलाई 2010|archive-date=22 सितंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922011706/http://blog.oregonlive.com/thebeerhere/2008/07/2008_obf_biggest_ever_say_orga.html|url-status=dead}}</ref> कैलेंडर वर्ष में अन्य प्रमुख बियर त्योहारों में अप्रैल में स्प्रिंग बियर एंड वाइन फ़ेस्टिवल, जून में नॉर्थ अमेरिकन ऑरगैनिक ब्रुअर्स फ़ेस्टिवल, जुलाई में [[पोर्टलैंड इंटरनैशनल बियर फ़ेस्ट]] और दिसंबर में हॉलिडे ऐल फ़ेस्टिवल शामिल हैं।<ref>{{cite news | title = Brewers, beer lovers get many reasons to raise a glass | first = Anne Marie | last = Distefano | work = Portland Tribune | date = July 8, 2005 | url = http://www.portlandtribune.com/features/story.php?story_id=30717 | access-date = 19 जुलाई 2010 | archive-date = 6 दिसंबर 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081206074237/http://www.portlandtribune.com/features/story.php?story_id=30717 | url-status = dead }}</ref> === ख़रीदारी === [[चित्र:MadeinOregonsign.jpg|thumb|द मेड इन ऑरेगॉन में साइन]] पोर्टलैंड में ख़रीदारी के लिए कई विकल्प हैं। ख़रीदारी के लिए मशहूर कुछ क्षेत्र हैं [[डाउनटाउन पोर्टलैंड]] N.W. 23वां<sup></sup> एवेन्यू, [[पर्ल डिस्ट्रिक्ट]] और [[लॉयड डिस्ट्रिक्ट|लॉयड डिस्ट्रिक्ट[[]]]]. प्रमुख डिपार्टमेंट स्टोर में शामिल है [[Nordstrom]], [[Macy*s]], [[Saks 5th Avenue]] और Mario's. महानगरीय क्षेत्र में बड़े मॉल हैं [[ब्रिजपोर्ट विलेज]], [[वॉशिंगटन स्क्वायर]], [[क्लैकामस टाउन सेंटर]], [[लॉयड सेंटर]], [[वैंकूवर मॉल]] और [[पायोनियर प्लेस]]. एक अन्य गंतव्य है [[पोर्टलैंड सैटरडे मार्केट]], शहरी बाजार जैसा स्थान जहां पोर्टलैंड की संस्कृतियों को दर्शाते हुए हस्तशिल्प से लेकर आयातित तिब्बती माल बेचा जाता है। शनिवार बाजार मार्च से लेकर क्रिसमस तक हर सप्ताहांत खुला रहता है। [[मेड इन ऑरेगॉन]] कंपनी पोर्टलैंड में स्थित है, [[ऑरेगॉन]] में निर्मित उत्पाद और उपहार उनकी विशेषता है। === ब्रुअरीज़ === पोर्टलैंड अपनी [[माइक्रोब्रुअरी]] [[बियर]] के लिए बहुत प्रसिद्ध है।<ref name="brewpub">{{cite news |url=http://travel.nytimes.com/2006/01/13/travel/escapes/13beer.html | title=In Oregon, It's a Brew Pub World | first = Jessica | last = Merrill | date=January 13, 2006 | accessdate=16 दिसंबर 2009 | work=दि न्यू यॉर्क टाइम्स}}</ref> ऑरेगॉन पब्लिक ब्रॉडकास्टिंग ने संयुक्त राज्य अमेरिका में [[माइक्रोब्रू]] क्रांति में पोर्टलैंड की भूमिका को "बियरवैना"<ref>{{cite web |url=http://www.opb.org/programs/oregonexperiencearchive/beervana/player.php |title=Oregon Experience: Beervana |accessdate=January 6, 2009 |archive-date=6 अगस्त 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/69hcvE5J8?url=http://www.opb.org/programs/oregonexperiencearchive/beervana/player.php |url-status=dead }}</ref> नामक रिपोर्ट में प्रलेखित किया है, इस शब्द का अर्थ है "पोर्टलैंड स्टेट ऑफ़ माइंड".{{Tone-inline|date=दिसम्बर 2009}}{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} कुछ लोग [[पेय]] में पोर्टलैंड वालों की रुचि का कारण इस तरह बताते हैं, 1888 में स्थानीय शराब निर्माता [[हेन्री वाइनहार्ड]] ने अपनी [[ब्रुअरी]] से नव समर्पित फ़व्वारे स्किडमोर फाउंटेन में बियर प्रवाह का प्रस्ताव किया। तथापि अच्छी गुणवत्ता वाली बियर के लिए यह 1980 के दशक से ही प्रसिद्ध है जब शराब की भट्टी के परिसर में बियर पीने की अनुमति देने के लिए राज्य के कानून में परिवर्तन किया गया था। थोड़े ही समय में, सारे शहर में [[माइक्रोब्रुअरी]] और [[ब्रुपब्स]] जहां तहां खुलने लगी. {{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}}उनकी वृद्धि हुई स्थानीय सामग्री कम प्रोटीन वाली [[जौ]], दो दर्जन से अधिक किस्म के [[हॉप]] की प्रचुरता से और [[बुल रन वॉटरशेड]] से आते शुद्ध पानी से. विल्मेट वैली संयुक्त राज्य अमेरिका में हॉप की खेती करने वाला प्रमुख क्षेत्र है। आज, शहर के भीतर अट्ठाईस ब्रुअरीज वाला पोर्टलैंड, देश के दूसरे किसी शहर की तुलना में सबसे अधिक ब्रुअरीज का घर है।<ref name="brewpub"/> अकेले [[मैक्मेनामिन ब्रदर्स]] की ही तीस से अधिक ब्रुपब्स, भट्टियाँ और शराबघर महानगरीय क्षेत्र में फैले पड़े हैं, अनेक जीर्णोद्धार किए हुए [[थिएटरों]] और गिराए जाने के लिए तय पुरानी इमारतों में खुली हुई हैं। पोर्टलैंड के अन्य उल्लेखनीय शराब निर्माता हैं [[विड्मर ब्रदर्स]], [[ब्रिजपोर्ट]] और [[हेअर ऑफ़ डॉग]] और अनेक छोटे गुणवत्ता वाले शराब निर्माता. 1999 में, लेखक [[माइकल "बियरहंटर" जैक्सन]] ने पोर्टलैंड को ''दुनिया की बियर राजधानी'' कहा क्योंकि शहर में [[कोलोन]], [[जर्मनी]] से भी ज़्यादा ब्रुअरीज़ हैं। पोर्टलैंड ऑरेगॉन विज़िटर्स एसोसिएशन शहर के उपनामों के तौर पर "बियरवैना" और "ब्रुटोपिया" को बढ़ावा दे रही है।<ref name="Beer">{{cite web | title = Portland: The center of the beer universe | publisher = Portland Oregon Visitors Association | url = http://www.travelportland.com/media/mbmedkit/mb_beer.html | accessdate = 18 नवंबर 2006 | archive-date = 23 मार्च 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060323063856/http://www.travelportland.com/media/mbmedkit/mb_beer.html | url-status = dead }}</ref> मध्य जनवरी 2006 में, मेयर टॉम पॉटर ने आधिकारिक तौर पर शहर को एक नया उपनाम -बियरटाउन दिया<ref>{{cite web | title = Portland lifts a glass to its new name | publisher = KOIN 6 News | date = January 12, 2006 | url = http://www.koin.com/Global/story.asp?S=5932394 | accessdate = 26 जनवरी 2007 | archive-date = 13 फ़रवरी 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213215818/http://koin.com/Global/story.asp?S=5932394 | url-status = dead }}</ref>. === व्यंजन === {{Commons category|Restaurants in Portland, Oregon}} पोर्टलैंड में अनेक रेस्तरां हैं और 2007 में [[फ़ूड नेटवर्क्स अवार्ड्स]] के तीन नामितों में से इसे "वर्ष का स्वादिष्ट गंतव्य: भोजन के परिप्रेक्ष्य में उभरता शहर" का पुरस्कार मिला.<ref>{{cite web |url=http://www.foodnetwork.com/food/show_aw/text/0,3151,FOOD_28456_61089,00.html |title=TV : Food Network Awards : Food Network Awards Winners : Food Network |publisher=Foodnetwork.com |date= |accessdate=6 अक्टूबर 2008 |archive-date=18 अप्रैल 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070418122635/http://www.foodnetwork.com/food/show_aw/text/0%2C3151%2CFOOD_28456_61089%2C00.html |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:StumptownCoffeeDivision.jpg|thumb|180px|left| 47वें और डिवीज़न पर मूल स्टम्पटाउन कॉफ़ी स्थान.]]उसी वर्ष ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' ने भी रेस्तरां की बढ़ती हुई संख्या के लिए पोर्टलैंड को पहचाना.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/09/26/dining/26port.html?pagewanted=3&_r=1 |title=In Portland, a Golden Age of Dining and Drinking - New York Times |publisher=Nytimes.com |date=Published: September 26, 2007 |accessdate=6 अक्टूबर 2008 | first=Eric | last=Asimov}}</ref> 2007 में ''[[ट्रैवल + लीश्ज़र]]'' ने सभी राष्ट्रीय शहरों में से पोर्टलैंड को #9 घोषित किया।<ref>{{cite web|url=http://www.travelandleisure.com/afc/2007/category/6 |title=America's Favorite Cities 2007 &#124; Food/Dining &#124; Food/Dining (Overall) &#124; Travel + Leisure |publisher=Travelandleisure.com |date= |accessdate=6 अक्टूबर 2008}}</ref> शहर अमेरिका में सबसे ज़्यादा [[शाकाहारी]]- अनुकूल शहर होने के लिए भी प्रसिद्ध है।<ref>{{cite web|url=http://www.goveg.com/f-vegcities-portland.asp |title=GoVeg.com // Features // North America's Most Vegetarian-Friendly Cities! // Portland, Oregon |publisher=Goveg.com |date= |accessdate=6 अक्टूबर 2008}}</ref> बियर के अलावा, प्रशांत उत्तरपश्चिम में पोर्टलैंड प्रमुख कॉफ़ी गंतव्य के रूप में जाना जाता है, कॉफ़ी हाउस की प्रचुरता के संदर्भ में सिएटल के बाद इसी का नाम आता है। [[Yelp.com]] ने पोर्टलैंड के 20 से अधिक कॉफ़ी हाउस को 4.5-5 सितारा श्रेणी का दर्जा दिया है।<ref>{{cite web|url= http://www.yelp.com/c/portland/coffee |title=Portland Coffee Shops |publisher=Yelp.com |date= |accessdate=15 अक्टूबर 2009}}</ref> शहर मूल [[स्टम्पटाउन कॉफ़ी रोस्टर्स]] का घर है प्रशंसक इसे प्रत्यक्ष व्यापार के लिए राष्ट्र की उच्चतम गुणवत्ता वाली रोस्टरीज़,<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/09/16/dining/reviews/16brief-001.html |title=A Seductive Cup |publisher=New York Times |date= 16 सितंबर 2009|accessdate=15 अक्टूबर 2009 | first=Oliver | last=Strand}}</ref> साथ ही अन्य दर्जनों माइक्रो-रोस्टरीज़ और कैफ़े में से एक मानते हैं। === खेलकूद === {{Main|Sports in Portland, Oregon}} [[चित्र:RoseGardenArenaS.jpg|thumb|right|द रोज़ गार्डन, पोर्टलैंड ट्रेल ब्लेज़र्स का घर.]] पोर्टलैंड [[नेशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन]] के [[ट्रेल ब्लेज़र्स]] का घर है।<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/mlb/columns/story?columnist=neyer_rob&id=1600284|title=Though not perfect, Portland a viable city for baseball|last=Neyer|first=Rob|date=अगस्त 21, 2003|publisher=ESPN.com|quote="Portland is the largest metropolitan area with just one major professional sports team (the Trail Blazers)."|accessdate=6 जनवरी 2009}}</ref> 2011 में शुरू, शहर [[मेजर लीग सॉकर]] फ़्रेंचाइज़ की मेज़बानी करेगा जो [[पोर्टलैंड टिम्बर्स]] की श्रंखला में होगा.<ref>{{Cite web |url=http://web.mlsnet.com/news/mls_news.jsp?ymd=20090320&content_id=228140&vkey=pr_mls&fext=.jsp |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जनवरी 2021 |archive-date=19 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100319020353/http://web.mlsnet.com/news/mls_news.jsp?ymd=20090320&content_id=228140&vkey=pr_mls&fext=.jsp |url-status=dead }}</ref> शहर में माइनर लीग की कई टीमें हैं। दौड़ महानगरीय क्षेत्र का लोकप्रिय खेल है जो पोर्टलैंड मैराथन और अधिकतर [[हूड टू कॉस्ट रिले]] (दुनिया की सबसे बड़ी घटना) की मेज़बानी करता है। [[स्कीइंग]] और [[स्नोबोर्डिंग]] भी अत्यधिक लोकप्रिय हैं, साल-भर चलने वाले [[टिम्बरलेन]] सहित पास के [[माउंट हुड]] पर अनेक रीसॉर्ट हैं। पहले यह ऑरेगॉन की पहली पेशेवर खेलकूद टीम और अमेरिका की पहली पेशेवर हॉकी टीम, [[पैसिफ़िक कॉस्ट हॉकी एसोसिएशन]] की [[पोर्टलैंड रोज़बड्स]] का घर था। रोज़बड्स ने अमेरिका की पहली टीम के तौर पर 1916 में [[स्टैन्ली कप]] फ़ाइनल खेला। अमेरिका में [[साइकिल दौड़]] पोर्टलैंड में ही सबसे ज़्यादा सक्रिय है, [[ऑरेगॉन बाइसिकल रेसिंग एसोसिएशन]] प्रत्येक वर्ष सैकड़ों घटनाओं की मंजूरी देती है। बसंत और गर्मियों में [[एल्पेनरोज़ वेल्ड्रोम]] में साप्ताहिक और [[पोर्टलैंड इंटरनेशनल रेसवे]] में सप्ताह की हर रात को दौड़ आयोजित होती है और शरद में [[क्रॉस क्रुसेड]] जैसी [[साइक्लोक्रॉस]] दौड़ों में 1000 से ज़्यादा सवार और उत्साही दर्शक भाग लेते हैं। इसके अतिरिक्त, पोर्टलैंड मेट्रो की अपनी [[क्रिकेट]] लीग, ऑरेगॉन क्रिकेट लीग (OCL) है जो हर साल क्रिकेट के आउटडोर खेल के 2 फ़ॉरमैट का आयोजन करती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.oregonsports.org/not-every-sport-requires-a-ball/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=19 जुलाई 2010 |archive-date=2 अक्तूबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002030311/http://www.oregonsports.org/not-every-sport-requires-a-ball/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.oregoncricketleague.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=19 जुलाई 2010 |archive-date=25 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725121402/http://www.oregoncricketleague.org/ |url-status=dead }}</ref> {{List of Portland, Oregon sports teams}} === मीडिया === {{Main|Media in Portland}} ''[[द ऑरेगॉनियन]]'' पोर्टलैंड का एकमात्र आम दैनिक अखबार है। यह राज्य भर में और [[क्लार्क काउंटी, वॉशिंगटन]] में भी परिचालित होता है। अखबारों के बक्से और शहर के आसपास के स्थानों पर मुफ़्त वितरित छोटे स्थानीय समाचार पत्रों में शामिल हैं ''[[पोर्टलैंड ट्रिब्यून]]'' (बृहस्पतिवार को कागज पर प्रकाशित होने वाला सामान्य रुचि का अखबार), ''[[विल्मेट वीक]]'' (सामान्य रुचि का [[वैकल्पिक साप्ताहिक]] अखबार), ''[[द पोर्टलैंड मरकरी]]'' (युवा शहरी पाठकों के लिए एक और साप्ताहिक) और ''[[द एशियन रिपोर्टर]]'' (अंतर्राष्ट्रीय और स्थानीय एशियाई समाचारों को कवर करने वाला एक साप्ताहिक). [[पोर्टलैंड इंडीमीडिया]] सबसे पुराना और सबसे बड़े स्वतंत्र मीडिया केंद्रों में से एक है। ''[[द पोर्टलैंड एलायंस]]'', एक बड़ा सत्ताविरोधी प्रगतिशील मासिक, शहर का सबसे बड़ा कट्टरपंथी मुद्रित पत्र है। पोर्टलैंड में द्विमासिक प्रकाशित होनेवाला ''[[जस्ट आऊट]]'' क्षेत्र का अग्रणी [[LGBT]] प्रकाशन है। एक द्विसाप्ताहिक पत्र, ''[[स्ट्रीट रूट्स]]'' भी बेघर समुदाय के सदस्यों द्वारा शहर में बेचा जाता है। साप्ताहिक ''द पोर्टलैंड [[बिजनेस जर्नल]]'' और ''द [[डेली जर्नल ऑफ़ कॉमर्स]]'' व्यापार से संबंधित खबरें छापते हैं। ''[[पोर्टलैंड मन्थली]]'' मासिक समाचार और संस्कृति पत्रिका है। 100 साल से अधिक पुराना ''[[द बी]]'' दक्षिण पूर्वी जनता की सेवा में एक और स्थानीय अखबार है। पोर्टलैंड में टीवी और रेडियो की अच्छी सेवा है। महानगरीय क्षेत्र 1,086,900 घरों और अमेरिकी बाजार के 0.992% वाला 22वां सबसे बड़ा अमेरिकी [[बाजारी क्षेत्र]] है।{{Citation needed|date= फ़रवरी 2009}} प्रमुख टेलीविजन नेटवर्क के सहयोगियों में शामिल हैं: * [[KATU]] 2 ([[ABC]]) * [[KOIN]] 6 ([[CBS]]) * [[KGW]] 8 ([[NBC]]) * [[KOPB-TV]] 10 Oregon Public Broadcasting ([[PBS]]) * [[KPTV]] 12 ([[Fox]]) * [[KPXG]] 22 ([[ION]]) * [[KRCW-TV]] 32 ([[The CW]]) * [[KUNP-LP]] 47 ([[Univision]]) * [[KPDX]] 49 ([[MyNetworkTV]]) == अर्थव्यवस्था == पिछले दशक के दौरान पोर्टलैंड महानगरीय क्षेत्र की जनसंख्या वृद्धि ने राष्ट्रीय औसत को पछाड़ दिया है, मौजूदा अनुमान के अनुसार अगले 50 साल में जनसंख्या वृद्धि में 60% से अधिक की वृद्धि होने की 80% संभावना है।<ref name="pt_growth">{{cite web | title = Metro takes long view of growth | url = http://www.portlandtribune.com/news/story.php?story_id=121200846357363500 | last = Law | first = Steve | publisher = Portland Tribune | date = 29 मई 2008 | accessdate = 4 जून 2008 | archive-date = 6 दिसंबर 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081206074247/http://www.portlandtribune.com/news/story.php?story_id=121200846357363500 | url-status = dead }}</ref> [[चित्र:Portland house price index.gif|thumb|पोर्टलैंड हाउस-मूल्य सूचकांक राष्ट्रीय औसत से अधिक मजबूत बना हुआ है।]] पोर्टलैंड की अवस्थिति कई उद्योगों के लिए फ़ायदेमंद है। अपेक्षाकृत कम ऊर्जा लागत, सुलभ संसाधन, उत्तर-दक्षिण और पूर्व-पश्चिम अंतर्राज्य, अंतरराष्ट्रीय हवाई टर्मिनल, बड़े समुद्री नौवहन सुविधाएं और दोनों पश्चिमी तट अंतरमहाद्वीपीय रेलसड़कें सभी आर्थिक रूप से फ़ायदेमंद हैं।<ref name="citydata_economy" /> [[अमेरिकी परामर्श फ़र्म मर्सर]] ने 2009 के "कर्मचारियों को अंतरराष्ट्रीय कार्य पर लगाए जाने के लिए सरकारों और प्रमुख कंपनियों की सहायता के लिए" किए गए मूल्यांकन में, [[दुनिया भर में जीवन में गुणवत्ता]] के लिए पोर्टलैंड को 42वां स्थान दिया; सर्वेक्षण [[राजनीतिक स्थिरता]], [[व्यक्तिगत स्वतंत्रता]], स्वच्छता, अपराध, आवास, प्राकृतिक वातावरण, मनोरंजन, बैंकिंग सुविधाएं, [[उपभोक्ता वस्तुओं]] की उपलब्धता, शिक्षा और सार्वजनिक परिवहन सेवाओं पर आधारित था।<ref>{{cite web| url=http://www.mercer.com/referencecontent.htm?idContent=1173105 | title = Quality of Living global city rankings 2009 – Mercer survey | publisher = [[Mercer (consulting firm)|Mercer]]| date=28 अप्रैल 2009| accessdate=8 मई 2009 }}</ref> === भूमि-भवन और निर्माण === [[चित्र:Urban Growth Portland Oregon.ogg|पोर्टलैंड के शहरी विकास सीमा का थम्ब|वीडियो.]][[चित्र:Urban Growth Portland Oregon.ogg|लाल बिंदु 1986 और 1996 के बीच विकास के क्षेत्रों को इंगित करते हैं। [[:File:Urban Growth Portland Oregon.ogg|(बड़ा आकार)]]]] ऑरेगॉन के 1973 का "[[शहरी विकास सीमा कानून]]" ऑरेगॉन के प्रत्येक महानगरीय क्षेत्र में बड़े पैमाने पर विकास की सीमाएं निर्धारित करता है।<ref name="metro_ugb">{{cite web | title = Metro: Urban growth boundary | url = http://www.metro-region.org/index.cfm/go/by.web/id/277 | accessdate = 4 जून 2008 | archive-date = 12 अगस्त 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120812085659/http://www.oregonmetro.gov/index.cfm/go/by.web/id/277 | url-status = dead }}</ref> यह सीमा मलजल, पानी और दूरसंचार जैसी उपयोगिताओं तथा अग्निशमन, पुलिस और स्कूलों के विस्तार को सीमित करती है।<ref name="metro_ugb" /> मूल रूप से इस कानून के अनुसार यह अनिवार्य था कि शहर की सीमा के भीतर पर्याप्त भूमि रखी जाए जो अनुमानित 20 साल की वृद्धि के लिए काफ़ी हो किन्तु 2007 में विधायक द्वारा संशोधित कानून के अनुसार सीमा के भीतर अनुमानित 50 साल की वृद्धि के लिए व्यवस्था की जानी है और साथ ही खेत और ग्रामीण भूमि का भी संरक्षण किया जाना है।<ref name="pt_growth" /> वृद्धि की सीमा और आर्थिक विकास अंचल बनाने के PDC के प्रयासों ने, शहर के एक बड़े व्यापारिक हिस्से, बड़ी संख्या में मध्य व उच्च विकास और आवास एंव व्यापार घनत्व में समग्र वृद्धि को प्रेरित किया है।<ref name="ssp_portland">{{cite web | title = Portland - SkyscraperPage | url=http://skyscraperpage.com/cities/?cityID=29 | accessdate = 4 जून 2008}}</ref><ref name="olmis_jobgrowth">{{cite web | title = OLMIS - Portland Metro Area: A Look at Recent Job Growth | url = http://www.qualityinfo.org/olmisj/ArticleReader?itemid=00005735 | accessdate = 4 जून 2008 | archive-date = 31 अक्तूबर 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121031180919/http://www.qualityinfo.org/olmisj/ArticleReader?itemid=00005735 | url-status = dead }}</ref> अक्टूबर 2009 में [[फोर्ब्स पत्रिका]] ने पोर्टलैंड को अमेरिका के तीसरे सबसे सुरक्षित शहर का दर्ज़ा दिया है।<ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/2009/10/26/safest-cities-ten-lifestyle-real-estate-metros-msa.html |title=America's Safest Cities for Real Estate |access-date=31 जुलाई 2012 |archive-url=https://archive.today/20120731111427/http://www.forbes.com/2009/10/26/safest-cities-ten-lifestyle-real-estate-metros-msa.html |archive-date=31 जुलाई 2012 |url-status=live }}</ref> === विनिर्माण === कंप्यूटर हिस्सों के निर्माता [[इन्टेल]] पोर्टलैंड क्षेत्र के सबसे बड़े नियोक्ता है, 14,000 से अधिक निवासियों को रोज़गार उपलब्ध कराया है और मध्य पोर्टलैंड के पश्चिम में [[हिल्सबोरो]] शहर में इनमें कई परिसर हैं।<ref name="citydata_economy">{{cite web | title = Portland: Economy - Major Industries and Commercial Activity | url = http://www.city-data.com/us-cities/The-West/Portland-Economy.html | accessdate = 4 जून 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260225194111/http://www.city-data.com/us-cities/The-West/Portland-Economy.html | archive-date = 25 फ़रवरी 2026 | url-status = dead }}</ref> महानगरीय क्षेत्र में 1,200 से अधिक प्रौद्योगिकी कंपनियां हैं।<ref name="citydata_economy" /> क्षेत्र में पेड़ों की बहुतायत से संदर्भ लेते हुए, प्रौद्योगिकी कंपनियों के इस उच्च घनत्व के कारण पोर्टलैंड को [[सिलिकॉन वन]] का उपनाम मिला है। पोर्टलैंड में [[एडिडास]] का क्षेत्रीय मुख्यालय है। महानगरीय क्षेत्र में [[कोलंबिया स्पोर्ट्सवियर]] कॉरपोरेशन, याकिमा प्रोडक्टस और [[Nike, इंक.]] के मुख्यालय हैं। केवल दो [[फॉर्च्यून 500]] कंपनियों [[बीवरटॉन, ऑरेगॉन्स]] Nike इंक. और पोर्टलैंड्स [[प्रेसिजन कास्टपार्ट्स कॉरपोरेशन]] के मुख्यालय ऑरेगॉन में हैं। [[फिलिप नाइट]] Nike के सह संस्थापक और अध्यक्ष ऑरेगॉन निवासी और [[ऑरेगॉन विश्वविद्यालय]] के पूर्व छात्र हैं। पोर्टलैंड के इस्पात उद्योग का इतिहास [[द्वितीय विश्व युद्ध]] से पुराना है।<ref name="history_pdx_steel">{{cite web | title = Steel Industry | url = http://www.history.pdx.edu/guildslake/industry/steel1.htm | accessdate = 4 जून 2008 | archive-date = 6 अगस्त 2012 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hdAqlqF?url=http://www.pdx.edu/history/ | url-status = dead }}</ref> प्रमुख इस्पात कंपनी [[श्निज़्र स्टील इंडस्ट्रीज]] के साथ क्षेत्र में स्टील उद्योग खूब पनप रहा है जिसका 2003 के दौरान 1.15 बिलियन टन धातु स्क्रैप एशिया को भेजने का रिकार्ड है।<ref name="history_pdx_steel" /> 20वीं सदी के उत्तरार्ध में पोर्टलैंड क्षेत्र में एल्यूमीनियम उद्योग का विस्तार हुआ। यह मुख्य रूप से क्षेत्र में अपेक्षाकृत कम लागत वाली बिजली, स्थानीय नदियों पर कई बांधों के सौजन्य से हुआ था। इस उद्योग में राजनैतिक रूप से बहुत घुसपैठ हुई है, शेष शहर की तुलना में आवासीय और व्यावसायिक ऊर्जा की लागत पर प्रभाव के कारण और एल्यूमीनियम उत्पादन के साथ जुड़े प्रदूषण के कारण.<ref name="jstor">{{cite web | title = The Juice Junkie | url = http://wweek.com/editorial/2730/1708/ | accessdate = 4 जून 2008 | archive-date = 20 अक्तूबर 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081020040022/http://wweek.com/editorial/2730/1708/ | url-status = dead }}</ref> === प्रचालन तंत्र === संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे अधिक गेहूं पोर्टलैंड बाहर भेजता है,<ref>{{cite web | url = http://learfieldcreative.typepad.com/brownfield/2009/01/next-stop-port-of-portland-.html | title = Next stop: Port of Portland | date = January 7, 2009 | accessdate = 6 फरवरी 2009 | archive-date = 6 अगस्त 2012 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hdBXpeD?url=http://learfieldcreative.typepad.com/brownfield/2009/01/next-stop-port-of-portland-.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ccrh.org/comm/slough/primary/stmntofnd.htm | title = Port of Portland's Statement of Need | publisher = Center for Columbia River History | accessdate = 6 फरवरी 2009 }}</ref> और दुनिया में गेहूं की दूसरी सबसे बड़ी बंदरगाह है।<ref>[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2004/08/20040813-1.html White House press release: The Columbia River Channel Deepening Project, August 13, 2004]</ref> अकेले समुद्री टर्मिनल प्रति वर्ष 13 मिलियन टन से अधिक माल की संभाल करते हैं और देश के बड़े वाणिज्यिक जहाज़ गोदामों में से एक का घर है।<ref name="answers_cg">{{cite web | title = Cascade General, Inc. | url=http://www.answers.com/topic/cascade-general-inc?cat=biz-fin | accessdate = 4 जून 2008 }}</ref><ref name="portofportland_report">{{cite web | title= Portfolio | url= http://www.portofportland.com/PDFPOP/Portfolio_06_07.pdf | format= PDF | accessdate= 4 जून 2008 | archive-date= 15 जनवरी 2013 | archive-url= https://web.archive.org/web/20130115174439/http://www.portofportland.com/PDFPOP/Portfolio_06_07.pdf | url-status= dead }}</ref> द पोर्ट ऑफ़ पोर्टलैंड पश्चिमी तट पर है तीसरी सबसे बड़ी अमेरिकी बंदरगाह है, हालांकि यह प्रवाह के विपरीत दिशा में {{convert|80|mi|km}}स्थित है।<ref name="citydata_economy" /><ref name="portofportland_report" /> == परिवहन == {{multiple image | direction = vertical | width = 200 | footer = | image1 = PortlandTriMetMAX.jpg | width1 = | alt1 = | caption1 = [[MAX Light Rail]] is the centerpiece of the city's public transportation system | image2 = PortlandStreetcar5.jpg | alt2 = | width2 = | caption2 = [[Portland Streetcar]] runs north-south through Downtown | image3 = PortlandTramCar3.jpg | alt3 = | width3 = | caption3 = [[Portland Aerial Tram]] car descends towards the [[South Waterfront]] district }} {{Main|Transportation in Portland, Oregon}} पोर्टलैंड महानगरीय क्षेत्र की परिवहन सेवाएँ अमेरिका के प्रमुख शहरों के लिए आम हैं, हालांकि ऑरेगॉन का जोर [[शहरी विकास सीमा]] के भीतर सक्रिय [[भूमि-उपयोग योजना]] और [[पारगमन-उन्मुख विकास]] पर रहा है जिसका मतलब है कि यात्रियों के पास अच्छी तरह से विकसित कई विकल्प हैं। कुछ पोर्टलैंडवासी अपने दैनिक आवागमन के लिए मास ट्रांज़िट का उपयोग करते हैं। 2008 में, पोर्टलैंड में कुल आवागमन का 12.6% सार्वजनिक पारगमन पर था।<ref>{{cite web |title=American Community Survey 2006, Table S0802 |publisher=[[संयुक्त राज्य जनगणना ब्यूरो|U.S. Census Bureau]] |url=http://factfinder.census.gov/servlet/STGeoSearchByListServlet?ds_name=ACS_2008_1YR_G00_ |access-date=19 जुलाई 2010 |archive-date=12 फ़रवरी 2020 |archive-url=https://archive.today/20200212054754/http://factfinder.census.gov/servlet/STGeoSearchByListServlet?ds_name=ACS_2008_1YR_G00_ |url-status=dead }}</ref> [[ट्राइमेट]] क्षेत्र की अधिकांश बसें संचालित करता है और [[MAX]] (मेट्रोपोलिटन एरिया एक्सप्रेस का संक्षिप्त नाम) [[लाइट रेल]] प्रणाली शहर और उपनगरों को जोड़ती है। फ़रवरी 2009 में, पोर्टलैंड के पश्चिमी उपनगरों के लिए [[बीवरटॉन]] और [[विल्सनविल]] को जोड़ने वाली [[वेस्टसाइड एक्सप्रेस सर्विस]] या वेस को रेल यात्री के रूप में खोला गया। [[पोर्टलैंड स्ट्रीटकार]] साउथ वॉटरफ़्रंट से लेकर पोर्टलैंड स्टेट विश्वविद्यालय से होती हुई उत्तर के आसपास के घरों और बाज़ारों को जाती है। व्यापारिक क्षेत्र में केंद्रित निर्दिष्ट भौगोलिक क्षेत्र [[फ़्री रेल ज़ोन]] में ट्राइमेट की मैक्स और स्ट्रीटकार मुफ़्त हैं। व्यापारिक क्षेत्र में फ़िफ़्थ और सिक्स्थ एवेन्यू [[पोर्टलैंड ट्रांजिट मॉल]] है ये दोनो मार्ग सीमित ऑटोमोबाइल उपयोग के साथ मुख्य रूप से बस और लाइट रेल ट्रैफ़िक को समर्पित हैं। गहन सार्वजनिक परिवहन विकास जारी है, दो लाइट रेल लाइनें और कई पारगमन विकल्प जोड़ने वाला एक नया व्यापारिक पारगमन मॉल निर्माणाधीन हैं। ट्राइमेट भी अपने ट्रांज़िटट्रैकर के साथ बसों और गाड़ियों के वास्तविक समय पर नज़र रखता है और सॉफ्टवेयर डेवलपर्स को डेटा उपलब्ध करता है ताकि वे अपने अनुकूलित उपकरणों का निर्माण कर सकें.<ref>[http://www.myTrimet.com Trimet website]</ref> [[I-5]] पोर्टलैंड को [[विल्मेट वैली]], [[दक्षिणी ऑरेगॉन]], दक्षिण को [[कैलिफोर्निया]] से और उत्तर में [[वाशिंगटन]] के साथ जोड़ता है। [[I-405]] शहर के केंद्रीय व्यापारिक क्षेत्र के आसपास I-5 के साथ घेरा बनाता है और [[I-205]] पूर्व में लूप फ्रीवे मार्ग है जो [[पोर्टलैंड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] के साथ जोड़ता है। [[यूएस 26]] मेट्रो क्षेत्र के भीतर आवागमन को सुकर बनाती है और पश्चिम की ओर [[प्रशांत महासागर]] और [[माउंट हूड]] और पूर्व की ओर [[केन्द्रीय ऑरेगॉन]] की ओर जाती है। यूएस 30 का एक मुख्य बाईपास और व्यापार मार्ग है जो शहर के बीच से होते हुए पश्चिम में [[एस्टोरिया, ऑरेगॉन]]; [[ग्रेशम, ऑरेगॉन]], पूर्वी [[उपनगर के परे]] से होता हुआ [[I-84]] को जोड़ता हुआ [[इडाहो, बॉइस]] की ओर जाता है। पोर्टलैंड का मुख्य हवाई अड्डा [[पोर्टलैंड अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] है जो व्यापारिक शहर के उत्तर पूर्व में कार द्वारा 20 मिनट (मैक्स द्वारा 40 मिनट) की दूरी पर स्थित है। इसके अलावा पोर्टलैंड [[ऑरेगॉन]] के एकमात्र सार्वजनिक उपयोग के हेलिपोर्ट, [[पोर्टलैंड डाउनटाउन हेलिपोर्ट]] का घर है। [[एम्ट्रैक]], राष्ट्रीय यात्री रेल तंत्र, [[यूनियन स्टेशन]] से तीन मार्गों पर पोर्टलैंड को सेवा प्रदान करता है। लंबी दूरी के रेल मार्गों में [[कोस्ट स्टारलाईट]](लॉस एंजिल्स से सिएटल को) और [[एम्पायर बिल्डर]] (पोर्टलैंड से शिकागो के लिए) शामिल है। [[Amtrak Cascades]] यात्री रेल गाड़ियां [[वैंकूवर, ब्रिटिश कोलंबिया]] और [[यूजीन, ऑरेगॉन]] और पोर्टलैंड के बीच दिन में कई बार चलती हैं। शहर [[शहरी साइकिलिंग]] के लिए विशेष रूप से अनुकूल है और इसके रास्तों के नेटवर्क और अन्य साइकिल-अनुकूल सेवाओं के लिए [[लीग ऑफ़ अमेरिकन बाइसिक्लिस्ट्स]] ने इसे मान्यता दी है।<ref>{{cite web | url=http://www.bikeleague.org/media/press/ | title=League of American Bicyclists * Press Releases | publisher=Bikeleague.org | accessdate=6 अक्टूबर 2008 | archive-date=30 मई 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130530133918/http://www.bikeleague.org/media/press/ | url-status=dead }}</ref> दुनिया के साइकिल अनुकूल शहरों में इसका उच्च स्थान है।<ref>{{cite web | url = http://www.virgin-vacations.com/site_vv/11-most-bike-friendly-cities.asp | title = 11 Most Bike Friendly Cities in the World – Bicycle friendly cities | work = Virgin Vacations | publisher = Virgin Airlines | accessdate = 18 जून 2009 | archive-date = 1 जनवरी 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100101015142/http://virgin-vacations.com/site_vv/11-most-bike-friendly-cities.asp | url-status = dead }}</ref> [[बाइसिकल ट्रांसपोर्टेशन एलायंस]] एक वार्षिक बाइसिकल कॉमयूट चैलेंज प्रायोजित करता है जिसमें हजारों यात्री लंबाई और उनके कॉमयूट की आवृत्ति पर आधारित पुरस्कार और मान्यता के लिए प्रतिस्पर्धा करते हैं।<ref>[http://www.bikecommutechallenge.com/oregon Bicycle Commute Challenge] जानकारी</ref> अनुमानित 8% यात्री साइकिल पर काम को जाते हैं जो किसी भी प्रमुख अमेरिकी नगर का उच्चतम अनुपात है और राष्ट्रीय औसत का लगभग 10 गुणा है।<ref>[http://online.wsj.com/article/SB124242099361525009.html 'Youth Magnet' Cities Hit Midlife Crisis] द वॉल स्ट्रीट जर्नल. 14 जून 2009 को पुनः प्राप्त.</ref> [[ज़िपकार]] और [[यू कार शेयर]] के माध्यम से [[साझा कार]] शहर के निवासियों और कुछ भीतरी उपनगरों के निवासियों के लिए उपलब्ध है। पोर्टलैंड का कॉमयूटर एरियल केबलवे, [[पोर्टलैंड एरियल ट्रैम]] है जो विल्मेट रीवर पर [[साउथ वॉटरफ़्रन्ट]] जिले को मैरक्वेम हिल पर [[ऑरेगॉन हैल्थ एंड साइंस यूनिवर्सिटी]] परिसर से जोड़ता है। पोर्टलैंड के पांच इनडोर [[स्केटपार्क]] हैं और ऐतिहासिक रूप से महत्वपूर्ण [[बर्नसाइड स्केटपार्क]] का घर है। हाल ही में 12 जुलाई 2008 को [[गैब्रियल स्केटपार्क]] खोला गया है। अन्य चौदह पर काम चल रहा है।<ref>{{cite web |url=http://skateportland.org/?page_id=11 |title=19: Portland's Skatepark Master Plan |accessdate=18 जुलाई 2006 |publisher=Skaters for Portland Skateparks}}</ref> [[वाल स्ट्रीट जर्नल]] ने कहा पोर्टलैंड "अमेरिका में सबसे ज़्यादा स्केटबोर्ड के अनुकूल शहर हो सकता है।"<ref>{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204119704574238073660408040.html|title=Skateboarding Capital of the World|last=Dougherty|first=Conor|date=जुलाई 30, 2009|work=[[The Wall Street Journal]]|accessdate=31 जुलाई 2009}}</ref> == कानून और सरकार == {{See also|Government of Portland, Oregon}} [[चित्र:PortlandCityHall.jpg|right|thumb|पोर्टलैंड सिटी हॉल]] पोर्टलैंड शहर [[पोर्टलैंड सिटी काउंसिल]] द्वारा शासित है जिसमें मेयर, चार कमिश्नर और एक लेखा परीक्षक शामिल है। प्रत्येक शहर द्वारा चार साल के कार्यकाल के लिए निर्वाचित होता है। लेखा परीक्षक कमीशन के रूप में सरकार पर अंकुश और संतुलन प्रदान करता है तथा सार्वजनिक संसाधनों का उपयोग करने के लिए जवाबदेह होता है। इसके अलावा, लेखा परीक्षक शहर के विभिन्न सरकारी मामलों पर जानकारी और रिपोर्ट उपलब्ध कराता है। शहर का ऑ़फ़िस ऑफ़ नेबरहुड इन्वॉल्वमेंट शहर की सरकार और 95 [[पड़ोसी एसोसिएशनों]] के बीच वाहक के रूप में कार्य करता है जो सात गठबंधनों में समूहीकृत है। पोर्टलैंड और उसके आसपास का महानगरीय क्षेत्र [[मेट्रो]] द्वारा शासित है जो संयुक्त राज्य अमेरिका की सीधे निर्वाचित एकमात्र क्षेत्रीय सरकार है। मेट्रो चार्टर में भूमि उपयोग और परिवहन नियोजन, ठोस अपशिष्ट प्रबंधन और मानचित्र विकास शामिल हैं। यह [[ऑरेगॉन कन्वेंशन सेंटर]], [[ऑरेगॉन चिड़ियाघर]], [[पोर्टलैंड सेंटर फ़ॉर परफ़ॉरमिंग आर्ट्स]] और [[पोर्टलैंड मेट्रोपॉलिटन एक्सपॉज़िशन सेंटर]] का मालिक और संचालक भी है। [[मल्टनोमाह काउंटी]] सरकार ने भी दक्षिण और पश्चिम में [[वॉशिंगटन]] और [[क्लैकामस]] काउंटी के साथ साथ पोर्टलैंड क्षेत्र के लिए कई सेवाएं प्रदान की हैं। 1950 के दशक के बाद से, यदि पहले नहीं तो, पोर्टलैंड ने सरकार के सभी स्तरों पर [[डेमोक्रेटिक पार्टी]] को जोरदार समर्थन किया है।{{Citation needed|date=दिसम्बर 2008}} हालांकि स्थानीय चुनाव स्वतंत्र रूप से होते हैं, शहर के अधिकांश निर्वाचित अधिकारी डेमोक्रेट होते हैं। [[ऑरेगॉन विधानमंडल]] में शहर के प्रतिनिधिमंडल में भी डेमोक्रेट हावी रहते हैं। संघ के तौर पर, पोर्टलैंड तीन [[कांग्रेसी जिलों]] में विभाजित है। अधिकांश शहर [[तीसरे जिले]] में है जिसका प्रतिनिधित्व [[अर्ल ब्लूम्नॉर]] करते हैं जिन्होंने 1996 में कांग्रेस में निर्वाचित होने तक 1986 से सिटी कौंसिल की सेवा की है। विल्मेट रीवर का अधिकांश पश्चिमी हिस्सा [[प्रथम जिला]] का हिस्सा है जिसका प्रतिनिधित्व [[डेविड वू]] करते हैं। शहर का एक छोटा हिस्सा [[पांचवें जिले]] में है जिसका प्रतिनिधित्व [[कर्ट श्रेडर]] करते हैं। सभी तीनों डेमोक्रेट हैं, 1975 के बाद से किसी भी [[रिपब्लिकन]] ने पोर्टलैंड के महत्वपूर्ण हिस्से का प्रतिनिधित्व नहीं किया है। ऑरेगॉन के दोनों सेनेटर [[रॉन वाइडन]] और [[जेफ़ मर्कली]] पोर्टलैंड से हैं। पोर्टलैंड के वर्तमान मेयर, सैम एडम्स, 2009 में बने पहले खुलेआम समलैंगिक मेयर हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.sovo.com/2009/1-9/news/national/9647.cfm |title=Portland becomes largest U.S. city with gay mayor - Southern Voice |access-date=19 जुलाई 2010 |archive-date=16 जून 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616134227/http://www.sovo.com/2009/1-9/news/national/9647.cfm |url-status=dead }}</ref> उस समय, पोर्टलैंड GLBT मेयर वाला सबसे बड़ा अमेरिकी शहर बना. 2004 में, मल्टनोमाह काउंटी ने [[ऑरेगॉन बैलेट मीज़र 36]] के खिलाफ़ 59.7% मतदान किया जिसने [[ऑरेगॉन संविधान]] में संशोधन करके शादी को एक आदमी और एक औरत के रूप में परिभाषित किया और [[समलैंगिक विवाह]] का निषेध किया, हालांकि यह राज्यव्यापी वोट के कोवल 56.6% के साथ ही पारित हुआ। [[बेन्टन काउंटी]], जिसमें [[कॉरवैलिस]] शामिल हैं और जो [[ऑरेगॉन स्टेट यूनिव्रसिटी]] का घर है, एकमात्र अन्य काउंटी है जहां यह प्रयास विफल रहा.<ref>[http://www.uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2004&amp;off=60&amp;elect=0&amp;fips=41&amp;f=0 Oregon Measure 36 Results by County]</ref> === योजना और विकास === [[चित्र:PortlandOR-aerial.jpg|thumb|केंद्रीय पोर्टलैंड का हवाई दृश्य]] [[चित्र:PDX1966PGEplant.jpg|thumb|right|1966 फोटो व्यापारिक क्षेत्र के सिरे पर बुरादा-चालित ऊर्जा संयंत्र को दर्शाता है जिसे घने आवासीय विकास के लिए हटा दिया गया था। पृष्ठभूमि में बायीं ओर के ऊंचे भवन पोर्टलैंड विकास आयोग की प्रारंभिक परियोजनाएं थीं।]] शहर ने 1903 में ही शहरी नियोजकों के साथ परामर्श किया था। [[वाशिंगटन पार्क]] और शहर के कई पार्कों को जोड़ने वाले देश के बेहतरीन ग्रीनवेज़, [[40 माइल लूप]], का विकास करना शुरू किया। सुदृढ़ [[भूमि उपयोग योजना]] नियंत्रण वाले शहर के रूप में अक्सर पोर्टलैंड का उदाहरण दिया जाता है।<ref name="smartplan">{{cite web | title = The "Smart Growth" Debate Continues | publisher = Urban Mobility Corporation | date = May/June 2003 | url = http://www.innobriefs.com/editor/20030423smartgrowth.html | accessdate = 7 नवंबर 2006 | archive-date = 6 अगस्त 2012 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hdOobtC?url=http://www.innobriefs.com/editor/20030423smartgrowth.html | url-status = dead }}</ref> यह राज्यपाल [[टॉम मैक्कॉल]] के अधीन अपनाई गई राज्यव्यापी भूमि संरक्षण नीतियों, विशेष रूप से हर शहर और महानगरीय क्षेत्र के लिए [[शहरी विकास सीमा]] (UGB) की आवश्यकता, का परिणाम है। इसके चरम विपरीत बहुत कम या किसी भी नियंत्रण के बगैर शहर का ज्वलन्त उदाहरण [[हूस्टन, टेक्सास]] है।<ref>{{cite web |url=http://www.businessweek.com/the_thread/hotproperty/archives/2007/10/how_houston_get.html |title=How Houston gets along without zoning - BusinessWeek |publisher=Businessweek.com |date= |accessdate=20 अक्टूबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306050645/http://www.businessweek.com/the_thread/hotproperty/archives/2007/10/how_houston_get.html |archive-date=6 मार्च 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/travel/destinations/cityguides/houston/2003-10-07-spotlight-zoning_x.htm |title=USATODAY.com - Houston: A city without zoning |publisher=Usatoday.com |author=Sherry Thomas, special for USATODAY.com |date=Posted 10/30/2003 12:20 PM |accessdate=20 अक्टूबर 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.planetizen.com/node/109 |title=Zoning Without Zoning &#124; Planetizen |publisher=Planetizen.com |author=Author: Michael Lewyn |date= |accessdate=20 अक्टूबर 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DEFDB103FF934A2575BC0A960948260 |title=FOCUS: Houston; A Fresh Approach To Zoning - New York Times |publisher=Query.nytimes.com |author=Robert Reinhold |date=Published: August 17, 1986 |accessdate=20 अक्टूबर 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://houston.bizjournals.com/houston/stories/2006/04/10/editorial1.html |title='The only major U.S. city without zoning' - Houston Business Journal: |publisher=Houston.bizjournals.com |date= |accessdate=20 अक्टूबर 2008}}</ref> 1979 में अपनायी गई पोर्टलैंड की शहरी विकास सीमा शहरी क्षेत्रों (जहां उच्च घनत्व विकास को प्रोत्साहित किया जाता है) को पारंपरिक कृषि भूमि (जहां गैर-कृषि विकास बहुत प्रतिबंधित है) से अलग करती है।<ref>[http://www.oregon.gov/LCD/goals.shtml Statewide Planning Goals.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103211716/http://www.oregon.gov/LCD/goals.shtml |date=3 नवंबर 2011 }} भूमि संरक्षण और विकास विभाग ऑरेगॉन. 23 दिसम्बर 2007 को पुनः प्राप्त.</ref> यह उस युग में था जब कई क्षेत्रों ने ऑटोमोबाइल उपयोग के कारण [[अंतर्राज्यीय राजमार्ग]] के साथ, [[उपनगरों]] में और [[उपग्रह शहरों]] में विकास को ज्यादा महत्व देते हुए महत्वपूर्ण शहरों की उपेक्षा की. जनसंख्या बढ़ने के साथ शहरी विकास सीमा के अंदर अविकसित भूमि कम पड़ने लगी है, ऐसे में नियमों को बदलने या इनमें ढील देने के लिए दबाव पड़ने लगा है।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} वाशिंगटन काउंटी में दो प्रमुख नियोक्ताओं [[Nike]] और [[Intel]] के तेजी से हुए विकास ने इस दबाव में योगदान दिया है।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} राज्य के मूल नियमों में शहरी विकास की सीमाओं के विस्तार के लिए प्रावधान किया गया है लेकिन आलोचकों को लगा इसका पालन नहीं किया जा रहा. 1995 में, राज्य ने कानून पारित किया जिसके अनुसार अनुमानित वृद्धि स्तर पर भविष्य में अगले 20 वर्ष के आवास की पर्याप्त आपूर्ति के लिए अविकसित भूमि उपलब्ध कराने के लिए शहरों को UGBs विस्तृत करनी होगी.<ref>{{cite web | title = Comprehensive Land Use Planning Coordination | publisher = Legislative Counsel Committee of the Oregon Legislative Assembly | url = http://www.leg.state.or.us/ors/197.html | accessdate = 7 नवंबर 2006 | archive-date = 28 अक्तूबर 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121028035146/http://www.leg.state.or.us/ors/197.html | url-status = dead }}</ref> [[पोर्टलैंड डेवलपमेंट कमीशन]] एक अर्द्ध सरकारी एजेंसी है जो व्यापारिक क्षेत्र के विकास में एक प्रमुख भूमिका निभाता है, शहर की [[शहरी नवीकरण]] एजेंसी के तौर पर शहर के मतदाताओं द्वारा 1958 में इसका गठन किया गया। यह शहर के भीतर आवास और आर्थिक विकास कार्यक्रमों प्रदान करता है और बड़ी परियोजनाएं बनाने के लिए प्रमुख स्थानीय डेवलपर्स के साथ पर्दे के पीछे काम करता है। 1960 के प्रारंभ में, PDC ने लगभग I-405 फ्रीवे, विल्मेट रीवर, 4 एवेन्यू और मार्केट स्ट्रीट से घिरे एक बड़े इतालवी-यहूदी इलाके को गिराया. मेयर [[नील गोल्डश्मिट]] ने 1970 में कार्यालय संभाला जो शाम के पांच बजे बाद के खाली होने वाले व्यापारिक क्षेत्र में जीवन शक्ति और आवास वापस लाने के प्रस्तावक थे। तब से 30 वर्षों में इस प्रयास का नाटकीय प्रभाव पड़ा है, तीन क्षेत्रों, पोर्टलैंड स्टेट यूनिवर्सिटी के उत्तर में (I-405 फ्रीवे,SW ब्रॉडवे और SW टेलर स्ट्रीट के बीच); मैरक्म (I-5) ब्रिज के नीचे वॉटरफ़्रन्ट के साथ रीवरप्लेस डेवलपमेंट और विशेष रूप से पर्ल डिस्ट्रिक्ट (I-405, बर्नसाइड स्ट्रीट, NW Northrup St. और NW 9th ऐवन्यू के बीच) में कई हज़ार नए आवासों का झुरमुट हो गया है। पोर्टलैंड स्टेट यूनिवर्सिटी के भूगोल विभाग के मानचित्रण अनुसंधान केन्द्र में स्थित अर्बन ग्रीनस्पेसिज़ इंस्टिट्यूट निर्मित और प्राकृतिक वातावरण के बेहतर एकीकरण को बढ़ावा देता है। संस्थान शहरी पार्क, ट्रेल और स्थानीय और क्षेत्रीय दोनों स्तरों पर प्राकृतिक क्षेत्र योजना मुद्दों के संबंध में काम करता है। ''[[ग्रिस्ट]]'' पत्रिका के अनुसार, ''[[रिक्जेविक]]'', ''[[आइसलैंड]]'' के बाद पोर्टलैंड दुनिया का दूसरा सबसे ''[[पर्यावरण के अनुकूल]]'' या "हरा" शहर है।<ref>{{cite web | title = Grist 15 Green Cities | publisher = ''Grist'' Magazine Online | url = http://www.grist.org/news/maindish/2007/07/19/cities/index.html | accessdate = 2 जनवरी 2007 | archive-date = 2 जनवरी 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110102130205/http://www.grist.org/news/maindish/2007/07/19/cities/index.html | url-status = dead }}</ref> 2010 में, [[Move.com]] ने पोर्टलैंड को "शीर्ष 10 पर्यावरण अनुकूल शहर" की अपनी सूची में रखा.<ref>{{cite news|url=http://www.oregonlive.com/idahosportugal/index.ssf/2010/03/portland_makes_list_of_top_10.html|title=Top 10 greenest cities: Portland makes the cut|last=Sienstra|date=24 मार्च 2010|work=[[The Oregonian]]|accessdate=24 मार्च 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.move.com/home-finance/real-estate/general/top-greenest-cities-in-us.aspx|title=The Top 10 Greenest Cities|last=Kipen|first=Nicki|date=24 मार्च 2010|work=[[Move.com]]|accessdate=24 मार्च 2010|archive-date=6 अगस्त 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/69hdRdHwz?url=http://www.realtor.com/home-finance/real-estate/general/top-greenest-cities-in-us.aspx|url-status=dead}}</ref> === मुक्त भाषण === [[ऑरेगॉन संविधान]] द्वारा मुक्त भाषण की सशक्त सुरक्षा के कारण जिसे [[ऑरेगॉन उच्चतम न्यायालय]] ने [[हेन्री बनाम ऑरेगॉन संविधान 1987]] ने वैध ठहराया जिसने विशेष रूप से पाया कि पूरी नग्नता और स्ट्रिप क्लब में लैप डांस संरक्षित भाषण हैं,<ref>{{cite web | last = Busse | first = Phil | publisher = [[The Portland Mercury]] | title = Cover Yourself! | date = November 7, 2002 | url = http://www.portlandmercury.com/portland/Content?oid=27886&category=22101 | accessdate = 1 फरवरी 2007 }}</ref> पोर्टलैंड में [[लास वेगास]] या [[सैन फ्रांसिस्को]] की तुलना में प्रति व्यक्ति अधिक लैप डांस हैं।<ref>{{cite web | last = Moore | first = Adam S. | author2 = Beck, Byron | title = Bump and Grind | publisher = [[Willamette Week]] | date = November 8, 2004 | url = http://www.wweek.com/story.php?story=6093 | accessdate = 1 फरवरी 2007 | archive-date = 6 अगस्त 2012 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hdVNoXh?url=http://www.wweek.com/portland/article-4194-1995.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://abcnews.go.com/TheLaw/Story?id=6088041&page=1 | title = Strip Club Teases Small Oregon City—In National Capital of Stripping, Residents Say Free Speech Has Gone Too Far | author = Susan Donaldson James | publisher = ABC News | date = October 22, 2008 | accessdate = 8 दिसंबर 2008 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.katu.com/news/local/8263157.html | title = Judge: Salem lap dances protected by constitution | author = Associated Press | work = KATU News | date = June 30, 2007 | accessdate = 8 दिसंबर 2008 | archive-date = 6 मई 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120506210914/http://www.katu.com/news/local/8263157.html | url-status = dead }}</ref> एक जज ने नवंबर 2008 में एक नंगे साइकिलवाला के खिलाफ़ आरोपों को इस आधार पर खारिज कर दिया कि शहर का वार्षिक [[वर्ल्ड नेकेड बाइक राइड]] "पोर्टलैंड की सुस्थापित परंपरा थी"<ref>{{cite web | url = http://www.katu.com/news/local/34445764.html | title = Judge: riding in the buff is 'tradition,' man cleared | work = Associated Press | publisher = KATU | date = November 21, 2008 | accessdate = 8 दिसंबर 2008 | archive-date = 22 जनवरी 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090122082145/http://www.katu.com/news/local/34445764.html | url-status = dead }}</ref> यह 2009 की नेकेड बाइक राइड हुई बिना किसी महत्वपूर्ण घटना के हुई.<ref>{{cite web | url = http://www.youtube.com/watch?v=i5wSKi5Bchk | title = BUTTCRACKS AND BICYCLES: the Portland naked bike ride 2009! | author = magnifiquem | work = YouTube | date = June 12, 2009 | accessdate = 22 जून 2009 }}</ref> शहर की पुलिस यातायात के चौराहों पर तैनात रही.<ref>{{cite web | url = http://www.katu.com/news/local/48028862.html | title = Cyclists bare all in naked ride through Portland | date = June 14, 2009 | work = KATU | accessdate = 22 जून 2009 | archive-date = 6 अगस्त 2012 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hiBW0JZ?url=http://www.katu.com/news/local/48028862.html | url-status = dead }}</ref> एक अनुमान के अनुसार वहाँ 3000 से 5000 प्रतिभागी थे।<ref>{{cite web | url = http://pdxpipeline.wordpress.com/2009/06/15/portland-naked-bike-ride-5000-people-pictures-story/ | title = Portland Naked Bike Ride: 5000 People | date = June 15, 2009 | work = PDX Pipeline | author = Jonathan Maus, BikePortland | accessdate = 22 जून 2009 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://bikeportland.org/2009/06/14/world-naked-bike-ride-was-it-good-for-you/ | title = An estimated 5,000 take part in Portland’s Naked Bike Ride | author = Jonathan Maus | work = Bike Portland | date = June 14, 2009 | accessdate = 22 जून 2009 }}</ref> एक राज्य कानून सार्वजनिक तौर पर किसी व्यक्ति के अपमान करने, जिसके जवाब में व्यक्ति भड़ककर हिंसा पर उतारू हो जाए, पर रोक लगाने के बारे में था, उसे पोर्टलैंड में परीक्षण के तौक पर लागू किया गया तो इसे राज्य के उच्चतम न्यायालय ने स्वतंत्र भाषण का उल्लंघन और अतिश्योक्ति कहकर सर्वसम्मति से निरस्त कर दिया.<ref>{{cite web | url = http://www.seattlepi.com/local/375034_racist15.html | title = Oregon Court: Racist, insulting speech is protected | date = August 14, 2008 | author = Associated Press | work = Seattle Post-Intelligencer | accessdate = 8 दिसंबर 2008 }}</ref> == जनसांख्यिकी == {{USCensusPop | 1850 = 821 | 1860 = 2874 | 1870 = 8293 | 1880 = 17577 | 1890 = 46385 | 1900 = 90426 | 1910 = 207214 | 1920 = 258288 | 1930 = 301815 | 1940 = 305394 | 1950 = 373628 | 1960 = 372676 | 1970 = 382619 | 1980 = 366383 | 1990 = 437319 | 2000 = 529121 | footnote =<ref>{{cite web | title = State & County QuickFacts | publisher = U.S. Census Bureau | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/41/4159000.html | accessdate = 7 नवंबर 2006 | archive-date = 6 अगस्त 2012 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hd3i5Qq?url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/41/4159000.html | url-status = dead }}</ref> }} 2000 को, एक अनुमान के अनुसार शहर में 223,737 घरों में और 118,356 परिवारों में 529,121 लोग रहते हैं। [[जनसंख्या का घनत्व]] प्रति वर्ग मील (1,655.31/km²) 4,228.38 लोग हैं। एक औसत 1,766.7/वर्ग मील (682.1/km²) के घनत्व में 237307 आवास इकाइयां हैं। {| class="wikitable" ! colspan="3"|2005-7 अमेरिकी समुदाय के सर्वेक्षण अनुमान<ref>?http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US4159000&amp;-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&amp;-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-_sse=on {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090616215900/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=16000US4159000&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on |date=16 जून 2009 }}</ref> ! ''(NH) '' ! ''(DC)'' |- align="right" | 425,535 | 78.6% | align="left"|'''श्वेत''' | ''74.1%'' | ''81.9%'' |- align="right" | 36,495 | 6.7% | align="left"|'''एशियाई''' | ''6.7%'' | ''7.9%'' |- align="right" | 35,853 | 6.6% | align="left"|'''अश्वेत या अफ़्रीकी अमेरिकी''' | ''6.5%'' | ''7.9%'' |- align="right" | 6,999 | 1.3% | align="left"|'''अमेरिकी भारतीय, अलास्का मूल निवासी''' | ''0.6%'' | ''2.8%'' |- align="right" | 2,521 | 0.5% | align="left"|'''हवाई के मूल निवासी, प्रशांत द्वीप वासी''' | ''0.5%'' | ''0.6%'' |- align="right" | 14,438 | 2.7% | align="left"|'''कुछ अन्य जातियां''' | ''0.2 %'' | ''2.9%'' |- align="right" | 19,709 | 3.6% | align="left"|'''दो या अधिक जातियां''' | ''3.0%'' | rowspan="5" valign="bottom"|''104%'' |- align="right" | 541,550 | 100% | align="left"| '''सभी जातियों का कुल''' | rowspan="3" valign="bottom"|''91.5%'' |- align="right" | 46,296 | 8.5% | align="left"| '''कुल हिस्पैनिक / लैटिनो''' (किसी भी जाति के) |- align="right" | colspan="3"| '''''(NH)'' ''' ''कुल गैर-हिस्पैनिक जातियां'' |- align="right" | colspan="4"| '''''(DC)'' ''' ''कुल, दोगुना / तिगुना 'गिनती दो या अधिक जातियां''' |- |} ऑरेगॉन राज्य औसत की तुलना में पोर्टलैंड का घरेलू आव्यूह गुणन राज्य औसत से ऊपर है और इसकी औसत अश्वेत, हिस्पैनिक और विदेश-में-जन्मी जनसंख्या राज्य औसत से काफ़ी ऊपर हैं।{{Citation needed|date=मार्च 2009}} 223,737 घरों में से 24.5% लोगों के 18 से उम्र के बच्चे उनके साथ रहते हैं, 38.1% [[विवाहित जोड़े]] एक साथ रहते हैं, 10.8% में बिना पति की गृहस्थ महिला है और 47.1% गैर-परिवार हैं। सभी घरों का 34.6% व्यक्ति हैं और 9% के पास 65 वर्ष या ऊपर की उम्र के व्यक्ति हैं। घर का औसत आकार 2.3 और औसत परिवार का आकार 3 है। आयु वितरण है, 18 वर्ष से कम उम्र 21.1%, 18 से 24 के 10.3%, 25 से 44 के 34.7%, 45 से 64 के 22.4% और 65 वर्ष के या इससे ऊपर के 11.6% हैं। औसत उम्र 35 वर्ष है। हर 100 महिलाओं के लिए 97.8 पुरुष हैं। 18 और उससे अधिक आयु वाली प्रत्येक 100 महिलाओं के लिए 95.9 पुरुष हैं। शहर में एक घर की औसत आय $40,146 है और एक परिवार की औसत आय $50,271 है। महिलाओं की $29,344 आय की तुलना में पुरुषों की औसत आय $35,279 है। शहर की [[प्रति व्यक्ति आय]] $22,643 है। जनसंख्या का 13.1% और परिवारों का 8.5% [[गरीबी रेखा]] के नीचे है। कुल जनसंख्या में से 18 वर्ष की आयु के नीचे के 15.7% और 65 वर्ष के और उससे ऊपर की आयु के 10.4% लोग गरीबी रेखा से नीचे रह रहे हैं। जाति के आधार पर आय के स्तर की रूपरेखा के आंकड़े इस समय उपलब्ध नहीं हैं। हालांकि शहर की आबादी बढ़ रही है किन्तु बच्चों की कुल जनसंख्या कम हो रही है जिससे पब्लिक स्कूल तंत्र को स्कूल बंद करने पड़ रहे हैं। 2005 के एक अध्ययन में पाया गया कि 1925 की तुलना में पोर्टलैंड में अब कम बच्चे शिक्षा पा रहे हैं जबकि तब से शहर की आबादी लगभग दोगुनी हो गई है और अगले दशक में प्रत्येक वर्ष तीन-चार प्राथमिक स्कूल बंद करने पड़ेंगे.<ref>{{ cite news | last = Egan | first = Timothy | url = http://www.nytimes.com/2005/03/24/national/24childless.html?ei=5090&en=cbfa254535a51a5f&ex=1269320400&partner=rssuserland&pagewanted=all&position= | title = Vibrant Cities Find One Thing Missing: Children | publisher = ''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' | date = March 24, 2005 }}</ref> 1940 में, पोर्टलैंड में [[अफ़्रीकी-अमेरिकी]] आबादी लगभग 2,000 थी और इसमें बड़े पैमाने पर रेल कर्मचारी और उनके परिवार शामिल थे।<ref name="maccoll">{{cite book | last = MacColl | first = E. Kimbark | authorlink = |author2= | title = The Growth of a City: Power and Politics in Portland, Oregon 1915-1950 | url = https://archive.org/details/growthofcitypowe0000macc | origyear = 1979 | edition = | year = 1979 | publisher = The Georgian Press | location = Portland, [[Oregon]] | isbn = 0-9603408-1-5 }}</ref> युद्ध के दौरान [[लिबर्टी जहाज]] निर्माण की अप्रत्याशित मांग के कारण मजदूरी के लिए कई अश्वेत शहर में आने लगे. ये अश्वेत विशिष्ट क्षेत्रों में जा बसे जैसे [[अल्बिना]] डिस्ट्रिक्ट और [[वैनपोर्ट]]. मई 1948 की बाढ़ में [[वैनपोर्ट]] के नष्ट होने से एकमात्र एकीकृत पड़ोस का भी सफ़ाया हो गया और अश्वेतों ने शहर के पूर्वोत्तर चतुर्थांश में जमावड़ा जारी रखा.<ref name="maccoll" /> 7.90% पर पोर्टलैंड की अफ़्रीकी-अमेरिकी आबादी राज्य के औसत का लगभग चार गुना है। ऑरेगॉन के दो तिहाई से अधिक अफ़्रीकी-अमेरिकी निवासी पोर्टलैंड में रहते हैं।<ref name="maccoll" /> 2000 की जनगणना के अनुसार, कुल जनसंख्या को दर्शाते हुए, इसके तीन उच्च विद्यालयों (क्लीवलैंड, लिंकन और विल्सन) में 70% से अधिक श्वेत थे जबकि जेफ़रसन हाई स्कूल में 76% अश्वेत थे। शेष छह स्कूलों मे कालों और एशियाई सहित अश्वेतों की संख्या उच्च थी। विल्सन में हिस्पैनिक छात्रों का औसत 3.3% था और रूज़वेल्ट का 14.9% था।<ref>{{cite web | title = Abernethy Elementary School: Recent Enrollment Trends, 1995-96 through 2002-03 | publisher = Portland Public Schools, Prepared by Management Information Services | url = http://www.pps.k12.or.us/depts/mis/enroll/current/EnrollxSchl95-03.pdf | format = PDF | date = October 30, 2002 | access-date = 19 जुलाई 2010 | archive-date = 6 अगस्त 2012 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hd4noUH?url=http://www.pps.k12.or.us/depts/mis/enroll/current/EnrollxSchl95-03.pdf | url-status = dead }}</ref> पोर्टलैंड अमेरिका का सातवां सबसे बड़ा समलैंगिक शहर है, 8.8% निवासी समलिंगी हैं और महानगरीय क्षेत्र में 6.1% होने से इसका शुमार चौथे नंबर पर होता है। <ref name="ACSGates">गैरी जे गेट्स{{PDFlink|[http://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/SameSexCouplesandGLBpopACS.pdf Same-sex Couples and the Gay, Lesbian, Bisexual Population: New Estimates from the American Community Survey]|2.07&nbsp;[[Mebibyte|MiB]]<!-- application/pdf, 2180309 bytes -->}}. [[The Williams Institute on Sexual Orientation Law and Public Policy, UCLA School of Law, October 2006.]] 28 अप्रैल 2007 को पुनः प्राप्त.</ref> == अपराध == पोर्टलैंड की अपराध दर हत्या के अतिरिक्त सभी श्रेणियों में राष्ट्रीय औसत से ऊपर है।<ref>{{cite web | url = http://www.cityrating.com/citycrime.asp?city=Portland&state=OR | title = Crime Statistics | work = City Rating | date = 2003 | accessdate = 24 अप्रैल 2010 }}</ref> == शिक्षा == {{Main|Education in Portland, Oregon}} पोर्टलैंड में छह पब्लिक स्कूल जिले और कई निजी स्कूल हैं। [[पोर्टलैंड पब्लिक स्कूल्ज़]] सबसे बड़ा स्कूल जिला है। इसमें कई कॉलेज और विश्वविद्यालय भी हैं- सबसे बड़े [[पोर्टलैंड कम्युनिटी कॉलेज]], [[पोर्टलैंड स्टेट युनिवर्सिटी]] और [[ऑरेगॉन हेल्थ एंड साइंस युनिवर्सिटी]] हैं। == सहयोगी शहर == पोर्टलैंड के नौ [[सहयोगी शहर]] हैं:<ref>{{cite web | title = About Portland's Sister Cities | publisher = Office of Mayor Sam Adams | url = http://portlandonline.com/mayor/index.cfm?c=49918 | accessdate = 18 मार्च 2009 | archive-date = 16 जून 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090616201710/http://portlandonline.com/mayor/index.cfm?c=49918 | url-status = dead }}</ref> <div style="float:left;width:48%"> * {{Flagicon|Israel}}[[एश्कलॉन]], [[इज़राइल]] * {{Flagicon|Taiwan}}[[काऊशुंग]], [[ताइवान]] * {{Flagicon|South Korea}}[[उल्सान]], [[दक्षिण कोरिया]] * {{Flagicon|Zimbabwe}}[[मुटारे]], [[जिम्बाब्वे]] * {{Flagicon|Mexico}}[[ग्वाडलहारा]], [[मेक्सिको]] </div><div style="float:right;width:48%"> * {{Flagicon|Russia}}[[खाबरोवस्क]], [[रूस]] * {{Flagicon|Japan}}[[साप्पोरो]], [[जापान]] * {{Flagicon|China}}[[सूज़ौ]], [[चीन]] * {{Flagicon|Italy}}[[बोलोग्ना]], [[इटली]] </div> {{-}} <br /> पोर्टलैंड के एक "मित्रता शहर" के साथ संबंध भी है: * {{Flagicon|Estonia}}[[तेलिन]], [[एस्टोनिया]]<ref>{{Cite web |url=http://portlandonline.com/mayor/index.cfm?c=49951&a=235160 |title=About the Sister City Program |access-date=15 जनवरी 2021 |archive-date=16 जून 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616235442/http://portlandonline.com/mayor/index.cfm?c=49951&a=235160 |url-status=dead }}</ref> == गैलरी == <div style="text-align: center;"> <gallery> File:Portland or 1897.png|1897 का पोर्टलैंड का स्थलाकृतिक मानचित्र सड़कों, रेलसड़कों और कोलंबिया स्लौ में महत्वपूर्ण अंतर को दर्शाता है। File:Portland rose.jpg|पोर्टलैंड के इतिहास में गुलाब की महत्वपूर्ण भूमिका है एक उपनाम इसी से प्रेरित है। File:Portland Max Tunnel.jpg|मैक्स लाइट रेल और ऑरेगॉन चिड़ियाघर में भूमिगत स्टेशन File:Panorama of Portland, Oregon from atop the KOIN Tower.jpg|कोइन सेंटर की छत से विल्मेट रीवर का एक दृश्य </gallery></div> == इन्हें भी देखें == {{Portal|Oregon}} * [[पोर्टलैंड, ऑरेगॉन से लोगों की सूची]] * [[1972 पोर्टलैंड-वैंकूवर चक्रवात]] * [[पोर्टलैंड, ऑरेगॉन में अस्पतालों की सूची]] == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == आगे पढ़ें == * सी. एब्बॉट, ''ग्रेटर पोर्टलैंड: अर्बन लाइफ़ एंड लैंडस्केप इन द पैसिफ़िक नॉर्थवेस्ट'' . फ़िलाडेल्फि़या पेंसिल्वेनिया प्रेस, 2001. ISBN 0-8122-1779-9 * सी. ओज़ावा (Ed.), ''द पोर्टलैंड एज: चैलेंजिस एंड सक्सेसिज़ इन ग्रोइंग कम्युनिटीज़.'' वॉशिंगटन: आइलैंड प्रेस, 2004. ISBN 1-55963-695-5 * [[चक पलाहनुक]],[258]. क्राउन, 2003. ISBN 1-4000-4783-8 * [[स्टीवर्ट होलब्रुक]] ''द फ़ार कॉर्नर'' कॉमस्टॉक संस्करण, 1952. ISBN 0-89174-043-0 * ई. किम्बार्क मैक्कॉल ''द शेपिंग ऑफ़ ए सिटी: बिज़नेस एंड पॉलिटिक्स इन पोर्टलैंड, ऑरेगॉन 1885 से 1915'' . पोर्टलैंड: जॉर्जियन प्रेस, 1976. {{OCLC|2645815}} {{ASIN|B0006CP2A0}} * ई. किम्बार्क मैक्कॉल, ''द ग्रोथ ऑफ़ ए सिटी: पावर एंड पॉलिटिक्स इन पोर्टलैंड, ऑरेगॉन 1915 से 1950'' . पोर्टलैंड: जॉर्जियन प्रेस, 1979. ISBN 0-9603408-1-5 * ज्यूअल लैंसिंग,''पोर्टलैंड: पीपुल, पॉलिटिक्स, एंड पावर 1851-2001'' . ऑरेगॉन स्टेट यूनिवर्सिटी प्रेस, 2003. ISBN 978-0870715594 * {{cite book|author=MacGibbon, Elma|title=[http://www.secstate.wa.gov/history/publications%5Fdetail.aspx?p=63 Leaves of knowledge]|publisher=Shaw & Borden Co|year=1904}}1898 से संयुक्त राज्य अमेरिका में एल्मा मैक्गिब्बन्स के यात्रा संस्मरण जो मुख्य रूप से ऑरेगॉन और वॉशिंगटन के थे। अध्याय शामिल है "पोर्टलैंड, द वेस्टर्न हब." * ओटूल, रैंडल. [http://www.cato.org/pubs/pas/pa-596.pdf ''डीबंकिंग पोर्टलैंड: द सिटी दैट डज़न्ट वर्क'' ]. ''पॉलिसी एनालसिस. '' ''नंबर 596. '' ''कैटो संस्थान, 9 जुलाई 2007. '' == बाहरी कड़ियाँ == {{Sisterlinks|Portland, Oregon}} * [http://www.portlandonline.com/ City of Portland, Oregon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100710115957/http://www.portlandonline.com/ |date=10 जुलाई 2010 }} ** [http://www.portlandmaps.com/ Portland Maps ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722074758/http://www.portlandmaps.com/ |date=22 जुलाई 2010 }} (lot-level GIS) ** [http://www.gis.ci.portland.or.us/maps/police/index.cfm Portland CrimeMapper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915204607/http://www.gis.ci.portland.or.us/maps/police/index.cfm |date=15 सितंबर 2008 }} * [http://www.portlandalliance.com/ Portland Business Alliance - Portland Chamber of Commerce] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080823201712/http://www.portlandalliance.com/ |date=23 अगस्त 2008 }} * [http://www.travelportland.com/ Travel Portland] * [http://www.platial.com/tinzeroes/map/2221?title=Demolished_Buildings_of_PDX. Map of now-Demolished Buildings of PDX] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508175057/http://www.platial.com/tinzeroes/map/2221?title=Demolished_Buildings_of_PDX. |date=8 मई 2008 }} Mapped on Platial. '''पोर्टलैंड की वेबसाइटें है जो [[विकि]] की भी हैं''' * [[बीवरटॉन]] से [[हावर्ड कनिंघम]] द्वारा स्थापित[[WikiWikiWeb:|WikiWikiWeb]]. चूंकि वार्ड ने wiki wiki वेब की अवधारणा का आविष्कार किया, यह सबसे पहले का wiki है। * {{Wikivoyage|Portland (Oregon)}} {{Clear}} {{अमेरिका के सबसे बड़े नगर}} == संबंधित जानकारी == {{PortlandOR}} {{Portland neighborhoods}} {{Clackamas County, Oregon}} {{Multnomah County, Oregon}} {{Washington County, Oregon}} {{Oregon}} {{USLargestCities}} {{Portland Freeways}} [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के नगर]] [[श्रेणी:ऑरेगॉन में शहर]] [[श्रेणी:ऑरेगॉन में काउंटी सीटें]] [[श्रेणी:नया शहरीवाद]] [[श्रेणी:पोर्टलैंड, ऑरेगॉन]] [[श्रेणी:1840 के दशक में स्थापित आबादी वाले स्थान]] [[श्रेणी:ऑरेगॉन में पोर्ट बस्तियां]] [[श्रेणी:कोलंबिया रीवर के आबादी वाले स्थान]] [[श्रेणी:पोर्टलैंड महानगरीय क्षेत्र]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] 8gs5o02r156db9b5b0wo35helnpdme9 चकबंदी 0 214088 6628406 6526665 2026-10-11T09:24:42Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628406 wikitext text/x-wiki '''चकबंदी''' वह विधि है, जिसके द्वारा व्यक्तिगत खेती को टुकड़ों में विभक्त होने से रोका एवं संचयित किया जाता है तथा किसी ग्राम की समस्त भूमि को और कृषकों के बिखरे हुए भूमिखंडों को एक पृथक्‌ क्षेत्र में पुनर्नियोजित किया जाता है। भारत में जहाँ प्रत्येक व्यक्तिगत भूमि (खेती) वैसे ही न्यूनतम है, वहाँ कभी कभी खेत इतने छोटे हो जाते हैं कि कार्यक्षम खेती करने में भी बाधा पड़ती है। चकबंदी द्वारा चकों का विस्तार होता है, जिससे कृषक के लिये कृषिविधियाँ सरल हो जाती हैं और पारिश्रमिक तथा समय की बचत के साथ साथ चक की निगरानी करने में भी सरलता हो जाती है। इसके द्वारा उस भूमि की भी बचत हो जाती है जो बिखरे हुए खेतों की मेड़ों से घिर जाती है। अंततोगत्वा, यह अवसर भी प्राप्त होता है कि गाँव के वासस्थानों, सड़कों एवं मार्गों की योजना बनाकर सुधार किया जा सके।]] चकबंदी के अंतर्गत किसान की जोतों को एक स्थान में एकत्रित किया जाता है। == इतिहास == [[चकबंदी का कार्य सर्वप्रथम प्रयोगिक रूप से सन्‌ 1920 में [[पंजाब]] में प्रारंभ किया गया था। सरकारी संरक्षण में सहकारी समितियों का निर्माण हुआ, ताकि चकबंदी का कार्य ऐच्छिक आधार पर किया जा सके। प्रयोग सामान्य: सफल रहा, किंतु यह आवश्यक समझा गया कि पंजाब चकबंदी कानून 1936 में पास किया जाय, जिसके द्वारा अधिकारियों को योजना तथा काश्तकारों के मतभेदों का निर्णय करने का अधिकार प्राप्त हो जाय। 1928 में "रायल कमीशन ऑन ऐग्रीकल्चर इन इंडिया' ने, जिसे इसका अधिकार नहीं था कि वह जमीन की मिल्कियत में कोई परिवर्तन करे, यह संस्तुति की कि अन्य प्रांतों में भी चकबंदी ग्रहण कर ली जाय। परंतु केंद्रीय प्रांतों और पंजाब के अतिरिक्त, जहाँ कुछ सीमित सफलता के साथ चकबंदी कार्य हुआ, अन्य प्रांतों में बहुत कम सफलता प्राप्त हुई। यह पाया गया कि थोड़े से ही एसे खंड थे जहाँ पंजाब की भूमि की अदला बदली या चकबंदी द्वारा होनेवाली क्षति की जोखम उठाने को अनिच्छुक थे। स्वतंत्रता के पश्चात्‌ चकबंदी पद्धति में व्यावहारिक रूप से ऐच्छिक स्वीकृति के सिद्धांत का समाप्त कर एक नवीन प्रेरणा प्रदान की गई। [[बंबई]] में प्रथम बार 1947 में पारित एक विधान द्वारा सरकार को यह अधिकार प्राप्त हुआ कि वह जहाँ उचित समझे, चकबंदी कार्य लागू करे। जिन प्रांतों ने इस प्रथा का पालन किया उसमें [[पंजाब]] (1948), [[उत्तर प्रदेश]] (1954), पं॰ बंगाल (1955), [[बिहार]] तथा हैदराबाद (1956) शामिल हैं। प्रांतीय सरकारों को केंद्रीय सरकार द्वारा बहुत प्रोत्साहन प्राप्त हुआ। तीनों पंचवर्षीय योजनाओं में चकबंदी के विस्तार का आयोजन किया गया और मई, 1957 में भारतीय सरकार ने यह घोषणा की कि वह राज्यों का चकबंदी कार्य लागू करने के लिये बहुत सीमा तक आर्थिक सहायता देने के लिये सहमत है। चकबंदी कार्यक्रम के विकसित आवेश को इस तथ्य से जाँचा जा सकता है कि जहाँ मार्च, 1956 में अंत तक भारत का कुल चकबंदी क्षेत्र 110.09 लाख एकड़ था वहाँ मार्च, 1960 के अंत तक बढ़कर 230.19 लाख एकड़ हो गया तथा उसी समय 131.87 लाख एकड़ क्षेत्र पर चकबंदी कार्य चल रहा था। किंतु विभिन्न प्रांतों में ये काम असंतुलित ढंग से हो रहा था। मार्च, 1960 में चकबंदी किए हुए क्षेत्र का आधे से भी अधिक भाग पंजाब प्रांत में (121.08 लाख एकड़) स्थित था, जबकि बड़े प्रांतों- जैसे आ्ध्रा, मद्रास, बंगाल और बिहार में चकबंदी क्षेत्र या तो बिलकुल शून्य था या नगण्य। स्पष्टतया उस क्षेत्र में चकबंदी करना सरल कार्य नहीं है जहाँ भूमि में मुख्यत: सजातिता का गुण नहीं है। इसके लिये सदैव बहुत संख्या में प्रशिक्षित (और ईमानदार) अधिकारी चाहिए। दुर्भाग्यवश अनिवार्य बाध्यता ने इसे काश्तकारों में अधिक लोकप्रिय नहीं होने दिया और जितने अच्छे परिणामों की आशा थी उतने अभी तक प्राप्त नहीं हुए, बल्कि आशंका इस बात की रहती है कि चकबंदी के बाद तक फिर से विभाजित न हो जायें। इसलिये कुछ प्रांतों में, उदाहरणार्थ उत्तर प्रदेश में, चकबंदी किए हुए क्षेत्र को उपभोग, विक्रय एवं हस्तांतरण करने से रोकने के लिये विशेष नियम बनाए गए हैं। किंतु अन्य प्रांतों जैसे पंजाब में अभी यह नियम नहीं लागू किए गए हैं तथा कुछ प्रांतां ने अभी तक इसपर विधिवत्‌ विचार भी नहीं किया है (1962)।]] ==चकबन्दी योजना का प्रभाव एवं लाभ== '''संहत जोत''' : चकबन्दी प्रक्रिया के दौरान कृषकों की जगह-जगह बिखरी हुई जोतों को एक स्थान पर संहत कर दिया जाता हैा इससे चकों की संख्या में कमी हुई है, जिससे कृषि कार्य सुगम हुआ है। '''कृषि उत्पादन में वृद्धि''' : कृषक जोतों के एक स्थान पर संहत हो जाने से अपने सीमित संसाधनों को प्रभावी ढंग से उपयोग कर पाने में समर्थ हो पाते हैं, जिससे कृषि कार्य में सुविधा के साथ-साथ कृषि उत्पादन में भी वृद्धि हुई है। '''भू-वादों में कमी''' : कृषकों के खातों एवं गाटों के सम्बंध में उपजे विवादों का ग्राम में सार्वजनिक स्थान पर अदालतें लगाकर निस्तारण करने से भू-वादों में कमी आयी है। '''कृषि यांत्रिकीकरण में वृद्धि''' : चकबन्दी प्रक्रिया के दौरान सिंचाई के लिये प्रत्येक चक को नाली एवं आवागमन की सुविधा के लिये चकमार्ग की सुविधा प्राप्त होती है, जिससे कृषकों को फसलोत्पादन में सुविधा हुई है। '''सार्वजनिक उपयोग यथा आबादी, स्कूल, अस्पताल आदि हेतु भूमि की उपलब्ध्ता''' : चकबन्दी प्रक्रिया के दौरान भूमिहीन, निर्बल व दलित वर्ग को आबादी प्रदान करने के साथ अन्य सार्वजनिक प्रयोजन जैसे [[पंचायत|पंचायत घर]], खेल का मैदान, खाद के गड्ढे, स्कूल, अस्पताल आदि के लिये यथा आवश्यक भूमि आरक्षित की जाती है। '''पर्यावरण पर प्रभाव''' : चकबन्दी के दौरान वृक्षारोपण हेतु भी भूमि आरक्षित की जाती है। वृक्षारोपण संतुलन में सहायक हुआ है। ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20180221162156/http://upconsolidation.gov.in/hi चकबन्दी निदेशालय, उत्तर प्रदेश सरकार] *[https://web.archive.org/web/20180221161942/https://www.gaonconnection.com/desh/trap-of-consolidation-consolidation-not-completed-even-after-63-years-in-india-khasra-khautani-bhulekh-agriculture-land-farming-news-in-hindi चकबंदी का चक्रव्यूह : भारत में 63 साल बाद भी नहीं पूरी हुई चकबंदी] [[श्रेणी:कृषि]] [[श्रेणी:व्यवस्था]] gbicrkan7doekj4rvzdlsp1waalg9a3 बाली, राजस्थान 0 216865 6628282 6321979 2026-10-11T06:12:04Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628282 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = बाली |other_name = Bali |image = Maharana Pratap Chauk.jpg |image_caption = महाराणा प्रताप चौक, बाली |pushpin_label = बाली |pushpin_map = India Rajasthan |coordinates = {{coord|25.18|73.28|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[राजस्थान]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[पाली ज़िला]] |elevation_m = 298 |population_total = 19880 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 306701 |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 02938 |registration_plate = RJ-22 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 987 [[पुरुष|♂]]/[[स्त्री|♀]] }} '''बाली''' (Bali) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[पाली ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह इसी नाम से एक तहसील का मुख्यालय भी है। यह शहर [[मीठड़ी नदी]] के किनारे बसा हुआ है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra]," Michael Benanav, Abigail Blasi, Lindsay Brown, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012332</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ Berlitz Pocket Guide Rajasthan]," Insight Guides, Apa Publications (UK) Limited, 2019, ISBN 9781785731990</ref> == प्रशासन == वर्तमान में यहां [[नगर पालिका अध्यक्ष|नगरपालिका अध्यक्ष]] भरत चौधरी है, जो कि पार्षदो द्वारा निर्वाचित है। यह एक विधान सभा क्षेत्र भी है, जहां से उर्जा राज्‍य मन्त्री पुष्पेंद्र सिंह राणावत विधायक है। पूर्व मुख्यमन्त्री भैंरोसिंह शेखावत यहां से विधायक रह चूके हैं यहाँ के लोग सामन्य भाशा मैं इसे 'वालि' भी बोलते है। बाली पंचायत समिति में 39 ग्राम पंचायत तथा 112 राजस्‍व ग्राम है। बिसलपुर भी एक पंचायत है जहॉ पर श्री राजमल एस जैन द्वारा निर्मित भैरव आखो का अस्‍पताल है जहॉ पर मेवाड तथा राज्‍य क‍े विभिन्‍न जिलो से लोग इलाज कराने के लियें आते है यहाँ पर एक निजि शिक्षण संस्‍थान भी है जहॉ पर ग्राम तथा आस पास के बच्‍चो को निशुल्‍क शिक्षा प्रदान की जाती है ा बिसलपुर में एक मारवाड ग्रामीण बैक , सिनियर सैकण्‍डरी स्‍कूल , प्राथमिक उपस्‍वास्‍थ्‍य केन्‍द्र , आयुवेदिेक अस्‍पताल आदि अन्‍य सुविधा भी उपलब्‍ध है। == विवरण == बिसलपुर ग्राम में देवी देवताओ के प्रसिद् मंदिर भी है जिसमे मुख्‍य रूप से आशापुरा माताजी मंदिर महादेव जी मठ हिगलाज माता मंदिर , महालक्ष्‍मी मंदिर , रामेदवजी मंदिर , शनी महाराज मदिर , शितला माता मंदिर आदि है जहा पर ग्राव तथा दूसरे राज्‍यो से भी लोग आते रहते है। बिसलपुर ग्राम के लोगो का राजनिति में अपूर्ण योगदान भी रहा है यहाँ से ठाकूर श्री प्रथ्‍वी सिह जी देवडा पूर्व में विधायक रह चुके हैंजिला परिषद सदस्‍य के रूप में श्री आशाराम जी बारोलिया , लीला देवी मीणा का भी योग दान रहा है इसी तरह महावीर सिह देवडा जो की पंचायत समिति सदस्‍य तथा किसान संघर्ष समिति सदस्‍य भी रहे ओर कांग्रेस के प्रसिद जुझारू नेता है और वर्तमान में ग्राम पंचायत में वार्ड पंच भी है बिसलपुर ग्राम पंचायत के वर्तमान [[सरपंच]] श्रीमती ज्‍योति बारोलिया द्वारा ग्राम पंचायत में कई महत्‍वपूर्ण कार्य किये जिनका ग्राम पंचायत के लोगो ने काफी सराहना की है। बाली तहसील में [[भाटुन्द]] गाँव आता है, यहाँ पर माँ शीतला माता का विशाल मेला लगता है। यह मेला वर्ष में दो बार लगता है। भाटुन्द गाँव में बहुत बड़ा व भव्य तालाब है। भाटुन्द गाँव में बहुत मन्दिर होने के नाते इसे देव नगरी भी कहते हैं। भाटुन्द ब्राहमणो की एतिहासिक नगरी है। == दुदनी गाँव == बाली में एक दुदनी गांव हैं उसमें एक जवाई बांध है जो पश्चिमी राजस्थान का अमृतसर का जाता है। दुदनी को देवनगरी कहते हैं, क्योंकि गांव में पांडवों द्वारा जो मंदिर बनाया गया है जो आज प्रसिद्ध है। श्री बद्री सर महादेव यहां भदेसर जी का नाम पड़ा है कि जब पांडव का भाई बिन जी नहीं आए थे, तब इनके ऊपर बज्रो गए थे। फिर बाद में यहां पर बारवा किया था इसलिए इन मंदिर का नाम पर असर पड़ा। == इन्हें भी देखें == * [[पाली ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:पाली ज़िला]] [[श्रेणी:पाली ज़िले के नगर]] avpxe5zxm9vzuiudbjdiik6gcegs2r5 खैशगी 0 217424 6628407 5110801 2026-10-11T09:25:00Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628407 wikitext text/x-wiki {{सफ़ाई|reason=भाषा और वर्तनी की अशुद्धियाँ |date=मई 2015}} {{स्रोतहीन|date=मई 2015}} '''खैशगीखैशगी''' एक पख़्तून (पठान) क़बीला ([[जनजाति]]) है। अनुमानों के मुताबिक़ इसकी कुल संख्या साढ़े छ: लाख है। यह क़बीला [[अफ़ग़ानिस्तान]], [[पाकिस्तान]] व [[भारत]] में विभिन्न एं निवासरत है। मौखिक परंपराओं के मुताबिक़ यह क़बीला ख़ुद को बनी [[इज़राइल|इस्राएल]] से मानता है। इसके 100% लोग इस्लाम को मानने वाले हैं। यह मोहम्मदज़ाई क़बीले की भाई है। अन्य क़बीलों की तरह ही इस क़बीले ने भी अपना मूल स्थान छोड़ कर अन्य स्थानों पर जाकर बसना शुरू किया। वर्तमान निवास स्थान में इस क़बीले ने 1515 ईस्वी के आसपास निवास करना शुरू किया। इस क़बीले का एक बड़ा हिस्सा सन 1525 के आसपास में उत्तरी पश्चिमी अफ़ग़ानिस्तान पहुंचा व ग़ोरबंद दर्रे में रहना शुरू किया। इसका एक बड़ा हिस्सा पश्चिमी पंजाब (पाकिस्तान) के क़सूर इलाक़े में 1526 के आसपास बस गया जहां वे आज तक भी रह रहे हैं। उसके बाद इसकी कुछ शाखाओं ने भारत के दिल्ली के पास खोरजा में अपना आवास बनाया जहां वे आज तक भी रह रहे हैं। यह अलग बात है कि उनमें से कई 1947 में बंटवारे के समय पाकिस्तान भाग गये। इस क़बीले के कुछ लोग टांडा, हीरोदाल, व डेरा इस्माईल ख़ान में भी निवासरत हैं। इसके अलावा खैशगी पठान बन्नू, लक्की मारवात, बहावालपुर, मुल्तान, जेकबाबाद, नवाबशाह, शिकारपुर, भारत के रुहेलखंड इलाक़े में, लखनऊ, व निमाड़ के नर्मदा नदी के किनारे मंडलेश्वर में भी निवासरत हैं। इस क़बीले के कुछ लोग पाकिस्तान के पेशावर जिले के घन्टा घर इलाक़े में भी निवास रत हैं वहां उन्हें मलाह खैशगी के नाम से जाना जाता है। कुछ लोग चरसद्दा ख़ास व हज़ारा इलाक़ों में भी निवासरत हैं। इस क़बीले से अनेक महान सेनापति, डाक्टर, इंजीनियर, वकील, व धर्म गुरू पैदा हुए हैं। मुग़ल सेना में इस क़बीले के कई सिपहसालार व सेनापति रहे हैं। मुग़ल सेना में इस क़बीले के लोग बड़ी तादाद में थे। एहले क़लाम अरज़ानी खैशगी पश्तो भाषा के एक महान कवि रहे हैं। वे पश्तो के ऐसे प्रथम कवि थे जिन्होने अपना दीवान लिखा। अब्दुल्ला ख़ान खैशगी प्रसिद्ध आलिम व मुहक़्क़िक थे। इस क़बीले ने 50 से भी अधिक प्रसिद्ध औलिया ए क़राम पैदा किये हैं। इनमें से हाजी गगन शोर्यानी खैशगी, शैख वातो खैशगी, शैख अहमद आतो खैशगी, शैख अहमद आतोज़ी खैशगी, मियां चुन्नो खैशगी, व अरज़ानी ज़ार्ज़ी खैशगी के नाम उल्लेखनीय हैं। मुग़ल सेना में भी बाबर जब लोधी साम्राज्य पर हमला करने आ रहा था तब उसने बड़ी तादाद में खैशगी क़बीले से सेना में भर्ती की, तभी से खैशगी मुग़ल सेना में अन्त तक, [[मुग़ल साम्राज्य]] की समाप्ति तक उसमें रहे। क़ुतुबुद्दीन खान खैशगी मुग़ल सेना में औरंगज़ेब के सेनापति थे औरंगज़ेब ने उन्हें मालवा का गवर्नर भी बनाया था। औरंगज़ेब की मृत्यु के बाद भी मुग़ल सेना में वे अपनी सेवाएं देते रहे व सन 1719 के आसपास में कश्मीर में सिख्खों के साथ युद्ध में शहीद हुए। इसी प्रकार से हकिम खान खैशगी मुग़लों की तरफ़ से लड़ते हुए सूराजमल जाट के साथ युद्ध में 1 जनवरी सन 1750 को शहीद हुए। == ग़ोरबंद के खैशगी == कुछ मौखिक परंपराओं के मुताबिक यह लोग यहां हिलमंद (अफ़ग़ानिस्तान) व क़न्दाहार से आये हैं। उस समय जब वे यहां आये थे तब वे हैबत, मसौंद व सुल्तान इन तीन उप क़बीलों में थे। अब वह सभी खैशगी के ही नाम से जाने जाते हैं। ऐबत दर्रा सैदान में, मसौंद दर्रा फ़ंक़िस्तान में व सुल्तान दर्रा तवस्ख़ान में निवास करने लगे। ग़ोरबंद के इलाके में 24 बड़े व कई छोटे छोटे दर्रे हैं। यहां के खैशगी अपनी ग़ैरत व बहादुरी के लिये प्रसिद्ध हैं। खैशगी आज भी अपना इस्लामपूर्व का पख़्तूनवली पर मज़बूती से क़ायम हैं। == क़सुरिया पठान == जब ज़मन्द क़बीला टूट गया तब खैशगी लोग बाबर के साथ चले गये। बाबर ने उनका बहुत समर्थन किया व बाद में हुमयुं की सेनाओं में भी उन्होने सेवाएं दीं। उसमें से एक हिस्सा क़सूर में बस गया व क़सुरिय पठान कहलाया। क़सूरिया पठान संख्या व प्रभाव बढ़ाते रहे यहां तक कि उनके प्रधान ने मुग़लों को कर देना भी बंद कर दिया। सन 1807 तक वे लगभग स्वतन्त्र बने रहे। 1807 में वे सिख्खों से बुरी तरह पराजित हुए। क़सुर पर क़ब्ज़ा करने के बाद [[महाराजा रणजीत सिंह]] ने वे सतलज नदी के बांए किनारे तक ख़ुद को सीमित रखें। वहां पर उनके सरदार मामदोत को जागीरें भी दी गयीं। जो फ़िरोज़पुर ज़िले में हैं। मामदोत परिवार बंटवारे के समय पाकिस्तान चला गया है। == चरसद्दा के खैशगी == यहां पर मुख्यत: तीन परिवारों में निवासरत हैं। मीरा ख़ेल, ख़ुदाई ख़ेल व पैंदा ख़ेल्। यहां पर खैशगी दराई स्थित है। == नवशेरा (पाकिस्तान) के खैशगी == 1485- 1490 के बीच आलम बैग़ से विवाद होने के कारण युसुफ़ज़ाई क़बीले की खैशगी क़बीले से सहानुभूति होने के कारण उन्होने खैशगियों को दोवावा का इलाक़ा दे दिया। उस समय वहां पर दलाज़क लोग बजवार मे मरदान तक निवासरत थे। क़ाबुल नदी के दक्षिण का इलाक़ा भी उन्ही के क़ब्ज़े का था। लेकिन आशानगर का इलाक़ा स्वात के जहांगीरी क़बीले के शाह की मिल्कियत का था। उस समय इस परिवार का शाह सुल्तान अवैस था। यहां पर दलाज़क क़बीले के लोग खेती करते थे। युसुफ़ज़ाई क़बीले के लोगों ने दलाज़क़ क़बीले से और ज़मीन की मांग की। उन्हें बज़ावार से दानिशकोल तक की ज़मीन दे दी गयी। कुछ समय बाद युसुफ़ज़ाई क़बीले के लोगों ने दलाज़क़ क़बीले से आशानगर तक की ज़मीनें छीन लीं। उन्होने मरदान, सवाबी, स्वात, व दीर का इलाक़ा भी दलाज़क़ों से छीन लिया। दलाज़कों व युसुफ़ज़ाई के बीच अंतिम लड़ाई कातलंग में हुई जिसमें खैशगियों ने भी युसुफ़ज़ाई की तरफ़ से लड़ाई लड़ी। दलाज़क बुरी तरह पराजित हुए। उनका क़बीला नष्ट भ्रष्ट हो गया। अल्लाह बख़्श युसुफ़ी लिखता है कि युसुफ़ज़ाई का जंग में साथ देने के एवज़ में खैशगियों को नवशेरा का इलाक़ा मिला व उतमान खेल को दोआब का इलाक़ा व मोहम्मद्ज़ाई को हस्तानगर का इलाक़ा मिला। इसके बाद खैशगियों ने वहां पर जो चरसद्द ए ख़ास से लगभग दो मील दूर है, खैशगी दर्रा नाम से एक गाँव बसाया। जब शैख मिल्ली क़ानून के अनुसार 1525- 1530 में ज़मीनों का वितरण किया गया तब खैशगियों ने क़ाबुल नदी के किनारे रहना शुरू किया व खैशगी नाम से बस्ती बसाई जो वर्तमान में खैशगी बाला व खैशगी पायन दो हिस्सों में बंटी हुई है। 1877 के शैख मिल्ली वितरण के अनुसार यह दोनो शहर खैशगियों के आठ खेल (परिवार) व तालों में बांटे गये। पश्तो या पठानों का इतिहास कई हज़ार साल पुराना है लेकिन इसका अनुवांशिक इतिहास खैश अब्दुल रशीद से शुरू होता है। खैशगियों का अनुवांशिक इतिहास नीचे दिखाया गया है, जिसमें मुहम्मदज़ाई को छोड़ कर अन्य सभी खैशगियों के भाई आजकल खैशगी ही समझे जाते हैं। मोहम्मदज़ाई क़बीले ने अपनी अलग पहचान व शैख मिल्ली वितरण के अनुसार ज़मीनें बरक़रार रखी हुई हैं। Qais Abdur Rasheed क़ैश अब्दुल रशीद Saraban सरबान Sharkhabun (Sharfudin) शरख़बान Kand कंद Zamandज़ मंद Kheshki(also spelled as kheshgi, kheshagi, khaishgi, khaishagi) खैशगी Muhammad zai मोहम्मदज़ाई Katanreeकतानारी Aziz Zi अज़ीज़ ज़ी Batak Ziब ताक ज़ी Umar Zi उमर ज़ी Ghaibi Zi ग़ैबी ज़ी Nakbe Zi नक्बी ज़ी Zemal ज़ेमाल Abu Bakar अबू बकर Azar अज़र Musa मूसा Nokhi नोख़ी Bajo Zi बलो ज़ी Jamil Zi जमील ज़ी Mansur Zi मंसूर ज़ी Amchi Zi आम्ची ज़ी Bati Zai बाती ज़ई Shuryani शुरियानी Khalaf Zi ख़लफ़ ज़ी Wato Zi वातो ज़ी Jalo Ziज लो ज़ी Shaban Zi शाबान ज़ी Arif Zi अरिफ़ ज़ी Ibrahim Zi इब्राहीम ज़ी Muhammad मोहम्मद Asho Zi अशो ज़ी Hussain Zi हुसैन ज़ी Shamo Zi शामो ज़ी Mehdi मेहदी Badin Katani बदीन कतानी Umar Zi उमर ज़ी Mula Zi मुला ज़ी Ala Zi आला ज़ी Isa Zi ईसा ज़ी Salamak सालामाक Amchozi आमचो ज़ी Karlani करलानी Zer Zi ज़ेर ज़ी Aziz Zi अज़ीज़ ज़ी Umar Zi उमर ज़ी Batak Zi बाताक ज़ी Kasi कासी Kharshabun (Khairudin) ख़रशबुन Bait बैत == निमाड़ (मध्य प्रदेश भारत) के खैशगी == [[निमाड़]] के मंडलेशवर व खरगोन में [[अकबर]] खान खेल के खैशगी निवास करते हैं। मुर्तज़ा खान खैशगी व गुलरेज़ खान खैशगी मुग़ल सेना में मनसबदार थे। मुर्तज़ा ख़ान खैशगी मुग़ल सेना में पांच हज़ारी मनसबदार थे। गुलरेज़ ख़ान खैशगी मुग़ल सेना में एक हज़ारी मन्सबदार थे। अकबर खन खैशगी मराठा सेना में होल्कर राज्य में मन्सबदार थे। अकबर खान खैशगी ही मन्डलेश्वर आकर बसे थे। अकबर खान खैशगी का वंश व्रृक्ष इस प्रकार है। अकबर खान वल्द गुलरेज़ खान वल्द मुर्तज़ा खान्। मराठों व अन्ग्रेज़ों की सन्धि एव मराठों द्वारा अन्ग्रेज़ों की अधीनता स्वीकार कर लेने के कारण अब मराठा सेना में सेवाएं देना उपयोगी ना रहा था इसके कारण अकबर खान खैशगी के पुत्र मोहम्मेद खान खैशगी ने होल्कर की अदालतों में महेशवर में वकील का न्यवसाय चुना। मोहम्मद खान खैशगी के दो पुत्र थे। अज़ीमउल्ला खान खैशगी व हफ़ीज़उल्ला खान खैशगी। अज़ीमुल्ला खान खैशगी ने वकील का व्यवसाय चुना जबकि हफ़िज़उल्ला खान खैशगी मेडिकल डाक्टर थे। अज़ीमउल्ला खान खैशगी के नौ पुत्र थे व वर्तमान एकाकी परिवार के दौर में पति पत्नी व बच्चों वाले परिवरों में वह नौ परिवार हो गये हैं। इसी प्रकार हफ़िज़उल्ला खान खैशगी के चार पुत्र थे व चार परिवार अलग अलग स्थानों पर निवासरत हैं। '''खैशगी आर्य मूल के होते हैं। ''' आर्य मूल के होने के सिद्धांत के अनुसार खैशगी लोग इसलाम से पहले ब्राह्मण थे। वह उपगणस्थान में जो वर्त्तमान में अफगानिस्तान के नाम से जाना जाता है सूर्य मंदिरों के पुजारी होते थे। हिन्दूकुश पर्वत माला पर उन्हें या तो मार डाला गया या फिर बलात धर्मांतरण कराया गया। वर्तमान में खैशगी पठानों को सुर्यभानी अथवा सरबानी पठान कहते हैं। ऐसा इसलिए है क्योंकि वे पहले सूर्य मंदिरों के पुजारी होते थे। '''खैशगी शब्द की उत्पत्ति व अर्थ''' खैशगी शब्द का पश्तो भाषा में कोई अर्थ नहीं होता किन्तू आर्य मूल के होने के सिद्धांत के अनुसार खैशगी कुशाक से बना है। भगवान श्री राम के पुत्र कुश के वंशज होने के कारण कुश बिगड़ कर खैश हुआ एवं खैश + गाई अर्खैशगी आर्य मूल के होते हैं। आर्य मूल के होने के सिद्धांत के अनुसार खैशगी लोग इसलाम से पहले ब्राह्मण थे। वह उपगणस्थान में जो वर्त्तमान में अफगानिस्तान के नाम से जाना जाता है सूर्य मंदिरों के पुजारी होते थे। हिन्दूकुश पर्वत माला पर उन्हें या तो मार डाला गया या फिर बलात धर्मांतरण कराया गया। वर्तमान में खैशगी पठानों को सुर्यभानी अथवा सरबानी पठान कहते हैं। ऐसा इसलिए है क्योंकि वे पहले सूर्य मंदिरों के पुजारी होते थे। खैशगी शब्द की उत्पत्ति व अर्थ खैशगी शब्द का पश्तो भाषा में कोई अर्थ नहीं होता किन्तू आर्य मूल के होने के सिद्धांत के अनुसार खैशगी कुशाक से बना है। भगवान श्री राम के पुत्र कुश के वंशज होने के कारण कुश बिगड़ कर खैश हुआ एवं खैश + गाई अर्थात कुश के वंशज अर्थात खैशगी हुआ। [[श्रेणी:जनजातियाँ]] lbqq9k2tjumbe2yw6c2jxgnkcj9mbcg विकिपीडिया:अनुवाद अनुरोध 4 217690 6628423 6627986 2026-10-11T09:31:57Z विक्रम प्रताप 911487 Translation cleanup requested on [[:झाझड़िया]] ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628423 wikitext text/x-wiki इस पृष्ठ पर अन्य भाषा के विकिपीडियाओं से हिन्दी में लेखों का अनुवाद करने के अनुरोध किये जा सकते हैं। अनुवाद का अनुरोध करने के लिये कृपया उपयुक्त भाग में अपने अनुरोधित लेख का मूल नाम और भाषा कोड अथवा लेख का यू॰आर॰एल छोड़ दें। अनुरोध करने से पहले [[विशेष:Search|खोज]] कर के जाँच लें कि लेख मौजूद है या नहीं। यदि आप किसी नए लेख का अनुरोध करना चाहते हैं और किसी दूसरी भाषा के लेख की कड़ी आपके पास नहीं है तो कृपया अनुरोध [[वि:अनुरोधित लेख]] पर करें, यहाँ नहीं। This page is for requesting translation of articles from other wikipedias into Hindi. Please add your request in the appropriate section giving either an interwiki link to the article or its URL. अनुवादकर्ता: लेख बनाने पर अनुरोध के आगे उस लेख का नाम प्रदान करें ताकि अन्य अनुवादकर्ता भी उसी लेख को बढ़ाएँ और एक विषय पर एक से अधिक लेख ना बनें। अनुवादकर्ता अनूदित पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर {{tl|अनूदित पृष्ठ}} साँचे का प्रयोग करें। साथ ही वैकल्पिक रूप से अनुवादकर्ता [[वि:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] पढें। == Geology (भू विज्ञान) == * [[:en:Types of volcanic eruptions]] [[ज्वालामुखी विस्फोटों के प्रकार]] ===शिक्षा (Education)=== इसमें विद्यालय, विश्वविद्यालय आदि से जुड़े लेख शामिल हैं। * [[:en:KV2, NSB, Vizag]] [[केंद्रीय विद्यालय नं २, नौसेना बाग, विशाखापट्टणम]] ==अर्थशास्त्र== *[[:en:Moody's Investors Service]] को [[मूडीज़]] पर अनुवादित करें। == प्रौद्योगिकी (Technology)== ===प्रोग्रामिंग/स्क्रिप्टिंग/मार्कअप भाषायें (Programming/scripting/markup languages)=== *[[:en:Pascal (programming language)]] [[पास्कल (प्रोग्रामिंग भाषा)]] *[[:en:Perl]] - [[पर्ल]] (मौजूदा लेख छोटा है, नये सिरे से लिखने की ज़रुरत है) *[[:en:Visual Basic .NET]] - [[विज़ुअल बेसिक डॉटनेट]] ===कम्प्यूटर विज्ञान=== *[[:en:Hard_disk_drive]] - [[हार्ड_डिस्क_ड्राइव]] (इस पृष्ठ को अनुवादित करने के लिए स्वयंसेवकों की सहायता अपेक्षित है। थोड़ा ही अनुवादित हुआ है।) #इसका अनुवाद लगभग पूरा हो चुका है और यह पृष्ठ ढेर सारी जानकारियों के साथ काफी अच्छा हो चुका है। [[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 10:40, 4 जुलाई 2015 (UTC) *[[:en:ISO 9660]] - [[आईएसओ 9660]] (मौजूदा लेख छोटा है, नये सिरे से लिखने की ज़रुरत है) <!-- इस आगे के अनुभाग को हमेशा सबसे नीचे रहने दें --> ==नए अश्रेणीकृत अनुरोध== ===रखरखाव टैग लगाते समय प्रेषित अनुरोध=== ====[[नन्दिता बेहेरा]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। सामग्री में सुधार करके लेख को विकिपीडिया की नीति के अनुकूल बनाएँ। [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 06:46, 2 अप्रैल 2020 (UTC) ====[[नूरां बहनें]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी[https://en.wikipedia.org/wiki/Nooran_Sisters] थी। [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:32, 2 अप्रैल 2020 (UTC) :yes [[सदस्य:Nagpurjournalism|Nagpurjournalism]] ([[सदस्य वार्ता:Nagpurjournalism|वार्ता]]) 07:12, 20 जून 2025 (UTC) ====[[बिन्ध्याबासिनी देवी]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी[https://en.wikipedia.org/wiki/Bindhyabasini_Devi] थी। [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:45, 2 अप्रैल 2020 (UTC) ====[[जयवंत दलवी]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 15:20, 2 अप्रैल 2020 (UTC) ====[[देवी एस॰]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 15:33, 2 अप्रैल 2020 (UTC) ====[[देवकी पंडित]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी[https://en.wikipedia.org/wiki/Devaki_Pandit] थी। [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 13:37, 5 अप्रैल 2020 (UTC) ====[[गायत्री गोविन्द]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 15:22, 5 अप्रैल 2020 (UTC) ====[[बैसाली मोहंती]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी[https://en.wikipedia.org/wiki/Baisali_Mohanty] थी। [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 06:44, 6 अप्रैल 2020 (UTC) ====[[वीना दास (मानव विज्ञानी)]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 09:45, 6 अप्रैल 2020 (UTC) ====[[आरती अंकलीकर टिकेकर]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 13:25, 6 अप्रैल 2020 (UTC) ====[[जीजा माधवन हरिसिंह]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी[https://en.wikipedia.org/wiki/Jija_Madhavan_Harisingh] थी। [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 15:09, 6 अप्रैल 2020 (UTC) ====[[एस्केप प्लान: द एक्सट्रैक्टर्स]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:अम्बिका साव|अम्बिका साव]] ([[सदस्य वार्ता:अम्बिका साव|वार्ता]]) 19:07, 11 अप्रैल 2020 (UTC) ==Help with translation== (''I apologize for posting in English ''): Dear colleagues, We are organizing a project called WPWP that focus on the use of images collected as part of various contest and photowalks on Wikipedia articles across all languages and our team needs your help with translations into the language of this community. Here is the translation link: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikipedia+Pages+Wanting+Photos&language=en&action=page&filter= I am sorry if I post in the won't venue. Thanks in anticipation. [[सदस्य:T Cells|T Cells]] ([[सदस्य वार्ता:T Cells|वार्ता]]) 17:30, 13 अप्रैल 2020 (UTC) ====[[प्रोटीन ( पोषक तत्व )]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:14, 28 अप्रैल 2020 (UTC) ====[[वेनेजुएला के राष्ट्रपति]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 19:44, 14 मई 2020 (UTC) ====[[लडाकू पतंगें]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 07:04, 18 मई 2020 (UTC) ====[[क्रिस्टोफ़ सोग्लो]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 08:17, 27 मई 2020 (UTC) :{{Done}} किसी अन्य के द्वारा [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:29, 24 सितंबर 2026 (UTC) ====[[जीन-बैप्टिस्ट हैचमे]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 08:20, 27 मई 2020 (UTC) ====[[मार्शल सेलेस्टिन]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 10:41, 28 मई 2020 (UTC) ====[[क्रिस्टोफ़र कोलम्बस]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य: अम्बिका साव|<span style="text-shadow:pink 3px 3px 2px;color: violet">'''अम्बिका साव'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: अम्बिका साव|<span style="text-shadow:pink 3px 3px 2px;color: violet">'''(🎁)'''</span>]] 10:20, 11 जून 2020 (UTC) ====[[पोरिरुआ]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 13:06, 25 जून 2020 (UTC) :{{Done}} किसी अन्य के द्वारा [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:31, 24 सितंबर 2026 (UTC) ====[[परमहंस योगानन्द]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 09:22, 27 जून 2020 (UTC) :{{Done}} किसी अन्य के द्वारा [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:31, 24 सितंबर 2026 (UTC) ====[[ज़ैनब शब्बीर]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[सदस्य: अम्बिका साव|<span style="text-shadow:pink 3px 3px 2px;color: violet">'''अम्बिका साव'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: अम्बिका साव|<span style="text-shadow:pink 3px 3px 2px;color: violet">'''(🎁)'''</span>]] 11:45, 28 जून 2020 (UTC) ====[[टकाटक]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य: अम्बिका साव|<span style="text-shadow:pink 3px 3px 2px;color: violet">'''अम्बिका साव'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: अम्बिका साव|<span style="text-shadow:pink 3px 3px 2px;color: violet">'''(🎁)'''</span>]] 13:21, 28 जून 2020 (UTC) ====[[गावरान मेवा]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य: अम्बिका साव|<span style="text-shadow:pink 3px 3px 2px;color: violet">'''अम्बिका साव'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: अम्बिका साव|<span style="text-shadow:pink 3px 3px 2px;color: violet">'''(🎁)'''</span>]] 04:55, 29 जून 2020 (UTC) ====[[लियोनेल कर्टिस]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 21:31, 25 अगस्त 2020 (UTC) ====[[अप्रवासी आबादी द्वारा संप्रभु राज्यों और आश्रित प्रदेशों की सूची]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। <span style="font-family: Cambria;">[[सदस्य:Nilesh shukla|<span style="color: teal;">'''निलेश शुक्ला'''</span>]] ([[User talk:Nilesh shukla|वार्ता]])</span> 13:07, 26 अगस्त 2020 (UTC) ====[[फोर्ट सम्टर की दूसरी लड़ाई]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। <span style="font-family: Cambria;">[[सदस्य:Nilesh shukla|<span style="color: teal;">'''निलेश शुक्ला'''</span>]] ([[User talk:Nilesh shukla|वार्ता]])</span> 13:32, 26 अगस्त 2020 (UTC) ====[[2018 मॉस्को-कॉन्स्टेंटिनोपल पत्रकारिता]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 09:41, 27 अगस्त 2020 (UTC) ====[[अदृश्य गुलाबी इकसिंगा]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 13:14, 5 सितंबर 2020 (UTC) ====[[सिद्धार्थ शंकर रे]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 12:40, 11 सितंबर 2020 (UTC) :{{Done}} किसी अन्य के द्वारा [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:32, 24 सितंबर 2026 (UTC) ====[[मिस्र की क्रांति (२०११)]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 11:01, 22 अक्टूबर 2020 (UTC) ====[[मिस्र के विदेशी संबंध]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 11:07, 22 अक्टूबर 2020 (UTC) ====[[दिल्ली स्कूल ऑफ एक्सीलेंस]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 10:17, 10 दिसम्बर 2020 (UTC) ====[[कोबरा काई]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 21:38, 3 जनवरी 2021 (UTC) ====[[बैक ऑन द बरनार्ड]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 08:03, 7 जनवरी 2021 (UTC) == पुनः अनुवादन हेतु == [[:en:Alha]] को [[आल्हा]] में, [[:en:Udal of Mahoba]] को [[ऊदल]] में और [[:en:Alha-Khand]] को [[आल्ह-खण्ड]] में पुनः अनुवादन हेतु आवेदन देना चाहते हैं। यह अनुवादित लेख अब POV सम्पादनों के शिकार हो चुके हैं। --[[सदस्य:HinduKshatrana|HinduKshatrana]] ([[सदस्य वार्ता:HinduKshatrana|वार्ता]]) 08:56, 17 जनवरी 2021 (UTC) ====[[ज़ी म्यूजिक कंपनी]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। इस लेख में अत्यधिक अंग्रेजी शब्द है , जिन्हे हिन्दी नहीं लिखा गया है । [[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 02:10, 10 मार्च 2021 (UTC) :{{Done}} किसी अन्य के द्वारा [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:33, 24 सितंबर 2026 (UTC) ====[[2008 में महाराष्ट्र में उत्तर प्रदेश और बिहारी प्रवासियों पर हमला]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:32, 20 मार्च 2021 (UTC) ====[[परवीन श्रॉफ]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। --<b>[[User:Mala chaubey|<font color="FF990">माला चौबे</font>]]</b><sup>[[User talk:Mala chaubey|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:03, 24 मार्च 2021 (UTC) ====[[अमेरिकन पाई 2]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[सदस्य:LifetimeWiki|LifetimeWiki]] ([[सदस्य वार्ता:LifetimeWiki|वार्ता]]) 07:08, 13 मई 2021 (UTC) ====[[मोमल जी मारी]]==== इस लेख की मूल भाषा en थी। [[सदस्य:Gotitbro|Gotitbro]] ([[सदस्य वार्ता:Gotitbro|वार्ता]]) 14:35, 9 जून 2021 (UTC) ====[[कोड डिवीजन मल्टीपल एक्सेस]]==== इस लेख की मूल भाषा English थी। <b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 05:02, 2 अगस्त 2021 (UTC) ====[[बैक्ट्रियन ऊंट]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Mnhrdng|मनोहर ]] ([[सदस्य वार्ता:Mnhrdng|वार्ता]]) 16:07, 21 जनवरी 2022 (UTC) ====[[चीन में धर्म की स्वतंत्रता]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Mnhrdng|मनोहर ]] ([[सदस्य वार्ता:Mnhrdng|वार्ता]]) 01:19, 23 फ़रवरी 2022 (UTC) :इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी।[[विशेष:योगदान/2405:204:540F:16D9:F573:BDC4:15A3:C8C4|2405:204:540F:16D9:F573:BDC4:15A3:C8C4]] ([[सदस्य वार्ता:2405:204:540F:16D9:F573:BDC4:15A3:C8C4|वार्ता]]) 16:39, 24 फ़रवरी 2022 (UTC) ====[[धनगर]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। लेख की पूर्ण रूप से अंग्रेजी विकिपीडिया से अनुवाद किए जाने की जरूरत है। [[सदस्य:HinduKshatrana|HinduKshatrana]] ([[सदस्य वार्ता:HinduKshatrana|वार्ता]]) 14:02, 18 अप्रैल 2022 (UTC) ====[[योला मागोगवाना]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 10:01, 6 मई 2022 (UTC) ====[[फातिह बिरोल]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 11:23, 8 मई 2022 (UTC) ====[[ओकेचुकु इबेनु]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 11:37, 8 मई 2022 (UTC) ====[[फातमा ज़ोहरा केसेंटिनी]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 11:41, 8 मई 2022 (UTC) ====[[एलिजाबेथ मरेमा]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 11:42, 8 मई 2022 (UTC) ====[[जोस फ़्रांसिस्को कैली त्ज़े]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 11:50, 8 मई 2022 (UTC) ====[[क्रिस्टा वैन वेलज़ेन]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 15:09, 9 मई 2022 (UTC) ====[[बायजूस]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। <b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 06:10, 7 जुलाई 2022 (UTC) ====[[ऑल ऑफ़ अस आर डेड]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:19, 14 दिसम्बर 2022 (UTC) ====[[समीर कुरैशी]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Ritikpraj|<span style="color:green;">☆</span><u><span style="color:Magenta;">Ritik praj</span></u>]] 16:36, 10 अप्रैल 2023 (UTC) ====[[फ़ौजी (टीवी श्रृंखला)]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 04:22, 27 मई 2023 (UTC) ====[[विष्णु विशाल]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 02:29, 6 जून 2023 (UTC) ====[[गोपीचंद मलिनेनी]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 02:35, 6 जून 2023 (UTC) ====[[वेड]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 10:15, 6 जून 2023 (UTC) ====[[वेब ब्राउज़र]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 02:27, 19 जून 2023 (UTC) ====[[लाइमन फ्रैंक बाउम]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 28 जून 2023 (UTC) ====[[भगवा लव ट्रैप]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:48, 28 जून 2023 (UTC) ====[[चीनी ड्रैगन]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:50, 28 जून 2023 (UTC) ====[[प्रबंधन में भारतीय लोकाचार]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:50, 28 जून 2023 (UTC) ====[[हेनरी डेविड थोरो]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:50, 28 जून 2023 (UTC) ====[[गोवाई]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:50, 28 जून 2023 (UTC) ====[[भारतीय एम्बुलेंस कोर]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:51, 28 जून 2023 (UTC) ====[[जीने नहीं दूँगा (२०१२ फिल्म)]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:51, 28 जून 2023 (UTC) ====[[ललित कला स्नातक]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:51, 28 जून 2023 (UTC) ====[[ग्लोबल टेक समिट]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 17:07, 6 जुलाई 2023 (UTC) ====[[बीजू पटनायक प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। <span style="color:gold;">★</span>[[user: Ritikpraj|<u><span style="color: brown;">Ritik Prajapati</span></u>]]<span style="color:gold;">★</span> • [[User talk: Ritikpraj|<span style="color:tan;">✉</span>]] • 14:54, 12 अक्टूबर 2023 (UTC) ====[[चतुर्भुज मंदिर (ओरछा)]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 18:04, 12 नवम्बर 2023 (UTC) ====[[इब्राहिम आदिल शाह द्वितीय]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 07:00, 21 जनवरी 2024 (UTC) ====[[सोप ओपेरा]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:12, 6 फ़रवरी 2024 (UTC) ====[[वॉल-ई]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 18:19, 16 फ़रवरी 2024 (UTC) ====[[बर्न-ई]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 18:21, 16 फ़रवरी 2024 (UTC) ====[[2024 वर्ज़क़ान हेलीकॉप्टर दुर्घटना]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:चन्द्र वर्धन|<span style="color:#004400;">'''च҉न҉्҉द҉्҉र҉ ҉व҉र҉्҉ध҉न҉'''</span>]] <small><small>[[User talk:चन्द्र वर्धन|वार्तालाप करें]]</small></small> 03:48, 21 मई 2024 (UTC) ====[[रबी पीरज़ादा]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:चन्द्र वर्धन|<span style="color:#004400;">'''च҉न҉्҉द҉्҉र҉ ҉व҉र҉्҉ध҉न҉'''</span>]] <small><small>[[User talk:चन्द्र वर्धन|वार्तालाप करें]]</small></small> 03:58, 21 मई 2024 (UTC) ====[[ज़ैनब बिन्त जहश]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:चन्द्र वर्धन|<span style="color:#004400;">'''च҉न҉्҉द҉्҉र҉ ҉व҉र҉्҉ध҉न҉'''</span>]] <small><small>[[User talk:चन्द्र वर्धन|वार्तालाप करें]]</small></small> 03:29, 22 मई 2024 (UTC) ====[[ट्रैविस स्कॉट]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:15, 5 जुलाई 2024 (UTC) ====[[मिरांडा केर]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 09:09, 14 जुलाई 2024 (UTC) ====[[मिनियन्स (घृणित मी)]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:53, 20 जुलाई 2024 (UTC) ====[[योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 08:38, 26 जुलाई 2024 (UTC) ====[[सेंट एलिजाबेथ किला (यूक्रेन)]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 14:31, 27 जुलाई 2024 (UTC) ====[[करीवुर्स्ट]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 17:24, 27 जुलाई 2024 (UTC) ====[[अबू सईद (कार्यकर्ता)]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:NXcrypto|<span style="color:#004400;">'''एनएक्स <small>क्रिप्टो</small>'''</span>]] <small><small>[[User talk:NXcrypto|वार्तालाप करें]]</small></small> 01:58, 31 जुलाई 2024 (UTC) ====[[अंतिम पंघाल]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:NXcrypto|<span style="color:#004400;">'''एनएक्स <small>क्रिप्टो</small>'''</span>]] <small><small>[[User talk:NXcrypto|वार्तालाप करें]]</small></small> 04:33, 7 अगस्त 2024 (UTC) ====[[बलूचिस्तान (पाकिस्तान)]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:NXcrypto|<span style="color:#004400;">'''एनएक्स <small>क्रिप्टो</small>'''</span>]] <small><small>[[User talk:NXcrypto|वार्तालाप करें]]</small></small> 13:49, 9 अगस्त 2024 (UTC) ====[[इयाजुद्दीन अहमद]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:49, 13 अगस्त 2024 (UTC) ====[[साल्वाटोर गारौ]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 18:21, 24 अगस्त 2024 (UTC) ====[[नाहुआ लोग]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। <span style="color:gold;">★</span>[[user: Ritikpraj|<u><span style="color: brown;">Ritik Prajapati</span></u>]]<span style="color:gold;">★</span> • [[User talk: Ritikpraj|<span style="color:tan;">✉</span>]] • 13:42, 10 सितंबर 2024 (UTC) ====[[ज़ूनी भाषा]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। <span style="color:gold;">★</span>[[user: Ritikpraj|<u><span style="color: brown;">Ritik Prajapati</span></u>]]<span style="color:gold;">★</span> • [[User talk: Ritikpraj|<span style="color:tan;">✉</span>]] • 06:09, 12 सितंबर 2024 (UTC) ====[[ऐरालो]]==== इस लेख की मूल भाषा English थी। [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 17:02, 17 सितंबर 2024 (UTC) ====[[मिशेल सोनी]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 11:22, 18 सितंबर 2024 (UTC) ====[[अलेक्स एलियास]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। Mixed [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 06:29, 1 अक्टूबर 2024 (UTC) ====[[एक्विनास कॉलेज एडाकोचिन]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 19:14, 21 अक्टूबर 2024 (UTC) ====[[द्वितीय बोअर युद्ध]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:NXcrypto|<span style="color:#004400;">'''एनएक्स <small>क्रिप्टो</small>'''</span>]] <small><small>[[User talk:NXcrypto|वार्तालाप करें]]</small></small> 08:44, 20 दिसम्बर 2024 (UTC) ====[[2020 सूडान में बाढ़]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:46, 15 जनवरी 2025 (UTC) ====[[एकसिन]]==== इस लेख की मूल भाषा uncertain थी। [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:43, 2 फ़रवरी 2025 (UTC) ====[[सबप्राइम मोर्टगेज क्राइसिस]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:51, 20 मार्च 2025 (UTC) ====[[बॉस्टन चाय पार्टी]]==== इस लेख की मूल भाषा english थी। '''-- [[User:Suyash.dwivedi|<span style="color:#FF5733;">सुयश</span> <span style="color:#2E86C1;">द्विवेदी</span> / Suyash Dwivedi]]''' ([[User talk:Suyash.dwivedi|💬]]) 17:28, 28 मार्च 2025 (UTC) ====[[मॉरीशस की भाषा]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:06, 21 अप्रैल 2025 (UTC) ====[[एल्विर लिन्दो]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:57, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ====[[कोईमोई]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:52, 22 अप्रैल 2026 (UTC) ====[[शेंग लिहाओ]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) ====[[खार्किव यूक्रेनी नाटक थिएटर]]==== इस लेख की मूल भाषा अज्ञात थी। भाषा सुधारने की आवश्यकता [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:11, 23 अप्रैल 2026 (UTC) ====[[व्याचेस्लाव चोर्नोविल]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 14:52, 5 मई 2026 (UTC) ====[[क़ुर्बानी]]==== इस लेख की मूल भाषा अज्ञात थी। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:10, 30 मई 2026 (UTC) ====[[2026 फीफा विश्व कप ग्रुप ए]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। सारणी तथा टिप्पणियों का हिन्दी अनुवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:47, 23 सितंबर 2026 (UTC) ====[[अवतार (फ्रेंचाइज़)]]==== इस लेख की मूल भाषा अज्ञात थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:49, 24 सितंबर 2026 (UTC) ====[[अवाम एक्सप्रेस]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। स्टेशन अनुभाग का अनुवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:56, 24 सितंबर 2026 (UTC) ====[[उमागा]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:21, 26 सितंबर 2026 (UTC) ====[[एंजेल वक्र]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) ====[[एक गुड़िया का घर]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:18, 26 सितंबर 2026 (UTC) ====[[एडवर्ड्स इंग्लिश स्कूल, जामतारा]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:11, 26 सितंबर 2026 (UTC) ====[[एडी गूरेरो]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:19, 26 सितंबर 2026 (UTC) ====[[एमटीवी रोडीज़: कर्म या कांड]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:28, 27 सितंबर 2026 (UTC) ====[[एवेलिन (लघु कहानी)]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:53, 27 सितंबर 2026 (UTC) ====[[एशिया का औपनिवेशीकरण]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:56, 27 सितंबर 2026 (UTC) ====[[ओरलैंडो, फ्लोरिडा]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:08, 27 सितंबर 2026 (UTC) ====[[कजाखस्तान ओलंपिक विवरण]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:35, 28 सितंबर 2026 (UTC) ====[[कासिम-जोमार्ट टोकायव]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:14, 28 सितंबर 2026 (UTC) ====[[कास्त्रो एल्वेस]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:20, 28 सितंबर 2026 (UTC) ====[[किडनी की सूजन]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:26, 28 सितंबर 2026 (UTC) ====[[किर्गिस्तान के उपराष्ट्रपति]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:42, 28 सितंबर 2026 (UTC) ====[[मार्क ज़ुकेरबर्ग]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:54, 29 सितंबर 2026 (UTC) ====[[फ्रांस की रूपरेखा]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 30 सितंबर 2026 (UTC) ====[[कुमारी कंदम महाद्‌वीप]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:54, 30 सितंबर 2026 (UTC) ====[[राष्ट्रीय राइफल्स]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:02, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) ====[[आवारापन - 2 (2026 फिल्म)]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:55, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ====[[बटवारा 1947 (2026 फिल्म)]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:56, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ====[[कोंकण]]==== इस लेख की मूल भाषा मराठी थी। यह सीमा अनुभाग में है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:02, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ====[[क्वेट मासियर]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:10, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) ====[[गाम्बिया के उपराष्ट्रपति]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:01, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) ====[[चामराजा ओडियर प्रथम]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। ज्ञानसन्दूक अंग्रेज़ी में [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:21, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ====[[चार्ल्स कजिन-मोंटौबैन]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। ज्ञानसन्दूक अंग्रेज़ी में [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:15, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ====[[हासी रानी रथ]]==== इस लेख की मूल भाषा गैर हिंदी शब्द मुख्य रूप से सांचे में थी। -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 12:31, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ====[[ज़ारानीक विद्रोह (1925-1929)]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेजी थी। [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 21:34, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ====[[ज़ीन अल अबिदीन बेन अली]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। ज्ञानसन्दूक सुधार [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 21:51, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ====[[क्यू. एस. वर्ल्ड यूनिवर्सिटी रैंकिंग]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:08, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) ====[[जेठिपुरा]]==== इस लेख की मूल भाषा अज्ञात थी। [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:29, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) ====[[झाझड़िया]]==== इस लेख की मूल भाषा अंग्रेज़ी थी। [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) sbx9ru98npfzer1nqewuf1tcnfwsvcf जीजाबाई 0 222468 6628289 5994158 2026-10-11T06:14:34Z Mundhalia746 934684 6628289 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख}} {{Infobox क्रान्तिकारी जीवनी |नाम = वीरमाता जीजाबाई |जीवनकाल = |चित्र = |उपनाम = जीजामाता |जन्मस्थल = सिंदखेड राजा, बुलढाणा, [[महाराष्ट्र]] |मृत्युस्थल = [[महाराष्ट्र]] |आन्दोलन = [[मराठा संग्राम]] |संगठन = }} == जन्म और पारिवारिक जीवन == मराठा सम्राट [[शिवाजी|छत्रपति शिवाजी राजे भोसले]] की माता '''जीजाबाई''' का जन्म सिंदखेड़ नामक गाँव में हुआ था। यह स्थान वर्तमान में महाराष्ट्र के विदर्भ प्रांत में बुलढाणा जिले के मेहकर जनपद के अन्तर्गत आता है। उनके पिता का नाम लखुजी जाधव तथा माता का नाम महालसाबाई था। जीजाबाई का विवाह शाहजी के साथ कम उम्र में ही हो गया था। उन्होंने सदैव अपने पति का राजनीतिक कार्यो मे साथ दिया। शाहजी ने तत्कालीन निजामशाही सल्तनत पर मराठा राज्य की स्थापना की कोशिश की थी। लेकिन वे मुगलों और आदिलशाही के संयुक्त बलों से हार गये थे। संधि के अनुसार उनको दक्षिण जाने के लिए मजबूर किया गया था। उस समय शिवाजी की आयु 14 साल थी अत: वे मां के साथ ही रहे। बड़े बेटे संभाजी अपने पिता के साथ गये। जीजाबाई का पुत्र संभाजी तथा उनके पति शाहजी अफजल खान के साथ एक लड़ाई में मारे गये। शाहजी मृत्यु होन पर जीजाबाई ने सती (अपने आप को पति के चिता में जल द्वारा आत्महत्या) होने की कोशिश की, लेकिन शिवाजी ने अपने अनुरोध से उन्हें ऐसा करने से रोक दिया। == प्रेरक मातृत्व == वीर माता जीजाबाई छत्रपति शिवाजी की माता होने के साथ-साथ उनकी मित्र, मार्गदर्शक और प्रेरणास्त्रोत भी थीं। उनका सारा जीवन साहस और त्याग से भरा हुआ था। उन्होने जीवन भर कठिनाइयों और विपरीत परिस्थितियों को झेलते हुए भी धैर्य नहीं खोया और अपने ‘पुत्र ‘शिवा’ को वे संस्कार दिए, जिनके कारण वह आगे चलकर हिंदू समाज का संरक्षक ‘छात्रपति शिवाजी महाराज’ बना। जीजाबाई यादव उच्चकुल में उत्पन्न असाधारण प्रतिभाशाली थी। जीजाबाई यादव वंश की थी और उनके पिता एक शक्तिशाली सामन्त थे। शिवाजी महाराज के चरित्र पर माता-पिता का बहुत प्रभाव पड़ा। बचपन से ही वे उस युग के वातावरण और घटनाओँ को भली प्रकार समझने लगे थे। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाह्यसूत्र == * [https://web.archive.org/web/20171130030323/http://www.jijau.com/ वीरमाता जीजाबाई ] {{भारतीय स्वतंत्रता संग्राम}}{{क्रांतिकारी नारियां }} {{मराठा साम्राज्य}} {{pp-semi-template|small=yes}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य से सम्बन्धित महिलाएँ]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:क्रान्तिकारी महिलाएँ]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] 0zr2sq1qph9z7bdn4qq63er5r8dycwg जैव शोधक 0 248201 6628194 5232177 2026-10-11T02:50:05Z विक्रम प्रताप 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व1|शीह व1]]) 6628194 wikitext text/x-wiki {{db-nonsense}} घ्फ्ग्त्र्ग्फ् इउय्त्य्य्घ् द्स्॑अव्॑एव्स्स्वेर्सत्येरेरे एर्वेरएव ह्फ्गीअए॑अफ्र्व्द्स्व्॑ 21xh176zdtatwvpd9v10bgp6c45sv4l सोहन कादरी 0 248253 6628413 6387490 2026-10-11T09:26:19Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628413 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{autobiography|date=दिसम्बर 2008}} {{cleanup|date=दिसम्बर 2008}} {{coi|date=दिसम्बर 2008}} {{essay-like|date=दिसम्बर 2008}} {{expert|date=दिसम्बर 2008}} {{refimprove|date=दिसम्बर 2008}} }} '''सोहन कादरी''' (2 नवम्बर 1932 - 1 मार्च 2011)<ref>{{cite web|title=Sohan Qadri biography|publisher=Sohan Qadri web site|url=http://www.sohanqadri.com/biography.html|access-date=11 फ़रवरी 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110312072418/http://www.sohanqadri.com/biography.html|archive-date=12 मार्च 2011|url-status=dead}}</ref> भारत के एक योगी, कवि चित्रकार हैं, जो अपनी जिंदगी के आखरी 30 साल [[कोपनहेगन|कोपेनहेगन]] में रहे। उनकी चित्रकारी गहरे ध्यान की विभिन्न अवस्थाओं के परिणाम हैं, जिनमें भारत के रंगों: चमकदार, रंगों से सराबोर कार्यों को सावधानी से बनाये गये दांतेदार कागज पर उकेरा गया है। अपने लंबे करियर के दौरान, कादरी ने सुरियिलस्ट (कला और साहित्य के क्षेत्र में चला 22 वीं सदी का एक आंदोलन) चित्रकार रेने मैग्रीटी, नोबेल पुरस्कार विजेता [[हैन्रिक बोल|हेनरिक बॉल]] और वास्तुकार [[ली कोर्बुज़िए|ले कुरबिजियर]] सहित व्यापक दायरे की सांस्कृतिक हस्तियों वैचारिक आदान-प्रदान किया। बॉल ने एक समय कहा था, "अपने चित्र के साथ सोहन कादरी ध्यान शब्द को उसकी फैशनेबल रुचि से मुक्त करते हैं और इसे इसके उचित मूल तक वापस लाते हैं।" संयुक्त राज्य अमेरिका, यूरोप, एशिया और अफ्रीका में उनकी 70 से भी अधिक प्रदर्शनियां लगीं.<ref> सोहन कादरी. सुंदरम टैगोर द्वारा साक्षात्कार, कोपेनहेगन, 2003.</ref> == भारत में प्रारंभिक वर्ष == [[चित्र:Sqportrait001.jpg|thumb|left|जालंदर में दीक्षा के बाद सोहन कादरी, 1953.]] [[चित्र:Sohan Qadri, Yellow Green Duet.jpg|thumb|सोहन कादरी, पीला हरा युगल, 1969.कैनवास पर तेल, 26 x 26"]] [[चित्र:Sohan Qadri Lila Let's Play.jpg|thumb|सोहन कादरी, लीला, इट्स प्ले, 1974.कैनवास पर तेल, 48 x 48"]] [[चित्र:Sohan Qadri spirited drop iii.jpg|thumb|सोहन कादरी, स्प्रिटेड ड्रॉप III, 1974.कैनवास पर तेल, 48 x 48"]] [[चित्र:Qadri Untitled.jpg|thumb|अनाम, एनडी, कैनवास पर तेल, 27 x 35"]] सोहन कादरी का जन्म 1932 में, ब्रिटिश भारत में चाचोकी गांव में हुआ था। चाचोकी पंजाब के [[कपूरथला जिला|कपूरथला जिले]] में औद्योगिक शहर फगवाड़ा के पास है। उनका पालन-पोषण एक धनी खेतिहर परिवार में हुआ-उनकी मां हिंदू थीं और पिता सिख थे। बिजली, नल का पानी, सड़क या कारों से रहित चाचोरी अधिक कास्मोपॉलिटन (सर्वदेशीय) शहर कपूरथला से केवल कुछ मील की दूरी पर है, जहां फ्रांसीसी नव शास्त्रीय शैली के कई महल और सरकारी भवन हैं, जो एक फ्रैंकोफिली महाराज द्वारा निर्मित किये गये थे। सात साल के एक लड़के के रूप में उनकी परिवारिक फर्म में रह रहे दो अध्यात्मवादियों ने उन्हें सम्मोहित कर लिया। इनमें से पहले एक बंगाली तांत्रिक-वज्रयान योगी विक्रम गिरी थे। दूसरे थे एक सूफी अहमद अली शाह कादरी, जो गिरी से दो कदम की दूरी पर रहते थे। दोनों गुरुओं ने उन्हें ध्यान, नृत्य और संगीत के माध्यम से आध्यात्मिक आदर्शों को सिखाया. हालांकि इनमें से कोई न तो पारंपरिक अर्थों में शिक्षक था और न ही वे धर्म या विश्वास बदलने में रुचि रखते थे, पर उनका प्रभाव गहरा था। कादरी से उनके सहयोग ने अध्यात्म और कला के प्रति उनकी आजीवन प्रतिबद्धता की शुरुआत की.<ref>रॉबर्ट थर्मन अल एट में सुंदरम टैगोर, "डिसौल्विंग कोंटर्स,", सीकर: द आर्ट ऑफ़ सोहन कादरी (न्यूयॉर्क: मैपिन प्रकाशन, 2005), 112-130.</ref> कादरी की कलात्मक प्रतिभा पहली बार गांव के तालाब में व्यक्त की गई थी। स्नान से पहले, वे मिट्टी की लोइयों के साथ खेलते थे और उन्हें छ‍िड़यों और पत्थरों से विभिन्न खिलौने का आकार दते थे। वे अंगूठे से दबाकर, खरोंचकर और निशान लगाकर आंखों और नाक जैसे रूपों को परिभाषित करते थे, जो तकनीकें अब भी उनके कार्यों में प्रबल रूप से चिह्नित हैं। उसके दृश्य प्रभाव ग्रामीण जीवन से आये, जहां प्रकृति व्यापक है। कादरी कांगड़ा पहाड़ों, आकर्षक वनों, झर-झार झरते झरनों और कपास व गेहूं के खेतों के पैबंदकारी से घिरे महौल में पले-बढ़े. कादरी ने आठवीं कक्षा तक अपनी स्कूली शिक्षा जारी रखी और वे अपनी मैट्रिक परीक्षा में बैठे. उनकी मां चाहती थी कि वे परिवार की फर्म का कामकाज देखें. प्रारंभ में, उन्होंने इस पर कोई नाखुशी नहीं जाहिर की, लेकिन इसकी चिंता ने अंततः उन्हें हिमालय की ओर पलायन करने के लिए प्रेरित किया। वे वहां से करनौल गये और फिर तिब्बत, जहां वे कई महीनों तक बोद्ध मठों में रहे, अध्यात्मवादियों व वनवासियों के बीच जीवन बिताया. इस बीच, उनकी मां ने एक चचेरे भाई व पहलवान को उन्हें घर लाने के लिए भेजा. उन्होंने दो बार भागने की कोशिश की, लेकिन वे लौटने के लिए मजबूर हुए. आखिरकार, कादरी अपने रुख पर अड़े रहे. खेत का काम देखे से इनकार ने उनकी मां को परिवार को और आगे बढ़ाने की उम्मीदों को धराशायी कर दिया. कादरी मैट्रिक पास करने वाले अपने गांव के पहले लड़के थे, पर रामगढ़िया कालेज से तीन साल की अंडरग्रेजुएट की डिग्री पूरी करने के बदले उन्होंने पंजाब में जालंधर के एक स्टूडियो में फोटोग्राफर प्यारा सिंह से कला का प्रशिक्षण लिया। 1952 में प्यारा सिंह के इंग्लैंड में आकर बसने के बाद, सोहन जालंधर छोड़कर मुंबई गये। आधुनिकता एक शहरी अवधारणा थी और कला के क्षेत्र में अपनी रुचि को आगे बढ़ाने के क्रम में उन्होंने महसूस किया कि उन्हें गांव के जीवन को पीछे छोड़ना पड़ेगा. कादरी परेल में बसे और मुंबई के अंधेरी में एक प्रारंभिक बॉलीवुड स्टूडियो में एक अचल (स्टिल) फोटोग्राफर के रूप में काम किया। अपनी इच्छित कलात्मक भूख को मिटाने में असमर्थ महसूस कर केवल दो फिल्में करने के बाद उन्होंने इस्तीफा दे दिया. बंबई में रहने के दौरान उन्होंने कला के प्रसिद्ध जे जे स्कूल और आधुनिकतावादी कलाकारों कृष्णा आरा, के.के. हेब्बेर और शांति दवे का पता लगाया. आरा, हेब्बेर और दवे के माध्यम से सोहन ने ललित कला महाविद्यालयों के अस्तित्व को जाना, जहां विशेष प्रशिक्षण प्राप्त कर सकते थे और 1955 में शिमला के शिमला कॉलेज ऑफ आर्ट में दाखिला लिया। एक प्रख्यात आधुनिक चित्रकार सतीश गुजराल मैक्सिको में डिएगो रिवेरा, फग्रीडा काहलो और डेविड अल्फ्रो सिकोरस के साथ रहने के बाद कॉलेज में अध्यापन करते थे। इसका पाठ्यक्रम [[लंदन]] में रॉयल कॉलेज ऑफ आर्ट के आधार पर तैयार किया गया था और वह चित्रकला की राजपूत और मुगल शैली में विशिष्टीकृत था। एक छात्र के रूप में कादरी ने दिल्ली की कला दीर्घाओं का दौरा किया। उन्होंने प्रसिद्ध कलाकारों सैलोज मुखर्जी और जे स्वामीनाथन से मिले, जो अननोन समूह शुरू करने की प्रक्रिया में थे। वे अग्रणी भारतीय आधुनिकतावादियों एम.एफ. हुसैन, सैयद हैदर रजा, जे स्वामीनाथन और [[राम कुमार]] के कलात्मक परिवेश में पूरी तरह डूब गये। युद्ध के बाद की अवधि कादरी जैसे कलाकारों के उभरने के लिए काफी उत्पादक समय बन गया, जिन्होंने पूरी तरह खिली आधुनिकता का सामना किया। कैलकटा ग्रुप (1942) और प्रोग्रेसिव आर्टिस्ट्स ग्रुप सहित उनके पूर्ववर्तियों ने अभिव्यक्ति के कुछ खास भारतीय रूपों और पश्चिमी आधुनिकतावादी सिन्टेक्स के पर आधारित आधुनिकता की शब्दावली को पहले से विकसित कर दिया था। कादरी और उनके समकालीन इस शब्दावली पर अपनी कला को निखारने में समर्थ हुए और यहां तक कि पूर्ववर्तियों के अलंकरण पर निर्भर रहने के विचार को भी खारिज कर दिया, जिसे माना जाता है कि ये प्रारंभिक कलाकार उन्हें सही तौर पर भारतीय के रूप में परिभाषित करने के लिए करते थे। अपनी डिग्री पूरी करने के बाद, कादरी फगवाड़ा अपने घर लौट आए और तीन साल के लिए फगवाड़ा टीचर्स ट्रेनिंग कॉलेज के संकाय में शामिल हुए. 1961 में, संस्थापक और कला पत्रिका मार्ग के संपादक और लंदन ब्लूम्सबरी समूह के सहयोगी डॉ॰ [[मुल्कराज आनंद]] ने कादरी की प्रतिभा को मान्यता दी. एक संकाय प्रदर्शनी में उनके काम को देखने के बाद उन्होंने कादरी को चुना और उनके गांव की यात्रा का वादा किया। आनंद पूरे भारत की युवा प्रतिभा का अनायास समर्थन करते रहे और वे कादरी के पहले बड़े संरक्षक बने. आनंद 1963 में एक वास्तुकार और वास्तुकार ले कोरबिजियर के चचेरे भाई पियरे जिन्नेरेट के साथ फगवाड़ा पहुंचे, जिन्होंने अपने संग्रह के लिए एक चित्रकारी ली. आनंद और जिन्नेरेट ने कादरी को उनके कार्यों को पंजाब और [[हरियाणा]] के नए-नए बने राजधानी नगर चंडीगढ़, जिसकी ले कोरबिजियर ने डिजाइन की, लाने के लिए आमंत्रित किया। कादरी की पहली प्रदर्शनी दूसरे जिन्नेरेट द्वारा डिजाइन की [[पंजाब विश्वविद्यालय]] पुस्तकालय कला गैलरी, गांधी भवन में आयोजित होने वाली दूसरी प्रदर्शनी (पहली एम.एफ. हुसैन की थी) थी। इस दौरान सोहन ने सूफी शिक्षक के प्रति भक्ति की निशानी के रूप अपने अंतिम नाम सिंह को हटाकर कादरी रख लिया। आलोचकों की प्रशंसा प्राप्त करने के बाद, कादरी गंभीरतापूर्वक चित्रकारी करने लगे और जालंधर जैसे छोटे से शहर में खुद को पेरिस के स्कूल के बारे में शि‍क्षा देने लगे. जैसा कि अक्सर यूरोपीय कलात्मक केंद्रों के बाहर रहने वाले कलाकारों के साथ होता है, आधुनिकता को माध्यमिक सामग्री के रूप में देखा गया - विशेष रूप से प्रिंट मीडिया की नजर में. सोहन ने खुद को स्टूडियो इंटरनेशनल, इलस्ट्रेटेड वीकली ऑफ इंडिया और माडर्न रिव्यू साथ ही साथ व्याख्यानों और किताबों को पढ़कर शिक्षित किया। भारतीय कला के विवादास्पद चितेरे फ्रांसिस न्यूटन सूजा और उनके पेरिस में किये गये एडवेंचर के बारे पढ़ने के साथ-साथ कादरी ने आधुनिकता की राजधानी की यात्रा का सपना देखा. इस बीच, उन्होंने मिट्टी और भूसे की गांठों से चाचोकी गांव में एक स्टूडियो का निर्माण किया और खुद को भारतीय और अंतरराष्ट्रीय कला परिदृश्य के बारे में शिक्षा देने लगे. कादरी ने आलंकारिक काम करना शुरू कर दिया और धीरे-धीरे अमूर्त की ओर बढ़ने लगे और अंततः अनुभवातीत की तलाश के लिए चित्रण को छोड़ दिया. वे कहते हैं, "जब मैं एक कैनवास पर (चित्रण) प्रारंभ करता हूं, पहले दिमाग को सभी छवियों से खाली कर लेता हूं." वे एक आदिकालीन रिक्तता में बिखर जाते हैं। मैं महसूस करता हूं कि केवल खालीपन को ही कैनवास के शून्य के साथ संवाद स्थापित करना चाहिए."<ref>चोपड़ा, स्वाती. "तानत्रिस्त-सूफी हो पेंट्स विद हिज़ सोल." टाइम्स ऑफ इंडिया. 27 नवम्बर 2002. कलाकार के निजी संग्रह.</ref> अपने कई समकालीनों की तरह असन्तुष्ट, कंकरीली शहरी दुनिया से विषय सामग्री लेने के बदले उन्होंने ऐसी विषय सामग्री की तलाश शुरू की, जो आध्यात्मिक भावनाओं को प्रेरित करती हो और भाव या मन:स्थिति से भरी पूर्वी मोड की अभिव्यक्ति की तरफ मोड़ती हो. वे कहते हैं, "मैं अलंकरण से विमुख हुए बिना पूरी तरह से रंग और रूप पर ध्यान केंद्रित करता था।" इस अवधि के दौरान कादरी ने चित्रकला की पद्धति विकसित की, जिसका वह अभी भी उपयोग करते हैं। उन्होंने शुद्ध रंग को तीन श्रेणियों या भागों: काला या गहरा भूरा, गर्म या ठंडा और हल्का, में विभाजित किया। काले रंग से पृथ्वी के तत्व या निचले स्तर का रूप मिलता है। गर्म या ठंडे रंग ऊर्जा निरूपित करते हैं, जिनमें से प्रत्येक एक अलग कंपन (गर्म रहने के समय ऊर्जावान और ठंडे रहने के समय सौम्य) धारण किये हुए होता है और इससे मध्यम स्तर तैयार होता है और हल्के रंग ऊपरी स्तर पर तैयार करते हैं। इससे एक त्रिपक्षीय व्यवस्था की अनुमति मिलती है, जो अवरोही या आरोही क्रम में व्यवस्थित किया जा सकता है।<ref>यादव, आर.एस. "सोहन कादरी है दृश्य काव्यशास्त्र." कला. कलाकार के निजी संग्रह.</ref> 1962 में कादरी की [[नई दिल्ली]] के श्रीधरणी गैलरी में दूसरी प्रदर्शनी लगी. श्रीधरणी प्रदर्शनी के बाद और दिल्ली में रंधावा और डॉ॰ आनंद (तब वे ललित कला अकादमी के अध्यक्ष थे) की मदद से कई दीर्घाओं ने उनके काम में दिलचस्पी ली. उस समय, भारतीय कलाकारों को मोटे तौर पर आधुनिक कला में रुचि रखने वाले कुछ भारतीयों के साथ-साथ राजनयिकों या प्रवासी समुदाय के बीच संरक्षक मिल जाते थे। कादरी की शुरुआती कला के संग्रहकर्ताओं में भारत में बेल्जियम कौंसुल और कनाडा और फ्रांस के राजदूत थे। == अफ्रीका की यात्रा == [[चित्र:Sohan116.jpg|thumb|left|पा या पा गैलरी में श्री एलिमो जाओ, एच.ई. प्रेम भाटिया और सोहन कादरी, नैरोबी, 1966.]] [[चित्र:SQ Untitled.jpg|thumb|अनाम, एनडी, कैनवास पर तेल, 45 x 33"]] आनंद के प्रोत्साहन पर कादरी ने भारत के बाहर यात्रा का फैसला लिया और खुद को पूर्णकालिक चित्रकारी में लीन कर लिया। अफ्रीका में उनकी कला का पहला अंतरराष्ट्रीय प्रदर्शन हुआ। कादरी नैरोबी में शादी का एक काल्पनिक निमंत्रण पाने में कामयाब रहे, जिससे उन्हें पासपोर्ट हासिल करने में मदद मिली, जो कि उस समय कठिन काम था। जब यह पता चला कि उन्हें एक यात्री जहाज के सामान रखने की जगह में बंकर क्लास में गरीब मजदूरों के साथ यात्रा करने के लिए नैरोबी रवाना होने के लिए तीन से छह माह तक का इंतजार करना पड़ेगा, तो उन्होंने व उनके एक कवि मित्र ने तुरंत केन्या के मोंबासा की यात्रा के लिए टिकट बुक कराया. आठ दिन की यात्रा पर समय बिताने के लिए उन्होंने अपने सह-यात्रियों के रेखाचित्र बनाने लगे और एक दिन उन्होंने ऊपरी डेक के एक यात्री का रेखाचित्र बनाया. जल्दी ही वहां भीड़ लग गई और हर कोई एक यथार्थवादी शैली में रेखाचित्र चाहने लगा, ‍जिसमें उन्होंने शिमला में महारत हासिल की थी। यात्रा के बाकी समय में उन्होंने भोजन और व्हिस्की के लिए अपने चित्रों का कारोबार किया। कादरी अपने सभी बड़े चित्र लाये, जो मूल रूप से मुंबई के ताज आर्ट गैलरी में एक प्रदर्शनी के लिए चाकोकी में चित्रित किये गये थे। उन्होंने केन्या में उनकी प्रदर्शनी की आशा व्यक्त की. जब वे मोंबासा में उतरे, तो बंदरगाह के अधिकारियों ने कादरी के चित्रों का टोकरा फुटपाथ पर फेंक दिया है, क्योंकि वे एक कुली का खर्च नहीं उठा सकते थे। कादरी और उनके यात्रा के साथी तीन दिन और रात तक उस टोकरे पर तब तक बैठे रहे, जब तक एक परिचित पहुंचा और उन्हें नैरोबी से 300 मील दूर ले जाने के लिए तैयार हुआ। नैरोबी में एक बार उन्होंने एलिमो नजाउ से संपर्क किया, एक केन्याई सांस्कृतिक हस्ती थे और अक्सर दिल्ली आते रहते थे। नाजू तंजानिया में पैदा हुए थे और यूगांडा के मैकेरे यूनिवर्सिटी कॉलेज में ललित कला का अध्ययन किया था। समकालीन संस्कृति के एक उत्प्रेरक नजाउ ने दो गैर-लाभकारी दीर्घाओं, नैरोबी में पा-या-पा नाम से और तंजानिया के मारांगू के किबो में, जहां नियमित रूप से अफ्रीकी और अंतरराष्ट्रीय दोनों कलाकारों की नियमित रूप से प्रदर्शनी लगती थी, की स्थापना की.<ref>कैनेडी, जीन. "प्राकृतिक और अलौकिक के बीच."नई धाराओं, प्राचीन नदियों: एक पीढ़ी के परिवर्तन में समकालीन अफ्रीकी कलाकारें. वॉशिंगटन. स्मिथसोनियन इंस्टीट्यूशन प्रेस, 1992.</ref> नजाउ ने तुरंत कादरी के कार्य को मान्यता दी, जो उन्होंने दिल्ली की कुनिका आर्ट गैलरी में देखा था। कादरी की प्रदर्शनी को और लोकप्रिय बनाने के लिए उन्होंने एक और शो आयोजित करने की पेशकश की. तब कादरी मुल्क राज आनंद का लिखे एक परिचयात्मक पत्र के साथ केन्या में तत्कालीन भारतीय राजदूत प्रेम भाटिया के पास गये। भाटिया शो का प्रायोजक बनने और प्रदर्शनी को बढ़ावा देने के लिए दूतावास की मशीनरी का उपयोग करने पर सहमत हुए. भाटिया ने 75 पाउंड कीमत देकर पहली पेंटिंग खरीदी. शो में सारे चित्र बिक गये और पूरे नैरोबी में इसकी चर्चा हुई. इस शो के बाद अमेरिकी स्वामित्व वाले और पुन:जीर्णोद्धार किये गये स्टेनली होटल की स्टेनली गैलरी में दूसरी प्रदर्शनी आयोजित की गई, जो समान रूप से सफल रही. == यूरोपीय प्रवास == [[चित्र:Sohan118.jpg|thumb|left|गैलरी ला फोर्मिय्रे पर सोहन कादरी, ज्यूरिख, 1967.]] [[चित्र:Sohan Qadri Untitled 1.jpg|thumb|अनाम, एनडी, कैनवास पर तेल, 45 x 33"]] [[चित्र:Sohan Qadri Sruti II.jpg|thumb|सोहन कादरी, श्रुति द्वितीय, 2008, कागज पर स्याही और रंग, 55 x 39"]] अफ्रीका में अपने प्रवास के बाद कादरी ज्यूरिख चले गये। एक पूर्व प्रेमिका ने अपने वास्तुकार मित्र जार्ज प्लैंग के घर में उनके बैठने की व्यवस्था की. कादरी और प्लैंग के मन मिल गये और प्लैंग ने उन्हें किसी सहयोगी के तिलजेनकैंप कहा जाने वाले विशाल विला की चाबियां दे दी. तिलजेनकैंप में, कादरी ने अपनी पहली यूरोपीय प्रदर्शनी की तैयारी की, जो नवंबर 1966 में ब्रुसेल्स की रोमेन लुइस गैलरी में लगी. यह प्रदर्शनी सम्मा‍नित स्विस कला समीक्षक मार्क कुहन की मदद से आयोतिज की गई थी, हालांकि इसमें तेईस चित्रों का प्रदर्शन किया गया था, पर केवल एक बिकी. हालांकि उनके पास काफी कम पैसा था, कादरी ने पेंट करना जारी रखा. एक दिन, कुहन ने सुरियिलस्ट रेने मैग्रीटी का कलाकार के स्टुडियो में ही साक्षात्कार लिया तो कादरी को उसमें शामिल होने के लिए कहा. परिचय के बाद, जब वे बात कर रहे थे, कादरी चुपचाप बैठे-बैठे कलाकार के चित्रफलक पर मैग्रीटी के बीजगर्भित कैनवास सेसी ने'स्ट पैस उने पाइप (Ceci n’est pas une pipe) देखते रहे. कुछ ही घंटों के बाद, मैग्रीटी ने घोषणा की कि अब उनके शतरंज खेलने का समय हो गया और कुहन को वापस अगले दिन आकर अपना साक्षात्कार पूरा करना चाहिए. जब कादरी ने उनसे कहा कि वह शिमला में शतरंज चैंपियन रह चुके हैं तो मैग्रीटी ने उन्हें एक गेम के लिए चुनौती दी है और फिर जल्दी ही उन्हें हरा दिया. कादरी पहले संरक्षक, मुल्क राज आनंद और भारतीय चित्रकार सैयद हैदर रजा से मिलने कुहन के साथ ब्रुसेल्स से पेरिस तक की सड़क यात्रा करने से पहले कादरी ने मॉन्ट्रियल के एक जोड़े को अपने पाँच चित्र बेचे, जो अपनी एक गैलरी खोलने के लिए कनाडा लौटने के रास्ते में थे। पेरिस में एक बार दिसम्बर 1966 में अमंड गैलरी में उन्हें पियरे सुलेज, जॉर्ज माइचक्स, जीन पॉल और लुइस फैटॉक्स सहित प्रमुख यूरोपीय कलाकारों के साथ एक महत्वपूर्ण प्रदर्शनी मिली. सात साल बाद वे मॉन्ट्रियल में एमंड की बहन की गैलरी में अपने कार्य को दिखाने में सक्षम हुए. जब वे ज्यूरिख लौटे, कादरी को पोलैंड के खुशलीन में एक अंतरराष्ट्रीय कलाकारों के शिविर के लिए एक निमंत्रण मिला, जहां उन्हें दो महीने के लिए अस्थायी आवास, भोजन और चित्र सामग्री दी गई। खुशलीन में द सोउक्स म्युजियम ऑफ माडर्न आर्ट ने उस अवधि के दौरान बनी एक चित्रकारी ले ली. उनके स्टूडियो के बाद दो डेनिश कलाकारों चित्रकारबेंट कॉक और प्रिंटमेकर हेले थोरबोर्ग थे, जो कादरी के काम से प्रभावित थे। 1969 में थोरबोर्ग ने डेनिश सांस्कृतिक मंत्रालय के माध्यम से उन्हें कोपेनहेगन की यात्रा की व्यवस्था की. कोपेनहेगन जाने से पहले, कादरी ने वियना में गैलरी यूनी जेनरेशन और डी'ओरचाई कहे जाने वाले सरकारी प्रिंटिंग प्रेस में अपने कार्यों को प्रदर्शित किया। उन्होंने म्यूनिख में स्टेनजेल गैलरी में भी अपने चित्र दिखाये और पेरिस में 1968 में कुछ समय तक रहे, जहां उन्होंने अमेरिकी कलाकार मिमी वाज के स्टूडियो को किराए पर लिया। वहां वे भारतीय कलाकार सैयद हैदर रजा, अंजलि इला मेनन, एन विश्वनाथन और निकिता नारायण के साथ पियरे सोलेज और जेम्स माइकोक्स से घुले-मिले, जिनसे वे एमंड गैलरी में मिल चुके थे। उन्होंने प्रसिद्ध प्रिंटमेकर कृष्णा रेड्डी से भी मुलाकात की, जो अपनी पत्नी जुडी रेड्डी और ब्रिटिश पेंटर स्टेनली विलियम हेटर के साथ काम कर रहे थे। इस समय के दौरान, कादरी ने कैनवास पर इंपैस्टो ऑयल से पेंटिंग बंद कर दी और कागज के साथ प्रयोग किया। हालांकि तेल से बने चित्र बेहतर बिके, कागज वाले चित्र नरम रहे और अधिक स्त्रीवादी लगे तथा उन कार्यों के अधिक अनुकूल लगे जो ध्यान की अवस्था से बाहर विकसित होते हैं। वे कहते हैं, "जीवों की गहरी अवस्थाओं को प्रयासों से बाहर नहीं निकाला जा सकता". "जब मैं स्याही और रंगों के साथ काम करता हूं, मैं कैनवास के साथ लड़ता नहीं हूं. कोई ब्रश स्ट्रोक के बिना कोई चित्रकार नहीं होता. इस फार्म की आभा ही चित्र है।" पेरिस में रहने के दौरान डेनिश संस्कृति मंत्रालय ने कादरी को यात्रा व्यय और एक वजीफा के साथ एक प्रदर्शनी की पेशकश की. मंत्रालय के गैलरी निदेशक ने एक पेंटिंग खरीदी, जैसा कि न्यूयार्क की कोर्ट गैलरी के सैम केन्नर ने किया। डेनमार्क के लुइसियाना संग्रहालय के ग्राफिक विभाग के क्रिस्चियन ओबेर्ग ने कई चित्रों को खरीदा और डेनमार्क में कादरी के लिए पांच प्रदर्शनियों की व्यवस्था की. == कोपेनहेगन में जीवन == [[चित्र:Sqportrait002.jpg|thumb|left|अपने हेलेरूप स्टूडियो में सोहन कादरी, कोपेनहेगन, 1973]] [[चित्र:Dissolution III.jpg|thumb|सोहन कादरी, विघटन III, 2008.कागज पर स्याही और रंग, 55 x 39"]] पेरिस या न्यूयॉर्क जैसे बड़े शहरों की तुलना में शांत कोपेनहेगन उनके लिए एक आदर्श जगह थी, जिसमें वे शांत, ध्यानापरक कला रूप गढ़ सकते थे। कादरी शुरू में डेनिश आर्ट सोसायटी के चेयरमैन डॉ॰ काज बोर्क के साथ रहते थे, लेकिन, क्योंकि उन्होंने एक बार कई प्रदर्शनियों की व्यवस्था की थी, उन्हें एक स्टूडियो की जरूरत थी। बोर्क की बेटी ने कादरी का डॉ॰ फ्रिट्ज स्कीमिट्टो से परिचय कराया, जो एक सनकी रईस थे और खुद एक बड़े विला में रहते थे। स्कीमिट्टो डेनिश मंत्रालय में एक अर्थशास्त्री थे, जिन्होंने उसी कार्यालय में उसी कुर्सी पर डेनमार्क के प्रति व्यक्ति आय की गणना करते हुए पैंतीस वर्ष तक काम किया था। दो साल पहले अपनी माँ की मौत के बाद से वह असामान्य रूप से अंतर्मुखी हो गये थे और किसी के साथ बहुत कम संपर्क रखते थे। भारतीय दूतावास के पास कोपेनहेगन के हेलेरप क्षेत्र में स्थत वह विला मुक्त आकाश में उड़ते पंछियों, मछलियों, कुत्तों और कछुओं से भरा हुआ था। धूल से ढंके कई ऊपरी कमरों में से एक में विशाल खिलौना रेलगाड़ी थी और दूसरे में स्कीमिट्टो की माँ के कपड़े ठीक उसी तरह रखे हुए थे, जिस दिन वह मरी थीं। स्कीमिट्टो ने केवल यही पूछा कि कहां के हैं, उनका पेशा क्या है और क्या वे विला के विषम वातावरण में पेंट कर सकते हैं। जब कादरी ने कहा कि वे ऐसा कर सकते हैं, तो स्कीमिट्टो ने उन्हें रहने के लिए आमंत्रित किया और कादरी एक संक्षिप्त अवधि को छोड़कर वहां अठारह वर्षों तक रहे. कोपेनहेगन में बसने के कुछ वर्षों बाद 1973 में कादरी अपने सबसे महत्वपूर्ण दूसरे संरक्षक व नोबेल पुरस्कार विजेता हेनरिक बॉल से मिले. जर्मनी के कोलोन में बोडो गालुआब गैलरी में एक शो के दौरान एक सम्मानित लेखक से उनका परिचय कराया गया. बॉल ने कई चित्रों को खरीदा और कादरी के काम के बारे में लिखा. इसके अलावा इस अवधि के दौरान कादरी ने अमेरिकी ड्रग के नशे के आदी चित्रकार लिंडा वुड और पेरे बाचो के साथ एक पुराने बंदूक कारखाने दायित्व संभाला और क्रिश्चियाना नाम के एक मुक्त शहर से परिचित होने में मदद मिली, जो अभी भी कोपेनहेगन में मौजूद है। समय के साथ क्रिश्चियाना में सब कुछ सबके लिए उपलब्ध था। यहां कोई गोपनीयता नहीं थी और हशीस खुले में बाजार में उपलब्ध थी। हालांकि उन्होंने इस खुलेपन का मज़ा लिया, लेकिन यह काम करने के लिए एक असंभव वातावरण था। छह महीने बाद, कादरी हेलेरप लौट आये, जहां वे 1986 में डॉ॰ शिमिट्टो की मृत्यु तक बने रहे. अंततः वह सरकार द्वारा प्रायोजित कलाकारों के आवास में चले आये, जहां वह आज भी रह रहे हैं। हालांकि वे कैनवास पर काम करते रहे, पर 1970 के मध्य से कागज कादरी का पसंदीदा माध्यम बन गया. वे कहते हैं, "मुझे सदा एक माध्यम की तलाश थी, जहां प्रयास अनावश्यक हो. जीवन की गहरी अवस्थाएं प्रयास से बाहर नहीं लायी जातीं."<ref>मराठे, कौमुदी. "सोहन कादरी." इनसाइड आउटसाइड. अप्रैल 1996, पीपी. 20-21. कलाकार के निजी संग्रह.</ref> वे कहते हैं। वे कहते हैं कि उनका काम दार्शनिक किस्म का नहीं है, यह सोच की प्रक्रिया को उत्तेजित करने के लिए नहीं होना चाहिये. इसके विपरीत, उनका उद्देश्य विचार प्रक्रिया को कैद करना है, जैसा कि ध्यानावस्था में होता है, जिसका कादरी हर रोज अभ्यास करते थे और सिखाते भी थे। मोटे तौर पर कादरी एक रंग वाली सतहों पर काम करते है, जिसमें वे छेद और दानेदार बिंदुओं के साथ प्रवेश करते हैं। बौद्ध विद्वान रॉबर्ट थुरमैन ने उनके बिंदुओं और दानेदार आकृतियों को "ऊर्जा के उज्ज्वल बुलबुलों" के रूप में वर्णित किया है।<ref name="ReferenceA">रॉबर्ट थर्मन एट अल., साधक: सोहन कादरी की कला (न्यूयॉर्क: मैपिन प्रकाशन, 2005), 10.</ref> कादरी कागज को इन चिह्नों एक तीन आयामी सतह में बदल देते हैं। इस तथ्य के बावजूद कि वे उत्तरी यूरोप में रहते है, भारतीय लोकाचार की भावना उनकी कला में पूरी तरह मौजूद है। उनके रंग चमकदार- सिंदूरी लाल, मयूरी नीले, गहरा संतरा रंग और यहां तक कि गहरा काला और भूरा हैं और साफ़ तौर पर भारतीय हैं। रंग फीके है और लगता है कि कागज से रिस रहे हैं। रंगों द्वारा पैदा किया गया कंपन अनंत हैं और छवि के भीतर के स्थान और दर्शक के बाह्य स्थान के बीच की सीमा को तोड़ता है। 1980 के दशक और 1990 के दशक के दौरान कादरी की कलात्मक उत्पादकता बढ़ी है और उन्हें [[लॉस एंजेलिस|लॉस एंजिल्स]], कोपेनहेगन, नैरोबी, नई दिल्ली, मुंबई, सिंगापुर और न्यूयॉर्क में प्रदर्शनियों के लिए आमंत्रित किया गया था। हालांकि उन्होंने कभी शादी नही की, पर दो पार्टनरों, एक केरल की ईसाई और दूसरे एक अन्य फिन से अपने तीन बच्चे को पालने में मदद की. यह वही समय था, जब उन्होंने भारत के पंजाब में एक प्राचीन व्यापार मार्ग पर एक आध्यात्मिक मृतिका कला परियोजना, एक ज्ञान स्तंभ या ज्ञान स्तूप बनाने की योजना बनानी शुरू की. ये संरचनाएं अंततः देश की कई एकड़ जमीन पर बनेंगी और इन्हें ज्ञान और शांति के लिए समर्पित किया जाएगा. स्तूप का निर्माण प्रगति पर है। अपनी कला गढ़ने के साथ-साथ, कादरी ने स्कैडिनेविया में उन्नत स्तर के छात्रों को ध्यानावस्था का पाठ पढ़ाना जारी रखा है। कादरी ने अपने पूरे करियर के दौरान सफलतापूर्वक अलग-अलग संस्कृतियों में जीवन जिया. वह कहते हैं, "मैं अपने आप को एक जगह, राष्ट्र या समुदाय तक सीमित नहीं करना चाहता था।" "मेरा जीवन के प्रति दृष्टिकोण सार्वभौमिक है और ऐसी ही मेरी कला है।" == उद्धरण == [[चित्र:Sohan Qadri Agamas.jpg|thumb|सोहन कादरी, अगामास, 2008.कागज पर स्याही और रंग, 55 x 39"]] [[चित्र:Sohan Qadri, Tripti VII.jpg|thumb|सोहन कादरी, तृप्ति सातवीं, 2008.कागज पर स्याही और रंग, 55 x 39"]] ''यह सोहन कादरी के ज्ञान और कला का परिचय कराने का विशेषाधिकार है, यहां तक कि इस जैसे छोटे रूप में. '' ''ऐसी कला का लक्ष्य सिर्फ सिद्धांत पैदा करना नहीं होता. '' ''इसका किसी तरह का उद्देश्य नहीं हो सकता है। '' ''यह अपने भागीदार को वह जीवंत आयाम खोलने के लिए आमंत्रित करता है, जहां से यह पैदा होता है। '' ''यह कलाकार के वास्तविकता के अनुभव के खेत में फलता-फूलता है। '' ''वह भ्रम के माध्यम से देखने के बाद शुद्ध सौंदर्य के रूप में विखंडित हो जाता है और मुक्त उड़ान भरता है। '' ''वास्तविक स्वतंत्रता खुद को जाल में नहीं फंसाती, यह एक साथ ही खुद से मुक्त है और इसलिए दूसरों के लिए खुशी और प्यार से भ्रम को बाहर में संलग्न होती है। '' ''धोखा दे रहा भ्रम मुक्ति प्रदान करने के जादू में तब्दील हो जाता है। '' ''ज्ञान कलाकार को आनंद सागर में छोड़ता है। '' ''आनंद अनायास दूसरों को प्यार भरी आंखों से देखता है, आगे उनमें भी आनंद की चाह तैयार करता है। '' ''कलाकार सौंदर्य के स्थान की कल्पना करता है, जहां उसका अनुभव दूसरे के अनुभव छू सके है।''<ref name="ReferenceA"/> '''डॉ॰ रॉबर्ट थुरमैन''' ''कलाकार होते हैं। '' ''तांत्रिक कलाकार होते हैं। '' ''जहाँ तक मुझे पता है, ऐसे तांत्रिक योगी नहीं होते, जो साथ-साथ कलाकार भी हों. '' ''सोहन कादरी एक अपवाद है। '' ''वह एक असाधारण कलाकार है। '' ''वे योग की कला में निपुण मास्टर (गुरु) है। '' ''वह पेंटिंग की कला में निपुण गुरु है। '' ''वह अभ्यास करने वाले एक तांत्रिक योगी हैं, जो समय-समय पर वर्जित खाद्य पदार्थ खाने, शराब पीने और व्यभिचार में लिप्त अनुष्ठान (पंच-मकार) करते हैं। '' ''इस मामले में कानून तोड़ कर वह एक तरह से विधायक बन जाते हैं।'' ''एक मूर्तिवादी बनने के लिए किसी को छवियों का निर्माण करने के बारे में पता होना चाहिए. '' ''कानून तोड़ने के लिए किसी को'' एक विद्वान वकील होना चाहिए.'''' ''कादरी एक विद्वान आदमी है। '' ''वह एक पुण्यात्मा हैं, जिनसे एक प्रभामंडल उत्पन्न होता है। '' ''उन्हें एक जाली संत के रूप में बताने की कोशिश करो या बेनकाब करो और वह एक महान कलाकार के रूप में उभरेगा. '' ''उनकी कला को छल घोषित करने की कोशिश करो और वे एक महान विद्वान के रूप में उभरेंगे. '' ''उनके ज्ञान को झूठा साबित करने की कोशिश करें और यह साबित हो जायेगा कि उनमें ये सभी तीन-साधुता, सौंदर्यशास्त्र और ज्ञान मौजूद हैं।'' ''मेरे मन में कोई शक नहीं है कि सोहन कादरी एक दुर्लभ और मौलिक भागीदार के रूप में उभर रहा है। '' ''आप उनकी चित्रकारी को यंत्रों या मंडलों के रूप में देख सकते हैं और उन्हें मंत्रों जैसे शब्दों के रूप में वर्णित सकते हैं। '' ''आप उनकी चित्रकारी में कुंडलिनी नाम की 'भुजंग-सत्ता' या शक्ति का प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्व देख सकते हैं, जिसे मेरूदंड के अंतिम छोर पर घुमावदार आकृति में स्थित बताया जाता है। '' ''आप उनकी चित्रकारी को सिर्फ रूप या रंग के रूप में देख सकते हैं और उनका एक शुद्ध कला के रूप में आनंद उठा सकते हैं। '' ''इससे कोई अंतर नहीं पड़ता कि आप किस कोण से देख रहे हैं, पर यह एक महान दृष्टिकोण का खुलासा करता है, जो रहस्यवाद है। '' ''इसके सौंदर्यशास्त्र में, भावना के साथ सखा का मिलन चरमोत्कर्ष तक पहुंचता है।'' ''सोहन कादरी एक गुरु हो सकते हैं। '' ''वह एक तांत्रिक बाबा हो सकते है। '' ''वह कला से असंबद्ध कुछ भी हो सकते हैं। '' ''मेरे लिए वह एक विलक्षण कलाकार है। '' ''अजित मुखर्जी की पुस्तक तंत्र कला (जिसकी मैंने स्टूडियो इंटरनेशनल में समीक्षा की थी, दिसंबर 1996) में कहा, गया है "यह आश्चर्यजनक है कि कई महान भारतीय कलाकार अंतत: संत बन गये।" '' ''लेकिन सोहन कादरी के साथ मुझे लगता है कि उल्टा हुआ, लेकिन शायद फिर से वापस लौटने के लिए.''<ref>रॉबर्ट थर्मन एट अल., साधक: सोहन कादरी की कला (न्यूयॉर्क: मैपिन प्रकाशन, 2005), 22.</ref> '''-एफ. एन. सूजा (चित्रकार और लेखक),''' ''न्यूयॉर्क, जून 1976'' ''कादरी की कला का संपूर्ण कार्य शून्यता के सिद्धांत को इस सौंदर्यात्मक प्रत्यक्षीकरण के रूप में प्राप्त करना है। '' ''चाहे उनके प्रतीक खालीपन पर जोर देते हों, जैसा कि नयन और अंकुर के उदास कर रहे अंधेरे, साथ ही शून्यता चतुर्थ के अंधेरे से घिरे प्रकाश का खालीपन या बीज, जैसे कि बीज के उत्तेजनात्मक रूप से जीवंत रंग, आस्था और धर्म क्यों न हो. मैं मानता हूं कि वे शून्य और बीज के द्वंद्वात्मकता के साथ तनावग्रस्त रहते हैं, जो रचनात्मकता का द्वंद्व है।''<ref name="Kuspit">डोनाल्ड कुस्पिट, "मेडिटेशन, एस्थेटिक शौक एंड द ग्लैड्निंग ऑफ़ कौशियसनेस," ध्यान, सौंदर्यशास्त्र शॉक हर्षक की और चेतना के सोहन प्रतीक: कादरी, अल में रॉबर्ट Thurman एट:., साधक सोहन कादरी की कला (न्यू यॉर्क: Mapin प्रकाशन, 2005), 14 .</ref> '''-डोनाल्ड कुस्पिट''' ''अतिक्रमण का संदेश देने के लिए अमूर्त का उपयोग कर वे आधुनिकता के पूर्व प्रख्यात सौंदर्यवादी रहस्य हैं।''<ref name="Kuspit"/> '''-डोनाल्ड कुस्पिट''' == चयनित बिब्लियोग्राफी (ग्रन्थ सूची) == 2009 वंडरस्टैंड: द पोएम्स "एफोरिज्म्स" एंड "द डौट एंड द डौट्स", बिंदु प्रकाशक, स्टॉकहोम, स्वीडन. ISBN 978-91-977894-0-0. 2007 सोहन कादरी: प्रेसेंस ऑफ़ बीइंग, सुंदरम टैगोर इंक, न्यूयॉर्क, संयुक्त राज्य अमेरिका. ISBN 81-88204-35-8. 2005 सीकर: द आर्ट ऑफ़ सोहन कादरी, मैपिन प्रकाशन, न्यूयॉर्क, संयुक्त राज्य अमरीका 1999 साक्षी, द्रष्टा, आर्ट और डील, नई दिल्ली, भारत 1995 अंतरजोती, पंजाबी सूत्र, नव युग, नई दिल्ली, भारत 1995 अफोरिसमर, अंग्रेजी सूत्र के डेनिश अनुवाद, ओमेंस फॉरलैंग, डेनमार्क 1990 बूंद समुन्दर, पंजाबी सूत्र, अमृतसर, नई दिल्ली, भारत द डॉट एंड द डॉट्स, अंग्रेजी सूत्र, राइटर्स कार्यशाला, कोलकाता, भारत 1987 मिट्टी मिट्टी, पंजाबी सूत्र, नव युग, नई दिल्ली, भारत 1978 द डॉट एंड द डॉट्स कविता एवं चित्र, स्टॉकहोम, स्वीडन. ISBN 91-85778-00-1. == सन्दर्भ == <references></references> == बाहरी कड़ियाँ == * [http://webarchive.loc.gov/all/20080902140511/http%3A//www.sohanqadri.com/ सोहन कादरी वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20110307032239/http://www.sundaramtagore.com/artists/sohan-qadri/ सुंदरम टैगोर गैलरी] * [http://webarchive.loc.gov/all/20080902140511/http%3A//www.sohanqadri.com/ sohanqadri.com] * [https://web.archive.org/web/20110329103241/http://www.beliefnet.com/Entertainment/2005/01/The-Art-Of-A-Seeker.aspx Beliefnet.com पर साक्षात्कार बिलिफनेट] Beliefnet * [https://web.archive.org/web/20110809181331/http://www.yogameditation.com/articles/issues_of_bindu/bindu_0014/you_must_let_yourself_be_swallowed_up बिंदु मैगज़ीन पर साक्षात्कार] * [https://web.archive.org/web/20101113235833/http://www.yogameditation.com/articles/issues_of_bindu/bindu_1/yogini बिंदु मैगज़ीन पर सोहन कादरी द्वारा ''योगिनी'' : अनुच्छेद] {{Persondata <!-- मेटाडाटा: [[विकिपीडिया:व्यक्तिगत आँकड़े]] देखें। --> | NAME = Qadri, Sohan | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = | DATE OF BIRTH = नवम्बर 2, 1932 | PLACE OF BIRTH = | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Qadri, Sohan}} [[श्रेणी:1932 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय चित्रकार]] [[श्रेणी:डेनिश चित्रकार]] [[श्रेणी:कपूरथला के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय मूल के डेनिश लोग]] hn026itwj3sv8ytxwf490xyf0pleksb पल्ला, जोशीमठ तहसील 0 272070 6628318 6181141 2026-10-11T06:53:09Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6628318 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = पल्ला, जोशीमठ तहसील |district = [[चमोली जिला|चमोली]] |official_languages = [[हिन्दी]],[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] |state_name = [[उत्तराखण्ड]] |website = www.uttara.gov.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} '''पल्ला, जोशीमठ तहसील''' में [[भारत]] के [[उत्तराखण्ड]] राज्य के अन्तर्गत [[गढ़वाल मण्डल]] के [[चमोली जिला|चमोली]] जिले का एक [[गाँव]] है। [[चित्र:UttarakhandDistricts numbered hi.svg|thumb|200px|right|[[उत्तराखण्ड के जिले]]]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110426141241/http://bharat.gov.in/knowindia/st_uttaranchal.php उत्तराखण्ड - भारत सरकार के आधिकारिक पोर्टल पर] * [https://web.archive.org/web/20090427223735/http://gov.ua.nic.in/ उत्तराखण्ड सरकार का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} * [https://web.archive.org/web/20101021084948/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_ut01.htm उत्तराखण्ड] (उत्तराखण्ड के बारे में विस्तृत एवं प्रामाणिक जानकारी) {{उत्तराखण्ड}} [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के गाँव|पल्ला, जोशीमठ तहसील]] [[श्रेणी:चमोली जिला|पल्ला, जोशीमठ तहसील]] {{भारत के गाँव आधार}} 24oev5bqc3ha362faan9mf21g7rjbqf 6628319 6628318 2026-10-11T06:53:26Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628319 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = पल्ला, जोशीमठ तहसील |district = [[चमोली जिला|चमोली]] |official_languages = [[हिन्दी]],[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] |state_name = [[उत्तराखण्ड]] |website = www.uttara.gov.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} '''पल्ला, जोशीमठ तहसील''' में [[भारत]] के [[उत्तराखण्ड]] राज्य के अन्तर्गत [[गढ़वाल मण्डल]] के [[चमोली जिला|चमोली]] जिले का एक [[गाँव]] है। [[चित्र:UttarakhandDistricts numbered hi.svg|thumb|200px|right|[[उत्तराखण्ड के जिले]]]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110426141241/http://bharat.gov.in/knowindia/st_uttaranchal.php उत्तराखण्ड - भारत सरकार के आधिकारिक पोर्टल पर] * [https://web.archive.org/web/20090427223735/http://gov.ua.nic.in/ उत्तराखण्ड सरकार का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} * [https://web.archive.org/web/20101021084948/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_ut01.htm उत्तराखण्ड] (उत्तराखण्ड के बारे में विस्तृत एवं प्रामाणिक जानकारी) {{उत्तराखण्ड}} [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के गाँव|पल्ला, जोशीमठ तहसील]] [[श्रेणी:चमोली जिला|पल्ला, जोशीमठ तहसील]] {{भारत के गाँव आधार}} fi2qoea7ice3y00uyyqesetn1kfbemb बेसल नाभिक 0 300098 6628403 6577788 2026-10-11T09:24:08Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628403 wikitext text/x-wiki <!-- translate {{Infobox Brain| Name = Basal ganglia | Latin = nuclei basales | GraySubject = | GrayPage = | Image = Basal Ganglia and Related Structures.svg | Caption = Basal ganglia labeled at top right. | Image2 = | Caption2 = | IsPartOf = | Components = | Artery = | Vein = | BrainInfoType = hier | BrainInfoNumber = 206 | MeshName = Basal+Ganglia | MeshNumber = A08.186.211.730.885.105 | NeuroLex = Basal ganglia | NeuroLexID = birnlex_826 | DorlandsPre = n_11 | DorlandsSuf = 12580456 | }}--> '''बेसल गैन्ग्लिया''' (अथवा '''बेसल नाभिक)''' रीढ़धारी जीवों के [[मस्तिष्क]] में स्थित विभिन्न मूल के नाभिकों का एक समूह है (अधिकांश भ्रूणीय मूल के टेलेंसिफेलिक होते हैं जबकि कुछ अन्य डाइएन्सिफेलिक एवं मीजेन्सिफेलिक तत्व होते हैं) जो एक संयुक्त कार्यात्मक इकाई के रूप में कार्य संपादन करते हैं। वे मस्तिष्क के अग्र भाग के आधार क्षेत्र में स्थित होते हैं और सेरेब्रल कॉर्टेक्स, थैलेमस तथा मस्तिष्क के अन्य क्षेत्रों से मजबूती से जुड़े होते हैं। बेसल गैन्ग्लिया विभिन्न कार्यों से जुड़े होते हैं, जिनमे स्वैच्छिक गतिशीलता नियंत्रण, दैनिक आचरण अथवा "आदतों" से संबंधित प्रक्रियात्मक शिक्षण, आँख की हलचल,<ref name="a1">{{cite journal |last1=Stocco |first1=Andrea |last2=Lebiere |first2=Christian |last3=Anderson |first3=John R. |title=Conditional routing of information to the cortex: A model of the basal ganglia’s role in cognitive coordination |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_2010-04_117_2/page/541 |journal=Psychological Review |volume=117 |issue=2 |pages=541–74 |year=2010 |pmid=20438237 |doi=10.1037/a0019077}}</ref> संज्ञानात्मक एवं भावुक कार्य शामिल हैं।<ref name="rapid">{{cite book |first1=James A. |last1=Weyhenmeyer |first2=Eve. A. |last2=Gallman |title=Rapid Review of Neuroscience |url=https://archive.org/details/neuroscience0000weyh |publisher=Mosby Elsevier |year=2007 |page=[https://archive.org/details/neuroscience0000weyh/page/102 102] |isbn=0-323-02261-8}}</ref> वर्तमान में लोकप्रिय सिद्धांत बेसल गैन्ग्लिया को मुख्यतः क्रिया चयन के लिए जिम्मेदार मानते हैं, अर्थात इस बात का निर्णय करना कि एक समय पर विभिन्न संभव व्यवहारों में से किसे करना है।<ref name="a1"/><ref>{{cite journal |last1=Chakravarthy |first1=V. S. |last2=Joseph |first2=Denny |last3=Bapi |first3=Raju S. |title=What do the basal ganglia do? A modeling perspective |journal=Biological Cybernetics |volume=103 |issue=3 |pages=237–53 |year=2010 |pmid=20644953 |doi=10.1007/s00422-010-0401-y}}</ref> प्रयोगात्मक अध्ययन दर्शाते हैं कि बेसल गैन्ग्लिया कई गतिशील तंत्रों पर निरोधात्मक प्रभाव डालते हैं और इस निरोधी प्रभाव के हटते ही गतिशील तंत्र सक्रिय हो जाता है। बेसल गैन्ग्लिया में "व्यवहार का बदलना" मस्तिस्क के कई हिस्सों से प्रसारित होने वाले संकेतों से प्रभावित होता है, जिसमें सम्मिलित है प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स जो कि कार्यकारी कामों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है।<ref name="rapid"/><ref>{{cite journal|title=Executive impairment in Parkinson's disease: response automaticity and task switching|author=Cameron IG, Watanabe M, Pari G, Munoz DP.|publisher=Neuropsychologia|date=2010 June|issue=7|volume=48|PMID=20303998|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20303998}}</ref> बेसल गैन्ग्लिया के मुख्य घटक हैं- स्ट्रिएटम जिसे निओस्ट्रिएटम भी कहते हैं और जो कॉडेट एवं पुटामेन से बना होता है, ग्लोबस पैलिडस या पैलिडम जो ग्लोबस पैलिडस एक्सटर्ना (जीपीइ) या ग्लोबस पैलिडस इंटर्ना (जीपीआई) से बना होता है, सब्सटैंशिया निग्रा जो सब्सटैंशिया निग्रा पार्स कॉम्पेक्टा (एसएनसी) एवं सब्सटैंशिया निग्रा पार्स रेटिकुलाटा (एसएनआर) से मिलकर बना होता है और सबथैलेमिक नाभिक (एसटीएन).<ref name="brs">{{cite book |first1=James D. |last1=Fix |title=Neuroanatomy (Board Review Series) |url=https://archive.org/details/brsneuroanatomyt00fixj |edition=4th |location=Baltimore |publisher=Wulters Kluwer & Lippincott Wiliams & Wilkins |chapter=Basal Ganglia and the Striatal Motor System |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/brsneuroanatomyt00fixj/page/n291 274]–281 |isbn=0-7817-7245-1}}</ref> स्ट्रिएटम, जो सबसे बड़ा घटक है, कई मस्तिष्क क्षेत्रों से इनपुट प्राप्त करता है लेकिन केवल बेसल गैन्ग्लिया के अन्य घटकों को ही आउटपुट भेजता है। पैलिडम सबसे महत्वपूर्ण इनपुट स्ट्रिएटम से (परोक्ष अथवा अपरोक्ष रूप में) प्राप्त करता है और निरोधात्मक आउटपुट गतिशीलता से संबंधित कई क्षेत्रों को भेजता है, जिसमें सम्मिलित है थैलेमस का हिस्सा जो कॉर्टेक्स के गतिशीलता से संबंधित क्षेत्रों को उभारता है। रेटिकुलाटा (एसएनआर) जो सब्सटेंशिया निग्रा का एक भाग है, वह पैलिडम की ही तरह कार्य करता है, एवं कॉम्पेक्टा नामक दूसरा हिस्सा स्ट्रिएटम को न्यूरो ट्रांसमीटर डोपामिन स्रोत का इनपुट प्रदान करता है। सबथैलेमिक नाभिक (एसटीएन) मुख्य रूप से स्ट्रिएटम तथा कॉर्टेक्स से इनपुट प्राप्त करता है और पैलिडम के हिस्से (आंतरिक भाग या जीपीआई) को भेज देता है। इन क्षेत्रों में से प्रत्येक में एक आंतरिक संरचनात्मक और न्यूरो-रासायनिक संगठन होता है। विभिन्न तंत्रिका अवस्थाओं, जिनमे कई गतिशीलता से जुड़े विकार हैं, में बेसल गैन्ग्लिया केंद्रीय भूमिका निभाता है। सबसे उल्लेखनीय हैं, [[पार्किंसन रोग|पार्किंसंस रोग]], जिसमे सब्सटेंशिया निग्रा पर कॉम्पेक्टा (एसएनसी) में मेलानिन पिग्मेंटेड डोपामिन उत्पादक कोशिकाओं का पतन होता है और हंटिंगटन्स विकार जिसमे मूलतः स्ट्रिएटम क्षतिग्रस्त होती हैं।<ref name="a1"/><ref name="brs"/> कुछ व्यव्हार नियंत्रण से जुड़े विकारों में बेसल गैन्ग्लिया की अकार्यक्षमता अवस्था भी पाई जाती है, जैसे कि, टोरेट्स सिंड्रोम में, बेलिस्मस (विशेष रूप से हेमी हेमिबेलिस्मस), जुनूनी बाध्यकारी विकार (ओसीडी), एवं विल्सन रोग (हेपाटोलेंटिकुलर पतन). विल्सन रोग और हेमी बेलिस्मस विकार के आलावा पार्किन्संस विकार एवं हंटिंगटन्स विकार से संबंधित न्यूरो पैथोलॉजी तंत्रों को ठीक प्रकार से समझा नहीं जा सका है अथवा वे अब भी विकासशील सैद्धांतिक अवस्था में ही हैं। बेसल गैन्ग्लिया में एक हाथ-पैरों कि तरह दिखाई देने वाला क्षेत्र होता है जिसके अवयवों को अलग - अलग नाम दिए गए हैं- नाभिक एकम्बेंस (एन ए), वेंट्रल पैलिडम और वेंट्रल टेगमेंटल क्षेत्र (वीटीए). (वीटीए) एफेरेंट्स नाभिक एकम्बेंस को उसी तरह डोपामिन प्रदान करते हैं जिस तरह सब्सटैंशिया निग्रा डोर्सल (पृष्ठीय) स्ट्रिएटम को डोपामिन प्रदान करती है। चूँकि ऐसे बहुत सारे साक्ष्य हैं जो दर्शाते हैं कि दुर्लभ अध्ययन में इसकी केंद्रीय भूमिका होती है, अतः वीटीए → एनए के डोपामिनेर्जिक प्रक्षेपण ने बड़ी संख्या में इस ओर ध्यान आकर्षित किया है। उदाहरण के लिए, कई अत्यधिक नशे वाली दवाएँ जिनमें [[कोकेन|कोकीन]], एम्फिटामिन्स एवं निकोटिन सम्मिलित हैं, इनके बारे में समझा जाता है कि वे वीटीए → एनए डोपामिन संकेत कि प्रभावकारिता को बढ़ाकर कार्य संपादन करती है। इस बात के भी सबूत हैं कि [[मनोविदालिता|पागलपन]] में वीटीए → एनए डोपामिनेर्जिक प्रक्षेपण अति उत्तेजना पर प्रभावी है।<ref>{{cite journal |last1=Inta |first1=D. |last2=Meyer-Lindenberg |first2=A. |last3=Gass |first3=P. |title=Alterations in Postnatal Neurogenesis And Dopamine Dysregulation in Schizophrenia: A Hypothesis |journal=Schizophrenia Bulletin |year=2010 |doi=10.1093/schbul/sbq134}}</ref> == ऐनाटॉमी/शरीर-रचना-विज्ञान == {{Main|Anatomical subdivisions and connections of the basal ganglia}} विकास की दृष्टी से मानव तंत्रिका तंत्र का वर्गीकरण अक्सर 3 मूल आदिम गुहाओं पर आधारित है। उक्त प्राथमिक गुहायें मानव भ्रूण में न्यूरल नलिका के सामान्य विकास के समय बनती हैं और प्रारंभ में इसमें रोस्ट्रल से कौडल (सिर से एड़ी तक) अभिविन्यास में सम्मिलित रहती हैं- प्रोसेनसिफेलों, मेसेंसिफेलों, एवं रोबेंसिफेलों गुहायें. बाद में, तंत्रिका तंत्र के विकास के दौरान, प्रत्येक अनुभाग छोटे-छोटे अवयवों में परिवर्तित हो जाते हैं। निम्न तालिका इस विकासात्मक वर्गीकरण को दर्शाती है और बेसल गैन्ग्लिया<ref name="a1"/><ref name="brs"/><ref>{{cite web|url=http://biology.about.com/library/organs/brain/blprosenceph.htm|title=Divisions of the Brain|author=Regina Bailey|publisher=about.com|accessdate=30 नवंबर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101202223928/http://biology.about.com/library/organs/brain/blprosenceph.htm|archive-date=2 दिसंबर 2010|url-status=dead}}</ref> में पाई जाने वाली शरीर संरचना तक अनुगमन करती है। (बेसल गैन्ग्लिया से सम्बद्ध शरीर संरचनाओं को गहरे एवं बड़े शब्दों के रूप में दर्शाया गया है): {| class="wikitable" ! '''न्यूरल नलिका का प्राथमिक विभाजन ''' ! '''माध्यमिक उपखंड ''' ! '''वयस्क मानव में अंतिम खंड-विभाजन ''' |- ! प्रोसेंसीफैलॉन / भ्रूणीय अवस्था का अग्रमस्तिष्क | <ol><li>टेलेनसीफैलॉन<hr><li>डाइएन्सेफ़लॉन</li></li></ol> | <ol><li>मानव कॉर्टेक्स (खोपड़ी के दोनों गोलार्द्धों), '''कॉडेट/ पूंछवाला''', '''पुटामेन''', '''ग्लोबस पैलिडस (पैलिडम)''' <hr><li>थैलेमस, हाइपोथैलेमस, सबथैलेमस, एपीथैलेमस/अधिचेतक,'''सबथेलामिक नाभिक''' </li></li></ol> |- ! मीजेन्सिफेलोन | <ol><li>मीजेन्सिफेलोन</li></ol> | <ol><li>मीजेन्सिफेलोन (मध्यमस्तिष्क), '''सब्स्टेंशिया निग्रा पार्स कॉम्पेक्टा (एसएनसी)''', '''सब्स्टेंशिया पार्स रेटिकुलाटा (एसएनआर)''' </li></ol> |- ! रोम्बेनसिफेलोन | <ol><li>मीटेनसिफेलोन<hr><li>मिलेनसिफेलोन</li></li></ol> | <ol><li>पोन्स और सेरिबलम<hr><li>मेडुला</li></li></ol> |- |} [[चित्र:Basal-ganglia-coronal-sections-large.png|thumb|400px|मानव मस्तिष्क का कपाल विच्छेदन बेसल गैन्ग्लिया दर्शाते हुए.सफेद पदार्थ को गहरे धूसर रंग में और धूसर पदार्थ को हलके धूसर रंग में दर्शाते है। अग्रभाग : स्ट्रिआटम, ग्लोबस पैलिडस (जीपीई और जीपीआई) पार्श्वभाग: सबथैलेमिक नाभिक (एस टी एन), नाइग्रा सब्सटेंशिया (एस एन)]] बेसल गैन्ग्लिया टेलेनसिफेलोन का एक बुनियादी अवयव है। इसके विपरीत, कोर्टिक्स की परत अग्रमस्तिष्क की सतह को अस्तर करती हैं, जब कि बेसल गैन्ग्लिया जो कि ग्रे पदार्थ का अलग ही दिखाई देने वाला समूह है वह मस्तिष्क की गहराई में थैलेमस के संगम के समीप ही स्थित होता है। मस्तिष्क के अधिकांश भागों की तरह, बेसल गैन्ग्लिया में भी बाएँ और दाएँ पक्ष होते हैं जो कि एक दूसरे कि आभासी छवियों के रूप में होते है। शारीरिक संरचनात्मक दृष्टी से शरीर संरचना शास्त्रियों ने बेसल गैन्ग्लिया को चार अलग-अलग संरचनाओं में विभाजित किया है और यह विभाजन इस पर निर्भर करता है कि उक्त संरचना कितनी बेहतर तरीके से रोस्ट्रल हैं (दूसरे शब्दों में कहें तो वे सिर से कितनी पास है): इनमें से दो अर्थात स्ट्रिएटम एवं पैलिडम अपेक्षाकृत बड़ी हैं, अन्य दो, अर्थात सब्स्टेंशिया निग्रा एवं सबथेलमिक नाभिक आकार में छोटी संरचना हैं। दाईं ओर के उदाहरण में, मानव मस्तिष्क के दो कपाल अनुभाग मानचित्र में बेसल गैन्ग्लिया के अवयवों की स्थिति दर्शायी जाती है। टिपण्णी के स्वरुप स्पष्ट किया जाता है कि, उक्त मानचित्र में दिखाई न देने वाले, सबथेलमिक नाभिक और सब्स्टेंशिया निग्रा मस्तिस्क में बहुत पीछे (पृष्ठ में) स्थित हैं। === स्ट्रिएटम === {{Main|Striatum}} स्ट्रिएटम बेसल गैन्ग्लिया का सबसे बड़ा अवयव है। स्ट्रिएटम की संरचना को कुछ विशिष्ट दिशाओं में काटे जाने पर धारियां दिखाई देती हैं जिनमे से कई छोटे-बड़े तंत्रिका तंतुओं (सफेद पदार्थ) का उगम दिखाई देता है, इसलिए इसके लिए शब्द "स्ट्रिएटम" प्रयुक्त किया जाता है। पूर्व के शरीर संरचना वैज्ञानिकों ने मानव मस्तिष्क का परीक्षण कर समझा था कि स्ट्रिएटम दो भिन्न-भिन्न पदार्थों से बना है जिन्हें आंतरिक कैप्सूल नामक श्वेत पदार्थ के विस्तार से पृथक किया गया है। उन्होंने इन दो पदार्थों को कॉडेट और पुटामेन का नाम दिया. आधुनिक शरीर संरचना वैज्ञानिकों ने सूक्ष्मदर्शी और न्यूरो रासायनिक अध्ययनों द्वारा निष्कर्ष निकाला कि इन पदार्थों को एक ही रचना अर्थात स्ट्रिएटम के दो अलग हिस्सों के रूप में मानना उचित है, ठीक उसी तरह, जिस तरह किसी नगर को कोई नदी दो हिस्सों में पृथक करती है। कॉडेट एवं पुटामेन कि बीच कई कार्यात्मक अन्तरों कि पहचान की गई है, किन्तु इन्हें उन तथ्यों का परिणाम समझा गया जिनके तहत स्ट्रिएटम के हर एक क्षेत्र अनिवार्य रूप से प्रमस्तिष्क कॉर्टेक्स के विशिष्ट भागों से जुड़े हुए पाए गए हैं। स्ट्रिएटम का आंतरिक संगठन असाधारण रूप से जटिल है। इसमें बहुतांश न्यूरॉन्स (लगभग 96%) "मध्यम काँटेदार न्यूरॉन्स", किस्म के हैं।<ref name="a1"/> वे जीऐबीएर्गिक (GABAergic) कोशिकाएं हैं (अर्थात वे अपने लक्ष्य को रोकते है) जिनकी कोशिका निकाय छोटे हैं और डेंड्राईट घने डेंड्राईटिक काँटों से आच्छादित हैं जिन्हें साइनेप्टिक इनपुट मूलतः कॉर्टेक्स एवं थैलेमस से प्राप्त होते हैं। न्यूरो रसायन एवं जोड़ने के तरीके के आधार पर माध्यम कांटेदार न्यूरॉन्स को कई तरीकों से उपप्रकारों में विभाजित किया जा सकता हैं। अगला सबसे अधिक बहु-संख्य का प्रकार (लगभग 2%), बड़े, चिकनी डेंड्राईट युक्त, कोलिनर्जिक अंतर्न्यूरॉन्स हैं। अन्य और भी कई प्रकार के आंतरिक न्यूरॉन्स हैं, जो न्यूरल आबादी के छोटे भाग हैं। कई अध्ययनों से पता चला है कि कॉर्टेक्स और स्ट्रिएटम के बीच आमतौर पर स्थलाकृतिक संबंध रहे हैं, अर्थात, कॉर्टेक्स का प्रत्येक हिस्सा स्ट्रिएटम के कुछ भाग को, उसके बाद अन्य को, मजबूत इनपुट भेजता है। स्थलाकृति की प्रकृति को समझना मुश्किल है, लेकिन, शायद कुछ हिस्से में क्योंकि स्ट्रिएटम का संगठन तीन आयामों में आयोजित किया गया है जबकि कॉर्टेक्स, एक स्तरित संरचना के रूप में, दो में आयोजित है। इस आयामी विसंगति के चलते एक संरचना का दूसरी पर मानचित्रण करने में बड़ी मात्रा में विरूपण और अलगाव दिखाई पड़ता है। दिलचस्प है कि, वही स्थलाकृति संबंध थैलेमस स्ट्रिआटल के लिए लागू होते है।<ref>{{cite journal |last1=Kamishina |first1=H |last2=Yurcisin |first2=G |last3=Corwin |first3=J |last4=Reep |first4=R |title=Striatal projections from the rat lateral posterior thalamic nucleus |journal=Brain Research |volume=1204 |pages=24–39 |year=2008 |pmid=18342841 |doi=10.1016/j.brainres.2008.01.094}}</ref> === पैलिडम === {{Main|Pallidum}} ''पैलिडम'' ग्लोबस पैलिडस ("पीला ग्लोब") नामक एक बड़ी संरचना होती है जोकि एक छोटे उदर तलीय विस्तार के साथ स्थित होती है, जिसे वेंट्रल पैलिडम कहा जाता है। ग्लोबस पैलिडस एकल तंत्रिका पदार्थ के रूप में प्रतीत होता है, लेकिन कार्यात्मक भिन्नता के चलते दो भागों में विभाजित किया जा सकता है, उन हिस्सों को ''आंतरिक'' (कभी कभी "मध्य") ''बाह्य'' (कभी कभी "पार्श्व") खंड कहा जाता है, एवं संक्षिप्त में जीपीआई और जीपीइ भी कहते हैं।<ref name="a1"/> दोनों खण्डों में मूलतः जीएबीएएर्गिक न्यूरॉन्स होते हैं, जो उनके लक्ष्य पर निरोधात्मक प्रभाव दिखाते हैं। उक्त दो खंड अलग-अलग तंत्रिका परिपथों में भाग लेते हैं। बाहरी खंड अथवा जीपीई को प्रमुख रूप से इनपुट प्राप्ति स्ट्रिएटम से होती है और वह सबथैलेमस नाभिक पर प्रक्षेपित होता है। आंतरिक खंड, या जीपीआई, को दो पथों के माध्यम सेस्ट्रिएटम द्वारा संकेत प्राप्त होते हैं, जिन्हें "प्रत्यक्ष" और "अप्रत्यक्ष" पथ कहा जाता है। पैलिडल न्यूरॉन्स एक "गैर निरोधात्मक" सिद्धांत का उपयोग कर कार्य करते हैं। उक्त न्यूरॉन्स इनपुट के अभाव में स्थिर उच्च दर से प्रक्षेपित होते हैं और स्ट्रिएटम द्वारा संकेत के चलते वे "ठहराव" की स्थिति में आ जाते हैं। चूँकि स्वयं पैलिडल न्यूरॉन्स का उनके लक्ष्यों पर निरोधात्मक प्रभाव है, पैलिडम को प्राप्त इनपुट का कुल प्रभाव पैलिडल कोशिका द्वारा लक्ष्यों पर प्रदर्शित नियंत्रित निरोध के रूप में दिखाई देता हैं। === सब्स्टेंशिया निग्रा === {{Main|Substantia nigra}} सब्स्टेंशिया निग्रा बेसल गैन्ग्लिया के एक मिसेनसिफेलिक ग्रे पदार्थ का भाग है जो एसएनआर (रेटिकुलाटा) और एसएनसी (कोम्पेक्टा) में विभाजित है। अक्सर एसएनआर जीपीआई के साथ सामंजस्य में काम करता है एवं एसएनआर - जीपीआई कॉम्पलेक्स, थैलेमस का निरोधी कार्य करता है। सब्स्टेंशिया निग्रा पार्स कोम्पेक्टा न्यूरो ट्रांसमीटर डोपामिन का निर्माण करता है जो कि स्ट्रिआटल पथ का संतुलन बनाने में काफी महत्वपूर्ण होता है। नीचे दिया गया परिपथ बेसल गैन्ग्लिया के अवयवों की भूमिका एवं परिपथ को समझाता है। === सबथैलेमिक नाभिक === {{Main|Subthalamic nucleus}} सबथैलेमिक नाभिक, बेसल गैन्ग्लिया का एक डाइएन्सिफेलिक ग्रे पदार्थ है, एवं यह गैन्ग्लिया का एकमात्र हिस्सा है जो वास्तव में "उत्तेजक" ग्लुटामिक अम्ल ट्रांसमीटर बनाता है। सबथैलेमिक नाभिक (एसटीएन) की भूमिका एसएनआर-जीपीआई कॉम्पलेक्स को उत्तेजित करना है और साथ ही वह "अप्रत्यक्ष मार्ग" का एक हिस्सा भी होता है। === परिपथ के जोड़ === [[चित्र:basal-ganglia-classic.png|thumb|200px|right|कनेक्टिविटी मानचित्र, लाल रंग में उत्तेजक ग्लुतामेतार्गिक, नीले रंग में निरोधात्मक जीएबीएएर्गिक और मैजंटा रंग में नियंत्रक डोपामिनर्जिक पथ दर्शाता है। ]] बेसल गैन्ग्लिया के जटिल परिपथ को समझने के लिए, हमें सर्वप्रथम परिपथ के महत्वपूर्ण भागीदारों को जानना आवश्यक है। बेसल गैन्ग्लिया थैलेमस और कॉर्टेक्स के साथ सीधे संपर्क में होता है। इसीलिए, बेसल गैन्ग्लिया द्वारा निर्मित परिपथ में कॉर्टेक्स, थैलेमस और बेसल गैन्ग्लिया, बेसल गैन्ग्लिया द्वारा निर्मित तीन मुख्य भागीदार होते हैं। मानव मस्तिष्क कॉर्टेक्स, सत्ता की उच्चतम स्थिति, एवं जगत के प्रति जागरूक धारणा के लिए जिम्मेदार होता है। तंत्रिका तंत्र द्वारा प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से किए गए सभी कार्य कॉर्टेक्स से संबंधित हैं। कॉर्टेक्स के कई अलग-अलग क्षेत्र भिन्न-भिन्न कामों को अंजाम देते हैं। प्री-सेन्ट्रल गायरस कॉर्टेक्स का ऐसा ही एक भाग है जिसे "मोटर कॉर्टेक्स" नाम से भी जाना जाता है। कॉर्टेक्स के मोटर कॉर्टेक्स क्षेत्र के विशिष्ट न्यूरॉन्स (प्री-सेन्ट्रल गायरस) अपने एक्संस को बेसल गैन्ग्लिया के स्ट्रिआटम भाग तक विस्तृत करते हैं। उक्त कोर्टिक्स के न्यूरॉन्स न्यूरोट्रांसमीटर ग्लूटामेट छोड़ते हैं, जो उत्तेजक प्रकृति का होता है। ग्लूटामेट से उत्साहित होने के बाद स्ट्रिआटम में स्थित कोशिकाएं दो विभिन्न दिशाओं में प्रक्षेपित होकर दो प्रमुख पथ का निर्माण करती हैं- "''प्रत्यक्ष'' " एवं "''परोक्ष'' " परिपथ. प्रत्यक्ष परिपथ में कॉर्टेक्स द्वारा एक बार उत्तेजित होने पर, स्ट्रिआटम की कोशिकाएं निरोधी न्यूरॉन्स (जीएबीए (GABA) नामक न्यूरो ट्रांसमीटर निर्मित करती हैं) एसएनआर -जीपीआई कॉम्पलेक्स कोशिकाओं (एसएनआर एवं जीपीआई स्थान के संबंध में भिन्नता रखते हैं किन्तु एक जैसे कार्य संपादन के कारण उन्हें जटिल समझना सही है), पर प्रक्षेपित करती है। एसएनआर और जीपीआई, लगातार जीएबीए निर्मित करते हुए अन्सा लेंटिकुलारिस परिपथ द्वारा थैलेमस से संपर्क में रहते हुए उस पर निरोधात्मक प्रभाव क्रियान्वित करने हेतु प्रयत्नशील रहते हैं। एसएनआर -जीपीआई (जो खुद थैलेमस के निरोधी हैं) के निरोधात्मक प्रभाव (स्ट्रिआटल निरोधात्मक प्रभाव द्वारा) के चलते अंतिम निष्कर्ष स्वरुप थैलेमस पर निरोधात्मक प्रभाव का '''लोप''' होता है। यह दिलचस्प बात है कि थैलेमस खुद कॉर्टेक्स पर प्रक्षेपित हो लगातार कॉर्टेक्स को ग्लूटामेट द्वारा उत्तेजित करता है। इसीलिए, प्रत्यक्ष परिपथ के चलते थैलेमस को अनुमति प्राप्त होती है कि वह कॉर्टेक्स को उत्तेजित करे. उत्तेजित होने के बाद कॉर्टेक्स यह "उत्तेजना" सन्देश मोटर परिपथ को पार्श्व कोर्टिको स्पाइनल ट्रेक्ट के माध्यम से मांसपेशियों तक पहुँचाता है, जिसके फलस्वरूप अति गतिज व्यवहार (अर्थात गति में वृद्धि) नजर आता है। निम्न आरेख "प्रत्यक्ष" मार्ग दर्शाता है: '''कॉर्टेक्स''' - (उत्तेजित करता है) -> '''स्ट्रिएटम''' - (रोकता है) -> '''"एसएनआर-जीपीआई" कॉम्पलेक्स''' - (रोकता है) -> '''थैलेमस''' - (उत्तेजित करता है) -> '''कॉर्टेक्स''' - (उत्तेजित करता है) -> '''मांसपेशियों, आदि''' -> <u>(अति गतिज व्यवहार स्थिति)</u> विपरीत सिरे पर अप्रत्यक्ष परिपथ होता है जो कि स्ट्रिएटम के न्यूरॉन्स से ही आरम्भ होता है। स्ट्रिएटम में स्थित न्यूरॉन्स के समूह कॉर्टेक्स द्वारा प्रेरित होते ही अब निरोधी एक्संस ग्लोबस पैलिडस एक्सटर्ना कि कोशिकाओं (जीपीई) को निरोधी संकेत प्रसारित करते हैं। जीपीई सबथैलेमिक नाभिक को लगातार निरोधी प्रभाव दर्शाते हैं। निरोधक (जीपीई) द्वारा निरोधी प्रभाव (स्ट्रिएटम द्वारा) के चलते एसटीएन वास्तव में उत्तेजित हो जाते हैं। इसके फलस्वरूप एसटीएन भी तत्पर होकर कॉम्पलेक्स एसएनआर-जीपीआई को ''उत्तेजित'' करते हैं, जहां एसएनआर - जीपीआई कॉम्पलेक्स का मुख्य कार्य थैलेमस पर निरोधी प्रभाव डालना होता है। इसके फलस्वरूप अंततः थैलेमस का वास्तविक निरोध होकर थैलेमस द्वारा कॉर्टेक्स को उतेजित करने की क्रिया में कमी होना, होता है। इसके फलस्वरूप कॉर्टेक्स, पार्श्व कोर्टिको स्पाइनल ट्रेक्ट द्वारा मांसपेशियों को कम उत्तेजित कर, अति गतिज स्थिति अथवा गति में कमी, में सहयोग करता है। संक्षेप में, प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष परिपथ कार्य संपादन में परस्पर विरोधी होते हैं। '''कॉर्टेक्स''' - (उत्तेजित करता है) -> '''स्ट्रिएटम''' - (रोकता है) -> '''जीपीई''' - (रोकता है) -> '''एसटीएन''' - (उत्तेजित करता है) -> '''"एसएनआर-जीपीआई" कॉम्पलेक्स''' - (रोकता है) -> '''थैलेमस''' - (कम उत्तेजक है) -> '''कॉर्टेक्स''' - (कम उत्तेजक है) -> '''मांसपेशियों, आदि''' -> <u>(अति गतिज स्थिति)</u> [[चित्र:Basal ganglia circuits.svg|thumb|right|बेसल गैन्ग्लिया के मुख्य परिपथ. यह चित्र दर्शाता है 2 कपाल विच्छेदन की स्लाइस जो एक दूसरे पर रखकर संबंधित बेसल गैन्ग्लिया संरचना शामिल की है, + और - तीर के बिंदु पर संकेत पथ उत्तेजक है या निरोधात्मक प्रभाव में है, क्रमशः दर्शाते हैं। हरे तीर उत्तेजक ग्लुतामेतार्गिक पथ का उल्लेख करते है, लाल तीर निरोधात्मक जीएबीएएर्गिक पथ और फ़िरोज़ा तीर सीधे पथ पर उत्तेजक और परोक्स पथ पर निरोधात्मक डोपामिनर्जिक पथ का उल्लेख करते है।]] किन्तु, यदि प्रत्यक्ष परिपथ गति की सहायता करे और अप्रत्यक्ष परिपथ सहायता न करे, तो मानव शरीर में जन्मजात स्वैच्छिक गति को लेकर विरोधाभास रहता है। इस विरोधाभास का निदान सब्सटेंशिया निग्रा पार्स कॉम्पेक्टा (एसएनसी) के कार्यान्वयन द्वारा होता है जो डोपामीन का उत्पादन करते हैं। डोपामीन से बेसल गैन्ग्लिया में स्थित विशिष्ट ड़ी 1 रिसेप्टर्स उत्तेजित हो "प्रत्यक्ष" पथ को मदद करते हैं, जबकि बेसल गैन्ग्लिया में स्थित विशिष्ट ड़ी 2 रिसेप्टर्स पर डोपामीन से निरोधी प्रभाव उत्पन्न होता है एवं वास्तव में "अप्रत्यक्ष पथ" को मदद करता है।<ref name="a1"/> इस तरह शरीर, गति एवं उसकी अनुपस्थिति के बीच तारतम्य रख संतुलित स्थिति का निर्माण करता है। इस नाजुक तंत्र में संतुलन रहित स्थिति के चलते पार्किन्सन विकार जैसी व्याधियां उत्पन्न हो जाती हैं। === शब्दावली के विषय में टिप्पणी === बेसल गैन्ग्लिया और उसके अवयवों का नामकरण हमेशा समस्याग्रस्त रहा है। पूर्व के शरीर रचना शास्त्री स्थूल दर्शी शरीर संरचना को देखकर, किन्तु तंत्रिका रसायन शास्त्र के कोशिकीय निर्माण से अनजान होने के नाते, उन्होंने ऐसे अवयवों को संचित किया जो अब माना जाने लगा है कि भिन्न- भिन्न कार्यों को अंजाम देते हैं, (जैसे कि ग्लोबस पैलिडस के आतंरिक और बाह्य भाग) और इस तरह उन्होंने अवयवों को विभिन्न नाम दिए जो अब समझा जाता है कि कार्यात्मक दृष्टी से, उसी संरचना के हिस्से हैं (जैसे कॉडेट नाभिक और पुटामेन). "बेसल" शब्द इस तथ्य से उपजा है कि इसके अधिकांश तत्व अग्रमस्तिष्क के बेसल हिस्से में स्थित हैं। [[गैंगलिया|गैन्ग्लिया]] शब्द मिथ्या नाम है: आधुनिक उपयोग में मात्र [[परिधीय तंत्रिका तंत्र]] के न्यूरल/तंत्रिका समूहों को ही "गैन्ग्लिया" से संबोधित किया जाता जबकि [[केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र]] के न्यूरल/तंत्रिका समूहों को "नाभिक" कहा जाता है। इस कारण से, बेसल गैन्ग्लिया को कभी कभी "बेसल नाभिक" के नाम से भी जाना है।<ref>{{cite book|last=Soltanzadeh|first=Akbar|title= Neurologic Disorders|isbn=964-6088-3-1|publisher=Jafari|year=2004|location=Tehran}}{{Page needed|date=दिसम्बर 2010}}</ref> टर्मिनोलॉजिय अनाटोमिका (1998), जो कि शरीर संरचना नामकरण के लिए अंतरराष्ट्रीय प्राधिकृत संस्था है, ने "नाभिक बेसेलिस" नाम सुझाया है जो कि सामान्यतः उपयोग में नहीं लिया जाता. अंतर्राष्ट्रीय बेसल गैन्ग्लिया सोसायटी (आएबी ऐ जी एस) अनौपचारिक रूप से मानती है कि बेसल गैन्ग्लिया यह स्ट्रिएटम, पैलिडम (दो नाभिक के साथ), सब्सटेंशिया निग्रा (दो भिन्न-भिन्न हिस्सों से) एवं सबथैलेमिक नाभिक से बना है। पेर्चेरोन ''आदि'' ने 1991 में और पेरेंट एंड पेरेंट ने 2005 में थैलेमस के मध्य भाग (सेंटर मीडियन- पैराफासिकुलर) को बेसल गैन्ग्लिया के एक भाग के रूप में सम्मिलित किया,<ref name="Percheron1991">{{cite journal |last1=Percheron |first1=G |last2=Filion |first2=M |title=Parallel processing in the basal ganglia: up to a point |journal=Trends in Neurosciences |volume=14 |issue=2 |pages=55–9 |year=1991 |pmid=1708537 |doi=10.1016/0166-2236(91)90020-U}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Parent |first1=Martin |last2=Parent |first2=Andr� |title=Single-axon tracing and three-dimensional reconstruction of centre m�dian-parafascicular thalamic neurons in primates |journal=The Journal of Comparative Neurology |volume=481 |issue=1 |pages=127–44 |year=2005 |pmid=15558721 |doi=10.1002/cne.20348}}</ref> जबकि मेना-सेगोविया ''आदि'' ने 2004 में पेडुन्क्युलोपोंटाइन कॉम्पलेक्स को भी सम्मिलित किया।<ref>{{cite journal |last1=Menasegovia |first1=J |last2=Bolam |first2=J |last3=Magill |first3=P |title=Pedunculopontine nucleus and basal ganglia: distant relatives or part of the same family? |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-neurosciences_2004-10_27_10/page/585 |journal=Trends in Neurosciences |volume=27 |issue=10 |pages=585–8 |year=2004 |pmid=15374668 |doi=10.1016/j.tins.2004.07.009}}</ref> इसके अलावा, बेसल गैन्ग्लिया के विभिन्न नाभिकों को दिए गए नाम भिन्न-भिन्न हैं। विशेष रूप से, आदि मानव के ग्लोबस पैलिडस के अंदरूनी खंड को [[गिलहरी|मूषकों]] में एंटोपेडुन्क्युलर नाभिक कहा जाता है। आदि मानव में "स्ट्रिएटम" और "ग्लोबस पैलिडस" के बाहरी खंड को [[पक्षी|पक्षियों]] में क्रमशः "पेलिओस्ट्रिएटम औग्मेंटेटम" और "पेलिओस्ट्रिएटम प्रिमिटिवम" कहा जाता है। == कार्यप्रणाली == शरीर रचना अध्ययन, मुख्यतः चूहों और वानरों के शारीरिक अध्ययन, तथा उन्हें क्षति पहुँचाने वाले विकारों के अध्ययन से, बेसल गैन्ग्लिया के कार्यों की जानकारी प्राप्त होती है। बेसल गैन्ग्लिया के विषय में विस्तृत जानकारी का सबसे बड़ा स्रोत दो तंत्रिका शास्त्र के विकार, [[पार्किंसन रोग|पार्किन्सन रोग]] तथा हंटिंग्टन रोग हैं। इन दोनों विकारों के लिए, तंत्रिका की क्षति को अच्छी तरह ज्ञात कर परिणामस्वरूप दिखाई देने वाले लक्षणों के साथ सहसंबद्ध किया जा सकता है। पार्किंसंस रोग में, स्सब्सटेंशिया निग्रा में स्थित डोपामिनर्जिक कोशिकाओं का बड़ा नुकसान होता है, हंटिंग्टन रोग में स्ट्रिएटम में स्थित मध्यम काँटेदार न्यूरॉन्स का भारी नुकसान होता है। दोनों रोगों के लक्षण लगभग विपरीत हैं- पार्किंसंस रोग की विशेषता है कि उसमे गतिविधी करने की क्षमता का ह्रास होता है, जबकि हंटिंग्टन रोग की विशेषता है कि उसमे शरीर के भागों की अनऐच्छिक रूप से गतिविधी को रोकने में असमर्थता होती है। यह उल्लेखनीय है कि, हालांकि दोनों बीमारियों के लक्षण उनके संज्ञानात्मक उन्नत चरण में विशेष रूप से है, सबसे प्रमुख लक्षण, गतिविधी के आरम्भ एवं उनके नियंत्रण की क्षमता से संबंधित हैं। इस प्रकार, दोनों विकार मुख्य रूप से गतिविधी की अस्वस्थता में वर्गीकृत हैं। एक भिन्न किस्म का, गतिविधी की अस्वस्थता से संबंधित रोग, जिसे हेमिबेलिस्मस नाम से जाना जाता है और सबथेलामिक नाभिक की क्षति के चलते होता है। हेमिबेलिस्मस के लक्षण हैं, हाथों और पैरों की हिंसात्मक एवं अनियंत्रित रूप से गतिविधी. === आँख की गतिविधी === बेसल गैन्ग्लिया के एक सर्वाधिक अध्ययन किये हुए कार्यों में से है बेसल गैन्ग्लिया की आँखों की गतिविधी में भूमिका.<ref name="Hikosaka2000">{{cite journal |last1=Hikosaka |first1=O |last2=Takikawa |first2=Y |last3=Kawagoe |first3=R |title=Role of the basal ganglia in the control of purposive saccadic eye movements. |url=https://archive.org/details/sim_physiological-reviews_2000-07_80_3/page/953 |journal=Physiological reviews |volume=80 |issue=3 |pages=953–78 |year=2000 |pmid=10893428}}</ref> मस्तिष्क क्षेत्रों का व्यापक जाल नेत्रों की गति/हलचल को प्रभावित करता है जो मध्य मस्तिस्क के सुपीरियर कौलिक्युलस (एस सी) नामक क्षेत्र में केन्द्रित होता है। एससी एक स्तरित संरचना है जिसके स्तर दृश्य स्थल के दो आयामी नक्शे बनाते हैं। एससी के स्तरों की गहराई में तंत्रिका गतिविधि की एक "टक्कर" नेत्रों की हलचल को देखे गए किसी बिंदु पर निर्देशित करती है। बीजी की ओर से एससी को एक मजबूत निरोधात्मक प्रक्षेपण प्राप्त होता है जोकि सब्सटेंशिया निग्रा ''पार्स रेटिकुलाटा'' (एसएनआर) से निकलता होता है।<ref name="Hikosaka2000"/> एसएनआर में स्थित न्यूरॉन्स आमतौर पर उच्च दर से प्रक्षेपित होते है, किन्तु नेत्र की हलचल के आरम्भ होते ही वे "थम" जाते हैं और निरोधात्मक प्रभाव से एससी छोड़ते है। एसएनआर में सभी प्रकार की नेत्र की हलचल "थमने" से जुड़ी है - किन्तु व्यक्तिगत एसएनआर न्यूरॉन्स कुछ प्रकार की हलचल /गतिविधी से अधिक मजबूती के साथ जुड़े हो सकते हैं। कॉडेट नाभिक के कुछ भागों में के न्यूरॉन्स भी नेत्र की हलचल से संबंधित गतिविधि दर्शाते हैं। चूँकि बहुत अधिक कॉडेट कोशिका कम दर पर प्रक्षेपित होती है, यह क्रिया अधिकांश रूप में प्रक्षेपण के दर में बढ़ोत्तरी के रूप में प्रदर्शित होती है। कॉडेट नाभिक में उत्तेजना से नेत्रों की हलचल आरम्भ होती है, जोकि एसएनआर पर सीधे जीएबीएएर्गिक प्रक्षेपणों के मार्फ़त निरोधी प्रभाव प्रदर्शित करती है। === प्रेरणा में भूमिका === हालांकि मोटर नियंत्रण में बेसल गैन्ग्लिया की भूमिका स्पष्ट है, किन्तु कई संकेतों से ज्ञात होता है की वह व्यवहार के नियंत्रण में [[अभिप्रेरण|प्रेरणा]] के स्तर तक मौलिक तौर पर सम्मिलित है। पार्किंसंस रोग में, अवयवों की हलचल की क्षमता का निष्पादन अधिकतर प्रभावी नहीं होता, किन्तु प्रेरक कारक जैसे कि भूख, हलचल का आरम्भ करने में विफल है अथवा उसे उचित समय पर जारी करने में असफल है। पार्किन्सन रोगियों में गतिहीनता को कभी-कभी "इच्छा का लकवा" से भी वर्णित करते हैं।<ref name="Niv2007">{{cite journal |last1=Niv |first1=Y. |last2=Rivlin-Etzion |first2=M. |title=Parkinson's Disease: Fighting the Will? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2007-10-31_27_44/page/n60 |journal=Journal of Neuroscience |volume=27 |issue=44 |pages=11777–9 |year=2007 |pmid=17978012 |doi=10.1523/JNEUROSCI.4010-07.2007}}</ref> यह भी देखा गया है कि कभी-कभार उक्त रोगी ''काइनेसिया पैराडॉक्सिया'' नामक घटना प्रदर्शित करते हैं, जिसमे सामान्य रूप से गतिविहीन व्यक्ति आपातकाल में समन्वित और ऊर्जावान प्रतिक्रिया दर्शाता है और उसके बाद यथावत गतिविहीन अवस्था में आ जाता है। प्रेरित करने में बेसल गैन्ग्लिया का हाथ-पैरों सदृश्य भाग की भूमिका - अर्थात, नाभिक एकम्बेंस (एन ऐ), वेंट्रल पैलिडम और वेंट्रल टेगमेंटल एरिया (वीटीए) विशेष रूप से अच्छी तरह से स्थापित है। हजारों प्रयोगात्मक अध्ययन दिखाते हैं कि वीटीए से एनए तक डोपामिनर्जिक प्रक्षेपण, मस्तिस्क के प्रतिफल तंत्र में केंदीय भूमिका निभाते है। उत्तेजक इलेक्ट्रोड के साथ प्रत्यारोपित पशु बटन दबाते ही शीघ्र उत्तेजित हो जायेंगे यदि हर बार बटन दबाने की क्रिया के बाद कम अंतराल तक विद्युत प्रवाह जारी रखा जाये. कई चीजें ऐसी है जो लोगों को प्रतिफल सदृश्य महसूस होती है, जिनमे व्यसनी दवा, जायकेदार भोजन और सेक्स शामिल है, इनसे देखा गया कि वीटीए डोपामिन तंत्र के क्रियान्वयन में प्रखरता आ गयी। एनए या वीटीए को क्षति या नुकसान से गहरी अकर्मण्यता की स्थिति पैदा हो सकती है। हालांकि, यह सार्वभौमिक रूप से स्वीकार नहीं है, पर कुछ सिद्दान्तकारों ने "आहार संबंधी" व्यवहारों एवं "उपभोग संबंधी" व्यवहारों में अंतर प्रतिपादित किया है जिसके अनुसार आहार संबंधी व्यवहार बेसल गैन्ग्लिया चालित हैं जबकि अन्य के साथ ऐसा नहीं है। उदाहरण के लिए, बेसल गैन्ग्लिया से गंभीर रूप से ग्रस्त पशु भोजन की ओर आकर्षित नहीं होगा भले ही भोजन कुछ इंच दूर रखा गया हो, लेकिन भोजन सीधे मुंह में रखा जाए तो वह पशु उसे चबायेगा और निगलेगा. == तुलनात्मक शारीरिक रचना और नामकरण == बेसल गैन्ग्लिया अग्रमस्तिष्क के बुनियादी अवयवों में से एक है और रीढ़धारी प्रजातियों में पहचाने जा सकते हैं।<ref name="Parent">{{cite book|title=Comparative Neurobiology of the Basal Ganglia |url=https://archive.org/details/comparativeneuro0000pare |author=Parent A |publisher=Wiley |year=1986 |isbn=9780471803485}}{{Page needed|date=दिसम्बर 2010}}</ref> बल्कि, लम्प्रे (आमतौर पर सर्वाधिक आदिम रीढ़ धारी के रूप में जाना जाता है) में भी स्ट्रिएटल, पैलिडल और निग्रल शारीरिक रचना एवं कोशिका रसायन/हिस्टोलोजी के आधार पर पहचाने जा सकते हैं।<ref name="Grillner1998">{{cite journal |last1=Grillner |first1=S |last2=Ekeberg |first2=O |last3=Elmanira |first3=A |last4=Lansner |first4=A |last5=Parker |first5=D |last6=Tegner |first6=J |last7=Wallen |first7=P |title=Intrinsic function of a neuronal network — a vertebrate central pattern generator1 |url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_1998-05_26_2-3/page/184 |journal=Brain Research Reviews |volume=26 |issue=2-3 |pages=184–97 |year=1998 |pmid=9651523 |doi=10.1016/S0165-0173(98)00002-2}}</ref> बेसल गैन्ग्लिया के तुलनात्मक शारीरिक रचना एक स्पष्ट रूप से उभरता मुद्दा, इस तंत्र का विकास फाइलोजेनी के माध्यम से, संसृत और त्वचा के संबंध में दुबारा प्रवेशक फंदे के संयोजन के रूप में, जिसके चलते त्वचा आवरण का विकास और प्रसार निहित है। हालाकि, बेसल गैन्ग्लिया के संसृत चयनात्मक प्रसंस्करण की सीमा बनाम पुनः प्रवेशक फंदे के भीतर पृथक समानांतर प्रसंस्करण को लेकर विवाद है। भले ही, बेसल गैन्ग्लिया का रूपांतरण [[स्तनधारी]] विकास में त्वचीय पुन: प्रवेशी प्रणाली के रूप में मध्य मस्तिस्क के लक्ष्य से पैलिडल (या "पेलिओस्ट्रिआटम प्रिमिटिवम") के पुन: निर्देश के माध्यम से, जैसे की, सुपीरियर कोलिक्युलस, जो सौरोप्सिड मस्तिस्क में पाया जाता है, से मस्तिकीय कॉर्टेक्स के वेंट्रल थैलेमस के विशिष्ट क्षेत्रों तक उपसंच बनाकर स्ट्रिएटम में प्रक्षेपित होता है। ग्लोबस पैलिडस के आतंरिक खंड से अचानक पथ की रोस्ट्रल दिशा- वेंट्रल थैलेमस में अन्सा लेंटिकुलारिस के पथ के माध्यम से- बेसल गैन्ग्लिया के धारा प्रवाह और लक्षित उत्पत्ति परिवर्तन को देखा जा सकता है। मस्तिस्क में कोर्टिकल तंत्रों के दुबारा प्रवेशी तंत्रों की उत्पत्ति उद्भव को सिद्धांत के रूप में जेराल्ड एडेलमैन ने न्यूरल डार्विनवाद सिद्धांत के प्रति मूल जानकारी के उद्भव के एक आधार के रूप में प्रतिपादित किया।{{Citation needed|date=नवम्बर 2010}} == न्यूरोट्रांसमीटर == मस्तिष्क के अधिकांश क्षेत्रों में, न्यूरॉन्स के प्रमुख वर्ग न्यूरोट्रांसमीटर के रूप में ग्लूटामेट का उपयोग करते हैं और अपने लक्षों पर उत्तेजित प्रभाव प्राप्त करते हैं। किन्तु बेसल गैन्ग्लिया में बहुतांश न्यूरॉन्स न्यूरोट्रांसमीटर के रूप में जीएबीए का उपयोग करते हैं और अपने लक्ष्य पर निरोधात्मक प्रभाव डालते हैं। स्ट्रिएटम एवं एसटीएन को कॉर्टेक्स और थैलेमस से प्राप्त इनपुट ग्लूटामेटर्जिक होते हैं, किन्तु स्ट्रिएटम, पैलिडम और सब्सटेंशिया निग्रा ''पार्स रेटिकुलाटा'', सभी जीएबीए का उपयोग करते हैं। अन्य न्यूरोट्रांसमीटर में महत्वपूर्ण रूप से मद्धमकारी प्रभाव होता है। सबसे गहन अध्ययन डोपामिन में हुआ है, जिसका उपयोग सब्सटेंशिया निग्रा ''पार्स कॉम्पेक्टा'' से स्ट्रिएटम पर प्रक्षेपण में होता है एवं वेंट्रल टेगमेंटल क्षेत्र से नाभिक एकमबेंस पर सदृश प्रक्षेपण में होता है। एसिटाइलकोलाइन भी महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है, जिसका उपयोग स्ट्रिएटम के कई बाहरी इनपुट एवं स्ट्रिआटल इंटरन्यूरॉन्स समूह, दोनों, द्वारा होता है। यद्यपि, कोलिनेर्जिक कोशिका कुल आबादी का थोड़ा भाग ही होती है, पर स्ट्रिएटम में, मस्तिस्क संरचना में पाया जाने वाला, सर्वाधिक एसिटाइलकोलाइन का सांद्रण होता है। == बेसल गैन्ग्लिया से जुड़े विकार == {{Main|Basal ganglia disease}} * [[ध्यानाभाव एवं अतिसक्रियता विकार|ध्यान घटने का अतिक्रियाशील विकार]] (एडीएचडी) * एथिमोर्मिक सिंड्रोम (पीएपी सिंड्रोम) * उंगलियों की धीमी गति * [[सेरेब्रल पाल्सी|सेरेब्रल पक्षाघात]]: गर्भावस्था के दूसरे और तीसरे तिमाही में बेसल गैन्ग्लिया क्षति * कोरिया * डिस्टोनिया * फार्स रोग * विदेशी उच्चारण सिंड्रोम (एफएएस) * हनटिंग्टन रोग * लेश-नाइहैन सिंड्रोम * आब्सेसिव कम्पल्सिव विकार<ref name="Radua and Mataix-Cols, 2009">{{cite journal|last1=Radua|first1=Joaquim|last2=Mataix-Cols|first2=David|year=2009|month=November|title=Voxel-wise meta-analysis of grey matter changes in obsessive–compulsive disorder|url=https://archive.org/details/bj-psych_2009-11_195_5/page/393|journal=British Journal of Psychiatry|volume=195|pages=393–402|doi=10.1192/bjp.bp.108.055046|pmid=19880927|issue=5}}</ref><ref name="radua2010">{{Cite journal | last1 = Radua | first1 = Joaquim | last2 = van den Heuvel | first2 = Odile A. | last3 = Surguladze | first3 = Simon | last4 = Mataix-Cols | first4 = David | title = Meta-analytical comparison of voxel-based morphometry studies in obsessive-compulsive disorder vs other anxiety disorders | journal = Archives of General Psychiatry | volume = 67 | issue = 7 | pages = 701–711 | date = 5 जुलाई 2010 | doi = 10.1001/archgenpsychiatry.2010.70 | pmid = 20603451 }} </ref> * अन्य तनाव संबंधी विकार<ref name="radua2010"/> * [[पार्किंसन रोग|पार्किनसंस रोग]] * पंदास (PANDAS) * साईडेनहैम्स कोरिया * टोरेट्स विकार * टारडिव डिस्काइनेसिया, चिरकालिक एंटीसाइकोटिक उपचार के कारण होता है। * तुतलाना<ref>{{cite journal |first1=Per A. |last1=Alm |title=Stuttering and the basal ganglia circuits: a critical review of possible relations |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-communication-disorders_july-august-2004_37_4/page/325 |journal=Journal of communication disorders |volume=37 |issue=4 |pages=325–69 |year=2004 |pmid=15159193 |doi=10.1016/j.jcomdis.2004.03.001}}</ref> * अकदंयुक्त डिस्फ़ोनिया * विल्सन रोग * नेत्रच्छदाकर्ष == इतिहास == इस स्वीकृति को आत्मसात करने में बहुत समय लगा कि बेसल गैन्ग्लिया प्रणाली का गठन एक प्रमुख मस्तिष्क तंत्र का गठन है। सर्वप्रथम, उप-कोर्टिकीय संरचनाओं की स्पष्ट पहचान, विलिस थॉमस ने 1664 में प्रकाशित की थी।<ref>अन्द्रेव गिलिएस, ''[http://www.anc.ed.ac.uk/~anaru/research/history/ बेसल गैन्ग्लिया का एक संक्षिप्त इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050130092911/http://www.anc.ed.ac.uk/~anaru/research/history/ |date=30 जनवरी 2005 }}'', 27 पर लिया गया जून 2005</ref> कई सालों तक, कॉर्पस स्ट्रिएटम<ref>वियूस्सेंस 1685) {{Verify source|needs more bibliographic info|date=दिसम्बर 2010}}</ref> यह शब्द, उप कोर्टिकीय तत्त्वों के बड़े समूहों के लिए प्रयोग में लाया जाता रहा, बाद में ज्ञात हुआ कि इनमे से कुछ का कार्यात्मक दृष्टी से रूप से कोई संबंध नहीं है।<ref>{{cite journal |last1=Percheron |first1=G |last2=Fénelon |first2=G |last3=Leroux-Hugon |first3=V |last4=Fève |first4=A |title=History of the basal ganglia system. Slow development of a major cerebral system |journal=Revue neurologique |volume=150 |issue=8-9 |pages=543–54 |year=1994 |pmid=7754290}}</ref> कई सालों तक, पुटामेन और कॉडेट नाभिक एक दूसरे से जुड़े नहीं थे। इसके बजाय, पुटामेन पैलिडम से जुड़ा था जिसे नाभिक लेंटिकुलारिस या नाभिक लेंटिफोर्मिस की संज्ञा दी गयी थी। एक पूरी तरह से पुनर्विचार सेसिल और ओस्कर वोग्ट्स (1941) ने किया और कॉडेट नाभिक, पुटामेन और उदर्पृस्थ से जुड़ने वाले पदार्थ नाभिक एकम्बेंस संरचना समूह को स्ट्रिएटम शब्द का सुझाव देकर बेसल गैन्ग्लिया के विवरण को सरल किया। स्ट्रिएटम का नामकरण, स्ट्रिआटो-पेलिडो-निग्रल एक्संस के घने बंडलों की चमक से निर्मित होने वाले धारीदार स्वरूप के आधार पर किया गया था, जिसको मानव रचनाशास्त्री अलेक्जेंडर किन्निए विल्सन ने "पेंसिल के समान" कहा है। अपने मूल लक्ष्यों के साथ स्ट्रिएटम की संरचनात्मक कड़ी को पैलिडम और सब्सटेंशिया निग्रा से बाद खोजा गया था। ''ग्लोबस पैलिडस'' नाम डेजेराइन टो बुर्डाक ने 1822 में दिया था। इस के लिए, वोग्ट्स ने सरल नाम "पैलिडम" प्रस्तावित किया था। "लोकस नाइजर" शब्द को फेलिक्स विक-डी'एज़िर द्वारा ''ताचे नोइर'' के रूप में पेश किया गया था (1786), हालांकि उसके बाद से 1788 में वॉन सोम्मरिंग के योगदान के कारण वह संरचना सब्सटेंशिया निग्रा नाम से जानी जाती है। मिरटो ने 1896 में ग्लोबस पैलिडस और सब्सटेंशिया निग्रा के बीच संरचनात्मक समानता का उल्लेख किया था। दोनों को साथ-साथ पेलिडोनिग्रल एन्सेम्बल के रूप में जाना जाता है, जो बेसल गैन्ग्लिया का केन्द्रीय हिस्सा है। कुल मिलाकर, बेसल गैन्ग्लिया की मुख्या संरचना एक दूसरे से स्ट्रिआटो-पेलिडो-निग्रल बण्डल से जुड़ी होती है, जो पैलिडम से होकर गुजरती है और आतंरिक कैपसूल को "एडिन्गेर के कोम्ब बण्डल" के रूप में पार करती है और अंततः सब्सटेंशिया निग्रा तक पहुँचती है। बेसल गैन्ग्लिया से बाद में जुड़ने वाली अतिरिक्त संरचनाओं में शामिल हैं, "बॉडी ऑफ़ ल्यूस" (1865) (चित्र में ल्यूस के नाभिक) या सबथैलेमिक नाभिक जिसके जख्मों से गतिविधि से संबंधित विकार पैदा होते हैं। हाल ही में केन्द्रीय कॉम्पलेक्स (केन्द्रीय मीडियन - पैराफासिकुलर) और पेडुन्क्युलोपोंटाइन कॉम्पलेक्स को बेसल गैन्ग्लिया के नियंत्रक के रूप में माना गया है। 20वीं सदी की शुरुआत के आसपास, बेसल गैन्ग्लिया को पहले मोटर कार्यों से संबंधित माना गया था क्योंकि इनके जख्मों के कारण अक्सर मानव गतिविधियों में बाधा उत्पन्न होती थी (कोरिया, एथेटोसिस, [[पार्किंसन रोग|पार्किन्सन विकार]]). == इन्हें भी देखें == * संरचनात्मक उपविभाग और बेसल गैन्ग्लिया के संबंध * नथानिएल ऐ. बुच्वाल्ड * वानर बेसल गैन्ग्लिया प्रणाली == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{eMedicineDictionary|Basal+ganglia}} * [http://rad.usuhs.edu/medpix/medpix.html?mode=image_finder&amp;action=search&amp;srchstr=basal%20ganglia&amp;srch_type=all बेसल गैन्ग्लिया इमेजिंग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927220445/http://rad.usuhs.edu/medpix/medpix.html?mode=image_finder&action=search&srchstr=basal%20ganglia&srch_type=all |date=27 सितंबर 2007 }} यूएसयूएचएस पर * [https://web.archive.org/web/20110523082151/http://www.scholarpedia.org/article/Basal_ganglia बेसल गैन्ग्लिया पर स्कॉलरपीडिया लेख] * [https://web.archive.org/web/20110917135312/http://www.neuinfo.org/nif/nifgwt.html?query=%22Basal%20Ganglia%22 एनआईएफ अनुसन्धान -बेसल गैन्ग्लिया], तंत्रिका विज्ञान फ्रेमवर्क के माध्यम से * [https://web.archive.org/web/20180419150405/http://ibags.info/ अंतर्राष्ट्रीय बेसल गैन्ग्लिया सोसायटी] [[श्रेणी:केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र]] [[श्रेणी:मस्तिष्क]] [[श्रेणी:बेसल गैन्ग्लिया]] [[श्रेणी:मोटर प्रणाली]] [[श्रेणी:तंत्रिका रचना]] [[श्रेणी:ऑब्‍सेसिव-कंपल्‍सिव डिसऑर्डर]] 1edanbhs5u850ohc08jtsauyk8swrdc कूचन्पल्लि, लक्ष्मण्चंदा मण्डल 0 300825 6628315 4826075 2026-10-11T06:52:13Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628315 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = कूचन्पल्लि , लक्ष्मण्चंदा मण्डल |district = [[आदिलाबाद|अदिलाबादु]] |official_languages = [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |state_name = [[आन्ध्र प्रदेश|आन्ध्रप्रदेश]] |website = www.aponline.gov.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} '''कूचन्पल्लि , लक्ष्मण्चंदा मण्डल''' में [[भारत]] के आन्ध्रप्रदेश राज्य के अन्तर्गत के [[आदिलाबाद|अदिलाबादु]] जिले का एक गाँव है। [[चित्र:Andhra Pradesh districts map hi.svg|thumb|200px|right|[[आंध्र प्रदेश के जिले|आन्ध्रप्रदेश के जिले]]]] ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20080705021103/http://www.aponline.gov.in/ आंध्र प्रदेश सरकार का आधिकारिक वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20110512192155/http://aptourism.in/ आंध्र प्रदेश सरकार का पर्यटन विभाग] * {{ODP|Regional/Asia/India/Andhra_Pradesh/}} * [https://web.archive.org/web/20110511100851/http://www.ap.nic.in/ NIC की वेबसाइट पर आंध्र प्रदेश पोर्टल ] * [https://web.archive.org/web/20110430170327/http://apstatepolice.org/ आंध्र प्रदेश राज्य पुलिस की सरकारी वेबसाइट] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:आन्ध्र प्रदेश]] [[श्रेणी:अदिलाबादु जिला]] qth7rfextv5l3xqgzrainqj4x794hwk डीएलएफ़ यूनिवर्सल लिमिटेड 0 303362 6628359 6565723 2026-10-11T08:07:26Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628359 wikitext text/x-wiki {{Copyedit|date=सितंबर 2009}} {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी | company_name = डीएलएफ़ लिमिटेड | company_logo = [[चित्र:DLF logo.svg|250px]] | company_type = [[सार्वजनिक कंपनी|सार्वजनिक]] <br /> ({{BSE|532868}}) <br /> ({{NSE|DLF}}) | foundation = 1946 |location = [[नई दिल्ली]], [[भारत]]<ref>{{Cite web |url=http://www.dlf.in/dlf/wcm/connect/dlf_common/DLF_SITE/HOME/TOP+LINK/Contact+Us/Corporate+Office |title=DLF.in - Contact Us |access-date=11 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110712145921/http://www.dlf.in/dlf/wcm/connect/dlf_common/DLF_SITE/HOME/TOP+LINK/Contact+Us/Corporate+Office |archive-date=12 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> | key_people = [[कुशल पाल सिंह]] ([[अध्यक्ष]]) | industry = [[स्थावर सम्पदा]] | products = [[Offices]] <br /> [[Apartments]]<br /> [[Shopping Malls]] <br /> [[Hotels]]<br />[[Golf courses]] | owner = [[KP Singh]] & family (78%) | revenue = {{decrease}} [[अमेरिकी डॉलर|$]]3.50 billion ([[Fiscal year|FY]] 2009) | net_income = {{decrease}} $1.97 billion (FY 2009) | assets = {{decrease}} $9.87 billion (FY 2009) | homepage = [http://www.dlf.in www.dlf.in] }} [[चित्र:DLF Center नई दिल्ली.jpg|thumb|डीएलएफ सेंटर, डीएलएफ मुख्यालय, नई दिल्ली]] '''डीएलएफ़ लिमिटेड''' ({{Langx|en|DLF Limited|italic=no}}), पूर्व नाम '''दिल्ली लैंड एण्ड फ़ाइनेंस''', [[भारत]] की राजधानी [[नई दिल्ली]] में स्थित सबसे बड़ी भारतीय अचल संपत्ति विकासक (रीयल एस्टेट डेवेलपर) कंपनी है। डीएलएफ ग्रुप की स्थापना 1946 में रघुवेंद्र सिंह द्वारा की गई थी।<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.dlf.in/dlf/wcm/connect/721e93804c65d8e99c91fc8b9fa0b98f/CorpPresentation-मई08.pdf?MOD=AJPERES |title=DLF Ltd. |publisher= |date= |accessdate=2010-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305141706/http://www.dlf.in/dlf/wcm/connect/721e93804c65d8e99c91fc8b9fa0b98f/CorpPresentation-%E0%A4%AE%E0%A4%8808.pdf?MOD=AJPERES |archive-date=5 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> डीएलएफ ने नई दिल्ली में शिवाजी पार्क (जो वास्तव में इसका पहला निर्माण था), राजौरी गार्डन, कृष्णा नगर, साउथ एक्सटेंशन, ग्रेटर कैलाश, कैलाश कॉलोनी और हौज़ खास जैसी आवासीय कॉलोनियों का विकास किया। 1957 में नई दिल्ली विकास अधिनियम के पारित होने के साथ स्थानीय सरकार ने दिल्ली में अचल संपत्ति के विकास को अपने हाथ में ले लिया और निजी अचल संपत्ति विकासक कंपनियों को ऐसा करने से प्रतिबंधित कर दिया। परिणामस्वरूप डीएलएफ ने [[दिल्ली विकास प्राधिकरण]] के नियंत्रण क्षेत्र से बाहर और इससे सटे [[हरियाणा]] राज्य के [[गुरुग्राम जिला|गुड़गांव]] ज़िले में अपेक्षाकृत कम लागत वाली जमीन पर कब्ज़ा करना शुरू कर दिया। 1970 के दशक के मध्य में कंपनी ने गुड़गांव में डीएलएफ सिटी परियोजना को विकसित करना शुरू किया। इसकी आगामी योजनाओं में [[होटल]], [[आधारिक संरचना|बुनियादी ढांचे]] और विशेष आर्थिक क्षेत्र संबंधी विकास परियोजनाएं शामिल हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.dlf-group.com/index.asp |title=संग्रहीत प्रति |access-date=11 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819083606/http://www.dlf-group.com/index.asp |archive-date=19 अगस्त 2014 |url-status=dead }}</ref> फ़िलहाल इस कंपनी का नेतृत्व बुलंद शहर के एक जाट और भारतीय अरबपति कुशल पाल सिंह द्वारा किया जा रहा है। फोर्ब्स की 2009 की सबसे अमीर अरबपतियों की सूची के अनुसार कुशल पाल सिंह अब दुनिया के 98वें सबसे अमीर व्यक्ति और दुनिया के सबसे अमीर संपत्ति विकासक हैं। जुलाई 2007 में कंपनी का 2 बिलियन अमेरिकी डॉलर वाला आईपीओ भारत का अब तक का सबसे बड़ा आईपीओ रहा है।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianexpress.com/story/33122.html |title=IndianExpress.com :: Is India’s largest IPO going to change the Sensex stakes? |access-date=11 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612120842/http://www.indianexpress.com/story/33122.html |archive-date=12 जून 2007 |url-status=live }}</ref> जुलाई 2007 में डीएलएफ ने 30 जून 2007 को समाप्त होने वाले अपने पहले तिमाही परिणामों की घोषणा की। कंपनी ने 3,120.98 करोड़ रूपए के कारोबार और 1,515.48 करोड़ रूपए के पीएटी (PAT) की घोषणा की। == इतिहास == 1940-50 के शुरुआती दशकों में रघुवेंद्र सिंह ने दिल्ली के आसपास काफी मात्रा में अचल संपत्ति को खरीदा। पंजाबी बाग, राजौरी गार्डन, कृष्णा नगर, साउथ एक्सटेंशन, ग्रेटर कैलाश 1 एवं 2, कैलाश कॉलोनी, हौज़ खास और पंचशील जैसे क्षेत्रों में निवेश के माध्यम से कुछ दशकों में यह पैसा कई गुना बढ़ गया। 1970 और 1980 के दशकों में डीएलएफ ने 2000 डॉलर प्रति एकड़ की दर से गुड़गांव के किसानों से {{convert|3000|acres|0|abbr=on}} जमीन खरीदी।<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=/money/2006/apr/08forbes.htm |title=Print Article - Amazing story of India's richest realty man |publisher=Rediff.com |date=2006-04-08 |accessdate=2010-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005022656/http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=%2Fmoney%2F2006%2Fapr%2F08forbes.htm |archive-date=5 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> लेकिन उस समय [[हरियाणा सरकार]] ने निजी कंपनियों को जमीन को विकसित करने की अनुमति नहीं दी। कुछ साल बाद जब राजीव प्रधानमंत्री बने तब उन्होंने सुनश्चित किया कि हरियाणा सरकार स्थानीय कानून में परिवर्तन करे और निजी कंपनियों को जमीन विकसित करने की अनुमति दे। हरियाणा सरकार ने नरमी दिखाई और गुड़गांव में निजी अचल संपत्ति विकास का काम शुरू हो गया जो आज भी जारी है।<ref>{{cite web |url=http://www.telegraphindia.com/1071125/asp/7days/story_8589410.asp |title=The Telegraph - Calcutta : 7days |publisher=Telegraphindia.com |date=2007-11-25 |accessdate=2010-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606212942/http://www.telegraphindia.com/1071125/asp/7days/story_8589410.asp |archive-date=6 जून 2010 |url-status=live }}</ref> 1985 में डीएलएफ ने किसानों से प्राप्त {{convert|3000|acre|km2}} को विकसित करना शुरू किया।<ref name="autogenerated1"/> 1999 में डीएलएफ ने गुड़गांव में किराए पर देने के लिए अपने पहले ए-ग्रेड वाले कार्यालय स्थलों को विकसित किया।<ref name="autogenerated1"/> इन विकास कार्यों में विश्व स्तरीय कार्यालय इमारत, अपार्टमेंट, गोल्फ कोर्स, शॉपिंग मॉल, 5-स्टार होटल और दिल्ली हवाई अड्डे से गुड़गांव को जोड़ने वाला एक निजी चौड़ा रास्ता शामिल हैं। डीएलएफ में निरंतर विकास, ग्राहक संतुष्टि, और नवीनता का 70 साल का ट्रैक रिकॉर्ड है। कंपनी के पास निर्माणाधीन 1 9 .1 एमएसएफ परियोजनाओं के साथ 249 एमएसएफ विकास क्षमता है। डीएलएफ का प्राथमिक व्यवसाय आवासीय, वाणिज्यिक और खुदरा संपत्तियों का विकास है कंपनी के विकास और किराये से होने वाली आय के साथ एक अनूठा व्यवसाय मॉडल है। व्यापार, सेगमेंट और भौगोलिक क्षेत्रों में इसका प्रदर्शन बाजार में किसी भी डाउन-साइको को कम करता है। दिल्ली में 22 प्रमुख कॉलोनियों के विकास से, डीएलएफ अब 15 राज्यों-भारत के 24 शहरों में मौजूद है। विकास व्यापार डीएलएफ के विकास व्यवसाय में होम और कॉमर्शियल कॉम्प्लेक्स शामिल हैं होम्स बिजनेस आवासीय बाजार के 3 खंडों को पूरा करता है - सुपर लक्जरी, लक्जरी और प्रीमियम उत्पाद की पेशकश में कोंडोमिनियम, डुप्लेक्स, पंक्ति हाउस और अलग-अलग आकार के अपार्टमेंट सहित कई प्रकार के उत्पादों को शामिल किया गया है। डीएलएफ को आवासीय क्षेत्रों के आसपास के वाणिज्यिक परिसरों के विकास की अवधारणा के साथ श्रेय दिया जाता है। डीएलएफ ने सफलतापूर्वक वाणिज्यिक परिसरों का शुभारंभ किया है और भारत में विभिन्न स्थानों पर अपनी मौजूदगी को चिह्नित करने की प्रक्रिया में है। वर्तमान में विकास व्यवसाय में 203 एमएसएफ विकास क्षमता है। वार्षिकी व्यापार वार्षिकी व्यापार में कार्यालयों और रिटेल के किराये के व्यवसाय होते हैं। डीएलएफ वैश्विक मानकों, नई पीढ़ी के कार्यक्षेत्र और जीवन शैली के नाम का एक पर्याय है। इसके पास व्यावसायिक परियोजनाओं और आईटी पार्क विकसित करने का भेद है जो कि दुनिया में सर्वश्रेष्ठ के समान हैं। डीएलएफ कई आईटी और आईटीईएस की बड़ी कंपनियों और जीई, आईबीएम, माइक्रोसॉफ्ट, कैनन, सिटीबैंक, हेविट, डब्ल्यूएनएस, बैंक ऑफ अमेरिका, कॉग्निजेंट, इंफोसिस, सीएससी और सिमेंटेक सहित प्रमुख भारतीय और अंतर्राष्ट्रीय कॉर्पोरेट दिग्गजों के साथ पसंदीदा नाम बन गया है। डीएलएफ ने देश में खुदरा क्रांति का नेतृत्व किया और शॉपिंग, मनोरंजन और अवकाश के अनुभवों को फिर से परिभाषित करके उद्योग में एक आदर्श बदलाव लाया। डीएलएफ के खुदरा पोर्टफोलियो में भारत का पहला लक्जरी मॉल डीएलएफ एम्पोरियो, प्रीमियम मॉल - डीएलएफ प्रोमेनाड (वसंत कुंज, दिल्ली), डीएलएफ प्लेस (साकेत, दिल्ली), डीएलएफ सिटी सेंटर (चंडीगढ़) और डीएलएफ साइबर हब (गुड़गांव) शामिल हैं। इस मार्की पोर्टफोलियो में नवीनतम अतिरिक्त मॉल ऑफ इंडिया है - जो भारत का सबसे बड़ा गंतव्य मॉल है। डीएलएफ पूरे देश में सक्रिय रूप से नए शॉपिंग और मनोरंजन के स्थान बनाने में सक्रिय रहा है। कंपनी वर्तमान में कार्यालय और खुदरा विकास के लिए 46 एमएसएफ का भूमि संसाधन है। डीएलएफ के पास एक मजबूत प्रबंधन टीम है जो स्वतंत्र व्यवसाय चला रही है, हालांकि मिश्रित भूमि उपयोग के अवसरों के मामलों में एक दूसरे के पूरक हैं। डीएलएफ का मिशन व्यावसायिक स्तर, नैतिकता और ग्राहक सेवा के उच्चतम मानक वाले विश्व स्तरीय रियल एस्टेट डेवलपमेंट कंपनी का निर्माण करना है और इस प्रकार भारतीय अर्थव्यवस्था के विकास से लाभ और लाभ लेना है।पिरामिड प्रतीक और मिशन लाइन 'बिल्डिंग इंडिया' को सामूहिक रूप से डीएलएफ लोगो के रूप में जाना जाता है। कंपनी का नाम काली राजधानी अक्षरों में दर्शाया गया है। टाइपफेस उद्यम की दृढ़ता को दर्शाता है; समूह की लोकाचार का एक मजबूत और अभिन्न हिस्सा होने के रूप में जवाबदेही, जिम्मेदारी पर जोर देती है। पिरामिड में नौ छोटे पिरामिड को दर्शाया गया है जो प्रत्येक प्रकृति और प्रस्तुति में व्यापक रूप से एक बड़े पिरामिड में बनता है। पिरामिड और घटक पिरामिड एक समान प्रयोजन के लिए एकत्रीकरण, अन्योन्याश्रितता, समर्थन और नींव को व्यक्त करते हैं और अधिक ऊंचाइयों को प्राप्त करते हैं। बिल्डिंग इंडिया का शब्द कंपनी की नाम की तरह राजधानियों में है, और एक ही बार डीएलएफ के मिशन और दृष्टि को बताता है। यह समूह की प्रतिबद्धता का एक आंतरिक प्रतिबिंब है और इसकी 60 वर्षीय विरासत है। डीएलएफ विज़न नई भारत के निर्माण और दुनिया की सबसे मूल्यवान रियल एस्टेट कंपनी बनने के लिए काफी योगदान करना। डीएलएफ मिशन व्यावसायिकता, नैतिकता, गुणवत्ता और ग्राहक सेवा के उच्चतम मानकों के साथ छः व्यावसायिक लाइनों में विश्व-स्तरीय रियल-एस्टेट अवधारणाओं का निर्माण करना। डीएलएफ मान ग्राहक मूल्य और गुणवत्ता बढ़ाने के लिए निरंतर प्रयास नैतिक और पेशेवर सेवा सभी समुदाय, पर्यावरण और कानूनी आवश्यकताओं के लिए अनुपालन और सम्मानसबसे बहुमूल्य उपहार जो एक आदमी दूसरों को दे सकता है, उसकी बुद्धि और कौशल और करुणा का उपयोग करना है ... जरूरत पड़ने पर उन्हें सहायता करने के लिए - भगवद् गीता कई तरह से च के लंबे और विशिष्ट जीवन राघवेंद्र सिंह ने वैदिक नियमों के मूल्यों का प्रतीक रखा। सेंट स्टीफंस कॉलेज, दिल्ली के एक पूर्व छात्र, सीएच राघवेन्द्र सिंह ने एक सिविल सेवक के रूप में अपने करियर की शुरुआत की और बाद में भारतीय सेना में शामिल हो गए, जहां उन्हें एमएसई ([[ब्रिटिश साम्राज्य]] के सदस्य) से अनुकरणीय सेवा के लिए सजाया गया। उन्होंने 1 9 46 में डीएलएफ की स्थापना की और एक उद्यमी के रूप में उनका कौशल था जिसने उसे विभाजन के बाद दिल्ली और अन्य क्षेत्रों में रहने वाले लाखों लोगों को घर उपलब्ध कराकर राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के शहरी परिदृश्य को बदलने में सक्षम बनाया। वह सक्रिय रूप से विभिन्न धर्मार्थ संस्थानों, शैक्षिक संस्थानों और अन्य परोपकारी गतिविधियों के प्रबंधन बोर्डों के साथ जुड़ा हुआ था। पर्यावरण नीति हमारे साझा पर्यावरण की रक्षा करना डीएलएफ में हमारे सभी के लिए हमारे साझा पर्यावरण की रक्षा करना मौलिक महत्व है। हम प्राकृतिक संसाधनों (पानी, वायु, ऊर्जा और कच्चे माल) और पारिस्थितिकी तंत्र की जैव-विविधता सहित पर्यावरणीय समृद्धि को संरक्षित करने और जोड़ने में सकारात्मक प्रभाव को हम मानते हैं। हम मानते हैं कि यह न केवल वाणिज्यिक व्यावसायिक समझ में आता है व्यापार स्थिरता के लिए, यह भविष्य की पीढ़ियों के लिए स्थिरता के लिए वितरित करने का मामला है। इस लक्ष्य का समर्थन करने के लिए, हमारी नीति यह है: लागू पर्यावरणीय कानूनों और विनियमों की आवश्यकताओं और भावनाओं के अनुरूप या उससे अधिक का पालन करना प्रदूषण को कम करने के लिए प्राकृतिक संसाधनों के इस्तेमाल का अनुकूलन करें, अपव्यय को कम करें और पुनःवाहीकरण / रीसाइक्लिंग को अधिकतम करें व्यापार के हमारे क्षेत्रों के आसपास प्रकृति की जैव-विविधता को समृद्ध करें। हम इसे प्राप्त करने का प्रयास करेंगे: निरंतर अनुपालन और सुधार के लिए कार्यक्रमों और प्रक्रियाओं की समीक्षा, संगठनात्मक प्रक्रियाओं को संरेखित करना, यथासंभव मात्रात्मक लक्ष्यों की स्थापना करना। हमारे अंत-उत्पादों (जैसे कि ऊर्जा कुशल प्रकाश और एचवीएसी सिस्टम का उपयोग करना, संभावित नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतों का उपयोग करना, अपशिष्ट जल के उपचार और पुनर्चक्रण, वर्षा जल का संचयन) के पर्यावरण स्थिरता प्रदर्शन में लगातार सुधार करना जहां तक ​​संभव हो, क्रय उत्पाद और सेवाओं जो जीवन चक्र के आधार पर पर्यावरण पर होने वाले नुकसान को कम करते हैं, पुन: उपयोग की जाने वाली सामग्री के साथ ऊर्जा कुशल कच्चे सामग्रियों के उपयोग को प्रोत्साहित करती है, ठोस अपशिष्टों की पीढ़ी को कम कर देती है, पुन: प्रयोज्य अपशिष्टों को पुन: उपयोग करके और पर्यावरणीय रूप से अतिरिक्त अपशिष्ट का निपटान करता है सुरक्षित तरीके से हमारी रियल एस्टेट परियोजनाओं में हरे रंग के परिदृश्य को अधिकतम करके और वृक्षारोपण को प्रोत्साहित करके जैव विविधता को समृद्ध करना हमारे कर्मचारियों, आपूर्तिकर्ताओं और विक्रेताओं को अपने आपरेशनों के आसपास के क्षेत्र में खुद को और अन्य लोगों के लिए पर्यावरणीय, स्वास्थ्य या सुरक्षा खतरों से जोखिम कम करने के लिए उलझाना। पर्यावरण जागरूकता को बढ़ावा देने और पर्यावरण के लिए जिम्मेदार तरीके से काम करने के लिए प्रोत्साहित करने के लिए कर्मचारियों, सहयोगियों और अन्य हितधारकों को प्रशिक्षण देना जागरूकता बढ़ाने और प्रोत्साहित करने के लिए हमारे ग्राहकों, ग्राहकों और जनता के लिए संगठन की पर्यावरण प्रतिबद्धता और प्रदर्शन का संचार करना। == हाल का इतिहास == [[चित्र:DLF Gateway Tower.png|thumb|left|गुड़गांव में एक प्रमुख कार्यालय परिसर]] 1990 के दशक के मध्य तक डीएलएफ (दिल्ली लैंड एण्ड फाइनेंस) के अधिकांश कार्य गुड़गांव और दिल्ली महानगरीय क्षेत्र में हुए थे। हालांकि परिसंपत्तियों में हुई वृद्धि की सहायता से डीएलएफ अपने कार्यों को पूरे भारत में फैलाने की कोशिश कर रही है। डीएलएफ द्वारा किया गया एक बहुत बड़ा निवेश [[मुम्बई|मुंबई]] में 700 करोड़ [[भारतीय रुपया|भारतीय रूपए]] में एनटीसी मिल की जमीन की खरीदारी थी। डीएलएफ के अन्य विकास पहलों में [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] में 2.1 बिलियन अमेरिकी डॉलर का निवेश, DLF (Delhi Land & Finance)। DLF सिर्फ एक कंपनी नहीं, बल्कि एक ब्रांड है, जो गुणवत्ता, नवीनता और उत्कृष्टता का प्रतीक है। DLF का सफरनामा DLF की शुरुआत 1946 में हुई थी, और तब से लेकर आज तक, कंपनी ने रियल एस्टेट में कई मील के पत्थर स्थापित किए हैं। दिल्ली में अपने शुरुआती प्रोजेक्ट्स से लेकर आज पूरे भारत में फैले हुए प्रोजेक्ट्स तक, DLF ने अपनी शानदार विकास यात्रा में कई उतार-चढ़ाव देखे हैं, लेकिन हमेशा अपनी गुणवत्ता और विश्वसनीयता को बनाए रखा है। DLF की पहचान DLF की पहचान सिर्फ बड़े-बड़े इमारतों या आलीशान घरों तक ही सीमित नहीं है। यह कंपनी अपने प्रोजेक्ट्स में आधुनिकता और पर्यावरण-मित्रता का भी ध्यान रखती है। DLF ने हमेशा अपने ग्राहकों को बेहतर जीवन शैली देने का प्रयास किया है। चाहे वह आवासीय परियोजना हो, वाणिज्यिक स्थान हो या खुदरा केंद्र, DLF हर जगह अपनी उत्कृष्टता का प्रदर्शन करती है। DLF के कुछ खास प्रोजेक्ट्स DLF ने पूरे भारत में कई शानदार प्रोजेक्ट्स बनाए हैं, जिनमें से कुछ प्रमुख हैं: DLF सिटी (गुड़गांव): यह एक ऐसा शहर है जो अपने आप में एक मिनी-शहर है। यहाँ आपको आवासीय परिसर, वाणिज्यिक स्थान, स्कूल, अस्पताल और मनोरंजन के सभी साधन मिलते हैं। DLF साइबर सिटी (गुड़गांव): यह एक तकनीकी केंद्र है जो कई बड़ी आईटी कंपनियों का घर है। DLF एम्बेरटॉन (पंचकूला): यह एक आवासीय परियोजना है जो प्रकृति और आधुनिकता का एक सुंदर मिश्रण है। DLF प्रॉमनेड और एम्पोरियो (दिल्ली): ये दोनों शॉपिंग मॉल दिल्ली के सबसे लोकप्रिय शॉपिंग डेस्टिनेशन्स में से एक हैं। DLF का भविष्य DLF लगातार नए-नए प्रोजेक्ट्स के साथ आगे बढ़ रही है। कंपनी का लक्ष्य है कि वह अपने ग्राहकों को बेहतर से बेहतर अनुभव दे सके। DLF ने हाल ही में स्थिरता और पर्यावरण के अनुकूल परियोजनाओं पर भी ध्यान केंद्रित किया है, जो एक सराहनीय कदम है,जब भी भारत में शहरी विकास और आधुनिक जीवन शैली की बात होती है, तो सबसे पहले दिमाग में DLF (Delhi Land and Finance) का नाम आता है। DLF ने पिछले कुछ दशकों में भारतीय रियल एस्टेट इंडस्ट्री को नई ऊंचाइयों पर पहुंचाया है। इस ब्लॉग में, हम जानेंगे कि DLF कैसे भारतीय शहरीकरण की कहानी में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभा रहा है। DLF का इतिहास DLF की स्थापना 1946 में चौधरी राघवेंद्र सिंह द्वारा की गई थी। शुरुआत में, DLF ने दिल्ली के करोल बाग में रेसिडेंशियल कॉलोनियां बनाईं। इसके बाद, कंपनी ने गुड़गांव (अब गुरुग्राम) पर फोकस किया और इसे भारत का कॉर्पोरेट हब बना दिया। आज DLF भारत की सबसे बड़ी रियल एस्टेट कंपनियों में से एक है। DLF की प्रमुख परियोजनाएँ DLF ने कई शानदार प्रोजेक्ट्स का निर्माण किया है, जो उनकी उत्कृष्टता और आधुनिक दृष्टिकोण को दर्शाते हैं। इनमें से कुछ प्रमुख परियोजनाएँ हैं: DLF Cyber City: गुरुग्राम में स्थित यह कॉम्प्लेक्स भारत के सबसे बड़े और अत्याधुनिक बिजनेस हब्स में से एक है। यहां देश-विदेश की कई बड़ी कंपनियों के कार्यालय हैं। DLF Mall of India: नोएडा में स्थित यह मॉल भारत के सबसे बड़े मॉल्स में से एक है। यह शॉपिंग, एंटरटेनमेंट और फूड का बेहतरीन अनुभव प्रदान करता है। DLF The Crest: गुरुग्राम में स्थित इस प्रीमियम रेजिडेंशियल प्रोजेक्ट में लग्ज़री और आराम का बेहतरीन संगम देखने को मिलता है। DLF का योगदान DLF केवल इमारतें ही नहीं बनाता, बल्कि समाज को बेहतर बनाने का प्रयास भी करता है। शहरी विकास: DLF ने नए शहरों और टाउनशिप के निर्माण में अहम भूमिका निभाई है। गुरुग्राम इसका सबसे बड़ा उदाहरण है। इंफ्रास्ट्रक्चर: हाई-वे, फ्लाईओवर और अन्य सार्वजनिक इंफ्रास्ट्रक्चर में DLF का योगदान सराहनीय है। हरित पहल: DLF ने सस्टेनेबल डेवलपमेंट पर जोर दिया है। उनकी कई परियोजनाएं ग्रीन बिल्डिंग सर्टिफिकेशन के साथ आती हैं। भविष्य की योजनाएँ DLF आने वाले समय में स्मार्ट सिटी प्रोजेक्ट्स और हरित टैक्नोलॉजी पर ध्यान केंद्रित कर रहा है। उनका लक्ष्य है कि वे पर्यावरण के अनुकूल और टिकाऊ विकास को प्राथमिकता दें। साथ ही, आधुनिक शहरीकरण के लिए नए समाधान प्रस्तुत करें,दिल्ली लैंड एण्ड फाइनेंस (DLF) भारत की सबसे बड़ी रियल एस्टेट कंपनी में से एक है। 1946 में स्थापित, यह कंपनी आज देश के प्रमुख मेट्रोपोलिटन शहरों में आवासीय, वाणिज्यिक और खुदरा संपत्तियों का विकास करती है। दिल्ली लैंड एण्ड फाइनेंस (DLF): एक दृष्टि स्थापना और इतिहास DLF की स्थापना 1946 में चौधरी राघवेंद्र सिंह द्वारा की गई थी। इसके बाद, कंपनी ने दिल्ली के क्षेत्रों में कई आवासीय कॉलोनियों का विकास किया, जिसमें कृष्णा नगर पहली बड़ी कॉलोनी थी। DLF का विकास उस समय की बात है जब भारत अपनी स्वतंत्रता के संघर्ष में था। विकास यात्रा 1990 के दशक में आर्थिक उदारीकरण के बाद, DLF ने अपनी योजना का विस्तार किया और कई प्रमुख परियोजनाओं का विकास किया। DLF City, गुरुग्राम, एक प्रमुख उदाहरण है जो एक महत्वपूर्ण वाणिज्यिक और आवासीय केंद्र बन गया है। वर्तमान परियोजनाएं DLF वर्तमान में भारत के कई प्रमुख शहरों में सक्रिय है। कंपनी ने अनेक खुदरा, वाणिज्यिक और आवासीय परियोजनाओं का निर्माण किया है। कुछ प्रमुख परियोजनाएं हैं: DLF Cyber City, गुरुग्राम DLF Emporio और DLF Promenade, दिल्ली में प्रमुख मॉल्स DLF Crest, गुड़गांव में प्रीमियम आवासीय परियोजना पर्यावरण के प्रति प्रतिबद्धता DLF पर्यावरणीय स्थिरता के प्रति भी प्रतिबद्ध है। कंपनी ने ऊर्जा कुशल भवनों का निर्माण और हरियाली के संरक्षण के लिए कई उपाय किए हैं। DLF का लक्ष्य है कि उनके परियोजनाओं में हरियाली और स्वच्छता को प्राथमिकता दी जाए। भविष्य की योजनाएं भविष्य में, DLF का लक्ष्य है कि वह और भी नयी परियोजनाओं का विकास करें और भारत के रियल एस्टेट उद्योग में अग्रणी बने रहें। कंपनी विभिन्न क्षेत्रों में अपनी मौजूदगी बढ़ाने के लिए तैयार है और नई तकनीकों के साथ आधुनिक निर्माण विधियों को अपनाने की दिशा में आगे बढ़ रही है। DLF की यह यात्रा न केवल उसके व्यापारिक विस्तार की कहानी है, बल्कि यह भी दिखाती है कि कैसे एक कंपनी अपने लक्ष्य और उद्देश्य के प्रति प्रतिबद्ध रह सकती है। DLF की यह यात्रा अन्य कंपनियों के लिए एक प्रेरणा का स्रोत भी बन सकती है। निष्कर्ष DLF एक ऐसी कंपनी है जिसने भारतीय रियल एस्टेट के क्षेत्र में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है। कंपनी का उद्देश्य है कि वह अपने ग्राहकों को उत्कृष्ट सेवाएं प्रदान करे। अगर आप एक घर खरीदने या निवेश करने की सोच रहे हैं, तो DLF एक अच्छा विकल्प हो सकता है,DLF ने भारतीय रियल एस्टेट को न केवल एक नया आयाम दिया है, बल्कि भारत में एक आधुनिक और विकसित समाज के निर्माण में भी महत्वपूर्ण योगदान दिया है। इसकी परियोजनाएँ आने वाले समय में भी भारत के शहरी विकास का प्रतीक बनी रहेंगी। <ref>{{Cite web |url=http://www.inrnews.com/indianrealestate/2006/10/dlf_to_invest_21_billion_in_ta.html |title=आईएनआरन्यूज़ - इंडियन रियल एस्टेट न्यूज़: डीएलएफ टू इंवेस्ट $2.1 बिलियन इन तमिल नाडू रियल एस्टेट एंड इन्फ्रास्ट्रक्चर |access-date=11 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713040413/http://www.inrnews.com/indianrealestate/2006/10/dlf_to_invest_21_billion_in_ta.html |archive-date=13 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> [[बंगलौर|बैंगलोर]] में अरबों डॉलर वाला एक व्यावसायिक पार्क,<ref>{{Cite web |url=http://www.inrnews.com/indianrealestate/2006/05/dlf_plans_hitech_it_park_in_ba.html |title=आईएनआरन्यूज़ - इंडियन रियल एस्टेट न्यूज़: डीएलएफ प्लान्स हाई-टेक आईटी पार्क इन बंगलौर |access-date=11 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225130316/http://www.inrnews.com/indianrealestate/2006/05/dlf_plans_hitech_it_park_in_ba.html |archive-date=25 फ़रवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]] की अचल संपत्ति और बुनियादी ढांचे के क्षेत्र में 1.7 बिलियन [[अमेरिकी डॉलर]] का निवेश<ref>{{Cite web |url=http://www.inrnews.com/indianrealestate/2006/10/dlf_to_invest_17_billion_in_ma.html |title=आईएनआरन्यूज़ - इंडियन रियल एस्टेट न्यूज़: डीएलएफ टू इंवेस्ट $1.7 बिलियन इन मध्य प्रदेश रियल एस्टेट एंड इन्फ्रास्ट्रक्चर |access-date=11 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713040421/http://www.inrnews.com/indianrealestate/2006/10/dlf_to_invest_17_billion_in_ma.html |archive-date=13 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> और [[ओडिशा|उड़ीसा]] में विशेष आर्थिक क्षेत्रों के विकास के लिए 10 बिलियन रूपए वाली एक निवेश योजना शामिल हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.inrnews.com/indianrealestate/2006/11/real_estate_major_dlf_to_invest_rs_1000_crores_on_orissa_it_sez_inrnews.html |title=आईएनआरन्यूज़ - इंडियन रियल एस्टेट न्यूज़: रियल एस्टेट मेजर डीएलएफ टू इंवेस्ट रुपीज़ 1,0000000 करोड़ ऑन उडीसा आईटी एसईज़ेड {{!}} आईएनआरन्यूज़ |access-date=11 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713040455/http://www.inrnews.com/indianrealestate/2006/11/real_estate_major_dlf_to_invest_rs_1000_crores_on_orissa_it_sez_inrnews.html |archive-date=13 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> == विकास == डीएलएफ आवासीय, कार्यालय और खुदरा (रिटेल) संपत्तियों का निर्माण करती है। == संयुक्त उद्यम == दुबई अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे और लन्दन के मिलेनियम टावर इत्यादि के निर्माण का श्रेय प्राप्त करने वाली लैंग ओ'रूर्के नामक यूके आधारित निर्माण कंपनी डीएलएफ की सभी प्रमुख परियोजनाओं का निर्माण करेगी। डीएलएफ और लैंग ओ'रूर्के दोनों एक साथ मिलकर भारत की नई अर्थव्यवस्था से जुड़े एक्सप्रेसवे (चौड़ा रास्ता), बंदरगाहों और अन्य विशाल संरचनाओं का निर्माण करेंगे। दुबई की नखील नामक कंपनी भारत में नगर क्षेत्रों को विकसित करने के लिए डीएलएफ के साथ साझेदारी कर रही है। डब्ल्यूएसपीई ग्रुप पीएलसी भी कृत्रिम एवं प्राकृतिक पर्यावरण के लिए डीएलएफ के साथ साझेदारी कर रही है और उसे प्रबंधन एवं परामर्श प्रदान कर रही है। फीडबैक वेंचर्स, डीएलएफ को परियोजनाओं के शीघ्र निष्पादन के लिए परामर्श प्रदान कर रही है। भारत में संयुक्त रूप से होटलों का विकास करने के लिए डीएलएफ ने हिल्टन होटल्स के साथ भी हाथ मिला लिया है। == प्रायोजन == डीएलएफ फ़िलहाल [[इंडियन प्रीमियर लीग|भारतीय प्रीमियर लीग]] (आईपीएल) का प्रायोजन कर रही है जो भारत की एक ट्वंटी 20 प्रारूप वाली क्रिकेट लीग है। डीएलएफ ग्रुप ने 5 साल तक इस टूर्नामेंट का प्रमुख प्रायोजक बने रहने के लिए 40 मिलियन अमेरिकी डॉलर का भुगतान किया है।<ref name="forbes1">{{cite web |url=http://www.forbes.com/lists/2009/10/billionaires-2009-richest-people_Kushal-Pal-Singh_0UU7.html |title=#98 Kushal Pal Singh - The World's Billionaires 2009 |publisher=Forbes.com |date=2009-02-13 |accessdate=2010-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110407022256/http://www.forbes.com/lists/2009/10/billionaires-2009-richest-people_Kushal-Pal-Singh_0UU7.html |archive-date=7 अप्रैल 2011 |url-status=live }}</ref> == गैलरी == <gallery> File:DLF Gateway Tower.png File:Cyber_Green_Building,_Gurgaon,_Haryana,_India_-_20070613.jpg </gallery> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20060331032441/http://www.dlf.in/ डीएलएफ लिमिटेड] * [https://web.archive.org/web/20140103182226/http://dlflaingorourke.com/ डीएलएफ लैंग ओ'रूर्के] == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} {{प्रमुख भारतीय कंपनियाँ}} {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]] --> | NAME =Limited, Dlf Universal | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = | DATE OF BIRTH = | PLACE OF BIRTH = | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} [[श्रेणी:नई दिल्ली में स्थित कंपनियां]] [[श्रेणी:भारत की रियल एस्टेट कंपनियां]] [[श्रेणी:नई दिल्ली स्थित कंपनियाँ]] b2t4pbenwltkdoztdsieyc78iebdt4h उप्परहल, कौतालं मण्डल 0 303687 6628340 4819801 2026-10-11T07:21:29Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628340 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = उप्परहल, कौतालं मण्डल |district = [[कर्नूलु]] |official_languages = [[तेलगू]] |state_name = [[आन्ध्रप्रदेश]] |website = www.aponline.gov.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} '''उप्परहल, कौतालं मण्डल''' में [[भारत]] के आन्ध्रप्रदेश राज्य के अन्तर्गत के [[कर्नूलु]] जिले का एक गाँव है। [[चित्र:Andhra Pradesh districts map hi.svg|thumb|300px|right|[[आन्ध्रप्रदेश के जिले]]]] ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20080705021103/http://www.aponline.gov.in/ आंध्र प्रदेश सरकार का आधिकारिक वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20110512192155/http://aptourism.in/ आंध्र प्रदेश सरकार का पर्यटन विभाग] * {{ODP|Regional/Asia/India/Andhra_Pradesh/}} * [https://web.archive.org/web/20110511100851/http://www.ap.nic.in/ NIC की वेबसाइट पर आंध्र प्रदेश पोर्टल ] * [https://web.archive.org/web/20110430170327/http://apstatepolice.org/ आंध्र प्रदेश राज्य पुलिस की सरकारी वेबसाइट] [[श्रेणी:आन्ध्र प्रदेश]] [[श्रेणी:कर्नूलु जिला]] sifi27qm3euppjhj36h97g1hbhcqdgo विकासशील देश 0 382069 6628268 6609871 2026-10-11T06:07:26Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628268 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Imf-advanced-un-least-developed-2008.svg|thumb|350px|[0][1][2] अंतर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष और संयुक्त राष्ट्र द्वारा किया गया वर्गीकरण]] [[चित्र:Newly industrialized countries.svg|thumb|350px|2009 तक नव औद्योगीकृत देश]] [[चित्र:2010_UNDP_Human_Development_Report_Quartiles.png|thumb|right|350px|क्वॉरटाइल (2010 के आंकड़े पर आधारित, 4 नवम्बर 2010 को प्रकाशित के आधार पर) के आधार पर विश्व बैंक द्वारा विकसित मानव विकास रिपोर्ट <सन्दर्भ> सांखियकी. मानव विकास रिपोर्ट (एचडीआर). संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (यूएनडीपी)<सन्दर्भ>]] {| width="100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="background:transparent" |- | वेलिन =शीर्ष | {{legend|#003399|Very High}}{{legend|#3072D9|High}}{{legend|#A8C3FF|Medium}} | वेलिन =शीर्ष | {{legend|#E6EDFF|Low}}{{legend|#858585|data unavailable}} |} '''विकासशील देश''' (developing country) शब्द का प्रयोग किसी ऐसे देश के लिए किया जाता है जिसके भौतिक सुखों का स्तर निम्न होता है (इस शब्द को लेकर 'तीसरी दुनिया के देशों' के साथ भ्रमित नहीं होना चाहिए)। चूंकि ''विकसित देश'' नामक शब्द की कोई भी एक परिभाषा अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मान्यता प्राप्त नहीं है, अतः विकास के स्तर इन तथाकथित विकासशील देशों में व्यापक रूप से भिन्न हो सकते हैं। कुछ विकासशील देशों में, औसत रहन-सहन का मानक भी उच्च होता है।<ref>{{cite book|last=Sullivan|first=Arthur|coauthors=Steven M. Sheffrin|title=Economics: Principles in Action|publisher=Prentice Hall|date=2003|location=Upper Saddle River, New Jersey 07458|pages=471|url=https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061|isbn=0-13-063085-3|access-date=4 मई 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220014709/https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061|archive-date=20 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref name="UN"/> ऐसे देश जिनकी अर्थव्यवस्था अन्य विकासशील देशों के मुकाबले उन्नत होती है, परन्तु जिन्होंने अभी तक [[औद्योगिक देश|विकसित देश]] के संकेत नहीं दिए होते हैं, उन्हें ''नवीन औद्योगीकृत देशों'' की श्रेणी में रखा जाता है।<ref name="Globalization">{{cite book|title=Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy|url=https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy|author=Paweł Bożyk|chapter= Newly Industrialized Countries|publisher=Ashgate Publishing, Ltd|year=2006|isbn=0-75-464638-6}}</ref><ref name="Limits">{{cite book| title=The Limits of Convergence|author=Mauro F. Guillén|chapter=Multinationals, Ideology, and Organized Labor|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=0-69-111633-4}}</ref><ref name="AIA">{{cite book|title=Geography, An Integrated Approach|url=https://archive.org/details/geographyintegra0000waug|first=David| last=Waugh|chapter=Manufacturing industries (chapter 19), World development (chapter 22)|pages=[https://archive.org/details/geographyintegra0000waug/page/563 563], 576–579, 633, and 640|publisher =Nelson Thornes Ltd.|year=3rd edition 2000|isbn=0-17-444706-X}}</ref><ref name="Principles">{{cite book|title=Principles of Economics |url=https://archive.org/details/isbn_9781426634543 |first=N. Gregory|last=Mankiw|year=4th Edition 2007|isbn=0-32-422472-9}}</ref> == परिभाषा == संयुक्त राष्ट्र के पूर्व महासचिव [[कोफ़ी अन्नान|कोफी अन्नान]] ने विकसित देश की निम्न परिभाषा दी है। "एक विकसित देश वह होता है जो अपने सभी नागरिकों को सुरक्षित पर्यावरण में स्वतंत्र और स्वस्थ्य जीवन का आनंद लेने का अवसर देता है।"<ref>{{Cite web |url=http://www.unescap.org/unis/press/G_05_00.htm |title=G_05_00 |access-date=4 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090808082724/http://www.unescap.org/unis/press/G_05_00.htm |archive-date=8 अगस्त 2009 |url-status=live }}</ref> परन्तु संयुक्त राष्ट्र के सांख्यिकी प्रभाग के अनुसार, :[[संयुक्त राष्ट्र]] प्रणाली में "विकसित" और "विकाशील" देशों अथवा क्षेत्रों की उपाधि के लिए स्थापित संविद नहीं है।<ref name="UN">{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#ftnc|title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings (footnote C)|date=revised 17 अक्टूबर 2008|publisher=[[संयुक्त राष्ट्र Statistics Division]]|accessdate=30 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417070721/http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#ftnc|archive-date=17 अप्रैल 2010|url-status=live}}</ref> और यह इस तथ्य पर ध्यान देता है कि : उपाधियाँ जैसे "विकसित" और "विकासशील" मात्र सांख्यिकीय सुविधा के लिए बनाई जाती हैं और आवश्यक रूप से किसी देश अथवा क्षेत्र के विकास की प्रक्रिया में किसी विशेष स्थिति पर पहुंचने के निर्णय को नहीं बताती है।<ref>{{Cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49.htm |title=संयुक्त राष्ट्र सांख्यिकी प्रभाग मानक देश और क्षेत्र कोड वर्गीकरण (एम्49) |access-date=4 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711220015/https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49.htm |archive-date=11 जुलाई 2017 |url-status=live }}</ref> संयुक्त राष्ट्र इस तथ्य पर भी ध्यान देता है कि: : आम व्यवहार में [[एशिया]] में [[जापान]], उत्तरी अमेरिका में [[कनाडा]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राष्ट्र]], [[ओशिआनिया|ओशेनिका]] में [[ऑस्ट्रेलिया]] और [[न्यूज़ीलैण्ड|न्यूजीलैंड]] और [[यूरोप]] को विकसित क्षेत्र माना जाता है। अंतरराष्ट्रीय व्यापार के आंकड़ों में, दक्षिणी अफ्रीकी सीमा शुल्क संघ को भी विकसित क्षेत्र माना जाता है और [[इज़रायल|इसराइल]] को विकसित देश माना जाता है, पूर्व यूगोस्लाविया में से बने हुए देशों को विकासशील देशों की श्रेणी में रखा जाता है; और [[पूर्वी यूरोप]] के देश और यूरोप में स्वतंत्र राज्यों के राष्ट्रमंडल (कोड 172) को विकसित अथवा विकासशील देशों के अंतर्गत नहीं गिना जाता है।<ref name="UN"/> 21<sup>वी</sup> सदी में, चार मौलिक एशियन टाइगर्स<ref name="tigers">{{Cite web |url=http://www.businesspme.com/uk/articles/economics/78/East-Asian-Tigers-.html |title=पूर्व एशियाई टाइगर्स |access-date=4 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224061819/http://www.businesspme.com/uk/articles/economics/78/East-Asian-Tigers-.html |archive-date=24 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> क्षेत्र ([[हांग कांग|हांगकांग]]<ref name="tigers"/><ref name="qq">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/groups.htm#ae आईएमएफ द्वारा बनाई गयी उन्नत अर्थव्यवस्थाओं की सूची .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023182920/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/groups.htm#ae |date=23 अक्तूबर 2011 }}[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/groups.htm#ae विश्व आर्थिक आउटलुक, डाटाबेस-डब्लूईओ समूह और कुल जानकारी, अप्रैल 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023182920/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/groups.htm#ae |date=23 अक्तूबर 2011 }}</ref>, [[सिंगापुर]]<ref name="tigers"/><ref name="qq"/>, [[दक्षिण कोरिया]]<ref name="tigers"/><ref name="qq"/><ref>{{Cite web |url=http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1018.html |title=कोरिया गणराज्य की |access-date=4 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617013500/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1018.html |archive-date=17 जून 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ft.com/cms/s/0/98c62f1c-850f-11dd-b148-0000779fd18c.html |title=ऍफ़टी.कॉम/ एशिया प्रशांत - दक्षिणी कोरिया को विकसित देश का दर्ज़ा मिलता है। |access-date=4 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722013257/http://www.ft.com/cms/s/0/98c62f1c-850f-11dd-b148-0000779fd18c.html |archive-date=22 जुलाई 2010 |url-status=live }}</ref> और [[दक्षिण कोरिया|ताइवान]],) और साइप्रस, माल्टा और स्लोवेनिया को "विकसित देश" माना जाता है। दूसरी तरफ, अप्रैल 2004 से पहले अंतर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष के द्वारा दिए गए वर्गीकरण के अनुसार, पूर्वी यूरोप के सभी देश (जिसमें केन्द्रीय यूरोपियन देश शामिल हैं और जो अभी भी संयुक्त राष्ट्र की संस्थाओं में "पूर्वी यूरोप समूह" में गिने जाते है) और [[मध्य एशिया]] में [[सोवियत संघ|पूर्व सोवियत संघ (यूएसएसआर)]] के देश (कजाकिस्तान, उजबेकिस्तान, किर्गिस्तान, ताजिकिस्तान तुर्कमेनिस्तान) और [[मंगोलिया]], को विकसित अथवा विकासशील देशों में शामिल नहीं किया गया था, बल्कि उन्हें नाम दिया गया था "अवस्थांतर में देश", परन्तु अब व्यापक रूप से उन्हें (अंतर्राष्ट्रीय रिपोर्टों में) "विकासशील देशों" में गिना जाता है। अंतर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष एक लचीली वर्गीकरण प्रणाली का प्रयोग करता है जो तीन कारकों पर गौर करती है "(1) [[प्रति व्यक्ति आय]] स्तर, (2) निर्यात विविधीकरण,- अतः जिन तेल निर्यातक देशों का सकल घरेलू उत्पाद उच्च है वे उन्नत वर्गीकरण के अंतर्गत नहीं आएंगे क्योंकि उनके निर्यात का लगभग 70% तेल होता है और (3) वैश्विक वित्तीय स्थिति में एकीकरण की दशा.<ref>{{Cite web | url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b | title = Q. How does the WEO categorize advanced versus emerging and developing economies? | work = [[International Monetary Fund]] | accessdate = July 20, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110430142026/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b | archive-date = 30 अप्रैल 2011 | url-status = live }}</ref> [[विश्व बैंक]] देशों को चार आय समूहों में वर्गीकृत करता है। ये प्रति वर्ष 1 जुलाई को निर्धारित किये जाते हैं। निम्नलिखित आय की श्रेणियों का उपयोग करते हुए 2008 जीएनआई प्रति व्यक्ति के अनुसार अर्थव्यवस्थाओं को विभाजित किया गया था:<ref name="WB"/> * निम्न आय वाले देशों की प्रति व्यक्ति जीएनआई 975 अमेरिकी डॉलर या उससे कम थी। * निम्न मध्य आय वाले देशों की प्रति व्यक्ति जीएनआई 976 अमेरिकी डॉलर और 3,855 अमेरिकी डॉलर के बीच थी। * उच्च मध्यम आय वाले देशों की प्रति व्यक्ति जीएनआई 3,856 अमेरिकी डॉलर और 11,905 अमेरिकी डॉलर के बीच थी। * उच्च आय वाले देशों की प्रति व्यक्ति जीएनआई 11,906 अमेरिकी डॉलर से अधिक थी। विश्व बैंक सभी निम्न और माध्यम आय वाले देशों को विकासशील देशों की श्रेणी में रखता है परन्तु साथ ही स्वीकार करता है कि, "इस शब्द का प्रयोग सुविधा के लिए किया जा रहा है, हमारा आशय यह नहीं है की इस समूह की सभी अर्थव्यवस्थाएं एक सामान विकास की प्रक्रिया से गुजर रही हैं अथवा अन्य अर्थव्यवस्थाएं विकास की पसंदीदा अथवा अंतिम अवथा पर पहुँच गयीं हैं। आय द्वारा वर्गीकरण आवश्यक रूप से विकास की स्थिति को नहीं दर्शाता है।"<ref name="WB">{{Cite web | url = http://data.worldbank.org/about/country-classifications | title = How we Classify Countries | work = [[World Bank]] | accessdate = September 25, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130620140212/http://data.worldbank.org/about/country-classifications | archive-date = 20 जून 2013 | url-status = live }}</ref> == विकासशील देशों में इसकेउद्देश्य एवं सीमाओं की  विवेचना कीजिए == एक देश के विकास को सांख्यिकीय सूचकांक जैसे प्रति व्यक्ति आय [[सकल घरेलू उत्पाद|(जीडीपी)]], [[जीवन प्रत्याशा]], साक्षरता दर, इत्यादि द्वारा मापा जाता है। संयुक्त राष्ट्र ने [[मानव विकास सूचकांक|एचडीआई]] विकसित किया है, जो कि ऊपर बताये गए सांख्यिकी का एक यौगिक सूचकांक है, जिसका प्रयोग उन देशों में मानव स्तर का विकास नापने के लिए किया जाता है जहां पर आंकड़े उपलब्ध हैं। सामान्य तौर पर विकासशील देश वे देश होते हैं जिन्होंने अपनी जनसंख्या के सापेक्ष औद्योगीकरण के स्तर को प्राप्त नही किया होता है और जिनमें, अधिकतर, जीवन स्तर निम्न से मध्यम वर्गीय होता है। निम्न आय और उच्च [[जनसंख्या]] वृद्धि के बीच एक मजबूत सहसंबंध होता है। विकासशील देशों के विषय में चर्चा करते समय जिन शब्दों का प्रयोग किया जाता है वे उनका प्रयोग करने वालों का आशय और विचारों की ओर भी इशारा करते हैं। अन्य शब्द जिनका कभी कभी उपयोग किया जाता है वे हैं कम विकसित देश (एलडीसी), आर्थिक रूप से सबसे कम विकसित देश (एलईडीसी), "अपर्याप्त रूप से विकसित देश" अथवा तीसरी दुनिया के देश और "गैर औद्योगिक देश". इसके विपरीत, इस विस्तृत श्रेणी के अंत में जो देश आते हैं उन्हें विकसित देश, सबसे ज्यादा आर्थिक रूप से विकसित देश (एमईडीसी), प्रथम विश्व के देश और "औद्योगिक देश" कहा जाता है। ''विकासशील'' शब्द के व्यंजनापूर्ण पहलू को कम करने के लिए, अंतर्राष्ट्रीय संस्थाओं ने आर्थिक रूप से कम विकसित देश (एलईडीसी) नामक शब्द का प्रयोग उन सर्वाधिक गरीब देशों के लिए करना प्रारम्भ कर दिया है जिन्हें किसी भी अर्थ में विकासशील नहीं कह सकते हैं। इसका तात्पर्य यह है की, एलईडीसी, एलडीसी का सबसे गरीब उपसमूह है। विकासशील राष्ट्र की अवधारणा, किसी एक नाम से या अन्य नाम से, विविध प्रकार की सैधांतिक प्रणालियों में पाई जाती है - उदाहरण के लिए, उपनिवेशों को स्वतंत्र कराने के सिद्धांतों में, मुक्ति धर्मशास्त्र में, [[मार्क्सवाद]] में, साम्राज्यवाद विरोध में और राजनीतिक अर्थव्यवस्था में. == ' == विकासशील राष्ट्र की अवधारणा, किसी एक नाम से या अन्य नाम से, विविध प्रकार की सैधांतिक प्रणालियों में पाई जाती है - उदाहरण के लिए, उपनिवेशों को स्वतंत्र कराने के सिद्धांतों में, मुक्ति धर्मशास्त्र में, [[मार्क्सवाद]] में, साम्राज्यवाद विरोध में और राजनीतिक अर्थव्यवस्था में. 'विकासशील देश', शब्द के प्रयोग की आलोचना भी होती है। इस शब्द के प्रयोग में एक "विकसित देश" के मुकाबले में एक 'विकासशील देश' की हीनता '''अन्तर्निहित''' है, जिसे कई देश पसंद नहीं करते हैं। इसमें आर्थिक विकास के परम्परागत पश्चिमी मॉडल को अपनाने की इच्छा छिपी है जिसे कुछ देशों, जैसे की क्यूबा ने, अपनाने से इनकार कर दिया है। 'विकासशील' शब्द में गतिशीलता का भाव छिपा हुआ है और यह इस तथ्य को नहीं स्वीकारता है कि विकास में गिरावट हो रही हो या वह स्थिर हो गया हो, विशेषकर की उन दक्षिणी अफ्रीकी देशों में जो एचआईवी / एड्स से बुरी तरह से प्रभावित हैं। ऐसी स्थितियों में ''विकासशील देश'' जैसा शब्द, व्यंजनापूर्ण लग सकता है। इस शब्द में इन देशों के लिए समरूपता अन्तर्निहित है, जो की व्यापक रूप से भिन्न हो सकते हैं। इस शब्द में इन देशों के लिए समरूपता का भाव छिपा हुआ है जबकी बहुत अमीरों और बहुत गरीबों के धन और (स्वास्थ्य) के स्तर में बहुत अंतर हो सकता है।{{Citation needed|date=अगस्त 2010}} सामान्य तौर पर, विकास के अंतर्गत एक आधुनिक संरचना आती है जो (दोनों, भौतिक और संस्थागत), होती है और जो कम मूल्य वाले क्षेत्रों जैसे कृषि और [[प्राकृतिक संसाधन]] निष्कर्षण जैसे क्षेत्रों से हट कर होती है। विकसित देशों में, तुलनात्मक रूप से, आमतौर पर आर्थिक प्रणाली सतत और आत्मनिर्भर तृतीयक क्षेत्र की अर्थव्यवस्था और अर्थव्यवस्था के चतुर्धातुक क्षेत्र और उच्च स्तर के भौतिक मानकों पर आधारित होती है। हालांकि, कई अपवाद उल्लेखनीय हैं, जैसा की कुछ देशों की अर्थव्यवस्था में प्राथमिक उद्योगों का महत्वपूर्ण योगदान था, उदाहरण के लिए, नॉर्वे, कनाडा, ऑस्ट्रेलिया, इत्यादि. अमरीका और पश्चिमी यूरोप में कृषि एक बहुत महत्वपूर्ण क्षेत्र है और ये दोनों देश अंतरराष्ट्रीय कृषि बाजार में प्रमुख खिलाड़ी हैं। इसके अलावा, प्राकृतिक संसाधन निष्कर्षण एक बहुत ही लाभदायक (उच्च मूल्य) उद्योग होता है जैसे की तेल निष्कर्षण। ==अविकसित देशों की विशेषताएँ == अर्द्धविकसित देशों की मुख्य विशेषताओं को निम्नांकित लक्षणों के द्वारा स्पष्ट किया जा सकता है जो इन देशों के विकास में बाधा का कार्य करते हैं: ===विषम चक्र=== विकास अर्थशास्त्रियों के अनुसार, अर्द्धविकसित देश ऐसे विषम चक्रों में घिरे रहते हैं जो इन देशों में विकास हेतु बाधा उत्पन्न करते हैं । इन चक्रों को निम्न प्रकार अभिव्यक्त किया जा सकता है: :''निम्न आय निम्न बचतें → निम्न पूँजी निर्माण → निम्न उत्पादकता → निम्न आय, :''निम्न आय → बाजार का लघु आकार → विनियोग की प्रेरणा का अभाव → वृद्धि की न्यूनता → निम्न आय, :''निम्न आय → निम्न उपभोग → निम्न स्वास्थ्य स्तर → निम्न उत्पादकता → निम्न आय, :''निम्न आय → सरकार का कम आगम → शिक्षा एवं सामाजिक सेवाओं पर कम व्यय → निम्न उत्पादकता → निम्न आय । उपर्युक्त वर्णित कुछ विषम चक्रों में विभिन्न चर आपस में इस प्रकार अर्न्तक्रिया करते हैं कि अर्थव्यवस्था पिछड़े स्तर पर ही बनी रहती है इसे निम्न स्तर संतुलन पाश के द्वारा अभिव्यक्त किया जा सकता है । === कृषि पर निर्भरता एवं अनुत्पादक कृषि === मेयर एवं बाल्डविन के अनुसार- अर्द्धविकसित अर्थव्यवस्था मुख्यतः प्राथमिक अर्थव्यवस्था या कृषि-प्रधान अर्थव्यवस्था होती है अर्थात् आर्थिक व उत्पादक क्रियाओं में कृषि एक महत्वपूर्ण भूमिका का निर्वाह करती है । इन देशों में जनसंख्या का 70 प्रतिशत से अधिक भाग कृषि क्षेत्र पर निर्भर है । कृषि जीवन निर्वाह का साधन मात्र है । कृषि पर निर्भरता का कारण यह है कि अर्थव्यवस्था के द्वितीयक व तृतीयक क्षेत्र पूँजी, तकनीक, साहसवृति व उपक्रम प्रवृति के अभाव के कारण अविकसित ही बने रहते हैं । कृषि में कार्यशील जनसंख्या का प्रतिशत उच्च होने के बावजूद कुल राष्ट्रीय आय में इसका योगदान अल्प ही बना रहता है । अर्द्धविकसित देशों में कृषि क्षेत्र में उत्पादकता वृद्धि से संबंधित सुधारों का लाभ भी वस्तुत: बड़े व समृद्ध किसान या कुलक वर्ग ही उठा पाता है, क्योंकि वह आवश्यक आदाओं; जैसे- खाद, बीज, सिंचाई सुविधा, साख व विपणन सुविधाओं को अपनी सामर्थ्यानुसार जुटाने में सफल होते हैं । निर्धन कृषक इन सुविधाओं से सचित ही रहते हैं । यह भी देखा गया है कि कृषि जोतों के निर्माण विकास एवं सुधार में ही अधिकांश राष्ट्रीय साधन गतिशील कर दिये जाते हैं । === धीमी एवं असंतुलित औद्योगिक वृद्धि === अर्द्धविकसित देशों में औद्योगिक क्षेत्र में धीमी व असंतुलित वृद्धि होती है। इसका कारण है पूँजी, साहसवृति व नवप्रवर्तन योग्यता का अभाव, बेहतर व कारगर तकनीक का प्रयोग सम्भव न होना, औद्योगिक सुरक्षा का अभाव, प्रबंधकों व श्रमिक वर्ग के मध्य अच्छे संबंध विद्यमान न होना । इसके साथ ही औद्योगिक नेतृत्व की कमी होती है । अर्द्धविकसित देशों के निवासी आधुनिक क्षेत्र में कार्य करने के इच्छुक नहीं रहते, कारण यह है कि वह एक बंधे बंधाए जीवन के आदी होते हैं, उनकी इच्छाएँ सीमित होते हैं वह गाँव से बाहर जाकर जोखिम नहीं लेना चाहते । इसके साथ ही वह उद्योग की गतिविधियों से अपरिचित व अप्रशिक्षित होते हैं । विकास की आरंभिक अवस्थाओं में औद्योगिक क्षेत्र में जाने के प्रति ग्रामीण जन उत्सुक नहीं होते । === निम्न श्रम उत्पादकता === निम्न श्रम उत्पादकता अर्द्धविकास का लक्षण एवं कारक है। अर्द्धविकसित देशों में कृषि व गैर कृषि क्षेत्र में श्रम उत्पादकता का स्तर अल्प होता है। इन देशों में जनसंख्या की वृद्धि के साथ भूमि पर दबाव बढ़ता चला जाता है। यद्यपि इसे सुधरी तकनीक, खादों के बेहतर प्रयोग, सिंचाई की बेहतर सुविधाओं के द्वारा बढ़ाया जा सकता है। श्रम उत्पादकता के न्यून होने का मुख्य कारण श्रमिकों का जीवन-स्तर निम्न होना है, इससे उन्हें समुचित पोषण नहीं प्राप्त होता उनके आवास, स्वास्थ्य, साफ-सफाई की दशा हीन होती है । कार्य करने की प्रेरणाओं के अभाव कुशलता निर्माण के सीमित अवसर, पूँजी की न्यूनता व संस्थागत प्रबंधों की दुर्बल दशा से अल्प उत्पादन की प्रवृतियाँ दिखायी देती है । === पूँजी निर्माण की निम्न दरें === प्रो. रागनर नर्क्से ने 'प्रॉबुलेम्स ऑफ कैपितल फॉर्मेशन इन अन्डरदेवेलप्ड कन्ट्रीज' (अल्पविकसित देशों में पूंजी-निर्माण की समस्या) में लिखा है कि एक अर्द्धविकसित देश वह है जहाँ जनसंख्या व प्राकृतिक संसाधनों के सापेक्ष पूँजी की कमी विद्यमान होती है। इनके अनुसार, अर्द्धविकास एवं धीमा औद्योगीकरण किसी सीमा तक पूँजी के अभाव से संबंधित है फिर भी पूंजी विकास के लिए आवश्यक लेकिन समर्थ दशा नहीं होती। डा. आस्कर लांगे के अनुसार अर्द्धविकसित देशों में पूँजीगत वस्तुओं का स्टाक कुल उपलब्ध श्रम शकित को उत्पादन की आधुनिक तकनीक के आधार पर रोजगार प्रदान करने में समर्थ नहीं होता । स्पष्ट है कि इन देशों के विकास की मुख्य बाधा विनियोग हेतु बचतों की न्यूनता है। अर्द्धविकसित देशों में उत्पादक क्रियाओं में विनियोग करने की प्रवृति न्यून होती है । नर्क्से के अनुसार इन देशों में उच्च वर्ग के द्वारा भी स्वर्ण, विलासिता व वास्तविक सम्पत्ति के क्रय व सट्‌टेबाजी में बचतों का अनुत्पादक उपभोग किया जाता है । जोखिम एवं अनिश्चितता वाले क्षेत्रों में पूँजी गतिशील नहीं हो पाती मुद्रा एवं पूँजी बाजार के अविकसित होने के कारण बचतों को विनियोग हेतु वित्तीय रूप से गतिशील करना संभव नहीं बन पाता । इसी कारण बेंजामिन हिगिन्स लिखते है कि विकास बिना पूँजी संचय के संभव नहीं बन पाता । === आय व सम्पत्ति वितरण में असमानताएँ === अर्द्धविकसित देशों में आय एवं सम्पत्ति के वितरण में असमानताएँ विद्यमान होती है अर्थात् समाज के एक छोटे वर्ग के पास देश की सम्पत्ति व संसाधनों का अधिकांश भाग विद्यमान होता है तथा समाज का अधिकांश भाग जीवन निर्वाह स्तर पर गुजारा करता है । यह ध्यान रखना आवश्यक है कि कोई भी देश आय के वितरण में पूर्ण समानता के करीब नहीं आ सकता लेकिन विकसित देशों में सरकार करों के द्वारा तथा सुदृढ़ श्रम संघों की कार्यवाहियों से आय के स्तर अधिक समान रखने के लिए प्रयासरत रहती हैं । कम विकसित देशों में कर एवं श्रम संघों की गतिविधियाँ इस दिशा में सार्थक प्रयास नहीं कर पातीं । विभिन्न आर्थिक अध्ययनों से ज्ञात होता है कि जिनकी आय उच्च है वहीं समाज में अधिक बचत करते है ऐसे में निर्धन वर्ग की बचतें नहीं के बराबर होती है तथा मध्य वर्ग की बचतें अति अल्प होती हैं। स्पष्ट है कि अर्द्धविकसित देशों में आय वितरण उच्च विषमता युक्त होता है। ===अर्न्तसंरचना का अभाव === अर्द्धविकसित देशों में सामाजिक उपरिमदों तथा विद्युत यातायात संवाद वहन के साधनों जिन्हें अग्रिम शृंखला कहा जाता है का अभाव होता है । अरचना के निर्माण हेतु भारी विनियोग की आवश्यकता होती है लेकिन इन देशों में पूँजी का अभाव इसके निर्माण हेतु अवरोध उत्पन्न करता है । अर्न्तसंरचना विकास हेतु निजी विनियोगी इच्छुक नहीं होता, क्योंकि इससे प्राप्त लाभ अपरोक्ष होते है तथा इनकी प्रवृत्ति अनिश्चित होती है । समस्या तो यह है कि इन देशों में सरकार राजनीतिक अस्थायित्व से ग्रस्त होती है व उनमें विकास की प्रतिबद्धता न्यून होती है । === बाजार की अपूर्णताएँ === अर्द्धविकसित देशों में बाजार की अपूर्णताएँ विद्यमान होने से अभिप्राय यह है कि [[उत्पादन के साधन|उत्पादन के साधनों]] में गतिशीलता का अभाव होता है, श्रम विभाजन एवं विशिष्टीकरण का अदा निम्न होने के कारण उत्पादन के साधनों का पूर्ण ज्ञान न होने के कारण माँग के अनुरूप उत्पादन नहीं हो पाता कीमतों में तीव उच्चावचन की प्रवृत्ति पायी जाती है। उत्पादन में प्राय: एकाबिकार की स्थिति दिखायी देती है। वस्तु की गुणवत्ता पर नियंत्रण नहीं होता। इस प्रकार संसाधनों का अल्प शोषण बाजार की अपूर्णताओं के कारण होता है जिससे अर्द्धविकसित देश सीमित उत्पादन ही कर पाते है। === द्वैत अर्थव्यवस्था === अर्द्धविकसित देशों की द्वैत प्रकृति से अभिप्राय है कि इन देशों में एक और सापेक्षिक रूप से बड़ा घरेलू क्षेत्र विद्यमान होता है और दूसरी ओर आधुनिक क्षेत्र संकुचित होता है। प्रो.जे.एच. बूके के अनुसार- अर्थव्यवस्था का धरेलू क्षेत्र सीमित आवश्यकताओं से एवं पूँजीवादी या आधुनिक क्षेत्र असीमित आवश्यकताओं की प्रवृति का प्रदर्शन करता है । इन दोनों क्षेत्रों की सामाजिक संरचना व संस्कृति में भिन्नता विद्यमान होती है। बूके इसे 'सामाजिक द्वैतता' के द्वारा अभिव्यक्त करते हैं । प्रो. बेंजामिन हिंगिन्स ने अर्द्धविकसित देशों में साधन अनुपातों की समस्या को ध्यान में रखते हुए तकनीकी द्वेतता का विश्लेषण प्रस्तुत किया उनके अनुसार- अर्द्धविकसित देशों में रोजगार अवसरों की सीमितता अल्प समर्थ माँग के कारण नहीं बल्कि इन अर्थव्यवस्थाओं की द्वैत प्रवृत्ति के कारण होती है अर्थात् समृद्ध व निर्धन क्षेत्रों में उत्पादन फलन भिन्न होते है तथा साधन बहुलताओं में अंतर विद्यमान होता है । अर्द्धविकसित देशों में द्वैतता की प्रवृत्तियों की व्याख्या प्रो. आर्थर लेविस व एच. डब्ल्यू सिंगर द्वारा की गयी । === समर्थ व कुशल प्रशासन व संगठनात्मक ढांचे का अभाव === अर्द्धविकसित देशों में सामाजिक व राजनीतिक जागरूकता का अभाव होता है। मिचेल पी टोडारो के अनुसार- इन देशों का एक मुख्य लक्षण सापेक्षिक रूप से दुर्बल प्रशासनिक मशीनरी है। वस्तुत: इन देशों में प्रबन्ध व संगठनात्मक कुशलताओं की कमी होती है। कार्य से संबंधित नियम कानून व उनका निष्पादन अस्पष्ट व ढीले-ढाले होते हैं । तुरन्त निर्णय नहीं लिये जाते । नौकरशाही के प्रबंध जटिल होते हैं जिससे [[भ्रष्टाचार]] को प्रोत्साहन मिलता है। इन्हीं कारणों से गुन्नार मिर्डल इन देशों को 'नरम राज्य' की संज्ञा देते हैं । === अनार्थिक संस्कृति === सामान्यतः अर्द्धविकसित देशों में भौतिक समृद्धि को अधिक महत्व नहीं दिया जाता। इसी कारण अधिक आय प्राप्त करने की इच्छा व मनोवृत्ति विद्यमान नहीं होती । अनावश्यक उपभोग उचित नहीं माना जाता। व्यक्ति भाग्य व नियति को महत्वपूर्ण मानते हैं जिसका प्रभाव कार्य करने की स्थितियों पर पड़ता है। === मध्य वर्ग का कम या अस्तित्वहीन होना === अर्द्धविकसित देशों में प्राय: मध्य वर्ग की अनुपस्थिति दिखायी देती है । इसका मुख्य कारण यह है कि आय का मुख्य स्रोत कृषि क्षेत्र होता है । सामान्यत: कृषि भूमि धनी वर्ग के नियंत्रण व स्वामित्व में होती है व सामान्य कृषक के पास इतनी अल्प भूमि होती है कि उससे जीवन निर्वाह ही कठिनाई से हो पाता है । इन देशों में होने वाले औद्योगिक विकास समस्या को और अधिक जटिल करता है। उद्योग अपनी शैशव अवस्था में होते है । अत: इनके द्वारा अधिक रोजगार का सृजन नहीं किया जाता । अत: जनसंख्या का बहुल भाग भूमि के असमान वितरण व सहायक उद्योग धंधों व संकुचित औद्योगिक क्षेत्र में समुचित अवसरों की कमी का अनुभव करता है । ऐसे में निर्धन वर्ग का बाहुल्य रहता है । मध्य वर्ग तब अस्तित्व में आता है जब लघुभूमि जोत विद्यमान होती है तथा सहायक उद्योगों व उद्योग व सेवा क्षेत्र का विस्तार होने लगता है । === आर्थिक निर्भरता === अधिकांश अर्द्धविकसित देश लंबे समय तक गुलामी व औपनिवेशिक उत्पीड़न के शिकार रहे हैं। राजनीतिक स्वतंत्रता प्राप्त करने के उपरान्त भी यह आर्थिक रूप से विकसित देशों पर निर्भर रहे हैं। अल्पविकसित देशों द्वारा विकसित देशों का दृष्टिकोण एवं मूल्यों को अपनाया गया है। प्राय: इन देशों ने विकसित देशों के विकास मॉडलों का ही अनुसरण किया है । यद्यपि कम विकसित देशों द्वारा विकसित देशों की शिक्षा व्यवस्था स्वास्थ्य प्रणाली व प्रशासनिक संरचना को अपनाया जा रहा है लेकिन गुणवत्ता व क्षमता उपयोग की दृष्टि से वह अभी बहुत पीछे है । === विदेशी व्यापार उन्मुखता === अर्द्धविकसित देश सामान्यत: विदेश व्यापार उन्मुख होते हैं। प्रायः इनके द्वारा कच्चे माल व प्राथमिक वस्तुओं का निर्यात एवं उपभोक्ता वस्तुओं व पूँजीगत वस्तुओं व मशीनरी का आयात किया जाता है। निर्यातों पर निर्भर होने के कारण अर्द्धविकसित देशों को कई बाधाओं का सामना करना पड़ता है । निर्यात क्षेत्र हेतु अधिक उत्पादन करने पर अर्थव्यवस्था के अन्य क्षेत्रों का समुचित विकास नहीं हो पाता । अन्तर्राष्ट्रीय बाजार में प्राथमिक वस्तुओं के निर्यात में व्याप्त प्रतिद्वन्दिता के कारण अर्द्धविकासत देशों को अधिक निर्यात मूल्य भी प्राप्त नहीं हो पाता। वहीं इन्हें विनिर्मित वस्तुओं, पूँजीगत यन्त्र उपकरण व विनिर्मित वस्तुओं के आयात का उच्च मूल्य चुकाना पड़ता है। अर्द्धविकसित देशों की व्यापार शर्त प्रायः विपरीत रहती है तथा इन्हें भुगतान संतुलन के असाम्य से पीड़ित रहना पड़ता है । अर्द्धविकसित देशों में जनसंख्या की शुद्धि दर उच्च रही है । अत: आर्थिक विकास की संभावनाओं के बावजूद जीवन-स्तर में परिवर्तन नहीं हो पाया । सामान्यत: इन देशों में जन्म व मृत्यु दरें ऊँची रहती हैं तथा मृत्यु दर के सापेक्ष जन्म दर अधिक होती है । अत: जनसंख्या विस्फोट की समस्या उत्पन्न होती है । अर्द्धविकसित देशों में कार्यशील जनसंख्या का अनुपात विकसित देशों के सापेक्ष अल्प रहा है । इससे आर्थिक विकास की गति अवरूद्ध होती है । इन देशों में भूमि पर जनसंख्या का दबाव बढ़ा है लेकिन विभिन्न देशों में इसकी प्रवृतियों भिन्न रही है । उदाहरण के लिए- हांगकांग व सिंगापुर में जनसंख्या घनत्व प्रति वर्ग कि.मी. क्रमश: 3981 प्रति वर्ग कि.मी. है तो जाम्बिया व माली में केवल 6 व 4, मात्र इन प्रवृतियों के आधार पर इन देशों में उत्पादन हेतु उपयोग में लायी गयी भूमि के बारे में कुछ नहीं कहा जा सकता। == उभरती और विकासशील अर्थव्यवस्थाओं की सूची == [[अंतर्राष्ट्रीय आर्थिक निधि|अंतर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष]] की विश्व आर्थिक आउटलुक रिपोर्ट अप्रैल 2010 के अनुसार, निम्नलिखित को '''उभरती हुई और विकासशील अर्थव्यवस्था''' माना गया है।<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/groups.htm#oem आईएमएफ द्वारा दी गयी उभरती और विकासशील अर्थव्यवस्थाओं की सूची.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520091014/http://imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/groups.htm#oem |date=20 मई 2011 }}[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/groups.htm#oem विश्व आर्थिक आउटलुक डाटाबेस, अप्रैल 2010.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520091014/http://imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/groups.htm#oem |date=20 मई 2011 }}</ref> <div class="references"> * {{flag|Afghanistan}} * {{flag|Albania}} * {{flag|Algeria}} * {{flag|Angola}} * {{flag|Antigua and Barbuda}} * {{flag|Argentina}} * {{flag|Armenia}} * {{flag|Azerbaijan}} * {{flag|The Bahamas}} * {{flag|Bahrain}} * {{flag|Bangladesh}} * {{flag|Barbados}} * {{flag|Belarus}} * {{flag|Belize}} * {{flag|Benin}} * {{flag|Bhutan}} * {{flag|Bolivia}} * {{flag|Botswana}} * {{flag|Bosnia and Herzegovina}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Bulgaria}} * {{flag|Burkina Faso}} * {{flag|Burma}} * {{flag|Burundi}} * {{flag|Cameroon}} * {{flag|Cape Verde}} * {{flag|Central African Republic}} * {{flag|Chad}} * {{flag|Chile}} * {{flag|China}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Comoros}} * {{flag|Democratic Republic of the Congo}} * {{flag|Republic of the Congo}} * {{flag|Costa Rica}} * {{flag|Côte d'Ivoire}} * {{flag|Croatia}} * {{flag|Djibouti}} * {{flag|Dominica}} * {{flag|Dominican Republic}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|El Salvador}} * {{flag|Equatorial Guinea}} * {{flag|Eritrea}} * {{flag|Estonia}} * {{flag|Ethiopia}} * {{flag|Fiji}} * {{flag|Gabon}} * {{flag|The Gambia}} * {{flag|Georgia}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Grenada}} * {{flag|Guatemala}} * {{flag|Guinea}} * {{flag|Guinea-Bissau}} * {{flag|Guyana}} * {{flag|Haiti}} * {{flag|Honduras}} * {{flag|Hungary}} * {{flag|Indonesia}} * {{flag|India}} * {{flag|Iran}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Jamaica}} * {{flag|Jordan}} * {{flag|Kazakhstan}} * {{flag|Kenya}} * {{flag|Kiribati}} * {{flag|Kuwait}} * {{flag|Kyrgyzstan}} * {{flag|Laos}} * {{flag|Latvia}} * {{flag|Lebanon}} * {{flag|Lesotho}} * {{flag|Liberia}} * {{flag|Libya}} * {{flag|Lithuania}} * {{flag|Macedonia}} * {{flag|Madagascar}} * {{flag|Malawi}} * {{flag|Malaysia}} * {{flag|Maldives}} * {{flag|Mali}} * {{flag|Marshall Islands}}<ref name="imf">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/groups.htm विश्व आर्थिक आउटलुक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023182920/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/groups.htm |date=23 अक्तूबर 2011 }}, [[अंतर्राष्ट्रीय आर्थिक निधि|अंतर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष,]] अप्रैल 2009, दूसरा पैराग्राफ, 9-11 लाइन.</ref> * {{flag|Mauritania}} * {{flag|Mauritius}} * {{flag|Mexico}} * {{flag|Federated States of Micronesia}}<ref name="imf"/> * {{flag|Moldova}} * {{flag|Mongolia}} * {{flag|Montenegro}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Mozambique}} * {{flag|Namibia}} * {{flag|Nauru}} * {{flag|Nepal}} * {{flag|Nicaragua}} * {{flag|Niger}} * {{flag|Nigeria}} * {{flag|Oman}} * {{flag|Pakistan}} * {{flag|Palau}}<ref name="imf"/> * {{flag|Panama}} * {{flag|Papua New Guinea}} * {{flag|Paraguay}} * {{flag|Peru}} * {{flag|Philippines}} * {{flag|Poland}} * {{flag|Qatar}} * {{flag|Romania}} * {{flag|Russia}} * {{flag|Rwanda}} * {{flag|Saudi Arabia}} * {{flag|Samoa}} * {{flag|São Tomé and Príncipe}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Serbia}} * {{flag|Seychelles}} * {{flag|Sierra Leone}} * {{flag|Solomon Islands}} * {{flag|South Africa}} * {{flag|Somalia}} * {{flag|Sri Lanka}} * {{flag|Saint Kitts and Nevis}} * {{flag|Saint Lucia}} * {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} * {{flag|Sudan}} * {{flag|Suriname}} * {{flag|Swaziland}} * {{flag|Syria}} * {{flag|Tajikistan}} * {{flag|Tanzania}} * {{flag|Thailand}} * {{flag|Timor-Leste}} * {{flag|Togo}} * {{flag|Tonga}} * {{flag|Trinidad and Tobago}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Turkey}} * {{flag|Turkmenistan}} * {{flag|Tuvalu}} * {{flag|Uganda}} * {{flag|Ukraine}} * {{flag|United Arab Emirates}} * {{flag|Uruguay}} * {{flag|Uzbekistan}} * {{flag|Vanuatu}} * {{flag|Venezuela}} * {{flag|Vietnam}} * {{flag|Yemen}} * {{flag|Zambia}} * {{flag|Zimbabwe}} </div> === वे विकासशील देश जो आईएमएफ द्वारा सूचीबद्ध नहीं किये गए हैं। === * {{flag|Cuba}} * {{flag|North Korea}} === उन विकासशील अर्थव्यवस्थाओं की सूची (चार एशियन टाइगर्स और नए यूरो देश) जिन्हें अब उन्नत अर्थव्यवस्था माना जाता है। === * {{flag|Hong Kong}} (1997 के बाद) * {{flag|Singapore}} (1997 के बाद) * {{flag|South Korea}} (1997 के बाद) * {{flag|Taiwan}} (1997 के बाद) * {{flag|Cyprus}} (2001 के बाद) * {{flag|Slovenia}} (2007 के बाद) * {{flag|Malta}} (2008 के बाद) * {{flag|Czech Republic}} (2009 के बाद) * {{flag|Slovakia}} (2009 के बाद) == टाईपोलॉजी और देशों के नाम == देशों को अक्सर मोटे तौर पर विकास की चार श्रेणियों में रखा जाता है। प्रत्येक वर्ग में वे देश शामिल हैं जिन्हें उनसे सम्बंधित लेखों में सूचीबद्ध किया गया है। "विकासशील राष्ट्र" नामक शब्द किसी विशिष्ट, समान समस्या को निर्धारित करने के लिए कोई लेबल नहीं है। # नव औद्योगीकृत देश (एनआईसी) वे देश हैं जिनकी अर्थव्यवस्थाएं विकासशील देशों से अधिक उन्नत और विकसित हैं, परन्तु जिन्होंने अभी भी विकसित देश होने के सभी संकेत नहीं दिए हैं।<ref name="Globalization"/><ref name="Limits"/><ref name="AIA"/><ref name="Principles"/> एनआईसी विकसित और विकासशील देशों के बीच एक वर्ग है। इसमें [[ब्राज़ील|ब्राजील]], [[जनवादी गणराज्य चीन|चीन]], [[भारत]], [[मलेशिया]], [[मेक्सिको|मैक्सिको]], [[फ़िलीपीन्स|फिलीपींस]],[[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]], [[थाईलैंड]] और [तुर्की|टर्की] शामिल है। # उन्नत उभरते हुए बाज़ार हैं<ref>http://www.ftse.com/Indices/FTSE_Emerging_Markets/index.jsp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516140319/http://www.ftse.com/Indices/FTSE_Emerging_Markets/index.jsp |date=16 मई 2011 }}.</ref>: [[ब्राज़ील|ब्राजील]], [[हंगरी]], [[मेक्सिको|मैक्सिको]], [[पोलैंड]], [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]] और [[ताइवान]]. # जिन देशों में लम्बे समय से गृह युद्ध चल रहा है अथवा वृहत स्तर पर क़ानून भंग हुआ है (विफल राष्ट्र) (उदाहरणतः लोकतांत्रिक गणराज्य कांगो, [[अफ़्गानिस्तान|अफगानिस्तान]], [[पाकिस्तान]], [[सोमालिया]]) अथवागैर विकासोन्मुखी तानाशाही [[उत्तर कोरिया|([[उत्तर कोरिया]],]] [[म्यांमार]] और [[ज़िम्बाबवे|[[जिम्बाब्वे]]]]). # कुछ विकासशील देश विश्व बैंक के द्वारा विकसित राष्ट्रों की श्रेणी में रखे गए हैं जैसे [[अंटीगुआ और बारबूडा|एंटीगुआ और बारबुडा]], [[बहामास|बहामा]], [[बहरीन]],[[बारबाडोस]], [[ब्रुनेई]], [[ईक्वीटोरियल गिनी|भूमध्य रेखीय (इक्वेटोरियल) गिनी]],[[कुवैत]], [[ओमान]], [[क़तर|कतर]], [[सउदी अरब|सऊदी अरब]] और [[त्रिनिदाद और टोबैगो]]. == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} ==इन्हें भी देखें== *[[विकसित देश]] ==बाहरी कड़ियाँ== *[विकसित देश] {{Global economic classifications}} [[श्रेणी:आर्थिक विकास]] [[श्रेणी:देश वर्गीकरण]] [[श्रेणी:मानव भूगोल]] [[श्रेणी:आर्थिक भूगोल]] [[श्रेणी:विकास]] [[श्रेणी:देशों की सूची]] b4hyhwr4dwwwfojj9mkzseubjyjt9cd ली ना 0 387370 6628347 6208285 2026-10-11T07:25:56Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628347 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox tennis biography |playername = ली ना |image = [[चित्र:Li Na Photo by Sascha Grabow.jpg|250px]] |country = {{PRC}} |residence = [[वुहान]], [[हूबेई|हुबेई]], चीन |birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1982|2|26}} |birth_place = वुहान, हुबेई, चीन |height = {{height|m=1.72}} |weight = {{convert|65|kg|lb st|abbr=on}} |turnedpro = 1999 |plays = दाहिना हाथ |careerprizemoney = $6,444,632 |singlesrecord = 383–141 |singlestitles = 5 डब्ल्यू. टी. ऐ., 19 आई. टी. एफ. |highestsinglesranking = No. 4 (जून 6, 2011) |currentsinglesranking = No. 4 (जून 6, 2011) |AustralianOpenresult = F ([[2011 ऑस्ट्रलियन ओपन – महिला एकल|2011]]) |FrenchOpenresult = '''W''' ([[2011 फ्रेंच ओपन - महिला एकल|2011]]) |Wimbledonresult = QF ([[2006 विम्बल्डन चैम्पियंस – महिला एकल|2006]], [[2010 विम्बल्डन चैम्पियंस – महिला एकल|2010]]) |USOpenresult = QF ([[2009 यू. एस. ओपन – महिला एकल|2009]]) |doublesrecord = 120–49 |doublestitles = 2 डब्ल्यू. टी. ऐ., 16 आई. टी. एफ. |highestdoublesranking = No. 54 (अगस्त 28, 2006) |grandslamsdoublesresults = हाँ |AustralianOpenDoublesresult = 2R (2006, 2007) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2006, 2007) |WimbledonDoublesresult = 2R (2006) |USOpenDoublesresult = 3R (2005) |updated = मई 16, 2011 }} {{MedalTableTop}} {{MedalCountry | {{CHN}} }} {{MedalSport | महिला [[टेनिस]]}} {{MedalCompetition| [[ऊनिवेर्सिअदे (Universiade)|Universiade]]}} {{MedalGold | [[2001 Summer Universiade|2001 Beijing]]|[[Tennis at the 2001 Summer Universiade|Singles]]}} {{MedalGold| 2001 Beijing|Doubles}} {{MedalCompetition|[[एशियाई खेल]]}} {{MedalGold | [[2010 एशियाई खेल|2010 Guangzhou]]|[[Tennis at the 2010 Asian Games – Women's Team|Team]]}} {{MedalBronze | [[२००६ एशियाई खेल|2006 Doha]]|[[Tennis at the 2006 Asian Games – Women's singles|Singles]]}} {{MedalBottom}} ली ना ({{zh|c=李娜}}; जन्म 26 फ़रवरी 1982) एक चीनी पेशेवर टेनिस खिलाड़ी है| ली 5 डब्ल्यूटीए और 19 आईटीएफ एकल खिताब जीत लिया है| वह वर्तमान में डब्ल्यूटीए द्वारा विश्व नंबर 4 क्रमित है| जनवरी 2011 में ली ऑस्ट्रेलियाई ओपन के फाइनल में पहुंची थी परन्तु उसे 3 मुश्किल सेटों में हार का सामना करना पड़ा था। 2011 जून में, ली ने फाइनल में गत चैंपियन फ्रांसेस्का शियावोन को हरा कर २०११ का फ्रेंच ओपन जीता और ग्रैंड स्लैम एकल खिताब जीतने वाली पहली एशियाई बन गयी| उन्होंने इसके निर्णायक मैच में गत चैम्पियन इटली की फ्रांसिक्का शियावोन को 6-4, 7-6 से हराया। ली ने दूसरे सेट में टाईब्रेकर में विरोधी को कोई मौका नहीं दिया और जीत दर्ज की। [[चित्र:Na-li.jpg|thumb|Li Na]] == जीवन वृत्त == उनका जन्म चीन के वुहान में हुआ था। == ग्रैंड स्लैम एकल फाइनल == === जीत (1) === {| class="sortable wikitable" |- |width="60"|'''Year''' | style="width:200px;"|'''Championship''' | style="width:200px;"|'''Opponent in Final''' | style="width:200px;"|'''Score in Final''' |- style="background:#ffc;" |- style="background:#ebc2af;" | [[2011 फ्रेंच ओपन - महिला एकल|2011]] || [[फ्रेंच ओपन]] || {{flagicon|ITA}} [[फ्रांसेस्का शियावोन]] || 6–4, 7–6(0) |} === रनर-अप (1) === {| class="sortable wikitable" |- |width="60"|'''Year''' | style="width:200px;"|'''Championship''' | style="width:200px;"|'''Opponent in Final''' | style="width:200px;"|'''Score in Final''' |- style="background:#ffc;" | [[2011 ऑस्ट्रलियन ओपन|2011]] || [[ऑस्ट्रलियन ओपन]] || {{flagicon|BEL}} [[Kim Clijsters]] || 6–3, 3–6, 3–6 |- style="background:#ebc2af;" |} == सन्दर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:चीनी महिला टेनिस खिलाड़ी]] [[श्रेणी:फ्रेंच ओपन विजेता]] {{आधार}} lu7vx0x5m6aq05uww7ekh87z1u5ixi1 अकबर शाह द्वितीय 0 431789 6628085 6511429 2026-10-10T15:26:35Z Mundhalia746 934684 6628085 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image =[[File:Akbar Shah II of India.jpg|250px|||अकबर शाह द्वितीय]] | name =अकबर शाह द्वितीय | title =[[मुगल सम्राट]] | full name = | coronation = | birth_date = | birth_place = | death_date =[[दिल्ली]] | death_place = | burial_place = | reign =1719 | predecessor= [[शाह आलम द्वितीय]] | successor =[[बहादुर शाह ज़फ़र]] | spouse = | father = | mother = | issue = | dynasty =[[तैमूर वंश|तैमूरी]] }} '''अकबर द्वितीय''' (22 अप्रैल 1760 - 28 सितंबर 1837) को भी ''अकबर शाह द्वितीय'' के रूप में जाना जाता है, भारत के अंतिम द्वितीय [[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] थे। उन्होंने 1806-1837 तक शासन किया। वह [[शाह आलम द्वितीय]] के दूसरे पुत्र और [[बहादुर शाह ज़फ़र]] के पिता थे। अकबर द्वितीय को ही अकबर शाह द्वितीय के नाम से जाना जाता हैं।अकबर द्वितीय का जन्म 22 अप्रैल 1760 को मुकुंदपुर में हुआ था जब उनके पिता [[शाह आलम द्वितीय]] [[दिल्ली]] से भाग गए थे और पूरे भारत में थे और वापस सम्राट बनने का सपना देख रहे थे। 1781 में होने वाले वारिस का दर्जा प्राप्त हुआ। और अकबर द्वितीय को मुगल सम्राट का वारिस घोषित किया गया। 1788 में गुलाम कादिर ने दिल्ली पर हमला किया और उसने सभी मुगल राजकुमार और राजकुमारियों को डांस करने के लिए मजबूर किया जिसमें अकबर द्वितीय भी शामिल थे कई और नदी में कूद गई जिसे अपनी जान बचा सके। मराठा सरदार [[महादजी शिंदे]] ने जल्द ही आकर गुलाम कादिर को खत्म कर दिया और एक बार फिर मुगल सम्राट का आलम को बचा लिया। 1806 के बाद में उनको मुगल गददी प्राप्त हुई और उन्होंने 1837 तक मुगल सम्राट के रूप में शासन किया। उन्होंने एक हिंदू मुस्लिमों को एक करने के लिए एक नया तयोहार मनाना शुरू किया जिसको फूल वालों की सैर कहा जाता है और वह आगे चलकर उनके पुत्रों ने भी इस त्यौहार को बनाना चालू रखा और आज तक दिल्ली में त्योहार मनाया जाता है। 1835 में [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] ने सम्राट का अपमान करने के लिए उनके नाम के सिक्के चलाना बंद कर दिया इस बात को लेकर काफी नाराज हो गए परंतु कि उन्होंने अंग्रेजों के साथ एक संधि कर ली थी जिसके तहत साम्राज्य का सारा कारोबार ईस्ट इंडिया कंपनी के हाथ में था इसलिए उन्होंने राजा [[राजा राममोहन राय|राममोहन राय]] को इंग्लैंड भेजा इस बात की दरखास्त करें और मुगल सम्राट के वहां से वहां की महारानी ने इस बात से साफ इंकार कर दिया और इस कारण से दिल बहुत ही दुखी हो अंत में निजाम हैदराबाद के नवाब ने भी सम्मान करना छोड़ दिया।वह मिजा फखरू को गददी पर देखना चाहते थे परंतु वजीर और कई सारे मंत्रियों को कहने पर बहादुर शाह जिनहे बहादुर शाह जफर नाम से भी जानते हैं और [[बहादुर शाह ज़फ़र|बहादुर शाह जफर]] को गददी दिलाई। जफर 1837 में मुगल सम्राट बने और अंतिम मुगल सम्राट के रूप में जाने जाते हैं 1857 में उनकी गद्दी खत्म कर दी गई और उनको [[म्यान्मार|बर्मा]] भेज दिया गया जहां 1862 में उनकी मृत्यु हो गई।इस तरह 332 सालों से चले आये [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल साम्राज्य]] का अंत 1857 में हो गया। ==शासन== अकबर द्वितीय मुग़ल वंश का 18वाँ बादशाह था। वह [[शाहआलम द्वितीय]] का पुत्र था। उसका शासनकाल 1806-1837 ई. तक रहा। उसी के शासन के दौरान 1803 ई. में [[दिल्ली]] पर भी उनका क़ब्ज़ा हो गया।<ref>{{Cite web |url=http://hi.gk-tricks.com/mughal-emperors/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=6 अक्तूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007001126/http://hi.gk-tricks.com/mughal-emperors/ |archive-date=7 अक्तूबर 2018 |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] [[श्रेणी:18वीं सदी में जन्मे लोग]] {{आधार}} ckzr7qj3220mkv1whfu9ng9lsben0lj 6628086 6628085 2026-10-10T15:27:19Z Mundhalia746 934684 6628086 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image =[[File:Akbar Shah II of India.jpg|250px|||अकबर शाह द्वितीय]] | name =अकबर शाह द्वितीय | title =[[मुगल सम्राट]] | full name = | coronation = | birth_date = | birth_place = | death_date =[[दिल्ली]] | death_place = | burial_place = | reign = 1806-1837 | predecessor= [[शाह आलम द्वितीय]] | successor =[[बहादुर शाह ज़फ़र]] | spouse = | father = | mother = | issue = | dynasty =[[तैमूर वंश|तैमूरी]] }} '''अकबर द्वितीय''' (22 अप्रैल 1760 - 28 सितंबर 1837) को भी ''अकबर शाह द्वितीय'' के रूप में जाना जाता है, भारत के अंतिम द्वितीय [[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] थे। उन्होंने 1806-1837 तक शासन किया। वह [[शाह आलम द्वितीय]] के दूसरे पुत्र और [[बहादुर शाह ज़फ़र]] के पिता थे। अकबर द्वितीय को ही अकबर शाह द्वितीय के नाम से जाना जाता हैं।अकबर द्वितीय का जन्म 22 अप्रैल 1760 को मुकुंदपुर में हुआ था जब उनके पिता [[शाह आलम द्वितीय]] [[दिल्ली]] से भाग गए थे और पूरे भारत में थे और वापस सम्राट बनने का सपना देख रहे थे। 1781 में होने वाले वारिस का दर्जा प्राप्त हुआ। और अकबर द्वितीय को मुगल सम्राट का वारिस घोषित किया गया। 1788 में गुलाम कादिर ने दिल्ली पर हमला किया और उसने सभी मुगल राजकुमार और राजकुमारियों को डांस करने के लिए मजबूर किया जिसमें अकबर द्वितीय भी शामिल थे कई और नदी में कूद गई जिसे अपनी जान बचा सके। मराठा सरदार [[महादजी शिंदे]] ने जल्द ही आकर गुलाम कादिर को खत्म कर दिया और एक बार फिर मुगल सम्राट का आलम को बचा लिया। 1806 के बाद में उनको मुगल गददी प्राप्त हुई और उन्होंने 1837 तक मुगल सम्राट के रूप में शासन किया। उन्होंने एक हिंदू मुस्लिमों को एक करने के लिए एक नया तयोहार मनाना शुरू किया जिसको फूल वालों की सैर कहा जाता है और वह आगे चलकर उनके पुत्रों ने भी इस त्यौहार को बनाना चालू रखा और आज तक दिल्ली में त्योहार मनाया जाता है। 1835 में [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] ने सम्राट का अपमान करने के लिए उनके नाम के सिक्के चलाना बंद कर दिया इस बात को लेकर काफी नाराज हो गए परंतु कि उन्होंने अंग्रेजों के साथ एक संधि कर ली थी जिसके तहत साम्राज्य का सारा कारोबार ईस्ट इंडिया कंपनी के हाथ में था इसलिए उन्होंने राजा [[राजा राममोहन राय|राममोहन राय]] को इंग्लैंड भेजा इस बात की दरखास्त करें और मुगल सम्राट के वहां से वहां की महारानी ने इस बात से साफ इंकार कर दिया और इस कारण से दिल बहुत ही दुखी हो अंत में निजाम हैदराबाद के नवाब ने भी सम्मान करना छोड़ दिया।वह मिजा फखरू को गददी पर देखना चाहते थे परंतु वजीर और कई सारे मंत्रियों को कहने पर बहादुर शाह जिनहे बहादुर शाह जफर नाम से भी जानते हैं और [[बहादुर शाह ज़फ़र|बहादुर शाह जफर]] को गददी दिलाई। जफर 1837 में मुगल सम्राट बने और अंतिम मुगल सम्राट के रूप में जाने जाते हैं 1857 में उनकी गद्दी खत्म कर दी गई और उनको [[म्यान्मार|बर्मा]] भेज दिया गया जहां 1862 में उनकी मृत्यु हो गई।इस तरह 332 सालों से चले आये [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल साम्राज्य]] का अंत 1857 में हो गया। ==शासन== अकबर द्वितीय मुग़ल वंश का 18वाँ बादशाह था। वह [[शाहआलम द्वितीय]] का पुत्र था। उसका शासनकाल 1806-1837 ई. तक रहा। उसी के शासन के दौरान 1803 ई. में [[दिल्ली]] पर भी उनका क़ब्ज़ा हो गया।<ref>{{Cite web |url=http://hi.gk-tricks.com/mughal-emperors/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=6 अक्तूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007001126/http://hi.gk-tricks.com/mughal-emperors/ |archive-date=7 अक्तूबर 2018 |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] [[श्रेणी:18वीं सदी में जन्मे लोग]] {{आधार}} 5zpk8eemxmruxf98syf6ixqzh3dhem5 पोरवल 0 438872 6628333 4169486 2026-10-11T07:07:34Z RJ Raawat 670084 वर्तनी/व्याकरण सुधार 6628333 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2011}} ये एक हिन्दु जाति है, जो वैश्य मै गिना जत है। ये लोग उत्तर प्रदेश के है। [[श्रेणी:जाति]] l15cnpee3ino0fjgwb53gw0h9psfwg1 6628337 6628333 2026-10-11T07:13:21Z RJ Raawat 670084 लेख का विस्तार किया गया 6628337 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2011}} ये एक हिन्दु जाति है, जो वैश्य मै गिना जत है। ये लोग उत्तर प्रदेश के है। == प्रमुख व्यक्तित्व == * निकिता पोरवल<ref>{{Cite web|url=https://www.tv9hindi.com/entertainment/bollywood-news/who-is-nikita-porawal-won-femina-miss-india-2024-family-education-to-personal-life-know-here-everything-2892205.html|title=कौन हैं निकिता पोरवल ? जिनके सिर पर सजा फेमिना मिस इंडिया 2024 का ताज|last=Pandey|first=Ankita|date=2024-10-17|website=TV9 भारतवर्ष|language=hi|access-date=2026-10-11}}</ref> [[श्रेणी:जाति]] o6mwqu80z8v1o91eqt8m5k2p8lttmz6 6628338 6628337 2026-10-11T07:14:31Z RJ Raawat 670084 स्रोतहीन टैग हटाया 6628338 wikitext text/x-wiki ये एक हिन्दु जाति है, जो वैश्य मै गिना जत है। ये लोग उत्तर प्रदेश के है। == प्रमुख व्यक्तित्व == * निकिता पोरवल<ref>{{Cite web|url=https://www.tv9hindi.com/entertainment/bollywood-news/who-is-nikita-porawal-won-femina-miss-india-2024-family-education-to-personal-life-know-here-everything-2892205.html|title=कौन हैं निकिता पोरवल ? जिनके सिर पर सजा फेमिना मिस इंडिया 2024 का ताज|last=Pandey|first=Ankita|date=2024-10-17|website=TV9 भारतवर्ष|language=hi|access-date=2026-10-11}}</ref> [[श्रेणी:जाति]] lst3pwwi6wuuovgto87t8bfyqv2l86w 6628339 6628338 2026-10-11T07:15:12Z RJ Raawat 670084 6628339 wikitext text/x-wiki ये एक हिन्दु जाति है, जो वैश्य मै गिना जत है। ये लोग उत्तर प्रदेश के है। == प्रमुख व्यक्तित्व == * निकिता पोरवल<ref>{{Cite web|url=https://www.tv9hindi.com/entertainment/bollywood-news/who-is-nikita-porawal-won-femina-miss-india-2024-family-education-to-personal-life-know-here-everything-2892205.html|title=कौन हैं निकिता पोरवल ? जिनके सिर पर सजा फेमिना मिस इंडिया 2024 का ताज|last=Pandey|first=Ankita|date=2024-10-17|website=TV9 भारतवर्ष|language=hi|access-date=2026-10-11}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:जाति]] f06by6w9ve14s0k9cnw932buz75nglp चित्र:Indian Railways logo.png 6 448508 6628189 6611182 2026-10-11T01:29:28Z NguoiDungKhongDinhDanh 641769 [[Special:Contributions/~2026-48487-83|~2026-48487-83]] ([[User talk:~2026-48487-83|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6608592 wikitext text/x-wiki <!--इस छवि के पुराने संशोधनों को fair-use नीतियों के अनुसार हटा दिया जाना चाहिए--> ==सारांश== {{Non-free use rationale 2 |Description = भारतीय रेलवे का आधिकारिक लोगो। |Source = http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,304,366,522 |Article = भारतीय रेल |Purpose = प्रश्न में इकाई के लिए समर्पित लेख के शीर्ष पर दृश्य पहचान के प्राथमिक साधन के रूप में सेवा करने के लिए। |Replaceability = |Minimality = केवल ज्ञानसन्दूक में उपयोग किया जाएगा। |Commercial = फ़ाइल का उपयोग इसके कॉपीराइट धारकों के किसी भी व्यावसायिक हितों पर उल्लंघन नहीं करेगा। }} == लाइसेंसिंग == {{Non-free logo}} hgil0x54ss7l9lx402w7u1sckb4d2j6 सोनी पिक्चर्स इंटरटेंन्मेंट 0 461647 6628171 6192669 2026-10-10T22:41:11Z Redguy834 952798 /* */ 6628171 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company | company_name = सोनी पिक्चर्स एंटरटेनमेंट | company_logo =[[File:Sony Pictures Inc. logo.svg]] | caption = सोनी पिक्चर्स का प्रतीक चिन्ह | company_type = [[सोनी]] की सह कंपनी<ref name="Sony Corporation of America Operations">{{Cite web |url=http://www.sony.com/SCA/outline/corporation.shtml |title=प्रमुख संचालन की रूपरेखा, सोनी कॉर्पोरेशन ऑफ अमेरिका |access-date=31 दिसंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229194304/http://www.sony.com/SCA/outline/corporation.shtml |archive-date=29 दिसंबर 2011 |url-status=live }}</ref> | foundation = 21 दिसंबर 1987 को कोलंबिया पिक्चर्स एंटरटेनमेंट के नाम से स्थापना हुई<ref name="BusinessWeek Private Company Information">[http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=691780 Sony Pictures Entertainment Inc.: Private Company Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110918063742/http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=691780 |date=18 सितंबर 2011 }} BusinessWeek</ref><br>7 अगस्त 1991 को नाम बदलकर सोनी पिक्चर्स एंटरटेनमेंट कर दिया गया | location = 10202 वेस्ट वॉशिंगटन बुलेवार, [[कल्वर सिटी]], [[कैलिफोर्निया]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | key_people = टोनी विंसिक्वेरा<br/><small>([[अध्यक्ष]] और [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी|सीईओ]])</smal/><br/><br/>स्टेसी ग्रीन<br/><small>(कार्यकारी उपाध्यक्ष एवं मुख्य लोक अधिकारी)</small><br/><br/>जॉन हुकस्ट्रेटन<br/><small>(कार्यकारी उपाध्यक्ष, प्रशासन एवं संचालन)</small> | industry = मनोरंजन | products = {{plainlist| * [[फिल्म|मोशन पिक्चर्स]] * [[टेलीविजन कार्यक्रम]] * [[ऑनलाइन खेल]] * [[मोबाइल मनोरंजन]] }} | services = * [[फ़िल्म-निर्माण|फ़िल्म उत्पादन]] and [[फिल्म वितरण|वितरण]] * [[टेलीविज़न प्रोडक्शन]] * [[ब्रॉडकास्ट सिंडिकेशन|टेलिविज़न सिंडिकेशन]] * [[ऑनलाइन खेल]] * [[वीडियो ऑन डिमांड]] * [[डिजिटल वितरण]] * [[लाइसेंस|लाइसेंसिंग]] | revenue = {{profit}} [[अमेरिकी डॉलर|US$]] 9.316 बिलियन <small>(FY2019)</small><ref name="FY19">{{cite web |url=http://www.sony.net/SonyInfo/IR/financial/fr/08q4_sony.pdf |title=31 मार्च 2009 को समाप्त हुए वित्तीय वर्ष के लिए समेकित वित्तीय परिणाम |work= |publisher=सोनी |location=टोक्यो, जापान |page=5 |date=14 मई 2009 |accessdate=15 नवम्बर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520164545/http://www.sony.net/SonyInfo/IR/financial/fr/08q4_sony.pdf |archive-date=20 मई 2009 |url-status=dead }}</ref> | operating_income = {{profit}} [[अमेरिकी डॉलर|US$]] 628 मिलियन <small>(FY2019)</small><ref name="FY19"/> | owner = [[सोनी|सोनी कॉर्पोरेशन]] | num_employees = 9,500 | num_employees_year = 2019 [https://www.sony.net/SonyInfo/csr_report/employees/info/] | parent = [[सोनी]] | homepage = [http://www.sonypictures.com सोनी पिक्चर्स] }} '''सोनी पिक्चर्स एंटरटेनमेंट''' ({{lang-en|Sony Pictures Entertainment}}) जापान की सोनी कंपनी का हिस्सा है जो फ़िल्म व टेलिविज़न धारावाहिक निर्माण करती है। == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:फ़िल्म कंपनी]] {{आधार}} 0wepsivi0yimca0unjnj3cbog8ivd16 6628185 6628171 2026-10-11T00:35:15Z विक्रम प्रताप 911487 चित्र आकार अद्यतन 6628185 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company | company_name = सोनी पिक्चर्स एंटरटेनमेंट | company_logo =[[File:Sony Pictures Inc. logo.svg|250px]] | caption = सोनी पिक्चर्स का प्रतीक चिन्ह | company_type = [[सोनी]] की सह कंपनी<ref name="Sony Corporation of America Operations">{{Cite web |url=http://www.sony.com/SCA/outline/corporation.shtml |title=प्रमुख संचालन की रूपरेखा, सोनी कॉर्पोरेशन ऑफ अमेरिका |access-date=31 दिसंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229194304/http://www.sony.com/SCA/outline/corporation.shtml |archive-date=29 दिसंबर 2011 |url-status=live }}</ref> | foundation = 21 दिसंबर 1987 को कोलंबिया पिक्चर्स एंटरटेनमेंट के नाम से स्थापना हुई<ref name="BusinessWeek Private Company Information">[http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=691780 Sony Pictures Entertainment Inc.: Private Company Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110918063742/http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=691780 |date=18 सितंबर 2011 }} BusinessWeek</ref><br>7 अगस्त 1991 को नाम बदलकर सोनी पिक्चर्स एंटरटेनमेंट कर दिया गया | location = 10202 वेस्ट वॉशिंगटन बुलेवार, [[कल्वर सिटी]], [[कैलिफोर्निया]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | key_people = टोनी विंसिक्वेरा<br/><small>([[अध्यक्ष]] और [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी|सीईओ]])</smal/><br/><br/>स्टेसी ग्रीन<br/><small>(कार्यकारी उपाध्यक्ष एवं मुख्य लोक अधिकारी)</small><br/><br/>जॉन हुकस्ट्रेटन<br/><small>(कार्यकारी उपाध्यक्ष, प्रशासन एवं संचालन)</small> | industry = मनोरंजन | products = {{plainlist| * [[फिल्म|मोशन पिक्चर्स]] * [[टेलीविजन कार्यक्रम]] * [[ऑनलाइन खेल]] * [[मोबाइल मनोरंजन]] }} | services = * [[फ़िल्म-निर्माण|फ़िल्म उत्पादन]] and [[फिल्म वितरण|वितरण]] * [[टेलीविज़न प्रोडक्शन]] * [[ब्रॉडकास्ट सिंडिकेशन|टेलिविज़न सिंडिकेशन]] * [[ऑनलाइन खेल]] * [[वीडियो ऑन डिमांड]] * [[डिजिटल वितरण]] * [[लाइसेंस|लाइसेंसिंग]] | revenue = {{profit}} [[अमेरिकी डॉलर|US$]] 9.316 बिलियन <small>(FY2019)</small><ref name="FY19">{{cite web |url=http://www.sony.net/SonyInfo/IR/financial/fr/08q4_sony.pdf |title=31 मार्च 2009 को समाप्त हुए वित्तीय वर्ष के लिए समेकित वित्तीय परिणाम |work= |publisher=सोनी |location=टोक्यो, जापान |page=5 |date=14 मई 2009 |accessdate=15 नवम्बर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520164545/http://www.sony.net/SonyInfo/IR/financial/fr/08q4_sony.pdf |archive-date=20 मई 2009 |url-status=dead }}</ref> | operating_income = {{profit}} [[अमेरिकी डॉलर|US$]] 628 मिलियन <small>(FY2019)</small><ref name="FY19"/> | owner = [[सोनी|सोनी कॉर्पोरेशन]] | num_employees = 9,500 | num_employees_year = 2019 [https://www.sony.net/SonyInfo/csr_report/employees/info/] | parent = [[सोनी]] | homepage = [http://www.sonypictures.com सोनी पिक्चर्स] }} '''सोनी पिक्चर्स एंटरटेनमेंट''' ({{lang-en|Sony Pictures Entertainment}}) जापान की सोनी कंपनी का हिस्सा है जो फ़िल्म व टेलिविज़न धारावाहिक निर्माण करती है। == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:फ़िल्म कंपनी]] {{आधार}} c0r71rxt6nxqxbgm03rh0fe4hivy7zo मीडियाविकि:Abusefilter-warning-articletitle 8 476352 6628482 1817719 2026-10-11T11:58:52Z Max 651050 improve message ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]]) 6628482 wikitext text/x-wiki {{fmbox |text=आप जो पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहे हैं, उसका शीर्षक देवनागरी में नहीं है। हिन्दी विकिपीडिया पर पृष्ठों के शीर्षक देवनागरी में ही होने चाहिए। देवनागरी में लिखने के लिए पृष्ठ के ऊपर '''इनपुट विधि''' पर क्लिक करें और '''सक्षम करें''' चुनें। इसकी जानकारी के लिए [[विकिपीडिया:नारायम]] देखें। अन्य टाइपिंग उपकरणों के लिए [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टाइप करें]] देखें। यदि किसी विशेष कारण से आपको गैर-देवनागरी शीर्षक ही रखना है, तो कृपया किसी [[Special:ListUsers/sysop|प्रबंधक]] से संपर्क करें। <small>यह कार्य [[Special:AbuseFilter/59|दुरुपयोग फ़िल्टर 59]] द्वारा स्वतः रोका गया है।</small> }} lfs0ndx0oep2h84ivt8rzyfk7ioadly मुण्डा 0 483078 6628358 6627339 2026-10-11T08:06:53Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 6 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628358 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि संपादन|date=अगस्त 2020}} {{बन्द सिरा|date=अगस्त 2020}} }} {{WPCUP}} {{Infobox ethnic group | group = मुण्डा {{!}} मुंडा | image = [[File:An old Munda man, Dinajpur (1), 2010 by Biplob Rahman.jpg|250px]] | caption = मुण्डा [[समुदाय]] का एक आदमी | population = 37,48,000 <ref name="Josha Project Munda">{{Cite Web|url=https://legacy.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=13867|title=A Tribe Name }}</ref> | region1 = {{flag|भारत}} | pop1 = 36,92,000 | ref1 = <ref name="josha project Indian Munda">{{Cite Web|url=https://legacy.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=13867&rog3=IN|title= An Indian Scheduled Tribe Name }}</ref> | region2 = [[असम]] | pop2 = 14,41,000 | ref2 = <ref name="josha project Indian Munda"/> | region3 = [[झारखण्ड]] | pop3 = 12,44,000 | ref3 = <ref name="josha project Indian Munda"/> | region4 = [[उड़ीसा]] | pop4 = 5,65,000 | ref4 = <ref name="josha project Indian Munda"/> | region5 = [[पश्चिम बंगाल]] | pop5 = 3,69,000 | ref5 = <ref name="josha project Indian Munda"/> | region6 = [[अरुणाचल प्रदेश]] | pop6 = 17,000 | ref6 = <ref name="josha project Indian Munda"/> | region7 = [[छत्तीसगढ़]] | pop7 = 15,000 | ref7 = <ref name="josha project Indian Munda"/> | region8 = [[त्रिपुरा]] | pop8 = 15,000 | ref8 = <ref name="josha project Indian Munda"/> | region9 = [[बिहार]] | pop9 = 14,000 | ref9 = <ref name="josha project Indian Munda"/> | region10 = [[मध्य प्रदेश]] | pop10 = 5,200 | ref10 = <ref name="josha project Indian Munda"/> | region11 = [[मणिपुर]] | pop11 = 2,300 | ref11 = <ref name="josha project Indian Munda"/> | region12 = {{flag|बांग्लादेश}} | pop12 = 51,000 | ref12 = <ref name="josha project Bangladeshi Munda">{{Cite Web|url=https://legacy.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=13867&rog3=BG|title= A Bangladesh Tribe Name }}</ref> | region13 = [[सिलहट]] | pop13 = 22,000 | ref13 = <ref name="josha project Bangladeshi Munda"/> | region14 = [[राजशाही]] | pop14 = 19,000 | ref14 = <ref name="josha project Bangladeshi Munda"/> | region15 = [[खुलना]] | pop15 = 4,500 | ref15 = <ref name="josha project Bangladeshi Munda"/> | region16 = [[रंगपुर]] | pop16 = 2,700 | ref16 = <ref name="josha project Bangladeshi Munda"/> | region17 = [[ढाका]] | pop17 = 1,900 | ref17 = <ref name="josha project Bangladeshi Munda"/> | region18 = [[चटगांव]] | pop18 = 600 | ref18 = <ref name="josha project Bangladeshi Munda"/> | region23 = {{flag|नेपाल}} | pop23 = 2,000 | ref23 = <ref name="josha project Nepali Munda">{{Cite Web|url=https://legacy.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=13867&rog3=NP|title= A Nepal Tribe Name }}</ref> | region24 = [[कोसी]] | pop24 = 1,400 | ref24 = <ref name="josha project Nepali Munda"/> | region25 = [[मेची]] | pop25 = 500 | ref25 = <ref name="josha project Nepali Munda"/> | region26 = [[बागमती]] | pop26 = 100 | ref26 = <ref name="josha project Nepali Munda"/> | region27 = [[जनकपुर]] | pop27 = 70 | ref27 = <ref name="josha project Nepali Munda"/> | region28 = [[सागरमाथा]] | pop28 = 70 | ref28 = <ref name="josha project Nepali Munda"/> | region29 = {{flag|भूटान}} | pop29 = 2,200 | ref29 = <ref name="josha project Bhutan Munda ">{{Cite Web|url=https://legacy.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=13867&rog3=BT|title= A Bhutan Tribe Name }}</ref> | region31 = [[पश्चिमी]] | pop31 = 1,300 | ref31 = <ref name="josha project Bhutan Munda "/> | region32 = [[पूर्वी]] | pop32 = 600 | ref32 = <ref name="josha project Bhutan Munda "/> | region33 = [[दक्षिणी]] | pop33 = 100 | ref33 = <ref name="josha project Bhutan Munda "/> | region34 = {{flag|अमेरिका}} | pop34 = 500 | ref34 = <ref name="josha project United States Munda ">{{Cite Web|url=https://legacy.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=13867&rog3=US|title= A United States Tribe Name }}</ref> | languages = [[मुण्डारी भाषा|मुण्डारी]] | religions = [[सरना धर्म]] | related = [[भूमिज]] {{•}} [[सांथाल जनजाति|सांथाल]] {{•}} हो {{•}} [[खड़िया आदिवासी|खड़िया]] {{•}} [[उरांव जनजाति|उरांव]] | footnotes = }} '''मुण्डा''' [[भारत]] की एक [[जनजाति]] है, जो मुख्य रूप से [[झारखण्ड]] के [[छोटा नागपुर पठार|छोटा नागपुर]] क्षेत्र में निवास करता है। [[झारखण्ड]] के अलावा ये [[बिहार]], [[पश्चिम बंगाल]], [[ओडिशा|ओड़िसा]] आदि भारतीय राज्यों में भी रहते हैं। इनकी भाषा [[मुंडारी भाषा|मुण्डारी]] [[आस्ट्रो-एशियाई भाषा परिवार|आस्ट्रो-एशियाटिक परिवार]] की एक प्रमुख भाषा है।<ref>{{Cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/13867/IN|title=Munda in India|last=Project|first=Joshua|website=joshuaproject.net|language=en|access-date=2023-01-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://trci.tripura.gov.in/munda|title=Munda {{!}} Tribal Research and Cultural Institute|website=trci.tripura.gov.in|access-date=2023-01-05}}</ref> उनका [[भोजन]] मुख्य रूप से [[धान]], मड़ुआ, [[मक्का]], जंगल के फल-फूल और कंद-मूल हैं। वे सूत्ती [[वस्त्र]] पहनते हैं। महिलाओं के लिए विशेष प्रकार की [[साड़ी]] होती है, जिसे ''बारह हथिया'' (बारकी लिजा) कहते हैं। [[पुरुष]] साधारण-सा [[धोती]] का प्रयोग करते हैं, जिसे ''तोलोंग'' कहते हैं। मुण्डा, [[भारत]] की एक प्रमुख [[जनजाति]] हैं। २० वीं सदी के अनुसार उनकी संख्या लगभग १,०००,००० थी।<ref name="Britannica">Munda http://global.britannica.com/EBchecked/topic/397427/Munda {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514135128/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/397427/Munda |date=14 मई 2013 }}</ref> == इतिहास == मुण्डा लोगों का इतिहास अस्पष्ट है। यद्यपि वे छोटा नागपुर में कैसे आए, यह विवादित है, लेकिन इस बात पर सहमति है कि आधुनिक [[मुण्डा भाषाएँ|मुण्डा भाषाओं]] के बोलने वाले पूर्वजों ने महाद्वीपीय [[दक्षिण पूर्व एशिया]] के [[आग्नेय भाषापरिवार|ऑस्ट्रोआयसटिक]] मातृभूमि से पश्चिम की ओर पलायन किया था।<ref>{{Cite web|url=https://khunti.nic.in/hi/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4%e0%a4%bf-%e0%a4%94%e0%a4%b0-%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%a4/|title=संस्कृति और विरासत {{!}} जिला खूँटी, झारखण्ड सरकार {{!}} भारत|language=hi-IN|access-date=2023-01-05}}</ref> भाषाविद, पॉल सिडवेल (2018) के अनुसार, प्रोटो-मुण्डा भाषा शायद ऑस्ट्रोएशियाटिक से अलग हो गई है जो आज दक्षिणी [[चीन]] या दक्षिण पूर्व एशिया से लगभग 4000-3500 साल पहले पूर्वी भारत में आया।<ref>Sidwell, Paul. 2018. [https://www.academia.edu/36689736/Austroasiatic_Studies_state_of_the_art_in_2018 Austroasiatic Studies: state of the art in 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503013417/https://www.academia.edu/36689736/Austroasiatic_Studies_state_of_the_art_in_2018 |date=3 मई 2019 }}. Presentation at the Graduate Institute of Linguistics, National Tsing Hua University, Taiwan, May 22, 2018.</ref> मुंडा की एक समूह पूर्व में चली गई और अन्य मुंडाओं के साथ संबंध खो दिया, जिसे [[भूमिज]] जनजाति कहा जाता है। मुंडा, [[भूमिज]] और [[हो (जनजाति)|हो]] जनजाति एक ही नस्ल के हैं, जबकि [[सांथाल जनजाति|संथाल]] थोड़ी भिन्न है। [[मुंडारी भाषा|मुंडारी]], [[भूमिज भाषा|भूमिज]], [[हो भाषा|हो]] और [[संथाली भाषा|संथाली]] भाषा में थोड़ी समानताएं भी देखी जा सकती है। मुंडा-भूमिज की अपनी एक पारंपरिक शासन व्यवस्था होती है, जिसे मुंडा-मानकी शासन व्यवस्था कहा जाता है। [[File:Birsa Munda captured and conducted to Ranchi.jpg|thumb|बिरसा मुंडा को पकड़कर रांची ले जाया गया]] 1800 के दशक के अन्त में, मुण्डा स्वतंत्रता सेनानी [[बिरसा मुंडा|बिरसा मुण्डा]] ने भारत के ब्रिटिश शासन का विरोध करने का काम किया था।<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/jharkhand-amit-shah-launches-scheme-for-villages-of-freedom-fighters-khunti-4848635/|title=Jharkhand: Amit Shah launches scheme for villages of freedom fighters|last=Pandey|first=Prashant|date=2017-09-18|work=The Indian Express|access-date=2017-10-21|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114151130/https://indianexpress.com/article/india/jharkhand-amit-shah-launches-scheme-for-villages-of-freedom-fighters-khunti-4848635/|archive-date=14 नवंबर 2019|url-status=live}}</ref> == संस्कृति == [[चित्र:Adiwasi dance.jpg|right|thumb|मुण्डा नृत्य]] मुण्डा [[संस्कृति]] की सामाजिक व्यवस्था बहुत ही बुनियादी और सरल है। मुण्डाओं के लिए [[भारतीय]] [[जाति]] व्यवस्था विदेशी है। उनके दफनाए गए [[पूर्वज]] ''परिवार के अभिभावक'' के रूप मे याद किए जाते हैं। दफन पत्थर (ससन्दीरी) उनका वंशावली का [[प्रतीक]] है। यह [[पत्थर]] सुलाकर [[पृथ्वी|धरती]] पर रखी जाती है पर [[कब्र]] के रूप में चिन्हित नहीं होता। बल्कि, मृतकों के हड्डियों को इस [[पत्थर]] के तहत रखते हैं, जहाँ पिछले पूर्वजों की हड्डियाँ भी मौजूद हैं। जब तक कब्रिस्तान (''जंग तोपा'') समारोह नहीं होता तब तक मृतकों के हड्डियों को [[मृदा|मिट्टी]] के बर्त्तन में रखा जाता है। हर [[वर्ष]] में एक बार, [[परिवार]] के सभी सदस्य अपनी श्रद्धाञ्जलि देने के लिए दफन पत्थरों पर जाते हैं और यह आवश्यक माना है। पूर्वजों को याद करने के लिए अन्य [[पत्थर]] भी हैं जिन्हें ''मेमोरियल पत्थर'' (''भो:दीरी'') कहा जाता है। यह [[पत्थर]] खड़े स्थिति में रखा जाता है। इस [[पत्थर]] को रखने के लिए भी समारोह होता है जिसे '''पत्थर गड़ी''' (''दीरी बीन'') पर्ब कहते हैं। झारखंड के छोटानागपुर में मुंडा लोग गांव किलि के आधार पर बसने लगे, तो पड़हा प्रथा शुरू हुई। पड़हा के लोग सामाजिक और प्रशासनिक रूप से जुड़े होते थे और उनका एक राजा होता था। राजा के ऊपर महाराजा होते थे। इतिहास में उल्लेखित मदरा मुंडा मुंडाओं के महाराजा थे।<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/topic/history-of-munda-tribes|title=मुंडा जनजाति का इतिहास|date=2 जनुअरी 2025|work=प्रभात खबर|access-date=22 जनुअरी 2025}}</ref> === प्रमुख त्योहार === मुख्य रूप से मुण्डाओं के निम्नलिखित त्योहार हैं - 1. सरहुल 2. करम 3. सोहराई 4. मागे 5. फागु === धर्म === सरना धर्म ==उल्लेखनीय लोग== * [[मदरा मुंडा|मदरा मुण्डा]] : सुतियाम्बे के मुण्डा। * [[बिरसा मुंडा|बिरसा मुण्डा]] : महान स्वतंत्रता सेनानी। उलगुलान के नायक। * [[जयपाल सिंह मुंडा|जयपाल सिंह मुण्डा]] : ओलंपिक में सर्वप्रथम स्वर्ण पदक दिलाने वाले भारतीय हॉकी टीम के कप्तान। संविधान सभा के सदस्य। झारखंड आंदोलन के प्रणेता। * [[राम दयाल मुंडा|राम दयाल मुण्डा]] : आदिवासी मामलों के विद्वान। भाषाविद, शिक्षाविद, संस्कृतिकर्मी और मानवशास्त्री। पदमश्री से सम्मानित। * [[करिया मुंडा|कड़िया मुण्डा]] : राजनीतिज्ञ, कई बार भारत सरकार में मंत्री रह चुके है। लोकसभा में डिप्टी स्पीकर का भी पदभार संभाल चुके हैं। पदम भूषण पुरस्कार से सम्मानित। * [[तुलसी मुंडा|तुलसी मुण्डा]] : ओडिसा में शिक्षा के क्षेत्र में उल्लेखनीय योगदान। पदमश्री से सम्मानित। * [[अर्जुन मुंडा|अर्जुन मुुुण्डा]] : राजनीतिज्ञ, झारखंड में कई बार मुख्यमंत्री बने। * [[अनुज लुगुन|अनुज लुगुन]] - सन 2011 का भारत भूषण अग्रवाल पुरस्कार प्राप्त करने वाले कवि। * [[दयामणि बारला]], पत्रकार और सामाजिक कार्यकर्ता। * [[अमृत लुगुन]] : भारतीय विदेश सेवा के अधिकारी यमन में भारत के राजदूत। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == *[[आदिवासी]] *[[बिरसा मुंडा|बिरसा मुण्डा]] *[[मुंडा विद्रोह]] *https://www.sarkarivivechana.blog/2025/02/1000-cbi-sarkari-news-sarkari-vivechana.html ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Munda people|मुण्डा लोग}} * मुण्डा जनजाति के धर्म पर [http://koenraadelst.bharatvani.org/articles/chr/sarna.html सरना&nbsp;– धर्म में एक व्यष्टि अध्ययन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080131234541/http://koenraadelst.bharatvani.org/articles/chr/sarna.html |date=31 जनवरी 2008 }} * [http://www.sinlung.com/ सिंगलुंग]&nbsp;– भारतीय जनजाति * {{Cite EB1911|wstitle=Mundās|volume=18|short=x}} यह लेख सम्बंधित भाषा परिवार का उल्लेख करता है। {{Ethnicity}} {{Authority control}} [[श्रेणी:भारत की जनजातियाँ]] [[श्रेणी:बांग्लादेश की मानव जातियाँ]] [[श्रेणी:भारत की मानव जातियाँ]] [[श्रेणी:नेपाल की मानव जातियाँ]] [[श्रेणी:बिहार के सामाजिक समूह]] [[श्रेणी:झारखंड के सामाजिक समूह]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के सामाजिक समूह]] mc16htispqfr6i570ymzbythbd3munc निज़ाम-उल-मुल्क आसफजाह 0 487491 6628147 6599068 2026-10-10T20:11:49Z Mundhalia746 934684 6628147 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = मीर क़मर-उद-दीन ख़ान सिद्दिक़ी | title = चिंक़िलिच ख़ान, निज़ाम-उल-मुल्क, आसफ जाह | image= [[चित्र:Asaf Jah I, Nizam of Hyderabad.jpg|thumb|आसफ जाह I]] | caption = आसफ जाह प्रथम, यामिन-उस-सल्तनत, रुख्न-उस-सल्तनत, जुमलत-उल-मुल्क, मदर-उल-महम, निज़ाम-उल-मुल्क, ख़ान-ए-दौरां, नवाब मीर ग़ाज़ी-उद-दीन ख़ान सिद्दिक़ी बहादुर, फ़तह जंग, सिपह सालार, नवाब सुबेदा-ए-दक्कन<ref>{{Cite web |url=http://www.hyderabadplanet.com/mir-qamaruddin-chin-qilij-khan-asaf-jah-nizam.html |title=मिर् क़ामारुद्दीन चीन किल्जी खान असफ़ जह I - निज़ाम I |access-date=21 जुलाई 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505081816/http://www.hyderabadplanet.com/mir-qamaruddin-chin-qilij-khan-asaf-jah-nizam.html |archive-date=5 मई 2012 |url-status=dead }}</ref> | reign =३१ जुलाई १७२४ – १ जून १७४८ | coronation =३१ जुलाई १७२४ | predecessor = कोई नहीं | successor =[[नासिर जंग]], मीर अहमद अली खान सिद्दीकी बयाफंदी | consort =उम्दा बेग़म, सैदुन्निसा बेग़म | issue = ६ पुत्र, ७ पुत्रियाँ | house =[[आसफ़ जाही राजवंश]] | father = नवाब [[ग़ाज़ी उद-दिन ख़ान फ़िरोज़ जंग]] सिद्दिक़ी बहादुर (फ़र्ज़ंद-ए-अर्ज़ुमंद) ग़ाज़ी उद्दीन सिद्दिक़ी | mother = [[वज़ीर उन-निसा बेग़म]] | birth_date = 20 अगस्त 1671 | birth_place = [[आगरा]] | death_date = 1 जून 1748 (Age 76) | death_place = [[बुरहानपुर]] | burial_place=[[ख़ुल्दाबाद]], समीप [[औरंगाबाद, महाराष्ट्र|औरंगाबाद]] }} '''मीर क़मर-उद-दीन ख़ान सिद्दिक़ी''' उर्फ़ ''' निजाम-उल-मुल्क आसफजाह I''' (२0 अगस्त १६७१- १ जून १७४८) [[मुग़ल]] शासक [[औरंगजेब]] के बाद के [[हैदराबाद]] का प्रसिद्ध [[निज़ाम]] था, जिसने [[आसफ़ जाही राजवंश]] की नींव रखी। उसने [[१७२४]] में हैदराबाद राज्य की स्थापना की तथा ३१ जुलाई १७२0 से लेकर १ जून १७४८ (मृत्युपर्यंत) तक शासन किया।<ref>{{Cite web |url=http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history_modern.html |title=Asaf Jahis |access-date=21 जुलाई 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926211417/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history_modern.html |archive-date=26 सितंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> औरंगज़ेब ने उसे ''चिंकिलिच ख़ान'' (१६९0-९१)<ref name="विलयाम_इरविन_१९२२">{{cite book | title = (अंग्रेज़ी) लेटर मुघल्स. वोल्यूम २, १७१९-१७३९ | year = १९२२ | author = विलयाम इरविन | oclc = 452940071 | page = 271 }}</ref>), [[फ़र्रूख़सियर]] ने ''निज़ाम-उल-मुल्क'' (१७१३)<ref>{{cite book| title = (अंग्रेज़ी) एडवेनसड स्ट्डी इन थ हिस्ट्री ऑफ़ मोंडन इंडिया १७०७-१८१३ | author = जसवंत लाल मेहता | publisher = Sterling|year = २००५|isbn = 9781932705546|page = 143 }}</ref> तथा [[मुहम्मद शाह]] ने ''आसफ़जाह'' (१७२५)<ref>{{cite book | title = (अंग्रेज़ी) हिस्ट्री | author = रघुनाथ राइ | publisher = एफ़-के पबलिफ़ीकेश्न्स् | isbn = 978818१7139690 }}</ref>आदि उपाधियाँ प्रदान की। [[चित्र:Asaf Jah I.jpg|250px|right]] == आरंभिक जीवन == निज़ाम उल मुल्क आसफ़जाह, ग़ाज़ी उद्दीन ख़ान सिद्दिक़ी फ़िरोज़ जंग प्रथम और उसकी पहली बीवी वज़ीरुन्निसा बेग़म की संतान के तौर पर २0 अगस्त १६७१ को आगरा में पैदा हुआ। आसफ़जाह प्रथम के बचपन का नाम '''मीर क़मरुद्दीन ख़ान सिद्दिक़'''ी था।<ref name="royalark_hyder3">{{cite web | title = (अंग्रेज़ी) थ असफ़ जाही डाइनिसटी : जेनारालऑलिजी | url = http://www.4dw.net/royalark/India/hyder3.htm | accessdate = | archive-url = https://web.archive.org/web/20071220030641/http://www.4dw.net/royalark/India/hyder3.htm | archive-date = 20 दिसंबर 2007 | url-status = dead }}</ref> उसका नामकरण मुग़ल बादशाह औरंगज़ेब ने किया था।<ref name="hyd_on_the_net_nizams">{{cite web |title = (अंग्रेज़ी) हैदराबाद ऑन थ नेट : थ निज़ाम'स् |url = http://www.hyderabad.co.uk/nizam.htm |access-date = 21 जुलाई 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120204205748/http://www.hyderabad.co.uk/nizam.htm |archive-date = 4 फ़रवरी 2012 |url-status = dead }}</ref> == राजनीतिक जीवन == १७२0 से २२ तक निज़ामुल मुल्क आसफजाह I ने दक्कन में अपनी स्थिति सुदृढ़ कर ली थी। वह १७२२ से १७२४ तक साम्राज्य का वजीर रहा। [[सैयद बन्धु|सैय्यद बंधुओं]] को गद्दी से हटाने में भी उन्होंने महत्वपूर्ण भूमिका निभायी थी। उन्हें [[दक्कन]] का [[वायसराय]] भी कहा गया। बादशाह मुहम्मद शाह के शासन में [[वज़ीर]] के काम से तंग आकर दक्कन वापस लौट गया और हैदराबाद राज्य की नींव रखी। उनके मरणोपरांत १७४८ में हैदराबाद दिल्ली शासक के अधीन हो गया।<ref>{{Cite web |url=http://books.google.co.in/books?id=7iOsNUZ2MXgC&pg=PA179&lpg=PA179&dq=nizam+ul+mulk+asafjah&source=bl&ots=Zi3ahxndv-&sig=ifBPtcmWkF0qPodtI8svEHQAqhM&hl=en&sa=X&ei=gjgKUNPJMsTqrQeXma3JCA&ved=0CFkQ6AEwBTgK#v=onepage&q=nizam%20ul%20mulk%20asafjah&f= |title=(अंग्रेज़ी) फ़ालस् थ गोल्डन बुक् ऑफ इंडिया: अ जेनराल एंड बिब्लीओग्रफ़ील दिक्षनेरी ऑफ थ निज़ाम उल मुल्क असफ्जः -बै सर रूपेर लेथब्रिज् |access-date=21 जुलाई 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093819/https://books.google.co.in/books?id=7iOsNUZ2MXgC#v=onepage&q=nizam%20ul%20mulk%20asafjah&f= |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> == युद्ध हाथियों का उपयोग== 1730 में मराठा के खिलाफ अभियान के दौरान, निजाम-उल-मुल्क के पास कम से कम 1026 युद्ध हाथी थे, जिनमें से 225 बख्तरबंद थे। इसके बावजूद भी वह बाजीराव प्रथम पेशवा के नेतृत्व में मराठों से बुरी तरह पराजित हुआ।<ref>Oxford Progressive English by Rachel Redford</ref> ==फ़िल्में और टेलीविज़न== *2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में आसफजाह को यूरी सूरी ने अभिनीत किया है। == यह भी देखें == * [[हैदराबाद प्रांत|हैदराबाद राज्य]] * [[हैदराबाद के निज़ाम|हैदराबाद के निजाम]] * [[आसफ़ जाही राजवंश]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20120607004606/http://andhrahistory.hubpages.com/hub/Nizams-or-Asaf-Jahis Nizams or Asaf Jahis] * [https://web.archive.org/web/20140312043103/http://www.preservearticles.com/2011090412927/the-state-of-hyderabad-was-founded-by-nizam-ul-mulk-asaf-jah-in-1724.html The state of Hyderabad was founded by Nizam-ul-Mulk Asaf Jah in 1724] * [https://www.youtube.com/watch?v=2-61RthQVn0 VOYAGE OF HYDERABAD PART 2] [[श्रेणी:दक्षिण भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:मध्यकालीन भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:हैदराबाद के निज़ाम]] [[श्रेणी:आसफ़_जाही_सल्तनत]] [[श्रेणी:1671_में_जन्मे_लोग]] {{इतिहास-आधार}} mhzd9v6j9xbhibmtp4ive5whbc7gzf7 6628160 6628147 2026-10-10T21:23:13Z Mundhalia746 934684 6628160 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = मीर क़मर-उद-दीन ख़ान सिद्दिक़ी | title = चिंक़िलिच ख़ान, निज़ाम-उल-मुल्क, आसफ जाह | image= [[चित्र:Asaf Jah I, Nizam of Hyderabad.jpg|thumb|आसफ जाह I]] | caption = आसफ जाह प्रथम, यामिन-उस-सल्तनत, रुख्न-उस-सल्तनत, जुमलत-उल-मुल्क, मदर-उल-महम, निज़ाम-उल-मुल्क, ख़ान-ए-दौरां, नवाब मीर ग़ाज़ी-उद-दीन ख़ान सिद्दिक़ी बहादुर, फ़तह जंग, सिपह सालार, नवाब सुबेदा-ए-दक्कन<ref>{{Cite web |url=http://www.hyderabadplanet.com/mir-qamaruddin-chin-qilij-khan-asaf-jah-nizam.html |title=मिर् क़ामारुद्दीन चीन किल्जी खान असफ़ जह I - निज़ाम I |access-date=21 जुलाई 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505081816/http://www.hyderabadplanet.com/mir-qamaruddin-chin-qilij-khan-asaf-jah-nizam.html |archive-date=5 मई 2012 |url-status=dead }}</ref> | reign =३१ जुलाई १७२४ – १ जून १७४८ | coronation =३१ जुलाई १७२४ | predecessor = कोई नहीं | successor =[[नासिर जंग]], मीर अहमद अली खान सिद्दीकी बयाफंदी | consort =उम्दा बेग़म, सैदुन्निसा बेग़म | issue = ६ पुत्र, ७ पुत्रियाँ | house =[[आसफ़ जाही राजवंश]] | father = नवाब [[ग़ाज़ी उद-दिन ख़ान फ़िरोज़ जंग]] सिद्दिक़ी बहादुर (फ़र्ज़ंद-ए-अर्ज़ुमंद) ग़ाज़ी उद्दीन सिद्दिक़ी | mother = [[वज़ीर उन-निसा बेग़म]] | birth_date = 20 अगस्त 1671 | birth_place = [[आगरा]] | death_date = 1 जून 1748 (Age 76) | death_place = [[बुरहानपुर]] | burial_place=[[ख़ुल्दाबाद]], समीप [[औरंगाबाद, महाराष्ट्र|औरंगाबाद]] }} '''मीर क़मर-उद-दीन ख़ान सिद्दिक़ी''' उर्फ़ ''' निजाम-उल-मुल्क आसफजाह I''' (२0 अगस्त १६७१- १ जून १७४८) [[मुग़ल]] शासक [[औरंगजेब]] के बाद के [[हैदराबाद]] का प्रसिद्ध [[निज़ाम]] था, जिसने [[आसफ़ जाही राजवंश]] की नींव रखी। उसने [[१७२४]] में हैदराबाद राज्य की स्थापना की तथा ३१ जुलाई १७२0 से लेकर १ जून १७४८ (मृत्युपर्यंत) तक शासन किया।<ref>{{Cite web |url=http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history_modern.html |title=Asaf Jahis |access-date=21 जुलाई 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926211417/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history_modern.html |archive-date=26 सितंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> औरंगज़ेब ने उसे ''चिंकिलिच ख़ान'' (१६९0-९१)<ref name="विलयाम_इरविन_१९२२">{{cite book | title = (अंग्रेज़ी) लेटर मुघल्स. वोल्यूम २, १७१९-१७३९ | year = १९२२ | author = विलयाम इरविन | oclc = 452940071 | page = 271 }}</ref>), [[फ़र्रूख़सियर]] ने ''निज़ाम-उल-मुल्क'' (१७१३)<ref>{{cite book| title = (अंग्रेज़ी) एडवेनसड स्ट्डी इन थ हिस्ट्री ऑफ़ मोंडन इंडिया १७०७-१८१३ | author = जसवंत लाल मेहता | publisher = Sterling|year = २००५|isbn = 9781932705546|page = 143 }}</ref> तथा [[मुहम्मद शाह]] ने ''आसफ़जाह'' (१७२५)<ref>{{cite book | title = (अंग्रेज़ी) हिस्ट्री | author = रघुनाथ राइ | publisher = एफ़-के पबलिफ़ीकेश्न्स् | isbn = 978818१7139690 }}</ref>आदि उपाधियाँ प्रदान की। [[चित्र:Asaf Jah I.jpg|250px|right]] == आरंभिक जीवन == निज़ाम उल मुल्क आसफ़जाह, ग़ाज़ी उद्दीन ख़ान सिद्दिक़ी फ़िरोज़ जंग प्रथम और उसकी पहली बीवी वज़ीरुन्निसा बेग़म की संतान के तौर पर २0 अगस्त १६७१ को आगरा में पैदा हुआ। आसफ़जाह प्रथम के बचपन का नाम '''मीर क़मरुद्दीन ख़ान सिद्दिक़'''ी था।<ref name="royalark_hyder3">{{cite web | title = (अंग्रेज़ी) थ असफ़ जाही डाइनिसटी : जेनारालऑलिजी | url = http://www.4dw.net/royalark/India/hyder3.htm | accessdate = | archive-url = https://web.archive.org/web/20071220030641/http://www.4dw.net/royalark/India/hyder3.htm | archive-date = 20 दिसंबर 2007 | url-status = dead }}</ref> उसका नामकरण मुग़ल बादशाह औरंगज़ेब ने किया था।<ref name="hyd_on_the_net_nizams">{{cite web |title = (अंग्रेज़ी) हैदराबाद ऑन थ नेट : थ निज़ाम'स् |url = http://www.hyderabad.co.uk/nizam.htm |access-date = 21 जुलाई 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120204205748/http://www.hyderabad.co.uk/nizam.htm |archive-date = 4 फ़रवरी 2012 |url-status = dead }}</ref> == राजनीतिक जीवन == १७२0 से २२ तक निज़ामुल मुल्क आसफजाह I ने दक्कन में अपनी स्थिति सुदृढ़ कर ली थी। वह १७२२ से १७२४ तक साम्राज्य का वजीर रहा। [[सैयद बन्धु|सैय्यद बंधुओं]] को गद्दी से हटाने में भी उन्होंने महत्वपूर्ण भूमिका निभायी थी। उन्हें [[दक्कन]] का [[वायसराय]] भी कहा गया। बादशाह मुहम्मद शाह के शासन में [[वज़ीर]] के काम से तंग आकर दक्कन वापस लौट गया और हैदराबाद राज्य की नींव रखी। उनके मरणोपरांत १७४८ में हैदराबाद दिल्ली शासक के अधीन हो गया।<ref>{{Cite web |url=http://books.google.co.in/books?id=7iOsNUZ2MXgC&pg=PA179&lpg=PA179&dq=nizam+ul+mulk+asafjah&source=bl&ots=Zi3ahxndv-&sig=ifBPtcmWkF0qPodtI8svEHQAqhM&hl=en&sa=X&ei=gjgKUNPJMsTqrQeXma3JCA&ved=0CFkQ6AEwBTgK#v=onepage&q=nizam%20ul%20mulk%20asafjah&f= |title=(अंग्रेज़ी) फ़ालस् थ गोल्डन बुक् ऑफ इंडिया: अ जेनराल एंड बिब्लीओग्रफ़ील दिक्षनेरी ऑफ थ निज़ाम उल मुल्क असफ्जः -बै सर रूपेर लेथब्रिज् |access-date=21 जुलाई 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093819/https://books.google.co.in/books?id=7iOsNUZ2MXgC#v=onepage&q=nizam%20ul%20mulk%20asafjah&f= |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> == युद्ध हाथियों का उपयोग== 1730 में मराठा के खिलाफ अभियान के दौरान, निजाम-उल-मुल्क के पास कम से कम 1026 युद्ध हाथी थे, जिनमें से 225 बख्तरबंद थे। इसके बावजूद भी वह बाजीराव प्रथम पेशवा के नेतृत्व में मराठों से बुरी तरह पराजित हुआ।<ref>Oxford Progressive English by Rachel Redford</ref> ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== *2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में आसफजाह को यूरी सूरी ने अभिनीत किया है। == यह भी देखें == * [[हैदराबाद प्रांत|हैदराबाद राज्य]] * [[हैदराबाद के निज़ाम|हैदराबाद के निजाम]] * [[आसफ़ जाही राजवंश]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20120607004606/http://andhrahistory.hubpages.com/hub/Nizams-or-Asaf-Jahis Nizams or Asaf Jahis] * [https://web.archive.org/web/20140312043103/http://www.preservearticles.com/2011090412927/the-state-of-hyderabad-was-founded-by-nizam-ul-mulk-asaf-jah-in-1724.html The state of Hyderabad was founded by Nizam-ul-Mulk Asaf Jah in 1724] * [https://www.youtube.com/watch?v=2-61RthQVn0 VOYAGE OF HYDERABAD PART 2] [[श्रेणी:दक्षिण भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:मध्यकालीन भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:हैदराबाद के निज़ाम]] [[श्रेणी:आसफ़_जाही_सल्तनत]] [[श्रेणी:1671_में_जन्मे_लोग]] {{इतिहास-आधार}} jwtdwljxpykc5bjq71t8cxqlebv0rgj नूर जहाँ 0 492895 6628458 6615497 2026-10-11T11:27:38Z Mundhalia746 934684 6628458 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox royalty |name = नूर जहाँ<br>{{nq|نورجہاں}} |image = nurjahan.jpg |caption = मुग़ल मलिका नूरजहाँ की संकाल्पनिक तस्वीर |birth_name = महरुन्नीसा |birth_date = 31 मई 1577 |birth_place = [[कांधार|कंधार]], [[अफ़ग़ानिस्तान]] |death_date = {{death date and age|1645|12|18|1577|5|31|df=yes}} |death_place = [[लाहौर]], [[पाकिस्तान]] |consort = yes |spouse = [[शेर अफ़्ग़ान ख़ान]] (<small>m.</small>1594&ndash;1607)<br/>[[जहाँगीर]] (<small>m.</small>1611&ndash;1627) |issue = [[लाड़ली बेगम]] |house = [[तैमूरी राजवंश|तैमूरी]] ''(शादी द्वारा)'' |father = इतिमाद-उद-दौला [[मिर्ज़ा ग़ियास बेग]] |mother = [[असमत बेगम]] |religion = [[इस्लाम]] |image_size = 250px |place of burial = [[नूर जहाँ का मक़बरा]], [[लाहौर]] |Brother=[[आसफ़ अली]]|NieceNiece=[[आरज़ूमन बानो बेगम ( मुमताज़)]]}} <br /> == विवाह == सत्रह वर्ष की अवस्था में मेहरुन्निसा का विवाह 'अलीकुली' नामक एक साहसी ईरानी नवयुवक से हुआ था, जिसे जहाँगीर के राज्य काल के प्रारम्भ में शेर अफ़ग़ान की उपाधि और बर्दवान की जागीर दी गई थी। 1607 ई. में [[जहाँगीर]] के दूतों ने [[शेर अफ़्ग़ान ख़ान]] को एक युद्ध में मार डाला। मेहरुन्निसा को पकड़ कर दिल्ली लाया गया और उसे बादशाह के शाही हरम में भेज दिया गया। यहाँ वह बादशाह [[अकबर]] की विधवा रानी '[[रुक़य्या सुलतान बेगम]]' की परिचारिका बनी। मेहरुन्निसा को जहाँगीर ने सर्वप्रथम [[नौरोज़ त्यौहार]] के अवसर पर देखा और उसके सौन्दर्य पर मुग्ध होकर जहाँगीर ने मई, 1611 ई. में उससे विवाह कर लिया। विवाह के पश्चात् जहाँगीर ने उसे ‘नूरमहल’ एवं ‘नूरजहाँ’ की उपाधि प्रदान की। 1613 ई. में नूरजहाँ को ‘पट्टमहिषी’ या ‘[[पादशाह बेगम]]’ बनाया गय * == सुन्दरी व कूटनीतिज्ञ == असाधारण सुन्दरी होने के अतिरिक्त नूरजहाँ बुद्धिमती, शील और विवेकसम्पन्न भी थी। उसकी साहित्य, कविता और ललित कलाओं में विशेष रुचि थी। उसका लक्ष्य भेद अचूक होता था। 1619 ई. में उसने एक ही गोली से शेर को मार गिराया था। इन समस्त गुणों के कारण उसने अपने पति पर पूर्ण प्रभुत्व स्थापित कर लिया था। इसके फलस्वरूप जहाँगीर के शासन का समस्त भार उसी पर आ पड़ा था। सिक्कों पर भी उसका नाम खोदा जाने लगा और वह महल में ही दरबार करने लगी। उसके पिता एत्मादुद्दोला और भाई [[अबुल हसन आसफ़ ख़ान]] को मुग़ल दरबार में उच्च पद प्रदान किया गया था और उसकी भतीजी का विवाह, जो आगे चलकर [[मुमताज़ महल]] के नाम से प्रसिद्ध हुई, [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] से हो गया। उसने पहले पति से उत्पन्न अपनी पुत्री का विवाह जहाँगीर के सबसे छोटे पुत्र शहरयार से कर दिया और क्योंकि उसकी जहाँगीर से कोई संतान नहीं थी, अत: वह शहरयार को ही जहाँगीर के उपरांत राज सिंहासन पर बैठाना चाहती थी। नूरजहाँ के ये सभी कार्य उसकी कूटनीति का ही एक हिस्सा थे। == शाहजहाँ का विद्रोह == 1620 ई. के अन्त तक नूरजहाँ के सम्बन्ध ख़ुर्रम (शाहजहाँ) से अच्छे नहीं रहे, क्योंकि नूरजहाँ को अब तक यह अहसास हो गया था कि शाहजहाँ के बादशह बनने पर उसका प्रभाव शासन के कार्यों पर कम हो जायगा। इसलिए नूरजहाँ ने जहाँगीर के दूसरे पुत्र ‘शहरयार’ को महत्व देना प्रारम्भ कर किया। चूंकि शहरयार अल्पायु एवं दुर्बल चरित्र का था, इसलिए उसके सम्राट बनने पर नूरजहाँ का प्रभाव पहले की तरह शासन के कार्यों में बना रहता। इस कारण से शेर अफ़ग़ान से उत्पन्न अपनी पुत्री 'लाडली बेगम' की शादी 1620 ई. में शहरयार से कर उसे 8000/4000 का मनसब प्रदान किया। शाहजहाँ को जब इस बात का अहसास हुआ कि नूरजहाँ उसके प्रभाव को कम करना चाह रही है, तो उसने जहाँगीर द्वारा कंधार दुर्ग पर आक्रमण कर उसे जीतने के आदेश की अवहेलना करते हुए 1623 ई. में ख़ुसरो ख़ाँ का वध कर दक्कन में विद्रोह कर दिया। उसके विद्रोह को दबाने के लिए नूरजहाँ ने आसफ़ ख़ाँ को न भेज कर महावत ख़ाँ को शहज़ादा परवेज़ के नेतृत्व में भेजा। उन दोनों ने सफलतापूर्वक शाहजहाँ के विद्रोह को कुचल दिया। शाहजहाँ ने पिता जहाँगीर के समक्ष आत्समर्पण कर दिया और उसे क्षमा मिल गई। जमानत के रूप में शाहजहाँ के दो पुत्रों [[दारा शिकोह]] और [[औरंगज़ेब]] को बंधक के रूप में राजदरबार में रखा गया। 1625 ई. तक शाहजहाँ का विद्रोह पूर्णतः शान्त हो गया। == महावत ख़ाँ का विद्रोह == शाहजहाँ के विद्रोह को दबाने में महत्त्वपूर्ण भूमिका का निर्वाह करने वाले [[महावत खाँ|महावत ख़ाँ]] से नूरजहाँ को ईर्ष्या होने लगी। नूरजहाँ को इसका अहसास था, कि महावत ख़ाँ उन लोगों में से है, जिन्हें शासन के कार्यों में मेरा प्रभुत्व स्वीकार नहीं है। महावत ख़ाँ एवं शाहज़ादा परवेज की निकटता से भी नूरजहाँ को ख़तरा था। अतः उसके प्रभाव को कम करने के लिए नूरजहाँ ने उसे [[बंगाल]] जाने एवं युद्ध के समय लूटे गये धन का हिसाब देने को कहा। इन कारणों के अतिरिक्त कुछ और कारण भी थे, जिससे अपमानित महसूस कर महावत ख़ाँ ने विद्रोह कर काबुल जा रहे सम्राट जहाँगीर को झेलम नदी के तट पर 1626 ई. में क़ैद कर लिया। नूरजहाँ एवं उसके भाई आसफ़ ख़ाँ को भी बन्दी बना लिया। क़ैद में रखने पर भी महावत ख़ाँ ने जहाँगीर के प्रति निष्ठा एवं सम्मान की बात नहीं सोची। रोहतास में नूरजहाँ एवं जहाँगीर ने कूटनीति के द्वारा अपने को महावत ख़ाँ के प्रभाव से मुक्त कर लिया। महावत ख़ाँ अपनी सुरक्षा के लिए ‘थट्टा’ की ओर भाग गया। 28 अक्टूबर, 1626 को परवेज की मृत्यु के बाद एक तरह से महावत ख़ाँ कमज़ोर हो गया और वह शाहजहाँ की सेवा में चला गया। == मौत == जहाँगीर के जीवन काल में नूरजहाँ सर्वशक्ति सम्पन्न रही, किंतु 1627 ई. में जहाँगीर की मृत्यु के उपरांत उसकी राजनीतिक प्रभुता नष्ट हो गई। नूरजहाँ की मृत्यु 1645 ई. में हुई। अपनी मृत्यु पर्यन्त तक का शेष जीवन उसने लाहौर में बिताया। उसकी कलात्मक रुचि का प्रमाण उस भव्य एवं आकर्षक मक़बरे में उपलब्ध है, जिसे उसने अपने पिता एत्मादुद्दोला के अस्थि अवशेषों पर आगरा में बनवाया था। कलाविदों के अनुसार यह मक़बरा बारीक और साज-सज्जा की दृष्टि से अनुपम है। [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य से सम्बन्धित स्त्रियाँ]] fuugxc4z5vuftr4jf8kuw52n4mkcvt0 6628461 6628458 2026-10-11T11:33:32Z Mundhalia746 934684 6628461 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = नूर जहाँ<br>{{nq|نورجہاں}} |image = nurjahan.jpg |caption = मुग़ल मलिका नूरजहाँ की संकाल्पनिक तस्वीर |birth_name = महरुन्नीसा |birth_date = 31 मई 1577 |birth_place = [[कांधार|कंधार]], [[अफ़ग़ानिस्तान]] |death_date = {{death date and age|1645|12|18|1577|5|31|df=yes}} |death_place = [[लाहौर]], [[पाकिस्तान]] |consort = yes |spouse = [[शेर अफ़्ग़ान ख़ान]] (<small>m.</small>1594&ndash;1607)<br/>[[जहाँगीर]] (<small>m.</small>1611&ndash;1627) |issue = [[लाड़ली बेगम]] |house = [[तैमूरी राजवंश|तैमूरी]] ''(शादी द्वारा)'' |father = इतिमाद-उद-दौला [[मिर्ज़ा ग़ियास बेग]] |mother = [[असमत बेगम]] |religion = [[इस्लाम]] |image_size = 250px |place of burial = [[नूर जहाँ का मक़बरा]], [[लाहौर]] |Brother=[[आसफ़ अली]]|NieceNiece=[[आरज़ूमन बानो बेगम ( मुमताज़)]]}} <br /> == विवाह == सत्रह वर्ष की अवस्था में मेहरुन्निसा का विवाह 'अलीकुली' नामक एक साहसी ईरानी नवयुवक से हुआ था, जिसे जहाँगीर के राज्य काल के प्रारम्भ में शेर अफ़ग़ान की उपाधि और बर्दवान की जागीर दी गई थी। 1607 ई. में [[जहाँगीर]] के दूतों ने [[शेर अफ़्ग़ान ख़ान]] को एक युद्ध में मार डाला। मेहरुन्निसा को पकड़ कर दिल्ली लाया गया और उसे बादशाह के शाही हरम में भेज दिया गया। यहाँ वह बादशाह [[अकबर]] की विधवा रानी '[[रुक़य्या सुलतान बेगम]]' की परिचारिका बनी। मेहरुन्निसा को जहाँगीर ने सर्वप्रथम [[नौरोज़ त्यौहार]] के अवसर पर देखा और उसके सौन्दर्य पर मुग्ध होकर जहाँगीर ने मई, 1611 ई. में उससे विवाह कर लिया। विवाह के पश्चात् जहाँगीर ने उसे ‘नूरमहल’ एवं ‘नूरजहाँ’ की उपाधि प्रदान की। 1613 ई. में नूरजहाँ को ‘पट्टमहिषी’ या ‘[[पादशाह बेगम]]’ बनाया गया।<ref name=":1">{{Cite book|url=http://archive.org/details/51oT8g03aBL.SX312BO1204203200|title=Nur Jahan_ Empress of Mughal India|last=MOhamed Nasr}}</ref> == सुन्दरी व कूटनीतिज्ञ == असाधारण सुन्दरी होने के अतिरिक्त नूरजहाँ बुद्धिमती, शील और विवेकसम्पन्न भी थी। उसकी साहित्य, कविता और ललित कलाओं में विशेष रुचि थी। उसका लक्ष्य भेद अचूक होता था। 1619 ई. में उसने एक ही गोली से शेर को मार गिराया था। इन समस्त गुणों के कारण उसने अपने पति पर पूर्ण प्रभुत्व स्थापित कर लिया था। इसके फलस्वरूप जहाँगीर के शासन का समस्त भार उसी पर आ पड़ा था। सिक्कों पर भी उसका नाम खोदा जाने लगा और वह महल में ही दरबार करने लगी। उसके पिता एत्मादुद्दोला और भाई [[अबुल हसन आसफ़ ख़ान]] को मुग़ल दरबार में उच्च पद प्रदान किया गया था और उसकी भतीजी का विवाह, जो आगे चलकर [[मुमताज़ महल]] के नाम से प्रसिद्ध हुई, [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] से हो गया। उसने पहले पति से उत्पन्न अपनी पुत्री का विवाह जहाँगीर के सबसे छोटे पुत्र शहरयार से कर दिया और क्योंकि उसकी जहाँगीर से कोई संतान नहीं थी, अत: वह शहरयार को ही जहाँगीर के उपरांत राज सिंहासन पर बैठाना चाहती थी। नूरजहाँ के ये सभी कार्य उसकी कूटनीति का ही एक हिस्सा थे। == शाहजहाँ का विद्रोह == 1620 ई. के अन्त तक नूरजहाँ के सम्बन्ध ख़ुर्रम (शाहजहाँ) से अच्छे नहीं रहे, क्योंकि नूरजहाँ को अब तक यह अहसास हो गया था कि शाहजहाँ के बादशह बनने पर उसका प्रभाव शासन के कार्यों पर कम हो जायगा। इसलिए नूरजहाँ ने जहाँगीर के दूसरे पुत्र ‘शहरयार’ को महत्व देना प्रारम्भ कर किया। चूंकि शहरयार अल्पायु एवं दुर्बल चरित्र का था, इसलिए उसके सम्राट बनने पर नूरजहाँ का प्रभाव पहले की तरह शासन के कार्यों में बना रहता। इस कारण से शेर अफ़ग़ान से उत्पन्न अपनी पुत्री 'लाडली बेगम' की शादी 1620 ई. में शहरयार से कर उसे 8000/4000 का मनसब प्रदान किया। शाहजहाँ को जब इस बात का अहसास हुआ कि नूरजहाँ उसके प्रभाव को कम करना चाह रही है, तो उसने जहाँगीर द्वारा कंधार दुर्ग पर आक्रमण कर उसे जीतने के आदेश की अवहेलना करते हुए 1623 ई. में ख़ुसरो ख़ाँ का वध कर दक्कन में विद्रोह कर दिया। उसके विद्रोह को दबाने के लिए नूरजहाँ ने आसफ़ ख़ाँ को न भेज कर महावत ख़ाँ को शहज़ादा परवेज़ के नेतृत्व में भेजा। उन दोनों ने सफलतापूर्वक शाहजहाँ के विद्रोह को कुचल दिया। शाहजहाँ ने पिता जहाँगीर के समक्ष आत्समर्पण कर दिया और उसे क्षमा मिल गई। जमानत के रूप में शाहजहाँ के दो पुत्रों [[दारा शिकोह]] और [[औरंगज़ेब]] को बंधक के रूप में राजदरबार में रखा गया। 1625 ई. तक शाहजहाँ का विद्रोह पूर्णतः शान्त हो गया। == महावत ख़ाँ का विद्रोह == शाहजहाँ के विद्रोह को दबाने में महत्त्वपूर्ण भूमिका का निर्वाह करने वाले [[महावत खाँ|महावत ख़ाँ]] से नूरजहाँ को ईर्ष्या होने लगी। नूरजहाँ को इसका अहसास था, कि महावत ख़ाँ उन लोगों में से है, जिन्हें शासन के कार्यों में मेरा प्रभुत्व स्वीकार नहीं है। महावत ख़ाँ एवं शाहज़ादा परवेज की निकटता से भी नूरजहाँ को ख़तरा था। अतः उसके प्रभाव को कम करने के लिए नूरजहाँ ने उसे [[बंगाल]] जाने एवं युद्ध के समय लूटे गये धन का हिसाब देने को कहा। इन कारणों के अतिरिक्त कुछ और कारण भी थे, जिससे अपमानित महसूस कर महावत ख़ाँ ने विद्रोह कर काबुल जा रहे सम्राट जहाँगीर को झेलम नदी के तट पर 1626 ई. में क़ैद कर लिया। नूरजहाँ एवं उसके भाई आसफ़ ख़ाँ को भी बन्दी बना लिया। क़ैद में रखने पर भी महावत ख़ाँ ने जहाँगीर के प्रति निष्ठा एवं सम्मान की बात नहीं सोची। रोहतास में नूरजहाँ एवं जहाँगीर ने कूटनीति के द्वारा अपने को महावत ख़ाँ के प्रभाव से मुक्त कर लिया। महावत ख़ाँ अपनी सुरक्षा के लिए ‘थट्टा’ की ओर भाग गया। 28 अक्टूबर, 1626 को परवेज की मृत्यु के बाद एक तरह से महावत ख़ाँ कमज़ोर हो गया और वह शाहजहाँ की सेवा में चला गया।<ref name=":1" /> == मौत == जहाँगीर के जीवन काल में नूरजहाँ सर्वशक्ति सम्पन्न रही, किंतु 1627 ई. में जहाँगीर की मृत्यु के उपरांत उसकी राजनीतिक प्रभुता नष्ट हो गई। नूरजहाँ की मृत्यु 1645 ई. में हुई। अपनी मृत्यु पर्यन्त तक का शेष जीवन उसने लाहौर में बिताया। उसकी कलात्मक रुचि का प्रमाण उस भव्य एवं आकर्षक मक़बरे में उपलब्ध है, जिसे उसने अपने पिता एत्मादुद्दोला के अस्थि अवशेषों पर आगरा में बनवाया था। कलाविदों के अनुसार यह मक़बरा बारीक और साज-सज्जा की दृष्टि से अनुपम है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य से सम्बन्धित स्त्रियाँ]] 1zu6gceeip5pwlc9974st7fv57z2y7d 6628463 6628461 2026-10-11T11:34:08Z Mundhalia746 934684 6628463 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = नूर जहाँ<br>{{nq|نورجہاں}} |image = nurjahan.jpg |caption = मुग़ल मलिका नूरजहाँ की संकाल्पनिक तस्वीर |birth_name = महरुन्नीसा |birth_date = 31 मई 1577 |birth_place = [[कांधार|कंधार]], [[अफ़ग़ानिस्तान]] |death_date = {{death date and age|1645|12|18|1577|5|31|df=yes}} |death_place = [[लाहौर]], [[पाकिस्तान]] |consort = yes |spouse = [[शेर अफ़्ग़ान ख़ान]] (<small>m.</small>1594&ndash;1607)<br/>[[जहाँगीर]] (<small>m.</small>1611&ndash;1627) |issue = [[लाड़ली बेगम]] |house = [[तैमूरी राजवंश|तैमूरी]] ''(शादी द्वारा)'' |father = इतिमाद-उद-दौला [[मिर्ज़ा ग़ियास बेग]] |mother = [[असमत बेगम]] |religion = [[इस्लाम]] |image_size = 250px |place of burial = [[नूर जहाँ का मक़बरा]], [[लाहौर]] |Brother=[[आसफ़ अली]]|NieceNiece=[[आरज़ूमन बानो बेगम ( मुमताज़)]]}} == विवाह == सत्रह वर्ष की अवस्था में मेहरुन्निसा का विवाह 'अलीकुली' नामक एक साहसी ईरानी नवयुवक से हुआ था, जिसे जहाँगीर के राज्य काल के प्रारम्भ में शेर अफ़ग़ान की उपाधि और बर्दवान की जागीर दी गई थी। 1607 ई. में [[जहाँगीर]] के दूतों ने [[शेर अफ़्ग़ान ख़ान]] को एक युद्ध में मार डाला। मेहरुन्निसा को पकड़ कर दिल्ली लाया गया और उसे बादशाह के शाही हरम में भेज दिया गया। यहाँ वह बादशाह [[अकबर]] की विधवा रानी '[[रुक़य्या सुलतान बेगम]]' की परिचारिका बनी। मेहरुन्निसा को जहाँगीर ने सर्वप्रथम [[नौरोज़ त्यौहार]] के अवसर पर देखा और उसके सौन्दर्य पर मुग्ध होकर जहाँगीर ने मई, 1611 ई. में उससे विवाह कर लिया। विवाह के पश्चात् जहाँगीर ने उसे ‘नूरमहल’ एवं ‘नूरजहाँ’ की उपाधि प्रदान की। 1613 ई. में नूरजहाँ को ‘पट्टमहिषी’ या ‘[[पादशाह बेगम]]’ बनाया गया।<ref name=":1">{{Cite book|url=http://archive.org/details/51oT8g03aBL.SX312BO1204203200|title=Nur Jahan_ Empress of Mughal India|last=MOhamed Nasr}}</ref> == सुन्दरी व कूटनीतिज्ञ == असाधारण सुन्दरी होने के अतिरिक्त नूरजहाँ बुद्धिमती, शील और विवेकसम्पन्न भी थी। उसकी साहित्य, कविता और ललित कलाओं में विशेष रुचि थी। उसका लक्ष्य भेद अचूक होता था। 1619 ई. में उसने एक ही गोली से शेर को मार गिराया था। इन समस्त गुणों के कारण उसने अपने पति पर पूर्ण प्रभुत्व स्थापित कर लिया था। इसके फलस्वरूप जहाँगीर के शासन का समस्त भार उसी पर आ पड़ा था। सिक्कों पर भी उसका नाम खोदा जाने लगा और वह महल में ही दरबार करने लगी। उसके पिता एत्मादुद्दोला और भाई [[अबुल हसन आसफ़ ख़ान]] को मुग़ल दरबार में उच्च पद प्रदान किया गया था और उसकी भतीजी का विवाह, जो आगे चलकर [[मुमताज़ महल]] के नाम से प्रसिद्ध हुई, [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] से हो गया। उसने पहले पति से उत्पन्न अपनी पुत्री का विवाह जहाँगीर के सबसे छोटे पुत्र शहरयार से कर दिया और क्योंकि उसकी जहाँगीर से कोई संतान नहीं थी, अत: वह शहरयार को ही जहाँगीर के उपरांत राज सिंहासन पर बैठाना चाहती थी। नूरजहाँ के ये सभी कार्य उसकी कूटनीति का ही एक हिस्सा थे। == शाहजहाँ का विद्रोह == 1620 ई. के अन्त तक नूरजहाँ के सम्बन्ध ख़ुर्रम (शाहजहाँ) से अच्छे नहीं रहे, क्योंकि नूरजहाँ को अब तक यह अहसास हो गया था कि शाहजहाँ के बादशह बनने पर उसका प्रभाव शासन के कार्यों पर कम हो जायगा। इसलिए नूरजहाँ ने जहाँगीर के दूसरे पुत्र ‘शहरयार’ को महत्व देना प्रारम्भ कर किया। चूंकि शहरयार अल्पायु एवं दुर्बल चरित्र का था, इसलिए उसके सम्राट बनने पर नूरजहाँ का प्रभाव पहले की तरह शासन के कार्यों में बना रहता। इस कारण से शेर अफ़ग़ान से उत्पन्न अपनी पुत्री 'लाडली बेगम' की शादी 1620 ई. में शहरयार से कर उसे 8000/4000 का मनसब प्रदान किया। शाहजहाँ को जब इस बात का अहसास हुआ कि नूरजहाँ उसके प्रभाव को कम करना चाह रही है, तो उसने जहाँगीर द्वारा कंधार दुर्ग पर आक्रमण कर उसे जीतने के आदेश की अवहेलना करते हुए 1623 ई. में ख़ुसरो ख़ाँ का वध कर दक्कन में विद्रोह कर दिया। उसके विद्रोह को दबाने के लिए नूरजहाँ ने आसफ़ ख़ाँ को न भेज कर महावत ख़ाँ को शहज़ादा परवेज़ के नेतृत्व में भेजा। उन दोनों ने सफलतापूर्वक शाहजहाँ के विद्रोह को कुचल दिया। शाहजहाँ ने पिता जहाँगीर के समक्ष आत्समर्पण कर दिया और उसे क्षमा मिल गई। जमानत के रूप में शाहजहाँ के दो पुत्रों [[दारा शिकोह]] और [[औरंगज़ेब]] को बंधक के रूप में राजदरबार में रखा गया। 1625 ई. तक शाहजहाँ का विद्रोह पूर्णतः शान्त हो गया। == महावत ख़ाँ का विद्रोह == शाहजहाँ के विद्रोह को दबाने में महत्त्वपूर्ण भूमिका का निर्वाह करने वाले [[महावत खाँ|महावत ख़ाँ]] से नूरजहाँ को ईर्ष्या होने लगी। नूरजहाँ को इसका अहसास था, कि महावत ख़ाँ उन लोगों में से है, जिन्हें शासन के कार्यों में मेरा प्रभुत्व स्वीकार नहीं है। महावत ख़ाँ एवं शाहज़ादा परवेज की निकटता से भी नूरजहाँ को ख़तरा था। अतः उसके प्रभाव को कम करने के लिए नूरजहाँ ने उसे [[बंगाल]] जाने एवं युद्ध के समय लूटे गये धन का हिसाब देने को कहा। इन कारणों के अतिरिक्त कुछ और कारण भी थे, जिससे अपमानित महसूस कर महावत ख़ाँ ने विद्रोह कर काबुल जा रहे सम्राट जहाँगीर को झेलम नदी के तट पर 1626 ई. में क़ैद कर लिया। नूरजहाँ एवं उसके भाई आसफ़ ख़ाँ को भी बन्दी बना लिया। क़ैद में रखने पर भी महावत ख़ाँ ने जहाँगीर के प्रति निष्ठा एवं सम्मान की बात नहीं सोची। रोहतास में नूरजहाँ एवं जहाँगीर ने कूटनीति के द्वारा अपने को महावत ख़ाँ के प्रभाव से मुक्त कर लिया। महावत ख़ाँ अपनी सुरक्षा के लिए ‘थट्टा’ की ओर भाग गया। 28 अक्टूबर, 1626 को परवेज की मृत्यु के बाद एक तरह से महावत ख़ाँ कमज़ोर हो गया और वह शाहजहाँ की सेवा में चला गया।<ref name=":1" /> == मौत == जहाँगीर के जीवन काल में नूरजहाँ सर्वशक्ति सम्पन्न रही, किंतु 1627 ई. में जहाँगीर की मृत्यु के उपरांत उसकी राजनीतिक प्रभुता नष्ट हो गई। नूरजहाँ की मृत्यु 1645 ई. में हुई। अपनी मृत्यु पर्यन्त तक का शेष जीवन उसने लाहौर में बिताया। उसकी कलात्मक रुचि का प्रमाण उस भव्य एवं आकर्षक मक़बरे में उपलब्ध है, जिसे उसने अपने पिता एत्मादुद्दोला के अस्थि अवशेषों पर आगरा में बनवाया था। कलाविदों के अनुसार यह मक़बरा बारीक और साज-सज्जा की दृष्टि से अनुपम है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य से सम्बन्धित स्त्रियाँ]] 5gx32wyn76jr6wnc1ssgv93qlgs7eu4 बैंक ऑफ़ इज़राइल 0 493929 6628348 6113958 2026-10-11T07:27:29Z RJ Raawat 670084 सन्दर्भ जोड़े/सुधारे गये 6628348 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{coord|31|46|53|N|35|12|04|E|type:landmark_source:kolossus-frwiki|display=title}} [[चित्र:BankIsrael01 ST 06.jpg|thumb|200px|right|]] '''बैंक ऑफ़ इज़राइल''' (हिब्रू:בנק ישראל Bank of Israel) [[इज़राइल]] का [[केंद्रीय बैंक]] है।<ref>{{Cite web|url=https://hi.investing.com/news/economy-news/article-93CH-309869|title=मुद्रास्फीति के बीच बैंक ऑफ इज़राइल की दर बनाए रखने की संभावना है द्वारा Investing.com|website=Investing.com भारत|language=hi|access-date=2026-10-11}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|Bank of Israel}} * [https://web.archive.org/web/20121114114348/http://www.boi.org.il/en/Pages/Default.aspx इस्राएल के बैंक] [[श्रेणी:यरुशलम]] [[श्रेणी:इज़राइल की अर्थव्यवस्था]] 7v96480ppqhqcrzy9ee1xv5x8ovvqny 6628350 6628348 2026-10-11T07:28:22Z RJ Raawat 670084 6628350 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{coord|31|46|53|N|35|12|04|E|type:landmark_source:kolossus-frwiki|display=title}} [[चित्र:BankIsrael01 ST 06.jpg|thumb|200px|right|]] '''बैंक ऑफ़ इज़राइल''' (हिब्रू:בנק ישראל Bank of Israel) [[इज़राइल]] का [[केंद्रीय बैंक]] है।<ref>{{Cite web|url=https://hi.investing.com/news/economy-news/article-93CH-309869|title=मुद्रास्फीति के बीच बैंक ऑफ इज़राइल की दर बनाए रखने की संभावना है द्वारा Investing.com|website=Investing.com भारत|language=hi|access-date=2026-10-11}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|Bank of Israel}} * [https://web.archive.org/web/20121114114348/http://www.boi.org.il/en/Pages/Default.aspx इस्राएल के बैंक] == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:यरुशलम]] [[श्रेणी:इज़राइल की अर्थव्यवस्था]] e7ni9o1cv80j5d89iuxmnyju4ddsta4 6628351 6628350 2026-10-11T07:28:53Z RJ Raawat 670084 स्रोतहीन टैग हटाया 6628351 wikitext text/x-wiki {{coord|31|46|53|N|35|12|04|E|type:landmark_source:kolossus-frwiki|display=title}} [[चित्र:BankIsrael01 ST 06.jpg|thumb|200px|right|]] '''बैंक ऑफ़ इज़राइल''' (हिब्रू:בנק ישראל Bank of Israel) [[इज़राइल]] का [[केंद्रीय बैंक]] है।<ref>{{Cite web|url=https://hi.investing.com/news/economy-news/article-93CH-309869|title=मुद्रास्फीति के बीच बैंक ऑफ इज़राइल की दर बनाए रखने की संभावना है द्वारा Investing.com|website=Investing.com भारत|language=hi|access-date=2026-10-11}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|Bank of Israel}} * [https://web.archive.org/web/20121114114348/http://www.boi.org.il/en/Pages/Default.aspx इस्राएल के बैंक] == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:यरुशलम]] [[श्रेणी:इज़राइल की अर्थव्यवस्था]] p3gh54087p9en6j6jl2aqauureqefpz दमिश्क़ 0 499285 6628111 6528688 2026-10-10T16:32:53Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628111 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन | name = दमिश्क़ | native_name = دمشق | native_name_lang = ar | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = الجامع_الأموي_في_دمشق.jpg | caption1 = [[उमय्यद मस्जिद|उमवी मस्जिद]] | image2 = Umayyad_Square,_Damascus.jpg | caption2 = [[उमवी चौक]] | image3 = Citadel_of_Damascus.jpg | caption3 = [[दमिश्क़ क़िला]] | image4 = Damascus Straight Street and East Gate 8193.jpg | caption4 = [[सीधी गली]] | image5 = Azm Palace - Damascus.jpg | caption5 = [[अल-अज़्म महल]] | image6 = Damascus from qasioun mountain.jpg | caption6 = [[क़ासियून पर्वत]] से रात में शहर का दृश्य }} | pushpin_map = Syria#Near East#Asia | settlement_type = [[महानगर]] | image_blank_emblem = Emblem of Damascus Governorate (from 2024).svg | pushpin_map_caption = दमिश्क़ (सीरिया) | pushpin_relief = 1 | pushpin_label_position = right | coordinates = {{coord|33|30|47|N|36|18|34|E|region:SY|display=inline,title}} | established_title = बसावट | established_date = {{circa}} 3000 ई.पू. | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{SYR}} | subdivision_name1 = [[दमिश्क़ प्रांत|दमिश्क़]] | subdivision_type1 = [[सीरिया के प्रांत|प्रांत]] | parts_type = नगरपालिकाएँ | parts = 16 | website = {{URL|http://www.damascus.gov.sy/}} | government_type = [[महापौर-परिषद सरकार]]<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Damascus/Administration-and-society|title=Damascus Administration and society|date=3 August 2024 }}</ref> | leader_title1 = अध्यक्ष | leader_name1 = मोहम्मद यासिर ग़ज़ाल | area_footnotes = <ref>Albaath.news [http://www.albaath.news.sy/user/?act=print&id=811&a=73882 statement by the governor of Damascus, Syria] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516062342/http://www.albaath.news.sy/user/?act=print&id=811&a=73882 |date=16 May 2011 }} {{in lang|ar}}, April 2010</ref> | area_total_km2 = 105 | area_urban_km2 = 77 | elevation_m = 680 | population_as_of = 2024 | population_metro = 27,99,960<ref>{{Cite web |date=2025-12-18 |title=Damascus Population 2025 |url=https://worldpopulationreview.com/cities/syria/damascus |access-date=2025-12-21 |website=World Population Review |language=en}}</ref> | population_density_metro_km2 = 26,666 | population_rank = [[सीरिया के शहरों की सूची|प्रथम (सीरिया)]] | timezone1 = [[अरब मानक समय|AST]] | utc_offset = +3 | postal_code = 0100 | postal_code_type = डाक कोड | geocode = C1001 | iso_code = SY-DI | blank_name_sec1 = [[कोपेन जलवायु वर्गीकरण|जलवायु]] | blank_info_sec1 = [[मरुस्थल जलवायु#शीत मरुस्थल जलवायु|BWk]] | blank_name_sec2 = [[अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] | blank_info_sec2 = [[दमिश्क़ अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[दमिश्क़ प्राचीन शहर]] | designation1_date = 1979 {{small|(तृतीय [[विश्व धरोहर समिति|अधिवेशन]])}} | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/20 20] | designation1_criteria = i, ii, iii, iv, vi | designation1_type = सांस्कृतिक | designation1_free1name = क्षेत्र | designation1_free1value = [[अरब देशों में विश्व धरोहर स्थलों की सूची|अरब देश]] }} | blank1_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकांक|HDI]] (2021) | blank1_info_sec1 = 0.612<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/SYR/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> – <span style="color:#fc0;">मध्यम</span> | population_demonym = दमिश्क़ी | area_code = 11 | nickname = चमेली का शहर }} '''दमिश्क़''' ({{Langx|ar|دمشق}}) [[सीरिया]] की [[राजधानी]] तथा [[सीरिया के शहरों की सूची|सबसे बड़ा शहर]] है। यह विश्व की सबसे पुरानी बसी हुई राजधानी है। इसे आम तौर से ''शाम'' के नाम से जाना जाता है, तथा "चमेली का शहर" के उपनाम से भी जाना जाता।<ref name="worldatlas">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/biggest-cities-in-syria.html|title=Biggest Cities In Syria|date=25 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025200105/https://www.worldatlas.com/articles/biggest-cities-in-syria.html|archive-date=25 October 2019|access-date=25 October 2019|url-status=live}}</ref> दमिश्क़ [[लेवंट]] और [[अरब देश|अरब विश्व]] का एक प्रमुख सांस्कृतिक केन्द्र है। दक्षिण-पश्चिमी सीरिया में स्थित, दमिश्क़ बड़े महानगरीय क्षेत्र का केंद्र है। [[पूर्वी लेबनान पर्वतमाला]] की तलहटी के बीच तथा [[भूमध्य सागर]] के पूर्वी तट से 80 km अंदर की ओर पठार पर समुद्र तल के 680 m ऊपर स्थित, दमिश्क़ के पास [[वृष्टिछाया क्षेत्र|वर्षा छाया]] प्रभाव हेतु शुष्क जलवायु है। [[बरदा नदी]] शहर होकर बहती है। दमिश्क़ [[सबसे पुराने लगातार बसे हुए शहरों की सूची|सबसे पुराने लगातार बसे हुए शहरों]] में से एक है।<ref>{{Citation|last=Bowker|first=John|title=Damascus|date=2003-01-01|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-1793|work=The Concise Oxford Dictionary of World Religions|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407024822/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-1793|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/acref/9780192800947.013.1793|doi-broken-date=3 July 2025|isbn=978-0-19-280094-7|access-date=2021-01-15|archive-date=7 April 2022|url-status=live}}</ref> पहले तीसरी सहस्राबदी ई.पू. में बसा, यह 661 से 750 तक [[उमय्यद ख़िलाफ़त|उमवी ख़िलाफ़त]] की राजधानी थी। [[अब्बासी राजवंश]] की जीत के बाद, इस्लामी शासन की राजधानी [[बग़दाद]] बनी। कुछ लोगों के अनुसार, दमिश्क़ [[इस्लाम के पवित्र स्थल|इस्लाम का चौथा पवित्रतम शहर]] है।<ref name="DumperStanley2007-Damascus">{{cite encyclopedia|year=2007|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|publisher=[[ABC-CLIO]]|access-date=12 May 2021|editor=Janet L. Abu-Lughod|pages=119–126|isbn=978-1-5760-7919-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402185752/https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=damascus+%22fourth+holiest%22&pg=PA121|archive-date=2 April 2023|last2=Stanley|first2=Bruce E.|last1=Dumper|first1=Michael R. T.|chapter=Damascus|chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=damascus+%22fourth+holiest%22&pg=PA121}}</ref><ref name="Birke2013">{{citation|last=Birke|first=Sarah|title=Damascus: What's Left|date=2013-08-02|url=https://www.nybooks.com/daily/2013/08/02/damascus-whats-left/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005633/https://www.nybooks.com/daily/2013/08/02/damascus-whats-left/|publisher=[[New York Review Books|New York Review of Books]]|access-date=12 May 2021|archive-date=4 December 2018|url-status=live}}</ref><ref name="Totah2009">{{cite journal|last=Totah|first=Faedah M.|year=2009|title=Return to the origin: negotiating the modern and unmodern in the old city of Damascus|journal=[[City & Society]]|volume=21|issue=1|pages=58–81|doi=10.1111/j.1548-744X.2009.01015.x}}</ref> शहर का पतन अब्बासी काल से शुरू हुआ, किन्तु इसका महत्तव [[अय्यूबी साम्राज्य|अय्यूबी]] और [[ममलूक सल्तनत|ममलूक]] कालों में लौट आया। आज दमिश्क़ [[सीरिया सरकार]] की राजधानी है। इसे [[वैश्विक जीवन योग्यता सूचकांक]] द्वारा दुनिया के 140 शहरों में से सबसे कम जीवन योग्य शहर का पद दिया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/travel/article/worlds-most-livable-cities-2019-trnd/index.html|title=World's most livable city revealed|last=Buckley|first=Julia|date=2019-09-04|website=CNN Travel|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915055104/https://www.cnn.com/travel/article/worlds-most-livable-cities-2019-trnd/index.html|archive-date=15 September 2019|access-date=2019-09-23|url-status=live}}</ref> जून 2023 में, यह दुनिया के 173 शहरों में से सबसे कम जीवन योग्य शहर था। 2017 को, युद्धोत्तर निर्माण एवं नए आवासीय ज़िलों बनाने के लिए दमिश्क़ में दो विकास परियोजनाएँ शुरू किए गए थे: [[मारोता नगर]] और बसिलिया नगर।<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/5b5c0055ddfd46d2916f29b9e43349f5|title=A luxury city shows blueprint for Syria's rebuilding plans|date=2018-11-05|website=AP News|language=en|access-date=2024-06-07}}</ref> ==इस्लामी काल== इस्लाम के शुरुआती काल में ही, सन् ६६१ ईस्वी के बाद यह सुन्नी उमय्यद ख़लीफ़ाओं की राजधानी बन गया जो सन् ७५० ईस्वी तक चला। इसके बाद इसकी महत्ता में कमी आई, लेकिन बारहवी सदी में तुर्क मूल के [[बुवाई]] शासकों की राजधानी रहने के बाद इसमें थोड़ी वृद्धि हुई। यह शहर पुराने काल से ही दीवारों से घिरा है। सन् १४०० में [[तैमूरलंग|तैमूर लंग]] का आक्रमण हुआ, इससे दो साल पहले यही तैमूर लंग [[दिल्ली]] पर भी आक्रमण कर चुका था। यहाँ से कई लोगों-औरतों को [[समरक़न्द|समरक़ंद]] ग़ुलाम बना कर ले जाया गया। सन् १५१६ के बाद से बीसवी सदी तक यह इस्तांबुल के ओतमानी [[उस्मानी]] शासकों के अधीन रहा। ==राजधानी== वर्तमान में दमिश्क़ सीरिया की राजधानी है जो लेबनान की सीमा और [[भूमध्य सागर]] के निकट है, इराक और तुर्की की सीमा से दूर। शहर से होकर [[बरदा नदी]] बहती है, जो कम बहाव वाली है। ===उस्मानिया ख़िलाफ़त और दमिश्क़=== [[उस्मानिया ख़िलाफ़त]] के दौरान दमिश्क़ ने अपना राजनीतिक स्थान खो दिया, लेकिन इसका व्यापारिक महत्व बना रहा. मध्य पूर्व और बलक़ान (बाल्कन) के विलय से आंतरिक व्यापार तो बढ़ा, लेकिन इसमें यूरोपीय वर्चस्व से सीरिया के शहरों की भूमिका व्यापारिक डिपो तक सीमित रह गई. उस्मानी दौर में दमिश्क़ में हज सीजन के दौरान आर्थिक गतिविधियां बढ़ जाती थीं. उस्मानी दौर के सुल्तानों, जो ख़ुद को मक्का और मदीना का संरक्षक कहते थे, उनकी कोशिश थी कि हज की व्यवस्था को मज़बूत किया जाए. [[अनातोलिया]] (एशिया माइनर) से मक्का के रास्ते में दमिश्क़ शहरी केंद्र था जो उत्तर और पूर्व से आने वाले हज यात्रियों की मुलाक़ात की जगह भी बना. इसलिए हज सीज़न के दौरान तीर्थयात्रियों के रहने से शहर में आर्थिक गतिविधियां बढ़ीं. इस तरह निर्माण कार्य और विकास भी उन्हीं रास्तों पर हुआ जो मक्का की ओर जाते थे. ===उन्नीसवीं सदी=== निर्माण कार्यों का उत्कर्ष अल अज़्म परिवार के दो लोगों- सुलेमान पाशा और असद पाशा के ज़रिए उमवी मस्जिद के दक्षिण में दो बड़े स्थानों के निर्माण से पूरा हुआ. उन्होंने अठाहरवीं सदी में राजनीतिक परिदृश्य पर वर्चस्व प्राप्त किया था। उन्नीसवीं सदी में एक नए दौर की शुरुआत हुई. मिस्र के शासक मोहम्मद अली पाशा ने 1832 से 1840 तक सीरिया का नियंत्रण संभाला और आधुनिकीकरण की प्रक्रिया ने यूरोपीय जीवन शैली को बढ़ावा दिया. यूरोपीय शक्तियों की मदद से उस्मानियों की वापसी के बाद स्थानीय अर्थव्यवस्था पर यूरोपीय वर्चस्व बढ़ा, लेकिन आधुनिकीकरण का काम धीमा पड़ गया. सन् 1860 में हिंसक धार्मिक जुनून ने क्षेत्र में, विशेष तौर पर मौजूदा लेबनान के इलाके में सीधे यूरोपीय हस्तक्षेप का रास्ता बना दिया। महान उस्मानी सुधारक मिदहत पाशा सन 1878 में गवर्नर बने. उन्होंने शहर की स्थिति को बेहतर करने, गलियों को चौड़ी करने और जल निकासी को बेहतर बनाने पर काम किया. बीसवीं सदी की शुरुआत में जर्मन इंजीनियरों ने दमिश्क़-मदीना रेलवे बनाई जिसने हज पर जाने वालों के सफ़र के समय को कम कर केवल पांच दिनों का कर दिया. पहले विश्व युद्ध के दौरान दमिश्क़ उस्मानी और जर्मन सैनिकों का संयुक्त हेडक्वार्टर था. इससे पहले और युद्ध के दौरान दमिश्क़ में अरब राष्ट्रवाद ने ज़ोर पकड़ा और दमिश्क़ उस्मानी सल्तनत विरोधी आंदोलन का एक केंद्र बन गया. मक्का के शासक फ़ैसल ने अरब बग़ावत के समर्थन के लिए यहां का ख़ुफ़िया दौरा किया. फ़ैसल के पिता ने यह आंदोलन साल 1916 में शुरू किया था। जवाबी कार्रवाई में उस्मानी कमांडर इन चीफ़ जमाल पाशा ने 6 मई 1916 को 21 अरब राष्ट्रवादियों को फांसी पर लटका दिया और आज भी यह दिन 'शहीद दिवस' के तौर पर मनाया जाता है. उस्मानियों को ब्रितानी और अरबों के संयुक्त हमले में हार मिली और सितंबर 1918 में शहर को ख़ाली कर दिया गया. 1919 में एक आज़ाद सीरिया की घोषणा की गई जिसकी राजधानी दमिश्क़ थी और फ़ैसल को 1920 की शुरुआत में बादशाह घोषित किया गया. फ़ैसल की बादशाहत बहुत देर तक नहीं चल सकी क्योंकि पहले विश्व युद्ध के दौरान यूरोपीय शक्तियों ने उस्मानिया सल्तनत के सूबों को आपस में बांटने के लिए ख़ुफ़िया योजना बनाई थी. इसके बाद सीरिया पर [[फ्रांस]] का कब्ज़ा हुआ और दमिश्क़ मेसालोन की जंग के बाद 25 जुलाई 1920 को जनरल हेनरी गौरॉड की सेना के हाथ लग गया. दमिश्क़ ने फ्रांसीसी कब्ज़े का प्रतिरोध किया और सन 1925 में शहर पर फ्रांसीसी बमबारी के बावजूद 1927 की शुरुआत तक प्रतिरोध जारी रहा. इसके बाद एक नई शहरी योजना बनाई गई. पुराने शहर के इर्द-गिर्द एक आधुनिक आवासीय इलाका बनाया गया. गोता के इलाके को अलग कर दिया गया जहां सीरियाई विद्रोही नियमित रूप से शरण लेते थे। इस आधुनिक शहर में यूरोप की सामाजिक, सांस्कृतिक और स्थापत्य शैली ने परंपरागत जीवन शैली को चुनौती पेश की और अंततः पारंपरिक जीवन कमजोर पड़ गया। सीरिया में फ्रांसीसी कब्ज़े के दौर में गंभीर राजनीतिक गतिविधियां देखने को मिलीं जिनमें लिबरलिज़्म, कम्युनिज़्म और अरब राष्ट्रवाद शामिल था. दमिश्क़ के नागरिकों ने अपने देशवासियों के साथ मिलकर अपने देश की आज़ादी और एकमात्र अरब देश के व्यापक लक्ष्य के लिए जद्दोजहद की. इस मक़सद के लिए बनी [[बाथ पार्टी]] की बुनियाद [[द्वितीय विश्वयुद्ध|दूसरे विश्व युद्ध]] के दौरान दमिशक में रखी गई। अप्रैल 1946 में फ्रांसीसी सैनिक अंततः देश से निकल गए और दमिश्क़ एक बार फिर आज़ाद सीरिया की राजधानी बन गया। ===लोकतंत्र=== कमज़ोर सीरियाई लोकतंत्र क्षेत्र के बड़े राजनीतिक हंगामे को बर्दाश्त करने के लिए तैयार नहीं था. ख़ास तौर पर 1948 में फ़लस्तीन के विभाजन और [[अरब-इसराइल युद्ध]] को जो तुरंत शुरू हो गया था. सन 1949 से 1970 तक कई विद्रोह हुए जिसके बाद कई नेता सत्ता में आए. मिस्र और सीरिया के अल्पकालिक के विलय के बाद बने 'संयुक्त लोकतांत्रिक अरब' (1958-1961) के दौरान दमिश्क़ की बजाय क़ाहिरा राजधानी बना रहा. साल 1963 में बाथ पार्टी विद्रोह से सत्ता में आई और समाजवादी सुधारों का प्रयोग शुरू हुआ. सन 1970 में उस समय के रक्षा मंत्री हाफ़िज़ अल-असद के नेतृत्व में एक आंतरिक विद्रोह हुआ जिसके बाद वह 30 साल तक देश के प्रमुख बने रहे. सन 2000 में उनकी मौत के बाद उनके बेटे बशर अल असद उनके उत्तराधिकारी बने. [[बशर अल-असद]] एक आधुनिक और सुधारवादी राष्ट्रपति के तौर पर उभरे. इसके बावजूद जो उम्मीदें उनसे बांधी गई थीं वह बड़ी हद तक अधूरी रह गईं. इस बीच, दमिश्क़ राजनीतिक शक्तियों, आर्थिक हितों और राजधानी में बेहतर जीवन चाहने वाले सीरिया के ग्रामीण लोगों के लिए एक चुंबक का काम करता रहा. ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== * [[प्राचीन दमिश्क शहर|प्राचीन दमिश्क़ शहर]] == बाहरी कड़ियाँ == <references/> [[श्रेणी:एशिया में राजधानियाँ]] {{आधार}} [[श्रेणी:सीरिया के शहर]] [[श्रेणी:दमिश्क़]] [[श्रेणी:लेवंट]] [[श्रेणी:नए नियम के शहर]] [[श्रेणी:रेशम मार्ग के आबाद स्थान]] [[श्रेणी:ख़तरे में विश्व धरोहर स्थल]] gks6moueyj6c1kxuz48m576lv0h1c8s सदस्य वार्ता:संजीव कुमार 3 500776 6628419 6625207 2026-10-11T09:29:33Z विक्रम प्रताप 911487 सूचना: हिंदी विकिपीडिया पर योगदान में कृपया हिंदी का प्रयोग करें ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628419 wikitext text/x-wiki {{सदस्य वार्ता:संजीव कुमार/पुरालेख}} == why are you remove this article "सुमरत सिंह" == आपको यह लेख हटाना नहीं चाहिय था बल्कि इसे सशोधन करना चाहिए आप इसे पुन बापिस लाइए कारण क्या है डिलीट करने का ? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39480-74|&#126;2025-39480-74]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39480-74|talk]]) 12:07, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :ये प्रचार लेख था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:46, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, अक्टूबर 2025 के बारे में == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, अक्टूबर 2025 मे बहुत समय लग रहा पिछले बार के मुकाबल, क्यों? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:04, 25 दिसम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] जी, यह केवल मूल्यांकन करने वालों की अनुपलब्धता के कारण हो रहा है। सम्भावना है कि इस माह (दिसम्बर) के अंत तक यह कार्य पूर्ण हो जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:02, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''संजीव कुमार जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:17, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष की मंगल शुभकामनायें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:26, 3 जनवरी 2026 (UTC) == सहायता नोट == संजीव जी, नमस्कार, आपने 2012 ग्वाला गद्दी दूध आंदोलन मुद्दे को डिलीट करने के लिए चर्चा चलाई है। मुझे वहां जानकारी नहीं है चर्चा कैसे की जाए, मुख्य नीतियां पढ़ रहा हूं। आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया आपका संदेश "मूल शोध उलेखनिय नहीं" को थोडा समझाएं ताकि मैं उस दिशा में बदलाव कर सकूं और आपकी उम्मीद अनुसार इस पृष्ठ को बना सकूं धन्यावद [[सदस्य:सिलानी जोखो|सिलानी जोखो]] ([[सदस्य वार्ता:सिलानी जोखो|वार्ता]]) 08:02, 19 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:सिलानी जोखो|सिलानी जोखो]] जी, आपने पहले ही अपनी बात [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/2012 ग्वाला गद्दी दूध आंदोलन]] पर लिख दी है। लेकिन मुझे तो अब भी वो उल्लेखनीय नहीं लग रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:20, 20 जनवरी 2026 (UTC) == कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें == "नमस्ते, मैंने '''गोप्रेक्षेश्वर (Gopreksheshwar)''' लेख में आए कॉपीराइट (Copyright) संबंधी मुद्दों को पूरी तरह से सुधार दिया है। लेख से कॉपी किए गए हिस्सों को हटाकर उसे अपनी भाषा में फिर से लिखा गया है और आवश्यक विश्वसनीय स्रोत (Reliable Sources) भी जोड़ दिए गए हैं। कृपया अब इस लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें।" [[विशेष:योगदान/&#126;2026-64016-4|&#126;2026-64016-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-64016-4|talk]]) 19:57, 29 जनवरी 2026 (UTC) == तुमने मेरा अकाउंट क्यों डिलीट किया ? "बाबू अली साबरी" == तुमने मेरा अकाउंट क्यों डिलीट किया ? "बाबू अली साबरी" [[सदस्य:JACHR|JACHR]] ([[सदस्य वार्ता:JACHR|वार्ता]]) 00:18, 30 जनवरी 2026 (UTC) :शायद यह संदेश त्रुटि से यहाँ लिखा गया है। मेरे पास किसी का अकाउंट डिलीट करने का अधिकार नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:00, 30 जनवरी 2026 (UTC) == भूमिहार == भूमिहार कोई जाति नहीं है यह बस हाल ही 2015 के बाद एक सर्वेक्षण में रख दिया गया था अब इसको सरकार ने सुधार कर लिया है अपनी गलती को और फिर से भूमिहार ब्राह्मण ही रहेगा | [[विशेष:योगदान/&#126;2026-69698-6|&#126;2026-69698-6]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-69698-6|talk]]) 10:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) == Source == https://indianexpress.com/article/india/bhumihar-vs-bhumihar-brahmin-in-bihar-trouble-brews- [[विशेष:योगदान/&#126;2026-69698-6|&#126;2026-69698-6]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-69698-6|talk]]) 10:01, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) == कृपा करके इस अवतरण को पुनरीक्षण करें == [[गुरमीत राम रहीम सिंह]] अवतरण में मैंने नए विषय जोड़े है कृपा करके इसको पुनरीक्षण करे आपका बहुत बहुत धन्यवाद [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 07:30, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] Please check. Regards [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 12:19, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] जी, मुझे प्रचार लग रहा है अतः मैं अन्य सदस्यों द्वारा समीक्षा की प्रतीक्षा कर रहा हूँ जिससे इसमें सुधार किया जा सके। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] सारी जानकारी सही एवं मान्यता प्राप्त समाचार पत्रों से ली गई है। कृपया सहयोग करें। आपका बहुत-बहुत आभार। [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 11:34, 12 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] जी, समाचार पत्रों में भी प्रशंसा छापी जाती है। ये तो भारतीय संसद में भी नहीं माने जाते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:51, 13 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरा कहने का मतलब है की आज कल ज्यादातर समाचार चैनल गुरमीत राम रहीम के लिए नकारत्मक खबरे प्रकाशित करते है उसको हम प्रशंसा नहीं कह सकते, समाज और देश की भलाई के लिए मरणोपरांत शरीरदान, उपराष्ट्रपति, माननीय राष्ट्रपति से सम्मान प्राप्त होना बड़े कार्य है जो विकिपीडिया का हिस्सा होना चाहिए। आपका बहुत-बहुत आभार। [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 17:50, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) == डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया == नमस्ते, धन्यवाद आपके नोटिस के लिए। मैं समझता हूँ कि पृष्ठ “डॉ. विनोद कुमार” को L2 (साफ़ प्रचार) नीति के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया है। मैं यह स्पष्ट करना चाहता हूँ कि पृष्ठ में जो सामग्री है, वह मेरे **20 वर्षों के सार्वजनिक स्वास्थ्य और naturopathy कार्य** पर आधारित है। सभी जानकारी को **neutral tone** में रखा गया है और इसे **विश्वसनीय, third-party sources और archive proofs** के साथ सत्यापित किया गया है। **प्रमाण / Archive proof:** * [Archive proof of content and independent references](https://archive.ph/2ViwO) इसके अलावा, मेरा **Wikidata public item** भी बना हुआ है ([Q138034718](https://www.wikidata.org/wiki/Q138034718)) जिससे दुनिया भर के लोग देख सकते हैं कि **कौन काम कर रहा है और कौन पृष्ठ को लेकर चर्चा या नामांकन कर रहा है**। English: Public documentation of Wikipedia deletion nomination of Dr. Vinod Kumar page , with archive proof and independent references of selfless public health and naturopathy work. Hindi: डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ के Wikipedia शीघ्र हटाने नामांकन का सार्वजनिक दस्तावेज़, जिसमें archive proof और स्वतंत्र स्रोत शामिल हैं, जो उनके निःस्वार्थ सार्वजनिक स्वास्थ्य और naturopathy कार्य को प्रमाणित करते हैं। https://www.wikidata.org/wiki/Q138337489 and archive https://archive.ph/2ViwO मैं विनम्र निवेदन करता हूँ कि इस नामांकन पर निर्णय लेते समय इन **documented proofs और verifiable facts** को ध्यान में रखा जाए। पृष्ठ केवल **सत्यापनीय तथ्य** दिखाता है जैसे शिक्षा, कार्य, awards, notable contributions और महत्वपूर्ण events। कोई promotional language शामिल नहीं है। यदि आवश्यक हो तो मैं अतिरिक्त references और स्वतंत्र स्रोत जोड़ सकता हूँ ताकि विषय Wikipedia की **उल्लेखनीयता (notability)** के मानक पर खरा उतरे। धन्यवाद। --[[सदस्य:Doctorvinodkumar|Doctorvinodkumar]] ([[सदस्य वार्ता:Doctorvinodkumar|वार्ता]]) 14:33, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) == विकिडाटा से लेख को लिंक करना == नमस्ते, मैंने [[सीन कॉम्ब्स]] पर नया लेख बनाया है। चूँकि विकिडाटा आइटम (Q216936) सुरक्षित (Locked) है, कृपया इसे लिंक करने में सहायता करें।[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 11:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, मैंने विकिडाटा से लेख को जोड़ दिया है लेकिन वर्तमान में यह लेख पूर्णतः एआई चैटबॉट से बना हुआ दिखाई दे रहा है। यदि इसे अन्तिम तिथि तक नहीं सुधारा गया तो इसे वैसे भी शून्य अंक मिलेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:26, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] लिंक करने हेतु आभार। लेख की भाषा और ढांचे पर आपकी टिप्पणी को मैंने गंभीरता से लिया है। मैं इसे और अधिक स्वाभाविक और मानवीय बनाने हेतु इसमें आवश्यक सुधार कर रहा हूँ। सहयोग हेतु धन्यवाद। ::महोदय आप कुछ सुझाव दे जिससे मैं इसे मानवीय बना लूँ [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 16:04, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, सुझाव और आवश्यकतायें [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026#नियम|प्रतियोगिता पृष्ठ]] पर @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध जी]] ने अच्छे से लिखे हैं। फिर भी आप अतिरिक्त सुझाव चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:निर्वाचित लेख आवश्यकताएँ|निर्वाचित लेख आवश्यकतायें]] देख सकते हैं। आप निर्वाचित लेखों को देख सकते हैं और उनके प्रारूप को देख सकते हैं। अंग्रेज़ी विकिपीडिया के लेख की जो कड़ी दी गयी है, उनका प्रारूप भी देख सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:18, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) == अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में == संजीव सर, यह नाम तो काफी जाना पहचाना है जिस तरह से मैं गूगल पर उनकी जानकारी मौजूद है वो तो विकिपीडिया के लिए है। [[अभिनव अरोड़ा]] पृष्ट हटाया क्यों जा रहा है? [[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] ([[सदस्य वार्ता:Vedic Art|वार्ता]]) 01:39, 6 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] जी, सम्भव है आपको उल्लेखनीय लग रहा हो। लेकिन मुझे इसके उल्लेखनीय होने का कोई कारण नहीं मिल रहा। स्वयं में ये बालक कोई ज्ञान नहीं रखता, केवल इसके पिता अपने धन के बल पर इसका प्रचार करवा रहे हैं। ऐसा ही अन्य उदाहरण [[जया किशोरी]] का है। मुझे नहीं समझ में आ रहा कि उसका पृष्ठ यहाँ क्यों है? उसे भी हटा देना चाहिए। वैसे मैं आपके उपर पैसे लेकर पृष्ठ बनाने का आरोप नहीं लगा सकता क्योंकि मेरे पास ऐसे कोई साक्ष्य नहीं हैं लेकिन ऐसे लोगों के पृष्ठ पैसे देकर बनवाये जाते हैं। आप क्यों बना रहे हो, ये तो आप ही बता सकते हो। आपको लगता है कि इन्होंने कोई उल्लेखनीय काम किया है तो कृपया बतायें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:29, 6 मार्च 2026 (UTC) ::संजीव सर, आपने समय निकाल कर मुझे यह जरूरी संदेश दिया, उसके लिए आपका बहुत बहुत आभार। जैसा आप कह रहें हैं यह सही हो सकता है मैंने यह पृष्ठ इस लिए बनाया क्यों कि कई बार इसके न्यूज आर्टिकल मेरे गूगल के फीड पर दिखे। यही सोच कर मैंने यहाँ पृष्ठ निर्माण कर दिया। इस कोई गलती के लिए क्षमा चाहूंगा। [[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] ([[सदस्य वार्ता:Vedic Art|वार्ता]]) 05:17, 7 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] जी, मैं भी ये ही मानता हूँ कि आप इनके प्रचार से प्रभावित हो गये। लेकिन ऐसे लोग अपने प्रचार को आगे बढ़ाने के लिए [[विकिपीडिया:पेड|सशुल्क लेख निर्माण]] भी करते/करवाते हैं। ऐसा करने वाले सदस्यों को वैश्विक स्तर पर प्रतिबंधित किया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:51, 7 मार्च 2026 (UTC) == प्रश्न - अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026 के संबंध में == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय यह जानना चाहता हूं कि जब आप किसी लेख को स्वीकृत कर देने के पश्चात् जो टिप्पणी करते हैं उसे मुझे ही संपादित करना होता है या कोई भी या आप कर सकते है क्या ? पहले स्वीकृत लेख को किस किस आधार पर अस्वीकृत किया जा सकता है| क्या टिप्पणी के अनुसार सम्पादन न करने पर लेख अस्वीकृत हो सकते है धन्यवाद [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 18:22, 7 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, ऐसा कोई प्रतिबन्ध नहीं है कि उन्हें कौन सुधारे! विकिपीडिया पर कोई भी सदस्य किसी भी लेख को सुधार सकता है। आप यदि उन लेखों में सुधार करना चाहते हैं तो आपका स्वागत है। प्रतियोगिता में लेखों को स्वीकृत करने या न करने की नियमावली प्रतियोगिता पृष्ठ पर लिखी हुई है। आपका ये वाक्य मैं नहीं समझ पाया, "स्वीकृत लेख को किस आधार पर अस्वीकृत किया जा सकता है?" मैं सामान्यतः सभी लेखों पर टिप्पणी लिखता हूँ जिससे उस लेख के बारे में समझा जा सके। हालांकि कुछ लेख आवश्यकताओं को पूरा करते हैं तो वहाँ टिप्पणी लिखना आवश्यक नहीं है। टिप्पणी लिखने से लेख की अन्य कमियाँ ज्ञात होती हैं जिन्हें सुधारा जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:20, 8 मार्च 2026 (UTC) == ल2 == <nowiki>[[विकिपीडिया:पृष्ठ_हटाने_की_नीति#ल2]]</nowiki> मुझे नहीं लगता है कि ल2 से मिलती जुलती है कृपया जांच करे [[विशेष:योगदान/&#126;2026-18842-64|&#126;2026-18842-64]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-18842-64|वार्ता]]) 16:57, 26 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-18842-64|~2026-18842-64]]: आपके लगने से नहीं होता। आपको स्वयं का प्रचार क्यों ही प्रचार लगेगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:01, 26 मार्च 2026 (UTC) == आपके राज में ! == आप अपनी सचेत दृष्टि से कई पृष्ठ बचाते हैं लेकिन [[https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=दिगम्बर_साधु&diff=prev&oldid=6375832 यह संपादन]] देखिए। incredible jainism द्वारा कई पृष्ठ से स्रोत हटाए गए और पूर्ववत नहीं हुए। -[[सदस्य:Ahinsa jain|Ahinsa jain]] ([[सदस्य वार्ता:Ahinsa jain|वार्ता]]) 03:54, 30 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Ahinsa jain|Ahinsa jain]] जी, यह पूरा लेख दोबारा लिखने लायक है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:00, 31 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:27, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==श्रेष्ठ लेख नामांकन== नमस्ते, संजीव जी। मैंने ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन|श्रेष्ठ लेख हेतु]] नामांकित किया है। कृपया समय निकालकर इसका अवलोकन करें और अपने सुझाव एवं मत प्रदान करने का कष्ट करें, जिससे समीक्षा प्रक्रिया सुचारु रूप से आगे बढ़ सके।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, बिलकुल समय मिलते ही मैं समीक्षा करूँगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:03, 28 अप्रैल 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद। समय निकालकर समीक्षा करने के लिए आभारी हूँ। आपके सुझावों की प्रतीक्षा रहेगी। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:06, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == द ट्रेंडिंग पीपल == मोहदय,जी @[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] लेख को [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B9%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF#%E0%A4%B22 व7/ ल2] के अंतर्गत हटाया गया हैं। हालांकि लेख में स्वतंत्र स्रोतों पर आधारित ज्ञानकोशीय सामग्री मौजूद थी और इसे सुधार योग्य बनाया जा सकता है। शीघ्र हटाने की नीति के अनुसार ऐसे मामलों में पूर्ववत अथवा ड्राफ्ट पुनर्स्थापन पर विचार किया जा सकता है। कृपया लेख को उपयोगकर्ता उपपृष्ठ में पुनर्स्थापित करने पर विचार करें। [[User:Citexji|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''Citexji'''</span>]]<sup>[[User talk:Citexji|<span style="color:green">बातचीत</span>]]</sup> 06:29, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Citexji|Citexji]] जी, यदि आपको लेख की सामग्री चाहिए तो उसे उपलब्ध करवा सकता हूँ लेकिन हिन्दी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट की सुविधा उपलब्ध नहीं है अतः इसे ड्राफ्ट में नहीं रखा जा सकता। लेख का नामांकन होने के तीन दिन बाद इसे हटाया गया है अतः ड्राफ्ट वाला काम हो भी गया था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 28 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, इन्होंने [[सदस्य:Citexji/द ट्रेंडिंग पीपल]] का ड्राफ्ट पेज बनाया है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:00, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, फिर अच्छा है। लेकिन कुछ समय बाद उसे भी प्रचार मानकर [[वि:शीह#व7|व7]] के तहत हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:01, 28 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, धन्यवाद। ::::व7 मापदंड के अनुसार केवल पूर्णतः प्रचारात्मक पृष्ठ ही शीघ्र हटाने योग्य होते हैं। वर्तमान ड्राफ्ट में तथ्यात्मक एवं ज्ञानकोशीय सामग्री मौजूद है, जिसे और अधिक तटस्थ बनाने तथा विश्वसनीय, स्वतंत्र स्रोत जोड़ने का कार्य जारी है। ::::मैंने लेख से प्रचारात्मक भाषा हटाकर इसे विकिपीडिया की शैली के अनुरूप संशोधित किया है तथा उपलब्ध स्वतंत्र स्रोत जोड़े हैं। साथ ही, बेहतर समीक्षा के लिए मैंने @[[सदस्य:Khushi200|Khushi200]] जी से इस ड्राफ्ट की जांच का अनुरोध किया था। उन्होंने इसकी समीक्षा करके बताया कि लेख में अच्छे सुधार किए गए हैं और तटस्थ शैली की दिशा में प्रगति हुई है। इसकी चर्चा मेरे [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Citexji वार्ता पृष्ठ] पर देखी जा सकती है। ::::यदि आपको अभी भी स्रोतों की विश्वसनीयता या विषय की उल्लेखनीयता को लेकर कोई विशेष आपत्ति हो, तो कृपया उसे संबंधित नीतियों और स्रोत-मानकों के आधार पर स्पष्ट करें, ताकि उसी अनुसार आगे सुधार किया जा सके। [[User:Citexji|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''Citexji'''</span>]]<sup>[[User talk:Citexji|<span style="color:green">बातचीत</span>]]</sup> 19:58, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 अप्रैल 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == साँचे विलय करने हेतु सहायता == नमस्ते संजीव जी, क्या आप [[साँचा:Infobox cricket final]] और [[साँचा:Infobox limited overs final]] का मिलान कर इनका विलय कर सकते हैं? मुझे लगता है इनमे से एक ही साँचा पर्याप्त होगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:58, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मुझे इनमें विलय के लिए कुछ नहीं मिला अतः एक को दूसरे पर बिना श्रेय के अनुप्रेषित कर दिया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:59, 5 मई 2026 (UTC) == [[ब्लू बर्ड फाउंडेशन]] == Hi Sanjeev I need your help to remove the article because the article was created to promote a company and I have reported the author of the article on Meta for follow up by the steward [[सदस्य:Badak Jawa|Badak Jawa]] ([[सदस्य वार्ता:Badak Jawa|वार्ता]]) 01:34, 31 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Badak Jawa|Badak Jawa]], thanks for informing. There were two articles on same topic. Now both are deleted. <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:22, 1 जून 2026 (UTC) ::Thank you Sanjeev Kumar [[सदस्य:Badak Jawa|Badak Jawa]] ([[सदस्य वार्ता:Badak Jawa|वार्ता]]) 11:56, 1 जून 2026 (UTC) == बॉट कार्य अनुरोध == नमस्ते संजीव जी, कृपया [[:श्रेणी:SHORTDESC का प्रयोग करने वाले पृष्ठ]] में आने वाले पृष्ठों को बॉट द्वारा 'स्पर्श' कर दें। बहुत से पन्ने इसमें कैशे साफ़ न होने की वजह से दिख रहे हैं। एक बार सही संख्या दिखने लगे तो आगे की सफाई मैं कर सकूँगा। अग्रिम धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:28, 6 जून 2026 (UTC) :इस पर मेरी नज़र पड़ी, तो मैंने आपका काम कर दिया। वैसे भी संजीव जी ने अपने बॉट से कुछ कार्य करने की अनुमति दे रखी है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 6 जून 2026 (UTC) == पण्डित देवनारायण भारतीय के लेख को हटाए जाने के संबंध में स्पष्टीकरण का अनुरोध == महोदय, मैं पण्डित देवनारायण भारतीय के विकिपीडिया लेख को हटाए जाने के संबंध में स्पष्टीकरण प्राप्त करना चाहता हूँ। पण्डित देवनारायण भारतीय उत्तर भारत के स्वतंत्रता संग्राम के एक महत्वपूर्ण क्रांतिकारी थे। उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों, समाचार-पत्रों, पुस्तकों तथा अभिलेखीय दस्तावेज़ों में उनके योगदान का उल्लेख मिलता है। ऐसे में यह समझना मेरे लिए कठिन है कि उनके विषय में बनाया गया लेख किन कारणों से हटाया गया अथवा उसकी उल्लेखनीयता पर प्रश्न क्यों उठाया गया। कृपया यह स्पष्ट करने का कष्ट करें कि लेख को हटाने या हटाने हेतु नामांकित करने का आधार क्या था। यदि लेख में प्रयुक्त स्रोत विकिपीडिया की नीतियों के अनुरूप नहीं थे, तो कृपया उन विशिष्ट कमियों की ओर संकेत करें ताकि उन्हें दूर किया जा सके। मेरा उद्देश्य केवल यह सुनिश्चित करना है कि भारत के स्वतंत्रता संग्राम के इतिहास से जुड़े महत्वपूर्ण व्यक्तित्वों के विषय में उपलब्ध प्रमाणिक जानकारी विकिपीडिया पर उचित रूप से प्रस्तुत हो सके। आपके उत्तर की प्रतीक्षा रहेगी। [[सदस्य:पण्डित देवनारायण भारतीय|पण्डित देवनारायण भारतीय]] ([[सदस्य वार्ता:पण्डित देवनारायण भारतीय|वार्ता]]) 08:12, 11 जून 2026 (UTC) :उत्तर आपके वार्ता पन्ने पर दे दिया गया है। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:15, 11 जून 2026 (UTC) == [[:सदस्य वार्ता:Karatebr|सदस्य वार्ता:Karatebr]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सदस्य वार्ता:Karatebr|सदस्य वार्ता:Karatebr]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। हटाए गए पृष्ठ का वार्ता यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:15, 13 जून 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, वैसे तो मुझे उपरोक्त के हटाने से कोई समस्या नहीं है लेकिन जो कारण दिया गया है, वो मुझे ठीक नहीं लगा। सम्बंधित व्यक्ति के कुछ सम्पादनों के बाद बॉट से स्वचालित रूप से सदस्य वार्ता पृष्ठ निर्मित हुआ था। इसके अतिरिक्त सम्बंधित सदस्य किसी भी विकिपीडिया-प्रकल्प पर वर्तमान में प्रतिबंधित नहीं है। यह मुख्य पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ नहीं बल्कि सदस्य का वार्ता पृष्ठ था जिसके इतिहास में किसी तरह का प्रचार भी नहीं था। यदि यह कारण दिया जायेगा तो अधिकतर सदस्यों के वार्ता पृष्ठ हटाये जा सकते हैं जिनमें मेरा वार्ता पृष्ठ भी शामिल होगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:56, 22 जून 2026 (UTC) ::मैं क्षमाप्रार्थी हूँ, इसमें गलती मेरी ही है। मैं CSD Helper स्क्रिप्ट को बेहतर बनाने की कोशिश कर रहा था, जिससे गलती से यह पृष्ठ हट गया। पिछले कुछ दिनों से समय की कमी के कारण मैं इस पर दोबारा ध्यान नहीं दे पाया। फिलहाल मैं यह पृष्ठ पुनः स्थापित कर रहा हूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 18:28, 22 जून 2026 (UTC) == स्क्रिप्ट == संजीव जी, स्क्रिप्ट तैयार है। आपको जब भी समय मिले आप यह काम कर सकते हैं। मुझे पिंग कर दीजिएगा ताकि मैं आपको स्क्रिप्ट भेज सकूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 12:00, 11 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे स्क्रिप्ट मिल गयी है। इसे देखकर प्रयास करता हूँ, समस्या आयी तो आपसे सम्पर्क करूँगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:11, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::इसे केवल Toolforge पर ही चलाया जा सकता है। यदि आपने बॉट पासवर्ड बनाते समय protect ग्रांट शामिल नहीं किया था, तो आपको अपना बॉट पासवर्ड अपडेट करना पड़ सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:19, 15 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, पासवर्ड को अपडेट कर दिया और मैंने साप्ताहिक रूप से चलाने का प्रयास भी किया जो अनुसूचित हो गया। बाद में मैंने अभी जाँच करने की कोशिश की लेकिन वो असफल रहा। <code>| test-protection-run | one-off | Failed |</code> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:42, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::::संजीव जी, मैंने hiwiki tool पर देखा वहाँ स्क्रिप्ट नहीं थी, इसलिए अपलोड कर दी। ज़रूरी मॉड्यूल भी इंस्टॉल कर दिए और करीब 2 मिनट के लिए इसे चलाया था, लेकिन फिर लगा कि अगर आप खुद चलाना चाहें तो मैंने इसे रोक दिया। कुछ पेज प्रोटेक्ट हो चुके हैं, बाकी आप कर सकते हैं। बस hiwiki tool पर जाकर virtual environment activate करिए और <code>python hiwikiprotect.py</code> चला दीजिए। यह काफी तेज़ है, इसलिए लगभग 5 मिनट में काम पूरा हो जाएगा। वैसे bastion host पर ज़्यादा देर तक चलने वाली स्क्रिप्ट नहीं चलानी चाहिए, लेकिन यह इतनी देर नहीं चलेगी, इसलिए कोई दिक्कत नहीं होगी। अगर कोई और समस्या आए तो मुझे बताइए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:26, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, शायद आपने ध्यान नहीं दिया, ये स्क्रिप्ट <code>customscripts/protect_templates.py</code> मैंने कल ही प्रतिलिपि कर ली थी। मैंने सुबह आपके प्रयोग देखे थे और समझ नहीं पाया था कि ये कैसे हुये। मुझे इसमें कोई समस्या नहीं है कि आप इसे चलाओ क्योंकि उपरोक्त कार्य की सहमति पहले से थी और स्क्रिप्ट भी आपने लिखी है। मैंने इसे <code>python3</code> से नहीं चलाया था बल्कि <code>toolforge-jobs</code> से साप्ताहिक रूप से चलने के लिए कमाण्ड दी थी। अभी मैंने देखा कि <code>python3</code> के साथ स्क्रिप्ट काम कर रही है लेकिन आपके सुबह के योगदानों में मैंने {{tlx|ज्ञानसन्दूक सागर}} देखा। यह केवल 40 पृष्ठों से जुड़ा हुआ है जबकि अपनी सीमा 50 या 100 रखी गयी थी। अतः मैं अभी आपके उत्तर की प्रतीक्षा करूँगा या आप स्वयं चला सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::::संजीव जी, हम सभी ज्ञानसन्दूक साँचे सुरक्षित कर रहे हैं। इसके अलावा उन सभी अन्य साँचे भी सुरक्षित किए जा रहे हैं जिनका उपयोग 100 से अधिक पृष्ठों पर हुआ है तथा उन सभी मॉड्यूलों को भी सुरक्षित किया जा रहा है जिनका उपयोग 50 से अधिक पृष्ठों पर हुआ है। ज्ञानसन्दूक साँचे के लिए उपयोग की कोई न्यूनतम सीमा नहीं है। सभी ज्ञानसन्दूक साँचे इसमें शामिल हैं। ::::::अभी आपके पास कंप्यूटर का एक्सेस है इसलिए आप ही यह कार्य पूरा कर दीजिए। मैं फिर कभी समय मिलने पर इसमें मदद कर दूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:20, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, आप सही कह रहे हो। प्रस्ताव के अनुसार आपका कहा सही है। मैं अभी चलाता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:25, 16 जुलाई 2026 (UTC) {{od|6}}@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने स्क्रिप्ट को दो बार चलाकर देख लिया लेकिन एक सीमा के बाद एक त्रुटि दिखाई देती है। मैं उसका स्क्रीनशॉट लेना भूल गया अतः अब उसके बिना ही यह सन्देश लिख रहा हूँ। समय मिले तो एकबार देखियेगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:51, 18 जुलाई 2026 (UTC) :दो सांचे किसी कारण से सुरक्षित नहीं हो पा रहे थे, इसलिए स्क्रिप्ट वहीं रुक गई थी। मैंने इसे ठीक करके बाकी का काम पूरा कर दिया है, लेकिन उन दोनों साँचों को सुरक्षित करने में अभी भी समस्या आ रही है। अगर आप चाहें तो एक बार अपनी तरफ़ से कोशिश करके देख सकते हैं। [[साँचा:Distinguish]] और [[साँचा:Redirect]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:17, 18 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी कभी-कभी हमारे जैसे नॉन-तकनीकी व्यक्ति का अनुभव भी काम आ जाता है। उन दोनों साँचों के /doc पन्ने पर कुछ ऐसा था जो सुरक्षित करने या आयात करने से रोक रहा था। मैंने /doc पेज खाली कर दिया तो @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी ने उन्हें मैनुअली सुरक्षित कर दिया। अब आगे कार्य जारी रख सकते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:34, 18 जुलाई 2026 (UTC) :::वैसे शायद काम पूरा हो चुका है। आप दोनों को धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:35, 18 जुलाई 2026 (UTC) == मूल्यांकन टिप्पणी == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, अपने मेरे कई लेखों में 'श्रेणी एवं स्रोत सुधार आवश्यक' टिप्पणी की है, इसमें श्रेणी सुधार समझता हूँ पर स्त्रोत में क्या सुधार क्या कर सकता हूँ? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:07, 11 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, प्रत्येक लेख में कारण थोड़ा अलग हो सकता है अतः विशिष्ट पृष्ठ में पूछते तो बेहतर होता। सामान्यतः लोग सन्दर्भ को जोड़ते समय उसे पूर्णतः अन्य भाषा में रख देते हैं जबकि इसे रखने का तरीका ऐसे है: शीर्षक मूल भाषा में होना चाहिए और उसका हिन्दी अनुवाद <code>|trans-title=</code> प्राचल के साथ जोड़ा जाता है; प्रकाशक का नाम, लेखक का नाम और अन्य जानकारी देवनागरी में देनी चाहिए। स्रोत में यदि पुस्तक है तो उसका पृष्ठ संख्या देना आवश्यक है। यदि पुस्तक ऑनलाइन नहीं प्राप्त की जा सकती है या उसके किसी उद्धरण (अन्य भाषा से) को उठाया गया है तो <code>|quote=</code> में मूल भाषा का मान देना आवश्यक होता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:48, 18 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[बायकर बायरकतार टीबी2]] लेख के मूल्यांकन की टिप्पणी में ए॰आई॰ का प्रयोग लिखा है, अब और क्या सुधार कर सकता हूँ? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:42, 18 अगस्त 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी: इस लेख की जाँच मैंने नहीं बल्कि @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी ने की है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:07, 18 अगस्त 2026 (UTC) ==जून 2026 के संपादनोत्सव के दौरान बनाए गए लेेखों को पुन:मूल्यांकन के संबंध में== प्रिय संजीव सर जी शेयर बाजार से संबंधित लेखों को पुन:मूल्यांकन की आवश्यकता है। रिक्शा मैन डोजी (कैंडलस्टिक पैटर्न) लेख में आपने भ्रामक जानकारी वाला टैग लगाया है। वित्तिय विषयों के लिए खासकर शेयर बाजार के सारे टॉपिक और लेख उटपटांग लग सकते हैं। आपसे अनुरोध है कि लेखों के मूल्यांकन में नरमी बरतें और मेरे लेखों को फिर से मूल्यांकन करने का प्रयास करें। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 18:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी, लेख में पठनीय सामग्री के केवल 99 शब्द हैं जबकि न्यूनतम अर्हता 200 शब्द की है। लेख में कुछ प्रारूपी सुधार जरूर किये हैं लेकिन आप स्वयं एकबार ध्यान से पढ़ेंगे तो आपको वो सबकुछ दिखाई देगा जो मैंने सम्मेलन के दौरान बताया था। आप लेख में ट्रैडिंग टिप दे रहे हैं जिनका ज्ञानकोशीय महत्त्व मूल शोध में आता है क्योंकि उनमें कोई स्रोत नहीं है और ये टिप पूर्णतः अर्थहीन हैं। आपने ये टिप किसी चैटबॉट से लिखवाकर ज्यों की त्यों कॉपी पेस्ट कर दी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:45, 18 अगस्त 2026 (UTC) == लेख चुनाव == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, प्रतियोगिता में बहुत से प्रतिभागी लेख को बिना चयन किए या किसी दूसरे प्रतिभागी के चयनित लेखों को बना रहे है <br/> जी एक अन्य प्रश्न है कि आपको [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Heritage_Across_Borders Event:Heritage Across Borders] के बारे में सूचना है? महोदय [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:EventDetails/4246 आप यहां पे Wikis] भाग में देखें यह हिंदी विकिपीडिया के लिए भी है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के शीर्षक सुझाव == नमस्ते @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] सर, मैंने अंग्रेज़ी विकिपीडिया के “Transfiguration Cathedral, Chernihiv” लेख का हिन्दी में अनुवाद "ट्रांसफ़िगरेशन कैथेड्रल, चेर्निहीव" करते हुए लेख तैयार करना शुरू किया था। परंतु जब लेख शुरू हुआ तब लेख का नाम अपडेट होकर “ट्रांसफ़िगरेशन प्रमुख गिरजाघर, चेर्निहीव” हो गया मैंने यह देखने की कोशिश करी कि इसका नाम किन्होने और किस आधार पर बदला है परंतु मुझे कुछ नहीं मिला। मुझे इसके नाम परिवर्तन का कोई ऐतिहासिक या आधिकारिक आधार नहीं मिला। साथ ही, चेर्निहीव के अन्य चर्चों के नाम में भी इसी प्रकार “प्रमुख गिरजाघर” जोड़ा गया है। जो अभी बनना बाकी है। अतः मेरा निवेदन है कि कृपया स्पष्ट करें कि ये नाम किस आधार पर और क्यों बदले गए हैं। क्या मुझे लेख का नाम "ट्रांसफ़िगरेशन प्रमुख गिरजाघर, चेर्निहीव" रखना चाहिए या अंग्रेज़ी विकिपीडिया के अनुसार “ट्रांसफ़िगरेशन कैथेड्रल, चेर्निहीव” करके लेख का निर्माण करना चाहिए? कृपया उचित नाम के संबंध में मार्गदर्शन करें, ताकि लेख का अनुवाद सही नाम से किया जा सके। धन्यवाद। -- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 20:28, 23 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने उचित शीर्षक रखा था। किसी अस्थायी सदस्य ने ये बदलाव किये हैं जिन्हें मैं वापस ठीक कर दूँगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:15, 24 अगस्त 2026 (UTC) ::धन्यवाद सर, मैंने उस पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकन कर दिया है। कृपया उस पृष्ठ को हटा दें। मैंने मूल नाम से नया पृष्ठ बना दिया है।[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 18:21, 24 अगस्त 2026 (UTC) == फाइल के साँचों के सम्बन्ध में == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैने कुछ साँचे जो फाइल में प्रयोग होते हैं, उन्हें अंग्रेजी विकिपीडिया से अनूदित किया वे [[:श्रेणी:AMAN KUMAR/Category:Non-free use rationale templates|यहाँ]] हैं, इसमें नए अनुवाद है और जो पहले से मौजूद है उनका सही अनुवाद किया है।<br> महोदय अपने कहा था, कि इन साँचों को चौपाल पर चर्चा में प्रस्तावित करने में आप सहायता कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:02, 30 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, प्रतियोगिता के जमा लेखों में मैं क्या सुधार कर सकता हूँ। यह प्रश्न अब पूछने के लिए क्षमा करें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:06, 30 अगस्त 2026 (UTC) ::मैंने आपके अनूदित साँचे देखे और पाया कि उनमें अधिकतर तो अभी बिना अनुवाद के हैं। अनुवाद से पहले क्या ही चर्चा मैं आरम्भ करूँगा? आपका दूसरा प्रश्न जमा लेखों में सुधार से सम्बंधित है। आपको विकिपीडिया पर किसी भी लेख में सुधार करने की स्वतंत्रता है। प्रतियोगिता में आप अन्य सदस्यों के लेखों में परिणाम घोषित होने तक बदलाव नहीं करेंगे तो अच्छा होगा, हालांकि इसपर भी कोई प्रतिबंध नहीं होता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, सुधार किए देता हूं और जी मेरा प्रश्न अपने लेखों में आ रही मूल्यांकन में समस्या को लेकर था [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:46, 1 सितंबर 2026 (UTC) ::::जी एक अन्य सुझाव हैं कि टैग ''कृत्रिम बुद्धि सामग्री'' और ''आधार'' को ट्विंकल में जोड़ दें जिससे टैग लगाने में आसानी रहेगी [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:58, 1 सितंबर 2026 (UTC) :::::जी मैं साँचों का अनुवाद कर रहा था जिसमें मैने [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Album rationale]] को सुधार दिया जिसके बाद मैने [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Book rationale]] को सुधारना शुरू किया जिसमें उनके भीतर लगे साँचों को मैने पहले अनूदित किया उसके बाद उसे Book rationale को purge भी कर रहा हूँ तो वह काम नहीं कर रहा है :::::* मै अब सोचता हूं कि एकसाथ न करके उन्हें एक एक साँचा करके स्थानांतरित करना चाहिए :::::* सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Book rationale में प्रयुक्त साँचे - :::::# सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover :::::# सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover :::::# सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free book cover (ये सही दिख रहा है) :::::[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:06, 1 सितंबर 2026 (UTC) ::::::ट्विंकल में जोड़ने के लिए थोड़ी चर्चा करनी होगी, इसके लिए पहले इसकी नियमावली को अद्यतन करना होगा अतः अबतक नहीं कर पाया। मैंने अभी [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Album rationale|Template:Album rationale]] को देखा जिसके रिजोल्यूशन के बारे में आपने "चित्रण के लिए पर्याप्त रिज़ॉल्यूशन है, लेकिन मूल चित्र की तुलना में इसका रिज़ॉल्यूशन काफी कम है।" लिखा है। परम्परा के अनुसार विकिपीडिया पर "रिसोल्यूशन" लिखा जाता है जबकि उच्चारण के हिसाब से "रिज़ॉल्यूशन" ठीक लगता है लेकिन आपने "रिज़ॉल्यूशन" और "रेज़ोल्यूशन" लिखा है। दूसरी वर्तनी [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free image data|Template:Non-free image data]] से आ रही है जिसका अनुवाद भी आपने ही किया है। कृपया सभी स्थानों पर एकरूपता रखें। इसके बाद में आपने जो "चित्रण" शब्द लिखा है क्या यह ऑडियो फ़ाइल के लिए उचित है? हालांकि मेरे पास इसके लिए अन्य कोई सुझाव नहीं है अतः इसे स्वीकार कर सकता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:19, 3 सितंबर 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Album rationale|Template:Album rationale]] में वर्तनी सुधार कर दिया है और ऑडियो फाइल के कारण रिज़ॉल्यूशन के स्थान पर रिज़ॉल्यूशन/गुणवत्ता करने का सुझाव [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:46, 3 सितंबर 2026 (UTC) == सञ्जीवबॉट == संजीव जी, आपके संजीव बॉट ने [[साँचा:Infobox writing system]] और [[मॉड्यूल:Wikidata]] को सुरक्षित कर दिया है, जिसकी वजह से हम स्वतः स्थापित सदस्य अब उन साँचों को सम्पादित नहीं कर सकते हैं। मेरा अनुरोध है की आप अपने बॉट से उन साँचों (और दूसरे साँचों को भी) की सुरक्षा केवल प्रबन्धकों द्वारा से बदलकर, स्वतः स्थापित सदस्यों तथा स्थापित सदस्यों को भी संपादन करने देने की कर दीजिये। धन्यवाद, [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी, बॉट ने स्वतः कुछ नहीं किया। उपरोक्त कार्य [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर बनी सर्वसम्मति के क्रम में किया गया है। बेहतर होगा कि आप वो परिवर्तन बतायें जो आप करना चाहते हैं। इसके अतिरिक्त आपसे अनुरोध है कि आप अनावश्यक रूप से अंग्रेजी विकि से साँचे प्रतिलिपि ना करें और ना ही उनमें अनावश्यक रूप से अनुवाद जोड़े। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:42, 8 सितंबर 2026 (UTC) ::Can you update according to [[Template:Infobox writing system/sandbox]]? [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:33, 9 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी, Could you please tell me the reason? I've noticed that in the mobile web version, the updated interface doesn't fit well. So, I don't see why I should update. <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 02:30, 11 सितंबर 2026 (UTC) ::::अगर यह मोबाईल पर काम नहीं कर रहा है, तो मैं उसे ठीक कर लेता हूँ। लेकिन उसके ढंग से काम करने के लिए [[मॉड्यूल:Wikidata]] का अद्यतन करना आवश्यक है। दूसरे विकिपेडियों पर भी इसका अद्यतन हो चुका है। ::::{{collapse top|Updatated module code}} ::::-- version 20260211 from master @cawiki ::::-- changes from previous version: ::::-- new function sitelinks ::::local p = {} ::::-- Initialization of variables -------------------- ::::local i18n = { -- internationalisation at subpage /i18n :::: ["errors"] = { :::: ["property-not-found"] = "Property not found.", :::: ["qualifier-not-found"] = "Qualifier not found.", :::: }, :::: :::: ["datetime"] = { :::: -- $1 is a placeholder for the actual number :::: ["beforenow"] = "$1 BCE", -- how to format negative numbers for precisions 0 to 5 :::: ["afternow"] = "$1 CE", -- how to format positive numbers for precisions 0 to 5 :::: ["bc"] = "$1 BCE", -- how print negative years :::: ["ad"] = "$1", -- how print 1st century AD dates :::: :::: [0] = "$1 billion years", -- precision: billion years :::: [1] = "$100 million years", -- precision: hundred million years :::: [2] = "$10 million years", -- precision: ten million years :::: [3] = "$1 million years", -- precision: million years :::: [4] = "$100000 years", -- precision: hundred thousand years; thousand separators added afterwards :::: [5] = "$10000 years", -- precision: ten thousand years; thousand separators added afterwards :::: [6] = "$1 millennium", -- precision: millennium :::: [7] = "$1 century", -- precision: century :::: [8] = "$1s", -- precision: decade :::: -- the following use the format of #time parser function :::: [9] = "Y", -- precision: year, :::: [10] = "F Y", -- precision: month :::: [11] = "F j, Y", -- precision: day :::: :::: ["hms"] = {["hours"] = "h", ["minutes"] = "m", ["seconds"] = "s"}, -- duration: xh xm xs :::: }, :::: :::: ["years-old"] = {"", ""}, -- year(s) old, as in magic word {PLURAL:$1|singular|plural} :::: -- two values for most languages, up to six values for some languages, examples: :::: -- ["years-old"] = {"singular", "paucal", "plural"} in Russian and other Slavic languages :::: -- ["years-old"] = {"zero", "one", "two", "few 3-10", "many 11-99", "other 100-102"} in Arabic :::: -- see documentation of PLURAL in your language at [[mw:Help:Magic words#Localization 2]] :::: :::: ["cite"] = { -- cite parameters :::: ["title"] = "title", :::: ["author"] = "author", :::: ["date"] = "date", :::: ["pages"] = "pages", :::: ["language"] = "language", :::: -- cite web parameters :::: ["url"] = "url", :::: ["website"] = "website", :::: ["access-date"] = "access-date", :::: ["archive-url"] = "archive-url", :::: ["archive-date"] = "archive-date", :::: ["publisher"] = "publisher", :::: ["quote"] = "quote", :::: -- cite journal parameters :::: ["work"] = "work", :::: ["issue"] = "issue", :::: ["issn"] = "issn", :::: ["doi"] = "doi" :::: }, :::: :::: -- default local wiki settings :::: ["addpencil"] = false, -- adds a pencil icon linked to Wikidata statement, planned to overwrite by Wikidata Bridge :::: ["categorylabels"] = "", -- Category:Pages with Wikidata labels not translated (void for no local category) :::: ["categoryprop"] = "", -- Category:Pages using Wikidata property $1 (void for no local category) :::: ["categoryref"] = "", -- Category:Pages with references from Wikidata (void for no local category) :::: ["addfallback"] = {}, -- additional fallback language codes :::: ["suppressids"] = {}, -- list of Qid values to suppress :::: ["qidlabels"] = true -- show labels as Qid if no fallback translation is available ::::} ::::local cases = {} -- functions for local grammatical cases defined at subpage /i18n ::::local required = ... -- variadic arguments from require function ::::local wiki = ::::{ :::: langcode = mw.language.getContentLanguage().code, :::: module_title = required or mw.getCurrentFrame():getTitle() ::::} ::::local untranslated -- used in infobox modules: nil or true ::::local _ -- variable for unused returned values, avoiding globals ::::-- Module local functions -------------------------------------------- ::::-- Credit to http://stackoverflow.com/a/1283608/2644759, cc-by-sa 3.0 ::::local function tableMerge(t1, t2) :::: for k, v in pairs(t2) do :::: if type(v) == "table" then :::: if type(t1[k] or false) == "table" then :::: tableMerge(t1[k] or {}, t2[k] or {}) :::: else :::: t1[k] = v :::: end :::: else :::: t1[k] = v :::: end :::: end :::: return t1 ::::end ::::local function loadI18n(lang) :::: local exist, res = pcall(require, wiki.module_title .. "/i18n") :::: if exist and next(res) ~= nil then :::: tableMerge(i18n, res.i18n) :::: cases = res.cases :::: end :::: if lang ~= wiki.langcode then :::: exist, res = pcall(require, wiki.module_title .. "/i18n/" .. lang) :::: if exist and next(res) ~= nil then :::: tableMerge(i18n, res.i18n) :::: tableMerge(cases, res.cases) :::: end :::: end :::: i18n.suppress = {} :::: for _, id in ipairs(i18n.suppressids) do :::: i18n.suppress[id] = true :::: end ::::end ::::-- Table of language codes: requested or default and its fallbacks ::::local function findLang(langcode) :::: if mw.language.isKnownLanguageTag(langcode or '') == false then :::: local cframe = mw.getCurrentFrame() :::: local pframe = cframe:getParent() :::: langcode = pframe and pframe.args.lang :::: if mw.language.isKnownLanguageTag(langcode or '') == false then :::: if not mw.title.getCurrentTitle().isContentPage then :::: langcode = cframe:callParserFunction('int', {'lang'}) :::: end :::: if mw.language.isKnownLanguageTag(langcode or '') == false then :::: langcode = wiki.langcode :::: end :::: end :::: end :::: :::: loadI18n(langcode) :::: :::: local languages = mw.language.getFallbacksFor(langcode) :::: table.insert(languages, 1, langcode) :::: table.insert(languages, 2, "mul") -- see [[d:Help:Default values for labels and aliases]] :::: if langcode == wiki.langcode then :::: for _, l in ipairs(i18n.addfallback) do :::: table.insert(languages, l) :::: end :::: end :::: :::: return languages ::::end ::::-- Argument is 'set' when it exists (not nil) or when it is not an empty string. ::::local function isSet(var) :::: return not (var == nil or (type(var) == 'string' and mw.text.trim(var) == '')) ::::end ::::-- Set local case to a label ::::local function case(localcase, label, ...) :::: if not isSet(label) then return label end :::: :::: if type(localcase) == "function" then :::: return localcase(label) :::: elseif localcase == "smallcaps" then :::: return '<span style="font-variant: small-caps;">' .. label .. '</span>' :::: elseif cases[localcase] then :::: return cases[localcase](label, ...) :::: end :::: :::: return label ::::end ::::-- get safely a serialized snak ::::local function getSnak(statement, snaks) :::: local ret = statement :::: for i, v in ipairs(snaks) do :::: if not ret then return end :::: ret = ret[v] :::: end :::: return ret ::::end ::::-- get label with an array of fallback languages ::::-- mw.wikibase.getLabelWithLang uses lang mul as last fallback, not the first one ::::local function getLabelByLangs(id, languages) :::: local label, lang :::: for _, l in ipairs(languages) do :::: label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, l) :::: if label then :::: lang = (l == "mul" and languages[1] or l) :::: break :::: end :::: end :::: return label, lang ::::end ::::-- getBestStatements if bestrank=true, else getAllStatements with no deprecated ::::local function getStatements(entityId, property, bestrank) :::: local claims = {} :::: if not (entityId and mw.ustring.match(property, "^P%d+$")) then return claims end :::: if bestrank then :::: claims = mw.wikibase.getBestStatements(entityId, property) :::: else :::: local allclaims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, property) :::: for _, c in ipairs(allclaims) do :::: if c.rank ~= "deprecated" then :::: table.insert(claims, c) :::: end :::: end :::: end :::: return claims ::::end ::::-- Is gender femenine? true or false ::::local function feminineGender(id) :::: for idn in string.gmatch(id, "Q%d+") do :::: local claims = mw.wikibase.getBestStatements(idn or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage(),'P21') :::: local gender_id = getSnak(claims, {1, "mainsnak", "datavalue", "value", "id"}) :::: if gender_id == nil or not (gender_id == "Q6581072" or gender_id == "Q1052281" or gender_id == "Q43445") then :::: -- not female, transgender female or female organism :::: return false :::: end :::: end :::: return true ::::end ::::-- Fetch female form of label ::::local function feminineForm(id, lang) :::: local feminine_claims = getStatements(id, 'P2521') :::: for _, feminine_claim in ipairs(feminine_claims) do :::: if getSnak(feminine_claim, {'mainsnak', 'datavalue', 'value', 'language'}) == lang then :::: return feminine_claim.mainsnak.datavalue.value.text :::: end :::: end ::::end ::::-- Add an icon for no label in requested language ::::local function addLabelIcon(label_id, lang, uselang, icon) :::: local ret_lang, ret_icon = '', '' :::: if icon then :::: if lang and lang ~= uselang then :::: ret_lang = " <sup>(" .. lang .. ")</sup>" :::: end :::: if label_id and (lang == nil or lang ~= uselang) then :::: local namespace = '' :::: if string.sub(label_id, 1, 1) == 'P' then :::: namespace = 'Property:' :::: end :::: ret_icon = " [[File:OOjs_UI_icon_tag-rtl-progressive.svg|10px|baseline|class=skin-invert|" :::: .. mw.message.new('Translate-taction-translate'):inLanguage(uselang):plain() :::: .. "|link=https://www.wikidata.org/wiki/" .. namespace .. label_id .. "?uselang=" .. uselang .. "]]" :::: untranslated = true :::: end :::: if isSet(i18n.categorylabels) and lang ~= uselang and uselang == wiki.langcode then :::: ret_icon = ret_icon .. '[[' .. i18n.categorylabels .. (lang and ']]' or '/Q]]') :::: end :::: end :::: return ret_lang .. ret_icon ::::end ::::-- editicon values: true/false (no=false), right, void defaults to i18n.addpencil ::::-- labelicon only by parameter ::::local function setIcons(arg, parg) :::: local val = arg == nil and parg or arg :::: local edit_icon, label_icon :::: if not isSet(val) then :::: edit_icon, label_icon = i18n.addpencil, true :::: elseif val == false or val == "false" or val == "no" then :::: edit_icon, label_icon = false, false :::: else :::: edit_icon, label_icon = val, true :::: end :::: return edit_icon, label_icon ::::end ::::-- Add an icon for editing a statement with requirements for future Wikidata Bridge ::::local function addEditIcon(parameters) :::: local ret = '' :::: if parameters.editicon and parameters.id and parameters.property then :::: local bridge_flow = parameters.editbridge and ' data-bridge-edit-flow="single-best-value"' or '' :::: local icon_style = parameters.editicon == "right" and ' style="float: right;"' or '' :::: ret = ' <span class="penicon"' .. bridge_flow .. icon_style .. '>' :::: .. "[[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|10px|baseline|" :::: .. string.gsub(mw.message.new('Wikibase-client-data-bridge-bailout-suggestion-go-to-repo-button'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain(), '{{WBREPONAME}}', 'Wikidata') :::: .. "|link=https://www.wikidata.org/wiki/" .. parameters.id .. "?uselang=" .. parameters.lang[1] .. "#" .. parameters.property .. "]]" :::: .. "</span>" :::: if isSet(i18n.categoryprop) then :::: ret = ret .. "[[" .. string.gsub(i18n.categoryprop, '$1', parameters.property) .. "]]" :::: end :::: end :::: return ret ::::end ::::-- add edit icon to the last element of a table ::::local function addEditIconTable(thetable, parameters) :::: if #thetable == 0 or parameters.editicon == false then :::: return thetable :::: end :::: local last_element = thetable[#thetable] :::: local the_icon = addEditIcon(parameters) :::: -- add it before last html closing tags :::: local tags = '' :::: local rev_element = string.reverse(last_element) :::: for tag in string.gmatch(rev_element, '(>%l+/<)') do :::: if string.match(rev_element, '^' .. tags .. tag) then :::: tags = tags .. tag :::: else :::: break :::: end :::: end :::: local last_tags = string.reverse(tags) :::: local offset = string.find(last_element, last_tags .. '$') :::: if offset then :::: thetable[#thetable] = string.sub(last_element, 1, offset - 1) .. the_icon .. last_tags :::: else :::: thetable[#thetable] = last_element .. the_icon :::: end :::: return thetable ::::end ::::-- Escape Lua captures ::::local function captureEscapes(text) :::: return mw.ustring.gsub(text, "(%%%d)", "%%%1") ::::end ::::-- expandTemplate or callParserFunction ::::local function expandBraces(text, formatting) :::: if text == nil or formatting == nil then return text end :::: -- only expand braces if provided in argument, not included in value as in Q1164668 :::: if mw.ustring.find(formatting, '{{', 1, true) == nil then return text end :::: if type(text) ~= "string" then :::: text = tostring(text) :::: end :::: :::: for braces in mw.ustring.gmatch(text, "{{(.-)}}") do :::: local parts = mw.text.split(braces, "|") :::: local title_part = parts[1] :::: local parameters = {} :::: for i = 2, #parts do :::: local subparts = mw.ustring.find(parts[i], "=") :::: if subparts then :::: local param_name = mw.ustring.sub(parts[i], 1, subparts - 1) :::: local param_value = mw.ustring.sub(parts[i], subparts + 1, -1) :::: -- reconstruct broken links by parts :::: if i < #parts and mw.ustring.find(param_value, "[[", 1, true) and not mw.ustring.find(param_value, "]]", 1, true) then :::: parameters[param_name] = param_value :::: local part_next = i + 1 :::: while parts[part_next] and mw.ustring.find(parts[part_next], "]]", 1, true) do :::: parameters[param_name] = parameters[param_name] .. "|" .. parts[part_next] :::: part_next = part_next + 1 :::: end :::: else :::: parameters[param_name] = param_value :::: end :::: elseif not mw.ustring.find(parts[i], "]]", 1, true) then :::: table.insert(parameters, parts[i]) :::: end :::: end :::: :::: local braces_expanded :::: if mw.ustring.find(title_part, ":") :::: and mw.text.split(title_part, ":")[1] ~= mw.site.namespaces[10].name -- not a prefix Template: :::: then :::: braces_expanded = mw.getCurrentFrame():callParserFunction{name=title_part, args=parameters} :::: elseif title_part == "!" then :::: -- template:! may be deleted locally, now provided by MediaWiki :::: -- although it works, it raises a Lua internal error :::: braces_expanded = "|" :::: else :::: braces_expanded = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title=title_part, args=parameters} :::: end :::: braces = mw.ustring.gsub(braces, "([%^%$%(%)%%%.%[%]%*%+%-%?])", "%%%1") -- escape magic characters :::: braces_expanded = captureEscapes(braces_expanded) :::: text = mw.ustring.gsub(text, "{{" .. braces .. "}}", braces_expanded) :::: end :::: :::: return text ::::end ::::-- format data type math ::::local function printDatatypeMath(data) :::: return mw.getCurrentFrame():callParserFunction('#tag:math', data) ::::end ::::-- format data type musical-notation ::::local function printDatatypeMusical(data, formatting) :::: local attr = {} :::: if formatting == 'sound' then :::: attr.sound = 1 :::: end :::: return mw.getCurrentFrame():extensionTag('score', data, attr) ::::end ::::-- format data type string ::::local function printDatatypeString(data, parameters) :::: if mw.ustring.find((parameters.formatting or ''), '$1', 1, true) then -- formatting = a pattern :::: return expandBraces(mw.ustring.gsub(parameters.formatting, '$1', {['$1'] = data}), parameters.formatting) :::: elseif parameters.case then :::: return case(parameters.case, data, parameters.lang[1], feminineGender(parameters.id)) :::: end :::: local data_number = string.match(data, "^%d+") :::: if data_number then -- sort key by initial number and remaining string :::: local sortkey = string.format("%019d", data_number * 1000) :::: return data, sortkey .. string.sub(data, #data_number + 1) :::: end :::: return data ::::end ::::-- format data type tabular-data ::::local function printDatatypeTabular(data, parameters) :::: local icon :::: if parameters.formatting == 'raw' then :::: icon = "no-icon" :::: data = string.gsub(data, '^Data:', '') -- remove prefix, i.e. see Module:Tabular data :::: end :::: return printDatatypeString(data, parameters), icon ::::end ::::-- format data type url ::::local function printDatatypeUrl(data, parameters) :::: if parameters.formatting == 'weblink' then :::: local label_parts = mw.text.split(string.gsub(data, '/$', ''), '/') :::: local label = string.gsub(label_parts[3], '^www%.', '') :::: if #label_parts > 3 then :::: label = label .. '…' :::: end :::: return '[' .. data .. ' ' .. label .. ']' :::: end :::: return printDatatypeString(data, parameters) ::::end ::::-- format data type external-id ::::local function printDatatypeExternal(data, parameters) :::: if parameters.formatting == 'externalid' then :::: local p_stat = mw.wikibase.getBestStatements(parameters.property, 'P1630') -- formatter URL :::: local p_link_pattern = getSnak(p_stat, {1, "mainsnak", "datavalue", "value"}) :::: if p_link_pattern then :::: local p_link = mw.ustring.gsub(p_link_pattern, '$1', {['$1'] = data}) :::: return '[' .. p_link .. ' ' .. data .. ']' :::: end :::: end :::: return printDatatypeString(data, parameters) ::::end ::::-- format data type commonsMedia and geo-shape ::::local function printDatatypeMedia(data, parameters) :::: local icon :::: if not string.find((parameters.formatting or ''), '$1', 1, true) then :::: icon = "no-icon" :::: if not string.find(data, '^Data:') then :::: data = mw.uri.encode(data, 'PATH') -- encode special characters in filename :::: end :::: end :::: return printDatatypeString(data, parameters), icon ::::end ::::-- format data type globe-coordinate ::::local function printDatatypeCoordinate(data, formatting) :::: local function globes(globe_id) :::: -- parameter globe in coordinates accepted by GeoHack :::: -- see [[w:en:Special:PrefixIndex/Template:GeoTemplate]] :::: local globes = {['Q3343'] = 'ariel', ['Q3134'] = 'callisto', ['Q596'] = 'ceres', :::: ['Q6604'] = 'charon', ['Q7548'] = 'deimos', ['Q15040'] = 'dione', ['Q2'] = 'earth', :::: ['Q3303'] = 'enceladus', ['Q3143'] = 'europa', ['Q3169'] = 'ganymede', :::: ['Q15037'] = 'hyperion', ['Q17958'] = 'iapetus', ['Q3123'] = 'io', :::: ['Q319'] = 'jupiter', ['Q111'] = 'mars', ['Q308'] = 'mercury', ['Q15034'] = 'mimas', :::: ['Q3352'] = 'miranda', ['Q405'] = 'moon', ['Q3332'] = 'oberon', ['Q7547'] = 'phobos', :::: ['Q17975'] = 'phoebe', ['Q339'] = 'pluto', ['Q15050'] = 'rhea', ['Q15047'] = 'tethys', :::: ['Q2565'] = 'titan', ['Q3322'] = 'titania', ['Q3359'] = 'triton', :::: ['Q3338'] = 'umbriel', ['Q313']='venus', ['Q3030']='vesta'} :::: return globes[globe_id] :::: end :::: :::: local function roundPrecision(num, prec) :::: if prec == nil or prec <= 0 then return num end :::: local sig = 10^math.floor(math.log10(prec)+.5) -- significant figure from sexagesimal precision: 0.00123 -> 0.001 :::: return math.floor(num / sig + 0.5) * sig :::: end :::: :::: local precision = data.precision :::: local latitude = roundPrecision(data.latitude, precision) :::: local longitude = roundPrecision(data.longitude, precision) :::: if formatting and string.find(formatting, '$lat', 1, true) and string.find(formatting, '$lon', 1, true) then :::: local ret = mw.ustring.gsub(formatting, '$l[ao][tn]', {['$lat'] = latitude, ['$lon'] = longitude}) :::: if string.find(formatting, '$globe', 1, true) then :::: local myglobe = 'earth' :::: if isSet(data.globe) then :::: local globenum = mw.text.split(data.globe, 'entity/')[2] -- http://www.wikidata.org/wiki/Q2 :::: myglobe = globes(globenum) or 'earth' :::: end :::: ret = mw.ustring.gsub(ret, '$globe', myglobe) :::: end :::: return expandBraces(ret, formatting) :::: elseif formatting == 'latitude' then :::: return latitude, "no-icon" :::: elseif formatting == 'longitude' then :::: return longitude, "no-icon" :::: elseif formatting == 'dimension' then :::: return data.dimension, "no-icon" :::: else --default formatting='globe' :::: if isSet(data.globe) == false or data.globe == 'http://www.wikidata.org/entity/Q2' then :::: return 'earth', "no-icon" :::: else :::: local globenum = mw.text.split(data.globe, 'entity/')[2] :::: return globes(globenum) or globenum, "no-icon" :::: end :::: end ::::end ::::-- Local functions for data value quantity ::::local function unitSymbol(id, lang) -- get unit symbol or code :::: local unit_symbol = '' :::: if lang == wiki.langcode and pcall(require, wiki.module_title .. "/Units") then :::: unit_symbol = require(wiki.module_title .. "/Units").getUnit(0, '', id, true) :::: end :::: if unit_symbol == '' then :::: -- fetch it :::: local claims = mw.wikibase.getBestStatements(id, 'P5061') :::: if #claims > 0 then :::: local langclaims = {} :::: for _, snak in ipairs(claims) do :::: local snak_language = getSnak(snak, {"mainsnak", "datavalue", "value", "language"}) :::: if snak_language and not langclaims[snak_language] then -- just the first one by language :::: langclaims[snak_language] = snak.mainsnak.datavalue.value.text :::: end :::: end :::: for _, l in ipairs(lang) do :::: if langclaims[l] then :::: return langclaims[l] :::: end :::: end :::: end :::: end :::: return unit_symbol ::::end ::::local function getUnit(amount, id, parameters) -- get unit symbol or name :::: local suffix = '' :::: if string.sub(parameters.formatting or '', 1, 8) == "unitcode" then :::: -- get unit symbol :::: local unit_symbol = unitSymbol(id, parameters.lang) :::: if isSet(unit_symbol) then :::: if string.sub(parameters.formatting or '', -6) == "linked" then :::: suffix = "[[" .. (mw.wikibase.getSitelink(id) or "d:" .. id) .. "|" .. unit_symbol .. "]]" :::: else :::: suffix = unit_symbol :::: end :::: end :::: end :::: if suffix == '' then -- formatting=unit, or formatting=unitcode not found :::: -- get unit label :::: local unit_label, lang = getLabelByLangs(id, parameters.lang) :::: if lang == wiki.langcode and pcall(require, wiki.module_title .. "/Units") then :::: suffix = require(wiki.module_title .. "/Units").getUnit(amount, unit_label, id, false) :::: if string.sub(parameters.formatting or '', -6) == "linked" then :::: suffix = "[[" .. (mw.wikibase.getSitelink(id) or "d:" .. id) .. "|" .. suffix .. "]]" :::: end :::: else :::: suffix = (unit_label or id) .. addLabelIcon(id, lang, parameters.lang[1], parameters.labelicon) :::: end :::: end :::: if suffix ~= '' then :::: suffix = ' ' .. suffix :::: end :::: return suffix ::::end ::::local function roundDefPrecision(in_num, factor) :::: -- rounds out_num with significant figures of in_num (default precision) :::: local out_num = in_num * factor :::: if factor/60 == math.floor(factor/60) or out_num == 0 then -- sexagesimal integer or avoiding NaN :::: return out_num :::: end :::: -- first, count digits after decimal mark, handling cases like '12.345e6' :::: local exponent, prec :::: local integer, dot, decimals, expstr = in_num:match('^(%d*)(%.?)(%d*)(.*)') :::: local e = expstr:sub(1, 1) :::: if e == 'e' or e == 'E' then :::: exponent = tonumber(expstr:sub(2)) :::: end :::: if dot == '' then :::: prec = -integer:match('0*$'):len() :::: else :::: prec = #decimals :::: end :::: if exponent then :::: -- So '1230' and '1.23e3' both give prec = -1, and '0.00123' and '1.23e-3' give 5. :::: prec = prec - exponent :::: end :::: -- significant figures :::: local in_bracket = 10^-prec -- -1 -> 10, 5 -> 0.00001 :::: local out_bracket = in_bracket * out_num / in_num :::: out_bracket = 10^math.floor(math.log10(out_bracket)+.5) -- 1230 -> 1000, 0.00123 -> 0.001 :::: -- round it (credit to Luc Bloom from http://lua-users.org/wiki/SimpleRound) :::: return math.floor(out_num/out_bracket + (out_num >=0 and 1 or -1) * 0.5) * out_bracket ::::end ::::-- format data type quantity ::::local function printDatatypeQuantity(data, parameters) :::: local amount = data.amount :::: amount = mw.ustring.gsub(amount, "%+", "") :::: local suffix = "" :::: local conv_amount, conv_suffix :::: if string.sub(parameters.formatting or '', 1, 4) == "unit" or string.sub(parameters.formatting or '', 1, 8) == "duration" or parameters.convert then :::: local unit_id = data.unit :::: unit_id = mw.ustring.sub(unit_id, mw.ustring.find(unit_id, "Q"), -1) :::: if string.sub(unit_id, 1, 1) == "Q" then :::: suffix = getUnit(amount, unit_id, parameters) :::: local convert_to :::: if parameters.convert == "default" or parameters.convert == "default2" then :::: local exist, units = pcall(require, wiki.module_title .. "/Units") :::: if exist and units.convert_default and next(units.convert_default) ~= nil then :::: convert_to = units.convert_default[unit_id] :::: end :::: elseif string.sub(parameters.convert or '', 1, 1) == "Q" then :::: convert_to = parameters.convert :::: elseif string.sub(parameters.formatting or '', 1, 8) == "duration" then :::: convert_to = 'Q11574' -- seconds :::: end :::: if convert_to and convert_to ~= unit_id then :::: -- convert units :::: local conv_temp = { -- formulae for temperatures ºC, ºF, ªK: [from] = {[to] = 'formula'} :::: ['Q25267'] = {['Q42289'] = '$1*1.8+32', ['Q11597'] = '$1+273.15'}, :::: ['Q42289'] = {['Q25267'] = '($1-32)/1.8', ['Q11597'] = '($1+459.67)*5/9'}, :::: ['Q11597'] = {['Q25267'] = '$1-273.15', ['Q42289'] = '($1-273.15)*1.8000+32.00'} :::: } :::: if conv_temp[unit_id] and conv_temp[unit_id][convert_to] then :::: local amount_f = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('#expr', mw.ustring.gsub(conv_temp[unit_id][convert_to], "$1", amount)) :::: conv_amount = math.floor(tonumber(amount_f) + 0.5) :::: else :::: local conversions = getStatements(unit_id, 'P2442') -- conversion to standard unit :::: table.insert(conversions, mw.wikibase.getBestStatements(unit_id, 'P2370')[1]) -- conversion to SI unit :::: for _, conv in ipairs(conversions) do :::: if conv.mainsnak.snaktype == 'value' then -- no somevalue nor novalue :::: if conv.mainsnak.datavalue.value.unit == "http://www.wikidata.org/entity/" .. convert_to then :::: conv_amount = roundDefPrecision(amount, tonumber(conv.mainsnak.datavalue.value.amount)) :::: break :::: end :::: end :::: end :::: end :::: if conv_amount then :::: conv_suffix = getUnit(conv_amount, convert_to, parameters) :::: end :::: elseif parameters.convert == 'M' then :::: local exist, units = pcall(require, wiki.module_title .. "/Units") :::: if wiki.langcode == parameters.lang[1] :::: and exist and units.convert2M and type(units.convert2M) == "function" :::: then :::: conv_amount, conv_suffix = units.convert2M(amount) :::: conv_suffix = (conv_suffix or "").. suffix :::: elseif tonumber(amount) > 10^8 then :::: conv_amount = math.floor(amount/10^6 + 0.5) :::: conv_suffix = ' M' .. mw.text.trim(suffix) :::: end :::: end :::: :::: if conv_amount and parameters.formatting == 'raw' then :::: amount = conv_amount :::: suffix = "" :::: conv_amount = nil :::: end :::: end :::: end :::: local lang_obj = mw.language.new(parameters.lang[1]) :::: local sortkey = string.format("%019d", tonumber(amount) * 1000) :::: if string.sub(parameters.formatting or '', 1, 8) == "duration" then :::: local sec = tonumber(conv_amount or amount) :::: if parameters.formatting == 'duration' then :::: return lang_obj:formatDuration(sec) :::: elseif parameters.formatting == 'durationm:s' then :::: local mm = math.floor(sec / 60) :::: local ss = sec - (mm * 60) :::: return string.format("%02d:%02d", mm, ss) :::: else -- durationhms or durationh:m:s :::: local intervals = {"hours", "minutes", "seconds"} :::: local sec2table = lang_obj:getDurationIntervals(sec, intervals) :::: sec2table["seconds"] = (sec2table["seconds"] or 0) + tonumber("." .. (tostring(sec):match("%.(%d+)") or "0")) -- add decimals :::: local duration = '' :::: for i, v in ipairs(intervals) do :::: if parameters.formatting == 'durationh:m:s' then :::: if i == 1 and sec2table[v] then :::: duration = duration .. sec2table[v] .. ":" :::: elseif i == 2 then :::: duration = duration .. string.format("%02d", sec2table[v] or 0) .. ":" :::: elseif i == 3 then :::: local sec_str = tostring(lang_obj:formatNum(sec2table[v] or 0)) :::: duration = duration .. (sec2table[v] < 10 and "0" or "") .. sec_str :::: end :::: elseif sec2table[v] then :::: duration = duration .. lang_obj:formatNum(sec2table[v]) .. i18n.datetime.hms[v] .. (i < 3 and " " or "") :::: end :::: end :::: return duration :::: end :::: end :::: if parameters.case then :::: amount = case(parameters.case, amount, parameters.lang[1], feminineGender(parameters.id)) :::: elseif parameters.formatting ~= 'raw' then :::: if parameters.numformat then :::: amount = lang_obj:formatNum(tonumber(string.format(parameters.numformat, amount))) :::: else :::: amount = lang_obj:formatNum(tonumber(amount)) :::: end :::: end :::: if conv_amount then :::: local conv_sortkey = string.format("%019d", conv_amount * 1000) :::: conv_amount = lang_obj:formatNum(conv_amount) :::: if parameters.convert == 'default2' then :::: return conv_amount .. conv_suffix .. ' (' .. amount .. suffix .. ')', conv_sortkey :::: else :::: return conv_amount .. conv_suffix, conv_sortkey :::: end :::: elseif mw.ustring.find((parameters.formatting or ''), '$1', 1, true) then -- formatting with pattern :::: amount = mw.ustring.gsub(parameters.formatting, '$1', {['$1'] = amount}) :::: end :::: return amount .. suffix, sortkey ::::end ::::-- format data type time ::::local function printDatatypeTime(data, parameters) :::: -- Dates and times are stored in ISO 8601 format :::: local timestamp = data.time :::: if parameters.formatting == "raw" then :::: return timestamp, timestamp :::: end :::: local post_format :::: local calendar_add = "" :::: local precision = data.precision or 11 :::: :::: if string.sub(timestamp, 1, 1) == '-' then :::: post_format = i18n.datetime["bc"] :::: elseif string.sub(timestamp, 2, 3) == '00' then :::: post_format = i18n.datetime["ad"] :::: elseif precision > 8 then :::: -- calendar model :::: local calendar_model = {["Q12138"] = "gregorian", ["Q1985727"] = "gregorian", ["Q11184"] = "julian", ["Q1985786"] = "julian"} :::: local calendar_id = mw.text.split(data.calendarmodel, 'entity/')[2] :::: if (timestamp < "+1582-10-15T00:00:00Z" and calendar_model[calendar_id] == "gregorian") :::: or (timestamp > "+1582-10-04T00:00:00Z" and calendar_model[calendar_id] == "julian") :::: then :::: calendar_add = " <sup>(" .. mw.message.new('Wikibase-time-calendar-' .. calendar_model[calendar_id]):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() .. ")</sup>" :::: end :::: end :::: :::: local function formatTime(form, stamp) :::: local pattern :::: if type(form) == "function" then :::: pattern = form(stamp) :::: else :::: pattern = form :::: end :::: stamp = tostring(stamp) :::: if mw.ustring.find(pattern, "$1") then :::: return mw.ustring.gsub(pattern, "$1", stamp) :::: elseif string.sub(stamp, 1, 1) == '-' then -- formatDate() only supports years from 0 :::: stamp = '+' .. string.sub(stamp, 2) :::: elseif string.sub(stamp, 1, 1) ~= '+' then -- not a valid timestamp, it is a number :::: stamp = string.format("%04d", stamp) :::: end :::: local ret = mw.language.new(parameters.lang[1]):formatDate(pattern, stamp) :::: ret = string.gsub(ret, "^(%[?%[?)0+", "%1") -- suppress leading zeros :::: ret = string.gsub(ret, "( %[?%[?)0+", "%1") :::: return ret :::: end :::: :::: local function postFormat(t) :::: if post_format and mw.ustring.find(post_format, "$1") then :::: return mw.ustring.gsub(post_format, "$1", t) :::: end :::: return t :::: end :::: :::: local intyear = tonumber(string.match(timestamp, "[+-](%d+)")) :::: local ret = "" :::: :::: if precision <= 5 then -- precision is 10000 years or more :::: local factor = 10 ^ ((5 - precision) + 4) :::: local y2 = math.ceil(math.abs(intyear) / factor) :::: local relative = formatTime(i18n.datetime[precision], y2) :::: if post_format == i18n.datetime["bc"] then :::: ret = mw.ustring.gsub(i18n.datetime.beforenow, "$1", relative) :::: else :::: ret = mw.ustring.gsub(i18n.datetime.afternow, "$1", relative) :::: end :::: local ret_number = string.match(ret, "%d+") :::: if ret_number ~= nil then :::: ret = mw.ustring.gsub(ret, ret_number, mw.language.new(parameters.lang[1]):formatNum(tonumber(ret_number))) :::: end :::: elseif precision == 6 or precision == 7 then -- millennia or centuries :::: local card = math.floor((intyear - 1) / 10^(9 - precision)) + 1 :::: ret = formatTime(i18n.datetime[precision], card) :::: ret = postFormat(ret) :::: elseif precision == 8 then -- decades :::: local card = math.floor(math.abs(intyear) / 10) * 10 :::: ret = formatTime(i18n.datetime[8], card) :::: ret = postFormat(ret) :::: elseif intyear > 9999 then -- not a valid timestamp :::: return :::: elseif precision == 9 or parameters.formatting == 'Y' then -- precision is year :::: ret = formatTime(i18n.datetime[9], intyear) :::: ret = postFormat(ret) .. calendar_add :::: elseif precision == 10 then -- month :::: ret = formatTime(i18n.datetime[10], timestamp .. " + 1 day") -- formatDate yyyy-mm-00 returns the previous month :::: ret = postFormat(ret) .. calendar_add :::: else -- precision 11, day :::: ret = formatTime(parameters.formatting or i18n.datetime[11], timestamp) :::: ret = postFormat(ret) .. calendar_add :::: end :::: return ret, timestamp ::::end ::::-- format data value wikibase-entityid with data types wikibase-item or wikibase-property ::::local function printDatatypeEntity(data, parameters) :::: local entity_id = data['id'] :::: if parameters.formatting == 'raw' then :::: return entity_id, entity_id :::: end :::: local entity_page = 'Special:EntityPage/' .. entity_id :::: local label, lang = getLabelByLangs(entity_id, parameters.lang) :::: local sitelink = mw.wikibase.getSitelink(entity_id) :::: local parameter = parameters.formatting :::: local labelcase = label or sitelink :::: if parameters.gender == 'feminineform' then :::: labelcase = feminineForm(entity_id, lang) or labelcase :::: end :::: if parameters.case ~= 'gender' then :::: labelcase = case(parameters.case, labelcase, lang, parameters.lang[1], entity_id, parameters.id) :::: end :::: if labelcase == nil and i18n.qidlabels == false then :::: return :::: end :::: local ret1, ret2 :::: if parameter == 'label' then :::: ret1 = labelcase or entity_id :::: ret2 = labelcase or entity_id :::: elseif parameter == 'sitelink' then :::: ret1 = (sitelink or 'd:' .. entity_page) :::: ret2 = sitelink or entity_id :::: elseif mw.ustring.find((parameter or ''), '$1', 1, true) then -- formatting = a pattern :::: ret1 = mw.ustring.gsub(parameter, '$1', labelcase or entity_id) :::: ret1 = expandBraces(ret1, parameter) :::: ret2 = labelcase or entity_id :::: else :::: if parameter == "ucfirst" or parameter == "ucinternallink" then :::: if labelcase and lang then :::: labelcase = mw.language.new(lang):ucfirst(labelcase) :::: end :::: -- only first of a list, reset formatting for next ones :::: if parameter == "ucinterlanllink" then :::: parameters.formatting = 'internallink' :::: else :::: parameters.formatting = nil -- default format :::: end :::: end :::: :::: if sitelink then :::: ret1 = '[[' .. sitelink .. '|' .. labelcase .. ']]' :::: ret2 = labelcase :::: elseif label and string.match(parameter or '', 'internallink$') and not mw.wikibase.getEntityIdForTitle(label) then :::: ret1 = '[[' .. label .. '|' .. labelcase .. ']]' :::: ret2 = labelcase :::: else :::: ret1 = '[[d:' .. entity_page .. '|' .. (labelcase or entity_id) .. ']]' :::: ret2 = labelcase or entity_id :::: end :::: end :::: :::: return ret1 .. addLabelIcon(entity_id, lang, parameters.lang[1], parameters.labelicon), ret2 ::::end ::::-- format data type wikibase-lexeme ::::local function printDatatypeLexeme(data, parameters) :::: local entity_id = data['id'] :::: if parameters.formatting == 'raw' then :::: return entity_id, entity_id :::: end :::: local lemmas = mw.wikibase.getEntity(entity_id):getLemmas() :::: if parameters.list == 'lang' and lemmas[1][2] ~= parameters.lang[1] then :::: return :::: end :::: local ret = '[[d:Special:EntityPage/' .. entity_id .. '|' .. lemmas[1][1] .. ']]' :::: if parameters.list ~= 'lang' or (parameters.list == 'lang' and lemmas[1][2] ~= wiki.langcode) then :::: ret = ret .. " <sup>(" .. lemmas[1][2] .. ")</sup>" :::: end :::: return ret, entity_id ::::end ::::-- format data type monolingualtext ::::local function printDatatypeMonolingual(data, parameters) :::: -- data fields: language [string], text [string] :::: local valid_lang = {[parameters.lang[1]] = true, ["mul"] = true} :::: if parameters.list == "lang" and not valid_lang[data["language"]] then :::: return :::: elseif parameters.list == "notlang" and valid_lang[data["language"]] then :::: return :::: elseif parameters.formatting == "language" or parameters.formatting == "text" then :::: return data[parameters.formatting] :::: end :::: local result = data["text"] :::: valid_lang = {[wiki.langcode] = true, ["mul"] = true} :::: if not valid_lang[data["language"]] then :::: result = mw.ustring.gsub('<span lang="$1">$2</span>', '$[12]', {["$1"]=data["language"], ["$2"]=data["text"]}) :::: end :::: if mw.ustring.find((parameters.formatting or ''), '$', 1, true) then :::: -- output format defined with $text, $language :::: result = mw.ustring.gsub(parameters.formatting, '$text', result) :::: result = mw.ustring.gsub(result, '$language', data["language"]) :::: end :::: return result ::::end ::::local function getSnakValue(snak, parameters) :::: parameters.editbridge = false :::: if snak.snaktype == 'value' then -- see Special:ListDatatypes :::: -- data value string :::: if snak.datatype == "string" then :::: parameters.editbridge = true -- Wikidata Bridge currently only for string values :::: return printDatatypeString(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "commonsMedia" or snak.datatype == "geo-shape" then :::: return printDatatypeMedia(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "tabular-data" then :::: return printDatatypeTabular(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "url" then :::: return printDatatypeUrl(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "external-id" then :::: return printDatatypeExternal(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == 'math' then :::: return printDatatypeMath(snak.datavalue.value) :::: elseif snak.datatype == 'musical-notation' then :::: return printDatatypeMusical(snak.datavalue.value, parameters.formatting) :::: -- data types other than string value :::: elseif snak.datatype == 'wikibase-item' or snak.datatype == 'wikibase-property' then :::: if i18n.suppress[snak.datavalue.value.id] then :::: return :::: end :::: return printDatatypeEntity(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == 'wikibase-lexeme' then :::: return printDatatypeLexeme(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == 'monolingualtext' then :::: return printDatatypeMonolingual(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "globe-coordinate" then :::: return printDatatypeCoordinate(snak.datavalue.value, parameters.formatting) :::: elseif snak.datatype == "quantity" then :::: return printDatatypeQuantity(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "time" then :::: return printDatatypeTime(snak.datavalue.value, parameters) :::: end :::: elseif snak.snaktype == 'novalue' then :::: if parameters.formatting == 'raw' or parameters.shownovalue == false then return end :::: return mw.message.new('Wikibase-snakview-snaktypeselector-novalue'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() :::: elseif snak.snaktype == 'somevalue' then :::: if parameters.formatting == 'raw' or parameters.showsomevalue == false then return end :::: return mw.message.new('Wikibase-snakview-snaktypeselector-somevalue'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() :::: end :::: return mw.wikibase.renderSnak(snak) ::::end ::::local function printError(key) :::: return '<span class="error">' .. i18n.errors[key] .. '</span>' ::::end ::::local function getQualifierSnak(claim, qualifierId, parameters) :::: -- a "snak" is Wikidata terminology for a typed key/value pair :::: -- a claim consists of a main snak holding the main information of this claim, :::: -- as well as a list of attribute snaks and a list of references snaks :::: if qualifierId then :::: -- search the attribute snak with the given qualifier as key :::: if claim.qualifiers then :::: local qualifier = claim.qualifiers[qualifierId] :::: if qualifier then :::: if qualifier[1].datatype == "monolingualtext" then :::: -- iterate over monolingualtext qualifiers to get languages :::: local qual_lang, qual_mul :::: for idx in pairs(qualifier) do :::: qual_lang = getSnak(qualifier[idx], {"datavalue", "value", "language"}) :::: if qual_lang == parameters.lang[1] then :::: return qualifier[idx] -- return local language if found :::: elseif qual_lang == "mul" then :::: qual_mul = qualifier[idx] :::: end :::: end :::: return qual_mul -- else return multilingual :::: elseif parameters.list then :::: return qualifier :::: else :::: return qualifier[1] :::: end :::: end :::: end :::: return nil, printError("qualifier-not-found") :::: else :::: -- otherwise return the main snak :::: return claim.mainsnak :::: end ::::end ::::local function getValueOfClaim(claim, qualifierId, parameters) :::: local snak, error = getQualifierSnak(claim, qualifierId, parameters) :::: if not snak then :::: return nil, nil, error :::: elseif snak[1] then -- a multi qualifier :::: local result, sortkey = {}, {} :::: local maxvals = tonumber(parameters.listmax) :::: for idx in pairs(snak) do :::: result[#result + 1], sortkey[#sortkey + 1] = getSnakValue(snak[idx], parameters) :::: if maxvals and maxvals == #result then break end :::: end :::: return mw.text.listToText(result, parameters.qseparator, parameters.qconjunction), sortkey[1] :::: else -- a property or a qualifier :::: return getSnakValue(snak, parameters) :::: end ::::end ::::local function getValueOfParentClaim(claim, qualifierId, parameters) :::: local qids = mw.text.split(qualifierId, '/', true) :::: local value, sortkey, valueraw = {}, {}, {} :::: local parent_raw, value_text :::: if qids[1] == parameters.property then :::: parent_raw, _, _ = getValueOfClaim(claim, nil, {["formatting"]="raw", ["lang"]=parameters.lang}) :::: else :::: parent_raw, _, _ = getValueOfClaim(claim, qids[1], {["formatting"]="raw", ["lang"]=parameters.lang, ["list"]=true, ["qseparator"]='/', ["qconjunction"]='/'}) :::: end :::: if string.sub(parent_raw or '', 1, 1) == "Q" then -- protection for 'no value' :::: local parent_qids = mw.text.split(parent_raw, '/', true) :::: for idx, p_qid in ipairs(parent_qids) do :::: local parent_claims = mw.wikibase.getBestStatements(p_qid, qids[2]) :::: if parent_claims[1] then :::: value[idx], sortkey[idx], _ = getValueOfClaim(parent_claims[1], nil, parameters) :::: -- raw parent value needed for while/black lists, lang for avoiding an error on types other than entity :::: valueraw[idx], _, _ = getValueOfClaim(parent_claims[1], nil, {["formatting"]="raw", ["lang"]=parameters.lang}) :::: end :::: end :::: end :::: if value[1] then :::: value_text = mw.text.listToText(value, parameters.qseparator, parameters.qconjunction) :::: end :::: return value_text, sortkey[1], valueraw[1] ::::end ::::-- see d:Help:Sources ::::local function getReferences(claim, parameters) :::: if not (parameters.references or parameters.onlysourced) then :::: return '', false :::: end :::: local lang = parameters.lang :::: local maxrefs = tonumber(parameters.references) or 1 :::: local notproperref = { :::: ["P143"] = true, -- imported from :::: ["P3452"] = true, -- inferred from :::: ["P887"] = true, -- based on heuristic :::: ["P4656"] = true -- Wikimedia import URL :::: } :::: local result = {} :::: -- traverse through all references :::: for ref in pairs(claim.references or {}) do :::: local refparts :::: local refs = {} :::: local validref = true :::: local ref_id :::: -- traverse through all parts of the current reference :::: for snakkey, snakval in pairs(claim.references[ref].snaks or {}) do :::: for partkey, _ in pairs(claim.references[ref].snaks[snakkey] or {}) do :::: if notproperref[snakkey] then -- not a proper reference :::: validref = false :::: break :::: end :::: end :::: if validref then :::: for snakidx = 1, #snakval do :::: if snakidx > 1 then refparts = refparts .. ", " end :::: if snakval[snakidx].datatype == 'external-id' then :::: refparts = refparts or '' .. (getSnakValue(snakval[snakidx], {formatting='externalid', property=snakval[snakidx].property, lang=lang}) or '') :::: else :::: refparts = refparts or '' .. (getSnakValue(snakval[snakidx], {lang=lang}) or '') :::: end :::: end :::: refs[snakkey] = refparts :::: refparts = nil :::: if snakkey == "P248" then -- stated in :::: ref_id = getSnak(snakval, {1, "datavalue", "value", "id"}) :::: end :::: end :::: end :::: :::: -- fill missing values with parent item :::: if ref_id then :::: local function refParent(qid, pid, formatting) :::: local snak = getSnak(mw.wikibase.getBestStatements(qid, pid), {1, "mainsnak"}) :::: return snak and getSnakValue(snak, {formatting=formatting, lang=lang}) :::: end :::: :::: refs['P50'] = refs['P50'] or refParent(ref_id, 'P50', 'label') -- author :::: refs['P407'] = refs['P407'] or refParent(ref_id, 'P407', 'label') -- language of work :::: refs['P123'] = refs['P123'] or refParent(ref_id, 'P123', 'label') -- publisher :::: refs['P577'] = refs['P577'] or refParent(ref_id, 'P577') -- date :::: refs['P1433'] = refs['P1433'] or refParent(ref_id, 'P1433', 'label') -- published in :::: refs['P304'] = refs['P304'] or refParent(ref_id, 'P304') -- page(s) :::: refs['P433'] = refs['P433'] or refParent(ref_id, 'P433') -- issue :::: refs['P236'] = refs['P236'] or refParent(ref_id, 'P236') -- ISSN :::: refs['P356'] = refs['P356'] or refParent(ref_id, 'P356') -- DOI :::: end :::: :::: -- get title of local templates for citing references :::: local template_web = mw.wikibase.getSitelink('Q5637226') or "" :::: template_web = mw.text.split(template_web, ":")[2] -- split off namespace from front :::: local template_journal = mw.wikibase.getSitelink('Q5624899') or "" :::: template_journal = mw.text.split(template_journal, ":")[2] :::: :::: local citeParams = {} :::: if refs['P854'] and (refs['P1476'] or refs['P248']) and template_web then :::: -- if both "reference URL" and "title" (or "stated in") are present, then use cite web template :::: citeParams[i18n['cite']['url']] = refs['P854'] :::: if refs['P248'] and refs['P1476'] == nil then :::: citeParams[i18n['cite']['title']] = refs['P248']:match("^%[%[.-|(.-)%]%]") :::: else :::: citeParams[i18n['cite']['title']] = refs['P1476'] :::: citeParams[i18n['cite']['website']] = refs['P248'] :::: end :::: citeParams[i18n['cite']['author']] = refs['P50'] :::: citeParams[i18n['cite']['language']] = refs['P407'] :::: citeParams[i18n['cite']['publisher']] = refs['P123'] :::: citeParams[i18n['cite']['date']] = refs['P577'] :::: citeParams[i18n['cite']['pages']] = refs['P304'] :::: citeParams[i18n['cite']['access-date']] = refs['P813'] :::: citeParams[i18n['cite']['archive-url']] = refs['P1065'] :::: citeParams[i18n['cite']['archive-date']] = refs['P2960'] :::: citeParams[i18n['cite']['quote']] = refs['P1683'] :::: refparts = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title=template_web, args=citeParams} :::: elseif refs['P1433'] and (refs['P1476'] or refs['P248']) and template_journal then :::: -- if both "published in" and "title" (or "stated in") are present, then use cite journal template :::: citeParams[i18n['cite']['work']] = refs['P1433'] :::: citeParams[i18n['cite']['title']] = refs['P1476'] or refs['P248'] :::: citeParams[i18n['cite']['author']] = refs['P50'] :::: citeParams[i18n['cite']['date']] = refs['P577'] :::: citeParams[i18n['cite']['issue']] = refs['P433'] :::: citeParams[i18n['cite']['pages']] = refs['P304'] :::: citeParams[i18n['cite']['language']] = refs['P407'] :::: citeParams[i18n['cite']['issn']] = refs['P236'] :::: citeParams[i18n['cite']['doi']] = refs['P356'] :::: refparts = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title=template_journal, args=citeParams} :::: elseif validref then :::: -- raw ouput :::: local snaksorder = claim.references[ref]["snaks-order"] :::: local function indexed(a) :::: for _, b in ipairs(snaksorder) do :::: if b == a then return true end :::: end :::: return false :::: end :::: for k, _ in pairs(refs or {}) do :::: if not indexed(k) then :::: table.insert(snaksorder, k) :::: end :::: end :::: local italics = "''" :::: local ref_label :::: for _, k in ipairs(snaksorder) do :::: if refs[k] then :::: refparts = refparts and refparts .. " " or "" :::: ref_label = case('infoboxlabel', getLabelByLangs(k, lang) or '') :::: refparts = refparts .. mw.ustring.gsub(ref_label, "^%l", mw.ustring.upper) .. ": " :::: refparts = refparts .. italics .. refs[k] .. italics .. "." :::: italics = "" :::: end :::: end :::: end :::: :::: if refparts then :::: local ref_name = claim.references[ref].hash :::: result[#result + 1] = mw.getCurrentFrame():extensionTag("ref", refparts, {name=ref_name}) :::: if maxrefs and maxrefs == #result then break end :::: end :::: end :::: :::: if #result > 0 then :::: if parameters.references then :::: if isSet(i18n.categoryref) then :::: result[#result + 1] = "[[" ..i18n.categoryref .. "]]" :::: end :::: return table.concat(result), true :::: else :::: return '', true :::: end :::: end :::: return '', false ::::end ::::-- Set lists of filtered values ::::local function setFilterLists(num_qual, args) :::: local lists = {['whitelist']={}, ['blacklist']={}, ['ignorevalue']={}, ['selectvalue']={}} :::: for i = 0, num_qual do :::: for k, _ in pairs(lists) do :::: if isSet(args[k .. i]) then :::: lists[k][tostring(i)] = {} :::: local pattern = 'Q%d+' :::: if string.sub(args[k .. i], 1, 1) ~= 'Q' then :::: pattern = '[^%p%s]+' :::: end :::: for q in string.gmatch(args[k .. i], pattern) do :::: lists[k][tostring(i)][q] = true :::: end :::: end :::: end :::: end :::: return lists['whitelist'], lists['blacklist'], lists['ignorevalue'], lists['selectvalue'] ::::end ::::local function tableParameters(args, parameters, column) :::: local column_params = mw.clone(parameters) :::: column_params.formatting = args["colformat"..column]; if column_params.formatting == "" then column_params.formatting = nil end :::: column_params.convert = args["convert" .. column] :::: if args["case" .. column] then :::: column_params.case = args["case" .. column] :::: end :::: return column_params ::::end ::::local function getEntityId(args, pargs, unnamed) :::: pargs = pargs or {} :::: local id = args.item or args.from or (unnamed and mw.text.trim(args[1] or '') or nil) :::: if not isSet(id) then :::: id = pargs.item or pargs.from or (unnamed and mw.text.trim(pargs[1] or '') or nil) :::: end :::: if isSet(id) then :::: if string.find(id, ":") then -- remove prefix as Property:Pid :::: id = mw.text.split(id, ":")[2] :::: end :::: else :::: id = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() :::: end :::: return id ::::end ::::local function getArg(value, default, aliases) :::: if type(value) == 'boolean' then return value :::: elseif value == "false" or value == "no" then return false :::: elseif value == "true" or value == "yes" then return true :::: elseif value and aliases and aliases[value] then return aliases[value] :::: elseif isSet(value) then return value :::: elseif default then return default :::: else return nil :::: end ::::end ::::-- Main function claim --------------------------------------------- ::::-- on debug console use: =p.claim{item="Q...", property="P...", ...} ::::function p.claim(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local is_sandbox = isSet(pargs.sandbox) :::: if not required and is_sandbox then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).claim(frame) :::: end :::: --If a value is already set, use it :::: if isSet(args.value) then :::: if args.value == 'NONE' then :::: return :::: else :::: return args.value :::: end :::: end :::: :::: -- arguments :::: local parameters = {} :::: parameters.id = getEntityId(args, pargs) :::: if parameters.id == nil then return end :::: parameters.property = string.upper(args.property or "") :::: local qualifierId = {} :::: qualifierId[1] = getArg(string.upper(args.qualifier or args.qualifier1 or "")) :::: local i = 2 :::: while isSet(args["qualifier" .. i]) do :::: qualifierId[i] = string.upper(args["qualifier" .. i]) :::: i = i + 1 :::: end :::: parameters.formatting = getArg(args.formatting) :::: parameters.convert = getArg(args.convert) :::: parameters.numformat = getArg(args.numformat) :::: parameters.case = args.case :::: parameters.list = getArg(args.list, true, {firstrank='bestrank'}) :::: parameters.listmax = args.listmax :::: parameters.listrank = getArg(args.listrank) :::: if type(parameters.list) == "number" then -- backwards compatibility :::: parameters.listmax = parameters.listmax or parameters.list :::: parameters.list = true :::: elseif parameters.list == "bestrank" then :::: parameters.listrank = parameters.listrank or "bestrank" :::: parameters.list = true :::: end :::: parameters.shownovalue = getArg(args.shownovalue, true) :::: parameters.showsomevalue = getArg(args.showsomevalue, true) :::: parameters.separator = getArg(args.separator) :::: parameters.conjunction = getArg(args.conjunction, parameters.separator) :::: parameters.qseparator = getArg(args.qseparator, parameters.separator) :::: parameters.qconjunction = getArg(args.qconjunction, parameters.conjunction) :::: local sorting_col = args.tablesort :::: local sorting_up = (args.sorting or "") ~= "-1" :::: local rowformat = args.rowformat :::: parameters.references = getArg(args.references, false) :::: parameters.onlysourced = getArg(args.onlysourced, false) :::: local showerrors = args.showerrors :::: local default = args.default :::: if default then showerrors = nil end :::: parameters.lang = findLang(args.lang) :::: if parameters.formatting == "raw" then :::: parameters.editicon, parameters.labelicon = false, false :::: else :::: parameters.editicon, parameters.labelicon = setIcons(args.editicon, pargs.editicon) -- needs loadI18n by findLand :::: end :::: :::: -- fetch property :::: local claims = {} :::: local bestrank = parameters.listrank == 'bestrank' and parameters.list ~= 'lang' :::: for p in string.gmatch(parameters.property, 'P[%d/P]+') do -- P123 or P45/P67 :::: if string.find(p, ".+/.+") then :::: local props = mw.text.split(p, "/") :::: local claims_child = {} :::: claims_child = getStatements(parameters.id, props[1], bestrank) :::: if #claims_child > 0 then :::: local parent_id, _, _ = getValueOfClaim(claims_child[1], nil, {["formatting"]="raw", ["lang"]=parameters.lang}) :::: if string.sub(parent_id or '', 1, 1) == "Q" then :::: claims = getStatements(parent_id, props[2], bestrank) :::: if #claims > 0 then :::: parameters.property = props[1] :::: break :::: end :::: end :::: end :::: else :::: claims = getStatements(parameters.id, p, bestrank) :::: if #claims > 0 then :::: parameters.property = p :::: break :::: end :::: end :::: end :::: if #claims == 0 then :::: local ret = showerrors and printError("property-not-found") or default :::: return ret, args.query == 'num' and 0 or '' :::: end :::: :::: -- defaults for table :::: local preformat, postformat = "", "" :::: local whitelisted = false :::: local whitelist, blacklist, ignorevalue, selectvalue = {}, {}, {}, {} :::: if parameters.formatting == "table" then :::: parameters.separator = parameters.separator or "<br />" :::: parameters.conjunction = parameters.conjunction or "<br />" :::: parameters.qseparator = getArg(args.qseparator, mw.message.new('Comma-separator'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain()) :::: parameters.qconjunction = getArg(args.qconjunction, parameters.qseparator) :::: if not rowformat then :::: rowformat = "$0 ($1" :::: i = 2 :::: while qualifierId[i] do :::: rowformat = rowformat .. ", $" .. i :::: i = i + 1 :::: end :::: rowformat = rowformat .. ")" :::: elseif mw.ustring.find(rowformat, "^[*#]") then :::: parameters.separator = "</li><li>" :::: parameters.conjunction = "</li><li>" :::: if mw.ustring.match(rowformat, "^[*#]") == "*" then :::: preformat = "<ul><li>" :::: postformat = "</li></ul>" :::: else :::: preformat = "<ol><li>" :::: postformat = "</li></ol>" :::: end :::: rowformat = mw.ustring.gsub(rowformat, "^[*#] ?", "") :::: end :::: :::: -- set lists of filtered values :::: whitelist, blacklist, ignorevalue, selectvalue = setFilterLists(#qualifierId, args) :::: local next = next :::: if next(whitelist) ~= nil then whitelisted = true end :::: end :::: :::: -- set feminine case if gender is requested :::: local itemgender = args.itemgender :::: local idgender :::: if itemgender then :::: if string.match(itemgender, "^P%d+$") then :::: local snak_id = getSnak(mw.wikibase.getBestStatements(parameters.id, itemgender), {1, "mainsnak", "datavalue", "value", "id"}) :::: if snak_id then :::: idgender = snak_id :::: end :::: elseif string.match(itemgender, "^Q%d+$") then :::: idgender = itemgender :::: end :::: end :::: local gender_requested = false :::: if parameters.case == "gender" or idgender then :::: gender_requested = true :::: elseif parameters.formatting == "table" then :::: for i=0, #qualifierId do :::: if args["case" .. i] and args["case" .. i] == "gender" then :::: gender_requested = true :::: break :::: end :::: end :::: end :::: if gender_requested then :::: if feminineGender(idgender or parameters.id) then :::: parameters.gender = "feminineform" :::: end :::: end :::: :::: -- get initial sort indices :::: local sortindices = {} :::: for idx in pairs(claims) do :::: sortindices[#sortindices + 1] = idx :::: end :::: -- sort by claim rank :::: local comparator = function(a, b) :::: local rankmap = { deprecated = 2, normal = 1, preferred = 0 } :::: local ranka = rankmap[claims[a].rank or "normal"] .. string.format("%08d", a) :::: local rankb = rankmap[claims[b].rank or "normal"] .. string.format("%08d", b) :::: return ranka < rankb :::: end :::: table.sort(sortindices, comparator) :::: local result, result2, result_query :::: local error :::: if parameters.list or parameters.formatting == "table" then :::: -- convert LF to line feed, <br /> may not work on some cases :::: parameters.separator = parameters.separator == "LF" and "\010" or parameters.separator :::: parameters.conjunction = parameters.conjunction == "LF" and "\010" or parameters.conjunction :::: -- i18n separators :::: parameters.separator = parameters.separator or mw.message.new('Comma-separator'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() :::: parameters.conjunction = parameters.conjunction or (mw.message.new('And'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() .. mw.message.new('Word-separator'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain()) :::: -- iterate over all elements and return their value (if existing) :::: local value, valueq :::: local sortkey, sortkeyq :::: local values = {} :::: local sortkeys = {} :::: local refs = {} :::: local rowlist = {} -- rows to list with whitelist or blacklist :::: for idx in pairs(claims) do :::: local claim = claims[sortindices[idx]] :::: local reference = {} :::: if not whitelisted then rowlist[idx] = true end :::: if parameters.formatting == "table" then :::: local params = tableParameters(args, parameters, "0") :::: value, sortkey, error = getValueOfClaim(claim, nil, params) :::: if value then :::: values[#values + 1] = {} :::: sortkeys[#sortkeys + 1] = {} :::: refs[#refs + 1] = {} :::: if whitelist["0"] or blacklist["0"] then :::: local valueraw, _, _ = getValueOfClaim(claim, nil, {["formatting"]="raw", ["lang"]=params.lang}) :::: if whitelist["0"] and whitelist["0"][valueraw or ""] then :::: rowlist[#values] = true :::: elseif blacklist["0"] and blacklist["0"][valueraw or ""] then :::: rowlist[#values] = false :::: end :::: end :::: for i, qual in ipairs(qualifierId) do :::: local j = tostring(i) :::: params = tableParameters(args, parameters, j) :::: local valueq, sortkeyq, valueraw :::: if qual == parameters.property then -- hack for getting the property with another formatting, i.e. colformat1=raw :::: valueq, sortkeyq, _ = getValueOfClaim(claim, nil, params) :::: else :::: for q in mw.text.gsplit(qual, '%s*OR%s*') do :::: if string.find(q, ".+/.+") then :::: valueq, sortkeyq, valueraw = getValueOfParentClaim(claim, q, params) :::: elseif string.find(q, "^/.+") then :::: local claim2 = getStatements(parameters.id, string.sub(q, 2), bestrank) :::: if #claim2 > 0 then :::: -- only first value of a property as alternative to a qualifier :::: -- multiple values may not be related to a given raw of the table :::: valueq, sortkeyq, _ = getValueOfClaim(claim2[1], nil, params) :::: end :::: else :::: valueq, sortkeyq, _ = getValueOfClaim(claim, q, params) :::: end :::: if valueq then :::: qual = q :::: break :::: end :::: end :::: end :::: values[#values]["col" .. j] = valueq :::: sortkeys[#sortkeys]["col" .. j] = sortkeyq or valueq :::: if whitelist[j] or blacklist[j] or ignorevalue[j] or selectvalue[j] then :::: valueq = valueraw or getValueOfClaim(claim, qual, {["formatting"]="raw", ["lang"]=params.lang, ["list"]=params.list}) :::: if valueq then :::: if whitelist[j] then :::: for k, v in pairs(whitelist[j]) do :::: if v and string.find(valueq, k, 1, true) then :::: rowlist[#values] = true :::: end :::: end :::: elseif blacklist[j] then :::: for k, v in pairs(blacklist[j]) do :::: if v and string.find(valueq, k, 1, true) then :::: rowlist[#values] = false :::: end :::: end :::: elseif ignorevalue[j] then :::: for k, v in pairs(ignorevalue[j]) do :::: if v and string.find(valueq, k, 1, true) then :::: values[#values]["col" .. j] = nil :::: end :::: end :::: elseif selectvalue[j] then :::: local selected :::: for k, v in pairs(selectvalue[j]) do :::: if v and string.find(valueq, k, 1, true) then :::: selected = true :::: end :::: end :::: if selected == nil then :::: values[#values]["col" .. j] = nil :::: end :::: end :::: end :::: end :::: end :::: end :::: else :::: value, sortkey, error = getValueOfClaim(claim, qualifierId[1], parameters) :::: values[#values + 1] = {} :::: sortkeys[#sortkeys + 1] = {} :::: refs[#refs + 1] = {} :::: end :::: if not value and showerrors then value = error end :::: if value then :::: if (parameters.references or parameters.onlysourced) and claim.references then :::: reference = claim.references :::: end :::: refs[#refs]["col0"] = reference :::: values[#values]["col0"] = value :::: sortkeys[#sortkeys]["col0"] = sortkey or value :::: end :::: end :::: -- sort and format results :::: sortindices = {} :::: for idx in pairs(values) do :::: sortindices[#sortindices + 1] = idx :::: end :::: if sorting_col then :::: local sorting_table = mw.text.split(sorting_col, '%D+') :::: local comparator = function(a, b) :::: local valuea, valueb :::: local i = 1 :::: while valuea == valueb and i <= #sorting_table do :::: valuea = sortkeys[a]["col" .. sorting_table[i]] or '' :::: valueb = sortkeys[b]["col" .. sorting_table[i]] or '' :::: i = i + 1 :::: end :::: :::: if sorting_up then :::: return valueb > valuea :::: end :::: return valueb < valuea :::: end :::: table.sort(sortindices, comparator) :::: end :::: local maxvals = tonumber(parameters.listmax) :::: result = {} :::: for idx in pairs(values) do :::: local valuerow = values[sortindices[idx]] :::: local reference, valid_ref = getReferences({["references"] = refs[sortindices[idx]]["col0"]}, parameters) :::: :::: value = valuerow["col0"] :::: if parameters.formatting == "table" then :::: if not rowlist[sortindices[idx]] then :::: value = nil :::: else :::: local rowformatting = rowformat .. "$" -- fake end character added for easy gsub :::: value = mw.ustring.gsub(rowformatting, "$0", {["$0"] = value}) :::: value = mw.ustring.gsub(value, "$R0", reference) -- add reference :::: for i, _ in ipairs(qualifierId) do :::: local valueq = valuerow["col" .. i] :::: if args["rowsubformat" .. i] and isSet(valueq) then :::: -- add fake end character $ :::: -- gsub $i not followed by a number so $1 doesn't match $10, $11... :::: -- remove fake end character :::: valueq = captureEscapes(valueq) :::: valueq = mw.ustring.gsub(args["rowsubformat" .. i] .. "$", "$" .. i .. "(%D)", valueq .. "%1") :::: valueq = string.sub(valueq, 1, -2) :::: rowformatting = mw.ustring.gsub(rowformatting, "$" .. i .. "(%D)", args["rowsubformat" .. i] .. "%1") :::: end :::: valueq = valueq and captureEscapes(valueq) or '' :::: value = mw.ustring.gsub(value, "$" .. i .. "(%D)", valueq .. "%1") :::: end :::: value = string.sub(value, 1, -2) -- remove fake end character :::: value = expandBraces(value, rowformatting) :::: end :::: elseif value then :::: value = expandBraces(value, parameters.formatting) :::: value = value .. reference :::: end :::: if isSet(value) and (not parameters.onlysourced or (parameters.onlysourced and valid_ref)) then :::: result[#result + 1] = value :::: if not parameters.list or (maxvals and maxvals == #result) then :::: break :::: end :::: end :::: end :::: :::: if args.query == 'num' then :::: result_query = #result :::: end :::: if #result > 0 then :::: if parameters.formatting == 'table' then :::: result = addEditIconTable(result, parameters) -- in a table, add edit icon on last element :::: end :::: result = preformat .. mw.text.listToText(result, parameters.separator, parameters.conjunction) .. postformat :::: else :::: result = '' :::: end :::: else :::: -- return first element :::: local claim = claims[sortindices[1]] :::: result, result2, error = getValueOfClaim(claim, qualifierId[1], parameters) :::: if result then :::: local ref, valid_ref = getReferences(claim, parameters) :::: if parameters.onlysourced and valid_ref == false then :::: result = nil :::: else :::: result = result .. ref :::: end :::: end :::: if args.query == 'num' then result_query = result and 1 or 0 end :::: end :::: :::: if isSet(result) then :::: if not (parameters.formatting == 'table' or (result2 and result2 == 'no-icon')) then :::: -- add edit icon, except table added previously and except explicit no-icon internal flag :::: result = result .. addEditIcon(parameters) :::: end :::: else :::: if showerrors then result = error else result = default end :::: end :::: if args.query == 'untranslated' and required and not is_sandbox then :::: result_query = untranslated :::: end :::: return result, result_query or '' ::::end ::::-- Local functions for getParentValues ----------------------- ::::local function uc_first(word) :::: if word == nil then return end :::: return mw.ustring.upper(mw.ustring.sub(word, 1, 1)) .. mw.ustring.sub(word, 2) ::::end ::::local function getPropertyValue(id, property, parameter, langs, labelicon, case) :::: local snaks = mw.wikibase.getBestStatements(id, property) :::: local mysnak = getSnak(snaks, {1, "mainsnak"}) :::: if mysnak == nil then :::: return :::: end :::: :::: local entity_id :::: local result = '-' -- default for 'no value' :::: if mysnak.datavalue then :::: entity_id = "Q" .. tostring(mysnak.datavalue.value['numeric-id']) :::: result, _ = getSnakValue(mysnak, {formatting=parameter, lang=langs, labelicon=labelicon, case=case}) :::: end :::: :::: return entity_id, result ::::end ::::local function getParentObjects(id, :::: prop_format, :::: label_format, :::: languages, :::: propertySupString, :::: propertyLabel, :::: propertyLink, :::: label_show, :::: labelicon0, :::: labelicon1, :::: upto_number, :::: upto_label, :::: upto_value, :::: last_only, :::: grammatical_case, :::: include_self) :::: :::: local propertySups = mw.text.split(propertySupString, '[^P%d]') :::: :::: local maxloop = 10 :::: if upto_number then :::: maxloop = upto_number :::: elseif next(upto_label) or next(upto_value) then :::: maxloop = 50 :::: end :::: :::: local labels_filter = next(label_show) :::: :::: local result = {} :::: local id_value = id :::: for iter = 1, maxloop do :::: local link, label, labelwicon, linktext, id_label :::: for _, propertySup in pairs(propertySups) do :::: local _id_value, _link = getPropertyValue(id_value, propertySup, prop_format, languages, labelicon1, grammatical_case) :::: if _id_value and _link then id_value = _id_value; link = _link break end :::: end :::: :::: if not id_value or not link then break end :::: :::: if propertyLink then :::: _, linktext = getPropertyValue(id_value, propertyLink, "label", languages) :::: if linktext then :::: link = mw.ustring.gsub(link, "%[%[(.*)%|.+%]%]", "[[%1|" .. linktext .. "]]") :::: end :::: end :::: :::: id_label, label = getPropertyValue(id_value, propertyLabel, label_format, languages, false, "infoboxlabel") :::: if labelicon0 then :::: _, labelwicon = getPropertyValue(id_value, propertyLabel, label_format, languages, labelicon0, "infoboxlabel") :::: else :::: labelwicon = label :::: end :::: :::: if labels_filter == nil or (label_show[id_label] or label_show[label]) then :::: result[#result + 1] = {labelwicon, link} :::: label_show[id_label or 'none'], label_show[label or 'none'] = nil, nil -- only first label found :::: end :::: :::: if upto_label[id_label] or upto_label[label] or upto_value[id_value] then :::: break :::: end :::: end :::: :::: if last_only then :::: result = {result[#result]} :::: end :::: :::: if include_self then :::: local label_self, link_self :::: _, label_self = getPropertyValue(id, propertyLabel, label_format, languages, labelicon0, "infoboxlabel") :::: link_self, _ = getLabelByLangs(id, languages) :::: table.insert(result, 1, {label_self, link_self}) :::: end :::: :::: return result ::::end ::::local function parentObjectsToString(result, :::: rowformat, :::: cascade, :::: sorting) :::: :::: local ret = {} :::: local first = 1 :::: local last = #result :::: local iter = 1 :::: if sorting == "-1" then first = #result; last = 1; iter = -1 end :::: for i = first, last, iter do :::: local rowtext = mw.ustring.gsub(rowformat, "$[01]", {["$0"] = result[i][1], ["$1"] = result[i][2]}) :::: ret[#ret + 1] = expandBraces(rowtext, rowformat) :::: end :::: :::: if cascade then :::: local direction = mw.language.new(wiki.langcode):isRTL() and "right" or "left" :::: local suffix = "" :::: for i = 1, #ret do :::: ret[i] = '<ul style="line-height:100%; margin-' .. direction .. ':0.45em; padding-' .. direction .. ':0;"><li>' .. ret[i] :::: suffix = suffix .. '</li></ul>' :::: end :::: ret[#ret] = ret[#ret] .. suffix :::: end :::: :::: return ret ::::end ::::-- Returns pairs of parent label and property value fetching a recursive tree ::::function p.getParentValues(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: if not required and isSet(pargs.sandbox) then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).getParentValues(frame) :::: end :::: local id = getEntityId(args, pargs) :::: if id == nil then return end :::: local languages = findLang(args.lang) :::: local propertySup = getArg(args.property, "P131") --administrative entity :::: local propertyLabel = getArg(args.label, "P31") --instance :::: local propertyLink = getArg(args.valuetext) :::: local property_format = getArg(args.formatting) :::: local label_format = getArg(args.labelformat, "label") :::: local upto_number = getArg(args.upto) :::: local last_only = getArg(args.last_only, false) :::: local editicon, labelicon = setIcons(args.editicon, pargs.editicon) :::: local include_self = getArg(args.include_self, false) :::: local case = getArg(args.case) :::: :::: local upto_label = {} :::: for q in string.gmatch(args.uptolabelid or '', 'Q%d+') do :::: upto_label[q] = true :::: end :::: if type(tonumber(upto_number)) == "number" then :::: upto_number = tonumber(upto_number) :::: elseif type(upto_number) == 'string' then :::: upto_number = nil :::: require(wiki.module_title .. '/debug').track('upto') -- replace upto by uptolabelid :::: end :::: :::: local upto_value = {} :::: for q in string.gmatch(args.uptovalueid or args.uptolinkid or '', 'Q%d+') do :::: upto_value[q] = true :::: end :::: :::: local label_show = {} :::: for q in string.gmatch(args.showlabelid or '', 'Q%d+') do :::: label_show[q] = true :::: end :::: for _, v in ipairs(mw.text.split(args.labelshow or '', "/")) do :::: if v ~= '' then :::: label_show[uc_first(v)] = true :::: require(wiki.module_title .. '/debug').track('labelshow') -- replace labelshow by showlabelid :::: end :::: end :::: :::: local rowformat = args.rowformat; if not isSet(rowformat) then rowformat = "$0 = $1" end :::: local labelicon0, labelicon1 = labelicon, labelicon :::: if string.find(label_format, '{{.*$0.*}}') or (string.find(rowformat, '{{.*$0.*}}') and label_format ~= 'raw') then :::: labelicon0 = false :::: end :::: :::: local result = getParentObjects(id, :::: property_format, :::: label_format, :::: languages, :::: propertySup, :::: propertyLabel, :::: propertyLink, :::: label_show, :::: labelicon0, :::: labelicon1, :::: upto_number, :::: upto_label, :::: upto_value, :::: last_only, :::: case, :::: include_self) :::: if #result == 0 then return end :::: :::: local separator = args.separator; if not isSet(separator) then separator = "<br />" end :::: local sorting = args.sorting; if sorting == "" then sorting = nil end :::: local cascade = (args.cascade == "true" or args.cascade == "yes") :::: :::: local ret = parentObjectsToString(result, :::: rowformat, :::: cascade, :::: sorting) :::: ret = addEditIconTable(ret, {property=propertySup, editicon=editicon, id=id, lang=languages}) :::: return mw.text.listToText(ret, separator, separator) ::::end ::::-- Link with a parent label -------------------- ::::function p.linkWithParentLabel(frame) :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: if not required and isSet(pargs.sandbox) then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).linkWithParentLabel(frame) :::: end :::: local args = {} :::: if frame.args then :::: for k, v in pairs(frame.args) do -- metatable :::: args[k] = v :::: end :::: else :::: args = frame -- via require :::: end :::: if isSet(args.value) then :::: return args.value :::: end :::: :::: -- get id value of property/qualifier :::: local largs = mw.clone(args) :::: largs.list = tonumber(args.list) and args.list or true :::: largs.formatting = "raw" :::: largs.separator = "/·/" :::: largs.editicon = false :::: local items_list, _ = p.claim(largs) :::: if not isSet(items_list) then return end :::: local items_table = mw.text.split(items_list, "/·/", true) :::: :::: -- get internal link of property/qualifier :::: if isSet(args.formatting) then :::: largs.formatting = nil -- default link if defined with any value :::: else :::: largs.formatting = "internallink" :::: end :::: local link_list, _ = p.claim(largs) :::: local link_table = mw.text.split(link_list, "/·/", true) :::: :::: -- get label of parent property :::: local parent_claim = getSnak(getStatements(items_table[1], args.parent, true), {1, "mainsnak", "datatype"}) :::: if parent_claim == 'monolingualtext' then :::: largs.formatting = nil :::: largs.list = 'lang' :::: else :::: largs.formatting = "label" :::: largs.list = false :::: end :::: largs.property = args.parent :::: largs.qualifier = nil :::: for i, v in ipairs(items_table) do :::: largs.item = v :::: local link_label, _ = p.claim(largs) :::: if isSet(link_label) then :::: link_table[i] = mw.ustring.gsub(link_table[i] or '', "%[%[(.*)%|.+%]%]", "[[%1|" .. link_label .. "]]") :::: end :::: end :::: args.editicon, _ = setIcons(args.editicon, pargs.editicon) :::: args.id = getEntityId(args, pargs) :::: args.lang = findLang(args.lang) :::: return mw.text.listToText(link_table) .. addEditIcon(args) ::::end ::::-- Calculate number of years old ---------------------------- ::::function p.yearsOld(frame) :::: if not required and frame.args and isSet(frame:getParent().args.sandbox) then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).yearsOld(frame) :::: end :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local id = getEntityId(args, pargs) :::: if id == nil then return end :::: local lang = mw.language.new('en') :::: :::: local function getBestDate(id, prop) :::: local mainsnak = getSnak(mw.wikibase.getBestStatements(id, prop), {1, "mainsnak"}) :::: if mainsnak and mainsnak.snaktype then :::: if mainsnak.snaktype == "somevalue" then :::: return {time = nil, precision = 0} :::: elseif mainsnak.snaktype == "value" then :::: return getSnak(mainsnak, {"datavalue", "value"}) :::: end :::: end :::: return {time = nil, precision = nil} :::: end :::: :::: local birth = getBestDate(id, 'P569') :::: if birth.time == nil or birth.precision < 8 then :::: return :::: end :::: local death = getBestDate(id, 'P570') :::: if death.precision and death.precision < 8 then -- includes somevalue :::: return :::: elseif death.time == nil then :::: death = {time = lang:formatDate('c'), precision = 11} -- current date :::: end :::: :::: local dates = {} :::: dates[1] = {['min'] = {}, ['max'] = {}, ['precision'] = birth.precision} :::: dates[1].min.year = tonumber(mw.ustring.match(birth.time, "^[+-]?%d+")) :::: dates[1].min.month = tonumber(mw.ustring.match(birth.time, "-(%d%d)-")) :::: dates[1].min.day = tonumber(mw.ustring.match(birth.time, "-(%d%d)T")) :::: dates[1].max = mw.clone(dates[1].min) :::: dates[2] = {['min'] = {}, ['max'] = {}, ['precision'] = death.precision} :::: dates[2].min.year = tonumber(mw.ustring.match(death.time, "^[+-]?%d+")) :::: dates[2].min.month = tonumber(mw.ustring.match(death.time, "-(%d%d)-")) :::: dates[2].min.day = tonumber(mw.ustring.match(death.time, "-(%d%d)T")) :::: dates[2].max = mw.clone(dates[2].min) :::: :::: for i, d in ipairs(dates) do :::: if d.precision == 10 then -- month :::: d.min.day = 1 :::: local timestamp = string.format("%04d", tostring(math.abs(d.max.year))) :::: .. string.format("%02d", tostring(d.max.month)) :::: .. "01" :::: d.max.day = tonumber(lang:formatDate("j", timestamp .. " + 1 month - 1 day")) :::: elseif d.precision < 10 then -- year or decade :::: d.min.day = 1 :::: d.min.month = 1 :::: d.max.day = 31 :::: d.max.month = 12 :::: if d.precision == 8 then -- decade :::: d.max.year = d.max.year + 9 :::: end :::: end :::: end :::: :::: local function age(d1, d2) :::: local years = d2.year - d1.year :::: if d2.month < d1.month or (d2.month == d1.month and d2.day < d1.day) then :::: years = years - 1 :::: end :::: if d2.year > 0 and d1.year < 0 then :::: years = years - 1 -- no year 0 :::: end :::: return years :::: end :::: :::: local old_min = age(dates[1].max, dates[2].min) :::: local old_max = age(dates[1].min, dates[2].max) :::: if old_max > 200 then :::: require(wiki.module_title .. '/debug').track('200yo') :::: end :::: local old, old_expr :::: if old_min == 0 and old_max == 0 then :::: old = "< 1" :::: old_max = 1 -- expression in singular :::: elseif old_min == old_max then :::: old = old_min :::: else :::: old = old_min .. "/" .. old_max :::: end :::: if args.formatting == 'unit' then :::: local langs = findLang(args.lang) :::: local yo :::: local yo_pl = {} :::: if langs[1] == wiki.langcode then :::: yo_pl = i18n["years-old"] :::: end :::: if not isSet(yo_pl[2]) then :::: local yo_label, _ = getLabelByLangs('Q24564698', langs) :::: yo_pl = {yo_label, yo_label} :::: end :::: yo = mw.language.new(langs[1]):plural(old_max, yo_pl) :::: if mw.ustring.find(yo, '$1', 1, true) then :::: old_expr = mw.ustring.gsub(yo, "$1", old) :::: else :::: old_expr = old .. '&nbsp;' .. yo :::: end :::: elseif args.formatting then :::: old_expr = expandBraces(mw.ustring.gsub(args.formatting, '$1', old), args.formatting) :::: else :::: old_expr = old :::: end :::: :::: return old_expr ::::end ::::-- Gets a label in a given language (content language by default) or its fallbacks, optionnally linked. ::::function p.getLabel(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: if not required and isSet(pargs.sandbox) then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).getLabel(frame) :::: end :::: local id = getEntityId(args, pargs, 1) :::: if id == nil then return end :::: local languages = findLang(args.lang) :::: local labelicon = false :::: if mw.wikibase.isValidEntityId(id) then :::: _, labelicon = setIcons(args.editicon, pargs.editicon) :::: end :::: :::: local label_icon = '' :::: local label, lang :::: if args.label then :::: label = args.label :::: else :::: -- exceptions or labels fixed :::: local exist, labels = pcall(require, wiki.module_title .. "/labels" .. (languages[1] == wiki.langcode and '' or '/' .. languages[1])) :::: if exist and labels.infoboxLabelsFromId and next(labels.infoboxLabelsFromId) ~= nil then :::: label = labels.infoboxLabelsFromId[id] :::: end :::: :::: if label == nil then :::: label, lang = getLabelByLangs(id, languages) :::: if label then :::: if isSet(args.itemgender) then :::: if feminineGender(args.itemgender) then :::: label = feminineForm(id, lang) or label :::: end :::: local _, items_g = string.gsub(args.itemgender, "Q%d+", "") :::: if not isSet(args.case) and items_g > 1 then :::: args.case = "plural" :::: end :::: end :::: label = mw.language.new(lang):ucfirst(mw.text.nowiki(label)) -- sanitize :::: if args.case then :::: label = case(args.case, label, lang) :::: end :::: end :::: label_icon = addLabelIcon(id, lang, languages[1], labelicon) :::: end :::: end :::: :::: local linked = args.linked :::: local ret2 = required and untranslated or '' :::: if isSet(linked) and linked ~= "no" then :::: local article = mw.wikibase.getSitelink(id) or ("d:Special:EntityPage/" .. id) :::: return "[[" .. article .. "|" .. (label or id) .. "]]" .. label_icon, ret2 :::: else :::: return (label or id) .. label_icon, ret2 :::: end ::::end ::::function p.sitelinks(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: -- arguments :::: local param = {} :::: param.id = getEntityId(args, pargs) :::: if param.id == nil then return end :::: param.project = getArg(args.project) :::: param.site = getArg(args.site) :::: param.sitelang = getArg(args.sitelang) :::: param.show = getArg(args.formatting, '[[$w:$l:$t|$s:$t]] $i') :::: param.sep = getArg(args.separator, ', ') :::: :::: -- fetch sitelinks :::: local sitelinks_obj = mw.wikibase.getEntity(param.id).sitelinks :::: local slinks = {} -- do some clean up (commonswiki > commons) and add some data :::: local iw = {['wikipedia'] = 'w', ['wikibooks'] = 'b', ['wikinews'] = 'n', ['wikiquote'] = 'q', :::: ['wikisource'] = 's', ['wikiversity'] = 'v', ['wikivoyage'] = 'voy', ['wiktionary'] = 'wikt', ['commons'] = 'c', :::: ['meta'] = 'm', ['mediawiki'] = 'mw', ['species'] = 'species', ['wikidata'] = 'd', ['wikifunctions'] = 'f'} :::: for slink, sdata in pairs(sitelinks_obj) do :::: -- langcode + wiki, wikibooks, wikinews, wikiquote, wikisource, wikiversity, wikivoyage, wiktionary :::: local s_lang = string.match(slink, '(%l+)wik[it]') :::: local s_project = string.match(slink, 'wik[it]%l*') :::: if slink == 'commonswiki' or slink == 'metawiki' or slink == 'mediawikiwiki' :::: or slink == 'specieswiki' or slink == 'wikidatawiki' or slink == 'wikifunctionswiki' :::: then :::: s_project = string.sub(slink, 1, -5) -- remove -wiki :::: slinks[s_project] = {['lang'] = 'und', ['project'] = s_project, ['iw'] = iw[s_project], ['title'] = sdata.title, ['badges'] = sdata.badges} :::: elseif s_project == 'wiki' then -- restore project full name :::: slinks[slink] = {['lang'] = s_lang, ['project'] = 'wikipedia', ['iw'] = 'w', ['title'] = sdata.title, ['badges'] = sdata.badges} :::: elseif s_project == 'wiktionary' then -- use short site name :::: s_project = string.sub(slink, 1, -7) :::: slinks[s_project] = {['lang'] = s_lang, ['project'] = 'wiktionary', ['iw'] = 'wikt', ['title'] = sdata.title, ['badges'] = sdata.badges} :::: else :::: slinks[slink] = {['lang'] = s_lang, ['project'] = s_project, ['iw'] = iw[s_project], ['title'] = sdata.title, ['badges'] = sdata.badges} :::: end :::: end :::: :::: -- select requested project, site, sitelang :::: local slinks_req = {} :::: if not (param.project or param.site or param.sitelang) then :::: slinks_req = slinks :::: else :::: for pr in string.gmatch(param.project or '', '%l+') do -- lowercase letters, skip separators :::: for sl, sd in pairs(slinks) do :::: if sd.project == pr then :::: slinks_req[sl] = sd :::: end :::: end :::: end :::: for s in string.gmatch(param.site or '', '%l+') do :::: for sl, sd in pairs(slinks) do :::: if sl == s then :::: slinks_req[sl] = sd :::: end :::: end :::: end :::: for l in string.gmatch(param.sitelang or '', '%l+') do :::: for sl, sd in pairs(slinks) do :::: if sd.lang == l then :::: slinks_req[sl] = sd :::: end :::: end :::: end :::: end :::: :::: -- sort table :::: local sites_sorted = {} :::: for sitex in pairs(slinks_req) do :::: sites_sorted[#sites_sorted + 1] = sitex :::: end :::: local sort_project_lang = function(a, b) :::: local key_a = slinks_req[a].project .. slinks_req[a].lang :::: local key_b = slinks_req[b].project .. slinks_req[b].lang :::: return key_a < key_b :::: end :::: table.sort(sites_sorted, sort_project_lang) :::: :::: -- format output :::: local showtext = {} :::: local shownum, showbnum = 0, 0 :::: for _, sl in ipairs(sites_sorted) do :::: local sd = slinks_req[sl] :::: local show = param.show -- default '[[$w:$l:$t|$s:$t]] $i' iw:lang:title, site:title icon, also $p project :::: show = string.gsub(show, '$w', sd.iw) :::: show = string.gsub(show, '$p', sd.project) :::: if sd.lang == 'und' then :::: show = string.gsub(show, '$l:?', '') :::: else :::: show = string.gsub(show, '$l', sd.lang) :::: end :::: show = string.gsub(show, '$t', sd.title) :::: show = string.gsub(show, '$s', sl) :::: if next(sd.badges) then :::: show = string.gsub(show, '$i', '[[File:Article de qualité.svg|15x15px]]') :::: showbnum = showbnum + 1 :::: else :::: show = string.gsub(show, ' ?$i', '') :::: end :::: if show ~= param.show then :::: table.insert(showtext, show) :::: end :::: shownum = shownum + 1 :::: end :::: local output :::: if string.find(param.show, '$[nb]') then :::: output = string.gsub(param.show, '$n', shownum) -- number of sites :::: output = string.gsub(output, '$b', showbnum) -- number of badges :::: else :::: output = table.concat(showtext, param.sep) :::: end :::: return output ::::end ::::-- Utilities ----------------------------- ::::-- See also module ../debug. ::::-- Copied from Module:Wikibase ::::function p.getSiteLink(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local id = getEntityId(args, pargs, 1) :::: if id == nil then return end :::: return mw.wikibase.getSitelink(id, mw.text.trim(args[2] or '')) ::::end ::::-- Helper function for the default language code used ::::function p.lang(frame) :::: local lang = frame and frame.args[1] -- nil via require :::: return findLang(lang)[1] ::::end ::::-- Number of statements ::::function p.numStatements(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local id = getEntityId(args, pargs) :::: if id == nil then return 0 end :::: local prop = mw.text.trim(args[1] or '') :::: local num = {} :::: if not isSet(prop) then :::: local largs = {} :::: for k, v in pairs(pargs) do :::: largs[k] = v :::: end :::: for k, v in pairs(args) do :::: largs[k] = v :::: end :::: largs.query = 'num' :::: _, num = p.claim(largs) :::: return num :::: elseif args[2] then -- qualifier :::: local qual = mw.text.trim(args[2]) :::: local values = p.claim{item=id, property=prop, qualifier=qual, formatting='raw', separator='/·/'} :::: if values then :::: num = mw.text.split(values, '/·/') :::: end :::: else :::: num = mw.wikibase.getBestStatements(id, prop) :::: end :::: return #num ::::end ::::-- Returns true if property datavalue is found excluding novalue/somevalue ::::function p.validProperty(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local item = getEntityId(args, pargs) :::: if item == nil then return end :::: local property = mw.text.trim(args[1]) :::: local prop_data = getSnak(mw.wikibase.getBestStatements(item, property), {1, "mainsnak", "datavalue"}) :::: return prop_data and true or nil ::::end ::::function p.editAtWikidata(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local value = isSet(args[1]) :::: if value then return end :::: local param = {} :::: param.id = getEntityId(args, pargs) :::: param.property = args.property :::: param.lang = findLang(args.lang) :::: param.editicon, _ = setIcons(args.editicon) :::: return addEditIcon(param) ::::end ::::function p.formatNum(frame) :::: local num = tonumber(mw.text.trim(frame.args[1])) :::: local lang = findLang(mw.text.trim(frame.args[2])) :::: return mw.language.new(lang[1]):formatNum(num) ::::end ::::-- [[Modul:Wikidata/Legacy]] compatibility ::::-- look into entity object ::::function p.ViewSomething(frame) :::: local f = (frame.args[1] or frame.args.id) and frame or frame:getParent() :::: local id = f.args.id :::: if id and (#id == 0) then :::: id = nil :::: end :::: local data = mw.wikibase.getEntity(id) :::: if not data then :::: return nil :::: end :::: local i = 1 :::: while true do :::: local index = f.args[i] :::: if not index then :::: if type(data) == "table" then :::: return mw.text.jsonEncode(data, mw.text.JSON_PRESERVE_KEYS + mw.text.JSON_PRETTY) :::: else :::: return tostring(data) :::: end :::: end :::: data = data[index] or data[tonumber(index)] :::: if not data then :::: return :::: end :::: i = i + 1 :::: end ::::end ::::function p.getImageLegend(frame) :::: -- look for named parameter id; if it's blank make it nil :::: local id = frame.args.id :::: if id and (#id == 0) then :::: id = nil :::: end :::: -- look for named parameter lang :::: -- it should contain a two-character ISO-639 language code :::: -- if it's blank fetch the language of the local wiki :::: local lang = frame.args.lang :::: if (not lang) or (#lang < 2) then :::: lang = mw.language.getContentLanguage().code :::: end :::: -- first unnamed parameter is the local parameter, if supplied :::: local input_parm = mw.text.trim(frame.args[1] or "") :::: if input_parm == "FETCH_WIKIDATA" then :::: local ent = mw.wikibase.getEntity(id) :::: local imgs :::: if ent and ent.claims then :::: imgs = ent.claims.P18 :::: end :::: local imglbl :::: if imgs then :::: -- look for an image with 'preferred' rank :::: for k1, v1 in pairs(imgs) do :::: if v1.rank == "preferred" and v1.qualifiers and v1.qualifiers.P2096 then :::: local imglbls = v1.qualifiers.P2096 :::: for k2, v2 in pairs(imglbls) do :::: if v2.datavalue.value.language == lang then :::: imglbl = v2.datavalue.value.text :::: break :::: end :::: end :::: end :::: end :::: -- if we don't find one, look for an image with 'normal' rank :::: if (not imglbl) then :::: for k1, v1 in pairs(imgs) do :::: if v1.rank == "normal" and v1.qualifiers and v1.qualifiers.P2096 then :::: local imglbls = v1.qualifiers.P2096 :::: for k2, v2 in pairs(imglbls) do :::: if v2.datavalue.value.language == lang then :::: imglbl = v2.datavalue.value.text :::: break :::: end :::: end :::: end :::: end :::: end :::: end :::: return imglbl :::: else :::: return input_parm :::: end ::::end ::::-- returns the page id (Q...) of the current page or nothing of the page is not connected to Wikidata ::::function p.pageId(frame) :::: return mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() ::::end ::::return p ::::{{collapse bottom}} [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 09:51, 11 सितंबर 2026 (UTC) == जाँच == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! सदस्य:Teacher1943 स्वतःपरीक्षित सदस्य और स्वतः पुनरीक्षित सदस्य अधिकार है परंतु वह 6 जून 2026 को अवरोधित हो गए है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:16, 19 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, बिलकुल उन्हें स्वतः परीक्षित सदस्य [[special:redirect/revision/3157551#स:Teacher1943|चर्चा के परिणामस्वरूप]] बनाया गया था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:20, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! क्या अवरोधित होने पर भी ये अधिकार बने रहते चाहिए? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:27, 20 सितंबर 2026 (UTC) == सलाह == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैने विकि पर बहुत से नाम देखें है जिसमें नुक़्ते का प्रयोग नहीं किया जाता। क्या इन्हें स्थानांतरण का नामांकन करना चाहिए। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:17, 21 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे स्वयं नुक़्ते की अच्छी समझ नहीं है। अतः मैं बिना स्रोत के ऐसे किसी स्थानांतरण पर विचार नहीं करूंगा। इसमें SM7 जी आपको अच्छा सुझाव दे सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:14, 21 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैने कुछ नामांकन किए है उन्हें स्थानांतरण कर दें वे कल ही किए है और इसे [[वार्ता:ओल्ड टाउन (लवीव)]] भी देख लें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:18, 21 सितंबर 2026 (UTC) == बॉट अनुमोदन चर्चा == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! इस बॉट का मुख्य उद्देश्य हिंदी विकिपीडिया पर मौजूद लेखों में नंगे URLs को स्वचालित रूप से भरना और उन्हें उचित संदर्भ प्रारूप में बदलना है। यह कार्य reFill टूल और Pywikibot के reflinks.py स्क्रिप्ट का उपयोग करके किया जाएगा। इसका कोड [[सदस्य:AMAN KUMAR/प्रयोगपृष्ठ 2]] में है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) :जी! मेरे पर बॉट @[[सदस्य:AMAN KUMAR Bot|AMAN KUMAR Bot]] खाता है परंतु यह अवरोधित है इससे परिक्षण करने के लिए अवरोध मुक्त करें और मैं इसका नाम परिवर्तन कर VikramBot करने का भी अनुरोध करता हूं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:14, 22 सितंबर 2026 (UTC) == प्रस्ताव == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! सदस्य:GeniusNishant777 के सभी प्रतियोगिता में जमा लेखों को मापदंड ल5 के तहत हटाने का प्रस्ताव [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:40, 25 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, यदि उनको [[वि:शीह#ल5|ल5]] में डालने वाले हो तो आपके भी उसमें कई आ जायेंगे। लेख हटाने के स्थान पर हमें उन्हें सुधार पर ध्यान देना चाहिए। उनके लेख न्यूनतम अर्हता नहीं होने के कारण ज्यादा अस्वीकृत हुये हैं। अतः आप ल5 क्यों चाहते हो? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 25 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! खराब अनुवाद के संदर्भ में क्योंकि अभी श्रेणियाँ जोड़ रहा हूँ उसमें देखा तो पूँछा। इसके अतिरिक्त, बॉट अनुमोदन पर कोई सुझाव? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे अनुवाद इतना खराब नहीं लग रहा कि उन्हें ल5 में जोड़ें। बाकी उनकी समीक्षा अजीत जी ने की है, अतः आप उन्हें पूछ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:53, 25 सितंबर 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी लेख समीक्षा से संबंधित नहीं है यह ऊपर की चर्चा से [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#बॉट अनुमोदन चर्चा|सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#बॉट अनुमोदन चर्चा|बॉट अनुमोदन चर्चा]] से संबंधित है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:55, 25 सितंबर 2026 (UTC) :::::विक्रम जी, क्या आप बता सकते हैं कि यह रिफिल स्क्रिप्ट यूआरएल को किस तरह संसाधित करती है और उसका शीर्षक किस तरह ढूँढती है? मैं यह इसलिए पूछ रहा हूँ क्योंकि आप इस बॉट को चलाने में काफ़ी रुचि रखते हैं, इसलिए इस बारे में आपकी समझ जानना चाहता हूँ। साथ ही, आप किन-किन प्रोग्रामिंग भाषाओं में काम करते हैं? [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 14:15, 25 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Max|Max]] जी! मुझे अधिक प्रोग्रामिंग तो नहीं आती पर यह स्क्रिप्ट reFill टूल की तरह कार्य करती है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:19, 25 सितंबर 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, यहाँ @[[सदस्य:Max|Max]] जी ने प्रोग्रमन भाषा के अतिरिक्त शीर्षक खोज के बारे में भी पूछा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:39, 25 सितंबर 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Max|Max]] जी! शीर्षक खोजने की प्रक्रिया के बारे में बताऊँ तो, यह स्क्रिप्ट नंगे URL पर जाकर उस वेबपेज के HTML सोर्स कोड को पढ़ती है। फिर वह उसमें से <title> ... </title> टैग के अंदर मौजूद टेक्स्ट को निकालकर उसे संदर्भ साँचे में शीर्षक के रूप में जोड़ देती है। जी मैं PAWS पर बॉट कमांड्स को समझकर चला लेता हूँ। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) == ? == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैने कुछ समय पहले यह टूल ([https://iabot.wmcloud.org आई ए बॉट]) खोजा है क्या इसका प्रयोग बिना बॉट अधिकार कर सकते है? यदि आपको ज्ञात हो तो बताए कैसे? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे इस उपकरण की अधिक जानकारी नहीं है, इसपर @[[सदस्य:Max|Max]] जी प्रकाश डाल सकते हैं। हालांकि यदि आप बड़ी मात्रा में सम्पादन करना चाहते हो तो उसके लिए बॉट फ्लैग लेना आवश्यक है। कुछ परीक्षण सम्पादन आप अपने मुख्य खाते से कर सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:40, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! क्या आप अनुमति देतें है परीक्षण के लिए?[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:54, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) ::बिलकुल आप आज 15-20 सम्पादन करके देखना चाहें तो कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:59, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया वार्ता:AutoWikiBrowser/CheckPage#AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन| इसे भी]] देख लें[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:12, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैने कुछ परीक्षण कर दिए है और साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक के तरह बहुत से शीह नामांकन को हटाया है इसका क्या कारण था?[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:02, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) == नामवर सिंह की आलोचना के प्रतिमान == नामवर सिंह की आलोचना के प्रतिमान [[सदस्य:Shiv lal chauhan|Shiv lal chauhan]] ([[सदस्य वार्ता:Shiv lal chauhan|वार्ता]]) 04:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) == मतदान के संदर्भ में == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, हमने विकिपीडिया के प्रशासक आवेदन पृष्ठ पर अपना नामांकन दर्ज किया है और रोलबैक अधिकार के लिए भी आवेदन किया है, कृपया अपनी उचित सहमति प्रकट करे । [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 06:59, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) == आपका लेख [[झाझड़िया]]== [[File:Information.svg|25px|alt=Information icon]] स्वागत है, और आपके द्वारा हिंदी विकिपीडिया पर [[:झाझड़िया]] पृष्ठ पर किये गए [[Special:Contributions/संजीव कुमार|योगदान]] के लिये धन्यवाद। आपने हिंदी विकिपीडिया पर पृष्ठ में सामग्री जोड़ी है जबकि यह हिंदी में नहीं है। यदि आप किसी अन्य भाषा में योगदान करना चाहते हैं तो [[:en:list of Wikipedias|संबंधित भाषा के विकिपीडिया]] पर करें। नहीं तो यहाँ हिंदी में अनुवाद करके योगदान करें। <!-- It has been listed at [[WP:PNT|Pages needing translation into English]], but if it is not translated within two weeks, the article may be listed for deletion.--> धन्यवाद। <!-- Template:uw-nothindi --> [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:29, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) 8ji89gkf0dn9o7m01nlrgdb9m8ril64 6628421 6628419 2026-10-11T09:31:06Z विक्रम प्रताप 911487 [[विशेष:योगदान/SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) के अवतरण 6625207 पर पुनर्स्थापित 6628421 wikitext text/x-wiki {{सदस्य वार्ता:संजीव कुमार/पुरालेख}} == why are you remove this article "सुमरत सिंह" == आपको यह लेख हटाना नहीं चाहिय था बल्कि इसे सशोधन करना चाहिए आप इसे पुन बापिस लाइए कारण क्या है डिलीट करने का ? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39480-74|&#126;2025-39480-74]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39480-74|talk]]) 12:07, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :ये प्रचार लेख था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:46, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, अक्टूबर 2025 के बारे में == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, अक्टूबर 2025 मे बहुत समय लग रहा पिछले बार के मुकाबल, क्यों? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:04, 25 दिसम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] जी, यह केवल मूल्यांकन करने वालों की अनुपलब्धता के कारण हो रहा है। सम्भावना है कि इस माह (दिसम्बर) के अंत तक यह कार्य पूर्ण हो जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:02, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''संजीव कुमार जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:17, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष की मंगल शुभकामनायें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:26, 3 जनवरी 2026 (UTC) == सहायता नोट == संजीव जी, नमस्कार, आपने 2012 ग्वाला गद्दी दूध आंदोलन मुद्दे को डिलीट करने के लिए चर्चा चलाई है। मुझे वहां जानकारी नहीं है चर्चा कैसे की जाए, मुख्य नीतियां पढ़ रहा हूं। आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया आपका संदेश "मूल शोध उलेखनिय नहीं" को थोडा समझाएं ताकि मैं उस दिशा में बदलाव कर सकूं और आपकी उम्मीद अनुसार इस पृष्ठ को बना सकूं धन्यावद [[सदस्य:सिलानी जोखो|सिलानी जोखो]] ([[सदस्य वार्ता:सिलानी जोखो|वार्ता]]) 08:02, 19 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:सिलानी जोखो|सिलानी जोखो]] जी, आपने पहले ही अपनी बात [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/2012 ग्वाला गद्दी दूध आंदोलन]] पर लिख दी है। लेकिन मुझे तो अब भी वो उल्लेखनीय नहीं लग रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:20, 20 जनवरी 2026 (UTC) == कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें == "नमस्ते, मैंने '''गोप्रेक्षेश्वर (Gopreksheshwar)''' लेख में आए कॉपीराइट (Copyright) संबंधी मुद्दों को पूरी तरह से सुधार दिया है। लेख से कॉपी किए गए हिस्सों को हटाकर उसे अपनी भाषा में फिर से लिखा गया है और आवश्यक विश्वसनीय स्रोत (Reliable Sources) भी जोड़ दिए गए हैं। कृपया अब इस लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें।" [[विशेष:योगदान/&#126;2026-64016-4|&#126;2026-64016-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-64016-4|talk]]) 19:57, 29 जनवरी 2026 (UTC) == तुमने मेरा अकाउंट क्यों डिलीट किया ? "बाबू अली साबरी" == तुमने मेरा अकाउंट क्यों डिलीट किया ? "बाबू अली साबरी" [[सदस्य:JACHR|JACHR]] ([[सदस्य वार्ता:JACHR|वार्ता]]) 00:18, 30 जनवरी 2026 (UTC) :शायद यह संदेश त्रुटि से यहाँ लिखा गया है। मेरे पास किसी का अकाउंट डिलीट करने का अधिकार नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:00, 30 जनवरी 2026 (UTC) == भूमिहार == भूमिहार कोई जाति नहीं है यह बस हाल ही 2015 के बाद एक सर्वेक्षण में रख दिया गया था अब इसको सरकार ने सुधार कर लिया है अपनी गलती को और फिर से भूमिहार ब्राह्मण ही रहेगा | [[विशेष:योगदान/&#126;2026-69698-6|&#126;2026-69698-6]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-69698-6|talk]]) 10:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) == Source == https://indianexpress.com/article/india/bhumihar-vs-bhumihar-brahmin-in-bihar-trouble-brews- [[विशेष:योगदान/&#126;2026-69698-6|&#126;2026-69698-6]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-69698-6|talk]]) 10:01, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) == कृपा करके इस अवतरण को पुनरीक्षण करें == [[गुरमीत राम रहीम सिंह]] अवतरण में मैंने नए विषय जोड़े है कृपा करके इसको पुनरीक्षण करे आपका बहुत बहुत धन्यवाद [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 07:30, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] Please check. Regards [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 12:19, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] जी, मुझे प्रचार लग रहा है अतः मैं अन्य सदस्यों द्वारा समीक्षा की प्रतीक्षा कर रहा हूँ जिससे इसमें सुधार किया जा सके। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] सारी जानकारी सही एवं मान्यता प्राप्त समाचार पत्रों से ली गई है। कृपया सहयोग करें। आपका बहुत-बहुत आभार। [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 11:34, 12 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] जी, समाचार पत्रों में भी प्रशंसा छापी जाती है। ये तो भारतीय संसद में भी नहीं माने जाते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:51, 13 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरा कहने का मतलब है की आज कल ज्यादातर समाचार चैनल गुरमीत राम रहीम के लिए नकारत्मक खबरे प्रकाशित करते है उसको हम प्रशंसा नहीं कह सकते, समाज और देश की भलाई के लिए मरणोपरांत शरीरदान, उपराष्ट्रपति, माननीय राष्ट्रपति से सम्मान प्राप्त होना बड़े कार्य है जो विकिपीडिया का हिस्सा होना चाहिए। आपका बहुत-बहुत आभार। [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 17:50, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) == डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया == नमस्ते, धन्यवाद आपके नोटिस के लिए। मैं समझता हूँ कि पृष्ठ “डॉ. विनोद कुमार” को L2 (साफ़ प्रचार) नीति के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया है। मैं यह स्पष्ट करना चाहता हूँ कि पृष्ठ में जो सामग्री है, वह मेरे **20 वर्षों के सार्वजनिक स्वास्थ्य और naturopathy कार्य** पर आधारित है। सभी जानकारी को **neutral tone** में रखा गया है और इसे **विश्वसनीय, third-party sources और archive proofs** के साथ सत्यापित किया गया है। **प्रमाण / Archive proof:** * [Archive proof of content and independent references](https://archive.ph/2ViwO) इसके अलावा, मेरा **Wikidata public item** भी बना हुआ है ([Q138034718](https://www.wikidata.org/wiki/Q138034718)) जिससे दुनिया भर के लोग देख सकते हैं कि **कौन काम कर रहा है और कौन पृष्ठ को लेकर चर्चा या नामांकन कर रहा है**। English: Public documentation of Wikipedia deletion nomination of Dr. Vinod Kumar page , with archive proof and independent references of selfless public health and naturopathy work. Hindi: डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ के Wikipedia शीघ्र हटाने नामांकन का सार्वजनिक दस्तावेज़, जिसमें archive proof और स्वतंत्र स्रोत शामिल हैं, जो उनके निःस्वार्थ सार्वजनिक स्वास्थ्य और naturopathy कार्य को प्रमाणित करते हैं। https://www.wikidata.org/wiki/Q138337489 and archive https://archive.ph/2ViwO मैं विनम्र निवेदन करता हूँ कि इस नामांकन पर निर्णय लेते समय इन **documented proofs और verifiable facts** को ध्यान में रखा जाए। पृष्ठ केवल **सत्यापनीय तथ्य** दिखाता है जैसे शिक्षा, कार्य, awards, notable contributions और महत्वपूर्ण events। कोई promotional language शामिल नहीं है। यदि आवश्यक हो तो मैं अतिरिक्त references और स्वतंत्र स्रोत जोड़ सकता हूँ ताकि विषय Wikipedia की **उल्लेखनीयता (notability)** के मानक पर खरा उतरे। धन्यवाद। --[[सदस्य:Doctorvinodkumar|Doctorvinodkumar]] ([[सदस्य वार्ता:Doctorvinodkumar|वार्ता]]) 14:33, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) == विकिडाटा से लेख को लिंक करना == नमस्ते, मैंने [[सीन कॉम्ब्स]] पर नया लेख बनाया है। चूँकि विकिडाटा आइटम (Q216936) सुरक्षित (Locked) है, कृपया इसे लिंक करने में सहायता करें।[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 11:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, मैंने विकिडाटा से लेख को जोड़ दिया है लेकिन वर्तमान में यह लेख पूर्णतः एआई चैटबॉट से बना हुआ दिखाई दे रहा है। यदि इसे अन्तिम तिथि तक नहीं सुधारा गया तो इसे वैसे भी शून्य अंक मिलेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:26, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] लिंक करने हेतु आभार। लेख की भाषा और ढांचे पर आपकी टिप्पणी को मैंने गंभीरता से लिया है। मैं इसे और अधिक स्वाभाविक और मानवीय बनाने हेतु इसमें आवश्यक सुधार कर रहा हूँ। सहयोग हेतु धन्यवाद। ::महोदय आप कुछ सुझाव दे जिससे मैं इसे मानवीय बना लूँ [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 16:04, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, सुझाव और आवश्यकतायें [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026#नियम|प्रतियोगिता पृष्ठ]] पर @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध जी]] ने अच्छे से लिखे हैं। फिर भी आप अतिरिक्त सुझाव चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:निर्वाचित लेख आवश्यकताएँ|निर्वाचित लेख आवश्यकतायें]] देख सकते हैं। आप निर्वाचित लेखों को देख सकते हैं और उनके प्रारूप को देख सकते हैं। अंग्रेज़ी विकिपीडिया के लेख की जो कड़ी दी गयी है, उनका प्रारूप भी देख सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:18, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) == अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में == संजीव सर, यह नाम तो काफी जाना पहचाना है जिस तरह से मैं गूगल पर उनकी जानकारी मौजूद है वो तो विकिपीडिया के लिए है। [[अभिनव अरोड़ा]] पृष्ट हटाया क्यों जा रहा है? [[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] ([[सदस्य वार्ता:Vedic Art|वार्ता]]) 01:39, 6 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] जी, सम्भव है आपको उल्लेखनीय लग रहा हो। लेकिन मुझे इसके उल्लेखनीय होने का कोई कारण नहीं मिल रहा। स्वयं में ये बालक कोई ज्ञान नहीं रखता, केवल इसके पिता अपने धन के बल पर इसका प्रचार करवा रहे हैं। ऐसा ही अन्य उदाहरण [[जया किशोरी]] का है। मुझे नहीं समझ में आ रहा कि उसका पृष्ठ यहाँ क्यों है? उसे भी हटा देना चाहिए। वैसे मैं आपके उपर पैसे लेकर पृष्ठ बनाने का आरोप नहीं लगा सकता क्योंकि मेरे पास ऐसे कोई साक्ष्य नहीं हैं लेकिन ऐसे लोगों के पृष्ठ पैसे देकर बनवाये जाते हैं। आप क्यों बना रहे हो, ये तो आप ही बता सकते हो। आपको लगता है कि इन्होंने कोई उल्लेखनीय काम किया है तो कृपया बतायें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:29, 6 मार्च 2026 (UTC) ::संजीव सर, आपने समय निकाल कर मुझे यह जरूरी संदेश दिया, उसके लिए आपका बहुत बहुत आभार। जैसा आप कह रहें हैं यह सही हो सकता है मैंने यह पृष्ठ इस लिए बनाया क्यों कि कई बार इसके न्यूज आर्टिकल मेरे गूगल के फीड पर दिखे। यही सोच कर मैंने यहाँ पृष्ठ निर्माण कर दिया। इस कोई गलती के लिए क्षमा चाहूंगा। [[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] ([[सदस्य वार्ता:Vedic Art|वार्ता]]) 05:17, 7 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] जी, मैं भी ये ही मानता हूँ कि आप इनके प्रचार से प्रभावित हो गये। लेकिन ऐसे लोग अपने प्रचार को आगे बढ़ाने के लिए [[विकिपीडिया:पेड|सशुल्क लेख निर्माण]] भी करते/करवाते हैं। ऐसा करने वाले सदस्यों को वैश्विक स्तर पर प्रतिबंधित किया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:51, 7 मार्च 2026 (UTC) == प्रश्न - अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026 के संबंध में == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय यह जानना चाहता हूं कि जब आप किसी लेख को स्वीकृत कर देने के पश्चात् जो टिप्पणी करते हैं उसे मुझे ही संपादित करना होता है या कोई भी या आप कर सकते है क्या ? पहले स्वीकृत लेख को किस किस आधार पर अस्वीकृत किया जा सकता है| क्या टिप्पणी के अनुसार सम्पादन न करने पर लेख अस्वीकृत हो सकते है धन्यवाद [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 18:22, 7 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, ऐसा कोई प्रतिबन्ध नहीं है कि उन्हें कौन सुधारे! विकिपीडिया पर कोई भी सदस्य किसी भी लेख को सुधार सकता है। आप यदि उन लेखों में सुधार करना चाहते हैं तो आपका स्वागत है। प्रतियोगिता में लेखों को स्वीकृत करने या न करने की नियमावली प्रतियोगिता पृष्ठ पर लिखी हुई है। आपका ये वाक्य मैं नहीं समझ पाया, "स्वीकृत लेख को किस आधार पर अस्वीकृत किया जा सकता है?" मैं सामान्यतः सभी लेखों पर टिप्पणी लिखता हूँ जिससे उस लेख के बारे में समझा जा सके। हालांकि कुछ लेख आवश्यकताओं को पूरा करते हैं तो वहाँ टिप्पणी लिखना आवश्यक नहीं है। टिप्पणी लिखने से लेख की अन्य कमियाँ ज्ञात होती हैं जिन्हें सुधारा जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:20, 8 मार्च 2026 (UTC) == ल2 == <nowiki>[[विकिपीडिया:पृष्ठ_हटाने_की_नीति#ल2]]</nowiki> मुझे नहीं लगता है कि ल2 से मिलती जुलती है कृपया जांच करे [[विशेष:योगदान/&#126;2026-18842-64|&#126;2026-18842-64]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-18842-64|वार्ता]]) 16:57, 26 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-18842-64|~2026-18842-64]]: आपके लगने से नहीं होता। आपको स्वयं का प्रचार क्यों ही प्रचार लगेगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:01, 26 मार्च 2026 (UTC) == आपके राज में ! == आप अपनी सचेत दृष्टि से कई पृष्ठ बचाते हैं लेकिन [[https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=दिगम्बर_साधु&diff=prev&oldid=6375832 यह संपादन]] देखिए। incredible jainism द्वारा कई पृष्ठ से स्रोत हटाए गए और पूर्ववत नहीं हुए। -[[सदस्य:Ahinsa jain|Ahinsa jain]] ([[सदस्य वार्ता:Ahinsa jain|वार्ता]]) 03:54, 30 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Ahinsa jain|Ahinsa jain]] जी, यह पूरा लेख दोबारा लिखने लायक है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:00, 31 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:27, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==श्रेष्ठ लेख नामांकन== नमस्ते, संजीव जी। मैंने ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन|श्रेष्ठ लेख हेतु]] नामांकित किया है। कृपया समय निकालकर इसका अवलोकन करें और अपने सुझाव एवं मत प्रदान करने का कष्ट करें, जिससे समीक्षा प्रक्रिया सुचारु रूप से आगे बढ़ सके।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, बिलकुल समय मिलते ही मैं समीक्षा करूँगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:03, 28 अप्रैल 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद। समय निकालकर समीक्षा करने के लिए आभारी हूँ। आपके सुझावों की प्रतीक्षा रहेगी। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:06, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == द ट्रेंडिंग पीपल == मोहदय,जी @[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] लेख को [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B9%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF#%E0%A4%B22 व7/ ल2] के अंतर्गत हटाया गया हैं। हालांकि लेख में स्वतंत्र स्रोतों पर आधारित ज्ञानकोशीय सामग्री मौजूद थी और इसे सुधार योग्य बनाया जा सकता है। शीघ्र हटाने की नीति के अनुसार ऐसे मामलों में पूर्ववत अथवा ड्राफ्ट पुनर्स्थापन पर विचार किया जा सकता है। कृपया लेख को उपयोगकर्ता उपपृष्ठ में पुनर्स्थापित करने पर विचार करें। [[User:Citexji|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''Citexji'''</span>]]<sup>[[User talk:Citexji|<span style="color:green">बातचीत</span>]]</sup> 06:29, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Citexji|Citexji]] जी, यदि आपको लेख की सामग्री चाहिए तो उसे उपलब्ध करवा सकता हूँ लेकिन हिन्दी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट की सुविधा उपलब्ध नहीं है अतः इसे ड्राफ्ट में नहीं रखा जा सकता। लेख का नामांकन होने के तीन दिन बाद इसे हटाया गया है अतः ड्राफ्ट वाला काम हो भी गया था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 28 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, इन्होंने [[सदस्य:Citexji/द ट्रेंडिंग पीपल]] का ड्राफ्ट पेज बनाया है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:00, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, फिर अच्छा है। लेकिन कुछ समय बाद उसे भी प्रचार मानकर [[वि:शीह#व7|व7]] के तहत हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:01, 28 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, धन्यवाद। ::::व7 मापदंड के अनुसार केवल पूर्णतः प्रचारात्मक पृष्ठ ही शीघ्र हटाने योग्य होते हैं। वर्तमान ड्राफ्ट में तथ्यात्मक एवं ज्ञानकोशीय सामग्री मौजूद है, जिसे और अधिक तटस्थ बनाने तथा विश्वसनीय, स्वतंत्र स्रोत जोड़ने का कार्य जारी है। ::::मैंने लेख से प्रचारात्मक भाषा हटाकर इसे विकिपीडिया की शैली के अनुरूप संशोधित किया है तथा उपलब्ध स्वतंत्र स्रोत जोड़े हैं। साथ ही, बेहतर समीक्षा के लिए मैंने @[[सदस्य:Khushi200|Khushi200]] जी से इस ड्राफ्ट की जांच का अनुरोध किया था। उन्होंने इसकी समीक्षा करके बताया कि लेख में अच्छे सुधार किए गए हैं और तटस्थ शैली की दिशा में प्रगति हुई है। इसकी चर्चा मेरे [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Citexji वार्ता पृष्ठ] पर देखी जा सकती है। ::::यदि आपको अभी भी स्रोतों की विश्वसनीयता या विषय की उल्लेखनीयता को लेकर कोई विशेष आपत्ति हो, तो कृपया उसे संबंधित नीतियों और स्रोत-मानकों के आधार पर स्पष्ट करें, ताकि उसी अनुसार आगे सुधार किया जा सके। [[User:Citexji|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''Citexji'''</span>]]<sup>[[User talk:Citexji|<span style="color:green">बातचीत</span>]]</sup> 19:58, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 अप्रैल 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == साँचे विलय करने हेतु सहायता == नमस्ते संजीव जी, क्या आप [[साँचा:Infobox cricket final]] और [[साँचा:Infobox limited overs final]] का मिलान कर इनका विलय कर सकते हैं? मुझे लगता है इनमे से एक ही साँचा पर्याप्त होगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:58, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मुझे इनमें विलय के लिए कुछ नहीं मिला अतः एक को दूसरे पर बिना श्रेय के अनुप्रेषित कर दिया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:59, 5 मई 2026 (UTC) == [[ब्लू बर्ड फाउंडेशन]] == Hi Sanjeev I need your help to remove the article because the article was created to promote a company and I have reported the author of the article on Meta for follow up by the steward [[सदस्य:Badak Jawa|Badak Jawa]] ([[सदस्य वार्ता:Badak Jawa|वार्ता]]) 01:34, 31 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Badak Jawa|Badak Jawa]], thanks for informing. There were two articles on same topic. Now both are deleted. <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:22, 1 जून 2026 (UTC) ::Thank you Sanjeev Kumar [[सदस्य:Badak Jawa|Badak Jawa]] ([[सदस्य वार्ता:Badak Jawa|वार्ता]]) 11:56, 1 जून 2026 (UTC) == बॉट कार्य अनुरोध == नमस्ते संजीव जी, कृपया [[:श्रेणी:SHORTDESC का प्रयोग करने वाले पृष्ठ]] में आने वाले पृष्ठों को बॉट द्वारा 'स्पर्श' कर दें। बहुत से पन्ने इसमें कैशे साफ़ न होने की वजह से दिख रहे हैं। एक बार सही संख्या दिखने लगे तो आगे की सफाई मैं कर सकूँगा। अग्रिम धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:28, 6 जून 2026 (UTC) :इस पर मेरी नज़र पड़ी, तो मैंने आपका काम कर दिया। वैसे भी संजीव जी ने अपने बॉट से कुछ कार्य करने की अनुमति दे रखी है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 6 जून 2026 (UTC) == पण्डित देवनारायण भारतीय के लेख को हटाए जाने के संबंध में स्पष्टीकरण का अनुरोध == महोदय, मैं पण्डित देवनारायण भारतीय के विकिपीडिया लेख को हटाए जाने के संबंध में स्पष्टीकरण प्राप्त करना चाहता हूँ। पण्डित देवनारायण भारतीय उत्तर भारत के स्वतंत्रता संग्राम के एक महत्वपूर्ण क्रांतिकारी थे। उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों, समाचार-पत्रों, पुस्तकों तथा अभिलेखीय दस्तावेज़ों में उनके योगदान का उल्लेख मिलता है। ऐसे में यह समझना मेरे लिए कठिन है कि उनके विषय में बनाया गया लेख किन कारणों से हटाया गया अथवा उसकी उल्लेखनीयता पर प्रश्न क्यों उठाया गया। कृपया यह स्पष्ट करने का कष्ट करें कि लेख को हटाने या हटाने हेतु नामांकित करने का आधार क्या था। यदि लेख में प्रयुक्त स्रोत विकिपीडिया की नीतियों के अनुरूप नहीं थे, तो कृपया उन विशिष्ट कमियों की ओर संकेत करें ताकि उन्हें दूर किया जा सके। मेरा उद्देश्य केवल यह सुनिश्चित करना है कि भारत के स्वतंत्रता संग्राम के इतिहास से जुड़े महत्वपूर्ण व्यक्तित्वों के विषय में उपलब्ध प्रमाणिक जानकारी विकिपीडिया पर उचित रूप से प्रस्तुत हो सके। आपके उत्तर की प्रतीक्षा रहेगी। [[सदस्य:पण्डित देवनारायण भारतीय|पण्डित देवनारायण भारतीय]] ([[सदस्य वार्ता:पण्डित देवनारायण भारतीय|वार्ता]]) 08:12, 11 जून 2026 (UTC) :उत्तर आपके वार्ता पन्ने पर दे दिया गया है। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:15, 11 जून 2026 (UTC) == [[:सदस्य वार्ता:Karatebr|सदस्य वार्ता:Karatebr]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सदस्य वार्ता:Karatebr|सदस्य वार्ता:Karatebr]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। हटाए गए पृष्ठ का वार्ता यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:15, 13 जून 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, वैसे तो मुझे उपरोक्त के हटाने से कोई समस्या नहीं है लेकिन जो कारण दिया गया है, वो मुझे ठीक नहीं लगा। सम्बंधित व्यक्ति के कुछ सम्पादनों के बाद बॉट से स्वचालित रूप से सदस्य वार्ता पृष्ठ निर्मित हुआ था। इसके अतिरिक्त सम्बंधित सदस्य किसी भी विकिपीडिया-प्रकल्प पर वर्तमान में प्रतिबंधित नहीं है। यह मुख्य पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ नहीं बल्कि सदस्य का वार्ता पृष्ठ था जिसके इतिहास में किसी तरह का प्रचार भी नहीं था। यदि यह कारण दिया जायेगा तो अधिकतर सदस्यों के वार्ता पृष्ठ हटाये जा सकते हैं जिनमें मेरा वार्ता पृष्ठ भी शामिल होगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:56, 22 जून 2026 (UTC) ::मैं क्षमाप्रार्थी हूँ, इसमें गलती मेरी ही है। मैं CSD Helper स्क्रिप्ट को बेहतर बनाने की कोशिश कर रहा था, जिससे गलती से यह पृष्ठ हट गया। पिछले कुछ दिनों से समय की कमी के कारण मैं इस पर दोबारा ध्यान नहीं दे पाया। फिलहाल मैं यह पृष्ठ पुनः स्थापित कर रहा हूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 18:28, 22 जून 2026 (UTC) == स्क्रिप्ट == संजीव जी, स्क्रिप्ट तैयार है। आपको जब भी समय मिले आप यह काम कर सकते हैं। मुझे पिंग कर दीजिएगा ताकि मैं आपको स्क्रिप्ट भेज सकूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 12:00, 11 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे स्क्रिप्ट मिल गयी है। इसे देखकर प्रयास करता हूँ, समस्या आयी तो आपसे सम्पर्क करूँगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:11, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::इसे केवल Toolforge पर ही चलाया जा सकता है। यदि आपने बॉट पासवर्ड बनाते समय protect ग्रांट शामिल नहीं किया था, तो आपको अपना बॉट पासवर्ड अपडेट करना पड़ सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:19, 15 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, पासवर्ड को अपडेट कर दिया और मैंने साप्ताहिक रूप से चलाने का प्रयास भी किया जो अनुसूचित हो गया। बाद में मैंने अभी जाँच करने की कोशिश की लेकिन वो असफल रहा। <code>| test-protection-run | one-off | Failed |</code> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:42, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::::संजीव जी, मैंने hiwiki tool पर देखा वहाँ स्क्रिप्ट नहीं थी, इसलिए अपलोड कर दी। ज़रूरी मॉड्यूल भी इंस्टॉल कर दिए और करीब 2 मिनट के लिए इसे चलाया था, लेकिन फिर लगा कि अगर आप खुद चलाना चाहें तो मैंने इसे रोक दिया। कुछ पेज प्रोटेक्ट हो चुके हैं, बाकी आप कर सकते हैं। बस hiwiki tool पर जाकर virtual environment activate करिए और <code>python hiwikiprotect.py</code> चला दीजिए। यह काफी तेज़ है, इसलिए लगभग 5 मिनट में काम पूरा हो जाएगा। वैसे bastion host पर ज़्यादा देर तक चलने वाली स्क्रिप्ट नहीं चलानी चाहिए, लेकिन यह इतनी देर नहीं चलेगी, इसलिए कोई दिक्कत नहीं होगी। अगर कोई और समस्या आए तो मुझे बताइए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:26, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, शायद आपने ध्यान नहीं दिया, ये स्क्रिप्ट <code>customscripts/protect_templates.py</code> मैंने कल ही प्रतिलिपि कर ली थी। मैंने सुबह आपके प्रयोग देखे थे और समझ नहीं पाया था कि ये कैसे हुये। मुझे इसमें कोई समस्या नहीं है कि आप इसे चलाओ क्योंकि उपरोक्त कार्य की सहमति पहले से थी और स्क्रिप्ट भी आपने लिखी है। मैंने इसे <code>python3</code> से नहीं चलाया था बल्कि <code>toolforge-jobs</code> से साप्ताहिक रूप से चलने के लिए कमाण्ड दी थी। अभी मैंने देखा कि <code>python3</code> के साथ स्क्रिप्ट काम कर रही है लेकिन आपके सुबह के योगदानों में मैंने {{tlx|ज्ञानसन्दूक सागर}} देखा। यह केवल 40 पृष्ठों से जुड़ा हुआ है जबकि अपनी सीमा 50 या 100 रखी गयी थी। अतः मैं अभी आपके उत्तर की प्रतीक्षा करूँगा या आप स्वयं चला सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::::संजीव जी, हम सभी ज्ञानसन्दूक साँचे सुरक्षित कर रहे हैं। इसके अलावा उन सभी अन्य साँचे भी सुरक्षित किए जा रहे हैं जिनका उपयोग 100 से अधिक पृष्ठों पर हुआ है तथा उन सभी मॉड्यूलों को भी सुरक्षित किया जा रहा है जिनका उपयोग 50 से अधिक पृष्ठों पर हुआ है। ज्ञानसन्दूक साँचे के लिए उपयोग की कोई न्यूनतम सीमा नहीं है। सभी ज्ञानसन्दूक साँचे इसमें शामिल हैं। ::::::अभी आपके पास कंप्यूटर का एक्सेस है इसलिए आप ही यह कार्य पूरा कर दीजिए। मैं फिर कभी समय मिलने पर इसमें मदद कर दूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:20, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, आप सही कह रहे हो। प्रस्ताव के अनुसार आपका कहा सही है। मैं अभी चलाता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:25, 16 जुलाई 2026 (UTC) {{od|6}}@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने स्क्रिप्ट को दो बार चलाकर देख लिया लेकिन एक सीमा के बाद एक त्रुटि दिखाई देती है। मैं उसका स्क्रीनशॉट लेना भूल गया अतः अब उसके बिना ही यह सन्देश लिख रहा हूँ। समय मिले तो एकबार देखियेगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:51, 18 जुलाई 2026 (UTC) :दो सांचे किसी कारण से सुरक्षित नहीं हो पा रहे थे, इसलिए स्क्रिप्ट वहीं रुक गई थी। मैंने इसे ठीक करके बाकी का काम पूरा कर दिया है, लेकिन उन दोनों साँचों को सुरक्षित करने में अभी भी समस्या आ रही है। अगर आप चाहें तो एक बार अपनी तरफ़ से कोशिश करके देख सकते हैं। [[साँचा:Distinguish]] और [[साँचा:Redirect]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:17, 18 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी कभी-कभी हमारे जैसे नॉन-तकनीकी व्यक्ति का अनुभव भी काम आ जाता है। उन दोनों साँचों के /doc पन्ने पर कुछ ऐसा था जो सुरक्षित करने या आयात करने से रोक रहा था। मैंने /doc पेज खाली कर दिया तो @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी ने उन्हें मैनुअली सुरक्षित कर दिया। अब आगे कार्य जारी रख सकते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:34, 18 जुलाई 2026 (UTC) :::वैसे शायद काम पूरा हो चुका है। आप दोनों को धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:35, 18 जुलाई 2026 (UTC) == मूल्यांकन टिप्पणी == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, अपने मेरे कई लेखों में 'श्रेणी एवं स्रोत सुधार आवश्यक' टिप्पणी की है, इसमें श्रेणी सुधार समझता हूँ पर स्त्रोत में क्या सुधार क्या कर सकता हूँ? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:07, 11 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, प्रत्येक लेख में कारण थोड़ा अलग हो सकता है अतः विशिष्ट पृष्ठ में पूछते तो बेहतर होता। सामान्यतः लोग सन्दर्भ को जोड़ते समय उसे पूर्णतः अन्य भाषा में रख देते हैं जबकि इसे रखने का तरीका ऐसे है: शीर्षक मूल भाषा में होना चाहिए और उसका हिन्दी अनुवाद <code>|trans-title=</code> प्राचल के साथ जोड़ा जाता है; प्रकाशक का नाम, लेखक का नाम और अन्य जानकारी देवनागरी में देनी चाहिए। स्रोत में यदि पुस्तक है तो उसका पृष्ठ संख्या देना आवश्यक है। यदि पुस्तक ऑनलाइन नहीं प्राप्त की जा सकती है या उसके किसी उद्धरण (अन्य भाषा से) को उठाया गया है तो <code>|quote=</code> में मूल भाषा का मान देना आवश्यक होता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:48, 18 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[बायकर बायरकतार टीबी2]] लेख के मूल्यांकन की टिप्पणी में ए॰आई॰ का प्रयोग लिखा है, अब और क्या सुधार कर सकता हूँ? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:42, 18 अगस्त 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी: इस लेख की जाँच मैंने नहीं बल्कि @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी ने की है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:07, 18 अगस्त 2026 (UTC) ==जून 2026 के संपादनोत्सव के दौरान बनाए गए लेेखों को पुन:मूल्यांकन के संबंध में== प्रिय संजीव सर जी शेयर बाजार से संबंधित लेखों को पुन:मूल्यांकन की आवश्यकता है। रिक्शा मैन डोजी (कैंडलस्टिक पैटर्न) लेख में आपने भ्रामक जानकारी वाला टैग लगाया है। वित्तिय विषयों के लिए खासकर शेयर बाजार के सारे टॉपिक और लेख उटपटांग लग सकते हैं। आपसे अनुरोध है कि लेखों के मूल्यांकन में नरमी बरतें और मेरे लेखों को फिर से मूल्यांकन करने का प्रयास करें। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 18:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी, लेख में पठनीय सामग्री के केवल 99 शब्द हैं जबकि न्यूनतम अर्हता 200 शब्द की है। लेख में कुछ प्रारूपी सुधार जरूर किये हैं लेकिन आप स्वयं एकबार ध्यान से पढ़ेंगे तो आपको वो सबकुछ दिखाई देगा जो मैंने सम्मेलन के दौरान बताया था। आप लेख में ट्रैडिंग टिप दे रहे हैं जिनका ज्ञानकोशीय महत्त्व मूल शोध में आता है क्योंकि उनमें कोई स्रोत नहीं है और ये टिप पूर्णतः अर्थहीन हैं। आपने ये टिप किसी चैटबॉट से लिखवाकर ज्यों की त्यों कॉपी पेस्ट कर दी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:45, 18 अगस्त 2026 (UTC) == लेख चुनाव == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, प्रतियोगिता में बहुत से प्रतिभागी लेख को बिना चयन किए या किसी दूसरे प्रतिभागी के चयनित लेखों को बना रहे है <br/> जी एक अन्य प्रश्न है कि आपको [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Heritage_Across_Borders Event:Heritage Across Borders] के बारे में सूचना है? महोदय [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:EventDetails/4246 आप यहां पे Wikis] भाग में देखें यह हिंदी विकिपीडिया के लिए भी है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के शीर्षक सुझाव == नमस्ते @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] सर, मैंने अंग्रेज़ी विकिपीडिया के “Transfiguration Cathedral, Chernihiv” लेख का हिन्दी में अनुवाद "ट्रांसफ़िगरेशन कैथेड्रल, चेर्निहीव" करते हुए लेख तैयार करना शुरू किया था। परंतु जब लेख शुरू हुआ तब लेख का नाम अपडेट होकर “ट्रांसफ़िगरेशन प्रमुख गिरजाघर, चेर्निहीव” हो गया मैंने यह देखने की कोशिश करी कि इसका नाम किन्होने और किस आधार पर बदला है परंतु मुझे कुछ नहीं मिला। मुझे इसके नाम परिवर्तन का कोई ऐतिहासिक या आधिकारिक आधार नहीं मिला। साथ ही, चेर्निहीव के अन्य चर्चों के नाम में भी इसी प्रकार “प्रमुख गिरजाघर” जोड़ा गया है। जो अभी बनना बाकी है। अतः मेरा निवेदन है कि कृपया स्पष्ट करें कि ये नाम किस आधार पर और क्यों बदले गए हैं। क्या मुझे लेख का नाम "ट्रांसफ़िगरेशन प्रमुख गिरजाघर, चेर्निहीव" रखना चाहिए या अंग्रेज़ी विकिपीडिया के अनुसार “ट्रांसफ़िगरेशन कैथेड्रल, चेर्निहीव” करके लेख का निर्माण करना चाहिए? कृपया उचित नाम के संबंध में मार्गदर्शन करें, ताकि लेख का अनुवाद सही नाम से किया जा सके। धन्यवाद। -- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 20:28, 23 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने उचित शीर्षक रखा था। किसी अस्थायी सदस्य ने ये बदलाव किये हैं जिन्हें मैं वापस ठीक कर दूँगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:15, 24 अगस्त 2026 (UTC) ::धन्यवाद सर, मैंने उस पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकन कर दिया है। कृपया उस पृष्ठ को हटा दें। मैंने मूल नाम से नया पृष्ठ बना दिया है।[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 18:21, 24 अगस्त 2026 (UTC) == फाइल के साँचों के सम्बन्ध में == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैने कुछ साँचे जो फाइल में प्रयोग होते हैं, उन्हें अंग्रेजी विकिपीडिया से अनूदित किया वे [[:श्रेणी:AMAN KUMAR/Category:Non-free use rationale templates|यहाँ]] हैं, इसमें नए अनुवाद है और जो पहले से मौजूद है उनका सही अनुवाद किया है।<br> महोदय अपने कहा था, कि इन साँचों को चौपाल पर चर्चा में प्रस्तावित करने में आप सहायता कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:02, 30 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, प्रतियोगिता के जमा लेखों में मैं क्या सुधार कर सकता हूँ। यह प्रश्न अब पूछने के लिए क्षमा करें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:06, 30 अगस्त 2026 (UTC) ::मैंने आपके अनूदित साँचे देखे और पाया कि उनमें अधिकतर तो अभी बिना अनुवाद के हैं। अनुवाद से पहले क्या ही चर्चा मैं आरम्भ करूँगा? आपका दूसरा प्रश्न जमा लेखों में सुधार से सम्बंधित है। आपको विकिपीडिया पर किसी भी लेख में सुधार करने की स्वतंत्रता है। प्रतियोगिता में आप अन्य सदस्यों के लेखों में परिणाम घोषित होने तक बदलाव नहीं करेंगे तो अच्छा होगा, हालांकि इसपर भी कोई प्रतिबंध नहीं होता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, सुधार किए देता हूं और जी मेरा प्रश्न अपने लेखों में आ रही मूल्यांकन में समस्या को लेकर था [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:46, 1 सितंबर 2026 (UTC) ::::जी एक अन्य सुझाव हैं कि टैग ''कृत्रिम बुद्धि सामग्री'' और ''आधार'' को ट्विंकल में जोड़ दें जिससे टैग लगाने में आसानी रहेगी [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:58, 1 सितंबर 2026 (UTC) :::::जी मैं साँचों का अनुवाद कर रहा था जिसमें मैने [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Album rationale]] को सुधार दिया जिसके बाद मैने [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Book rationale]] को सुधारना शुरू किया जिसमें उनके भीतर लगे साँचों को मैने पहले अनूदित किया उसके बाद उसे Book rationale को purge भी कर रहा हूँ तो वह काम नहीं कर रहा है :::::* मै अब सोचता हूं कि एकसाथ न करके उन्हें एक एक साँचा करके स्थानांतरित करना चाहिए :::::* सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Book rationale में प्रयुक्त साँचे - :::::# सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover :::::# सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover :::::# सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free book cover (ये सही दिख रहा है) :::::[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:06, 1 सितंबर 2026 (UTC) ::::::ट्विंकल में जोड़ने के लिए थोड़ी चर्चा करनी होगी, इसके लिए पहले इसकी नियमावली को अद्यतन करना होगा अतः अबतक नहीं कर पाया। मैंने अभी [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Album rationale|Template:Album rationale]] को देखा जिसके रिजोल्यूशन के बारे में आपने "चित्रण के लिए पर्याप्त रिज़ॉल्यूशन है, लेकिन मूल चित्र की तुलना में इसका रिज़ॉल्यूशन काफी कम है।" लिखा है। परम्परा के अनुसार विकिपीडिया पर "रिसोल्यूशन" लिखा जाता है जबकि उच्चारण के हिसाब से "रिज़ॉल्यूशन" ठीक लगता है लेकिन आपने "रिज़ॉल्यूशन" और "रेज़ोल्यूशन" लिखा है। दूसरी वर्तनी [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free image data|Template:Non-free image data]] से आ रही है जिसका अनुवाद भी आपने ही किया है। कृपया सभी स्थानों पर एकरूपता रखें। इसके बाद में आपने जो "चित्रण" शब्द लिखा है क्या यह ऑडियो फ़ाइल के लिए उचित है? हालांकि मेरे पास इसके लिए अन्य कोई सुझाव नहीं है अतः इसे स्वीकार कर सकता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:19, 3 सितंबर 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Album rationale|Template:Album rationale]] में वर्तनी सुधार कर दिया है और ऑडियो फाइल के कारण रिज़ॉल्यूशन के स्थान पर रिज़ॉल्यूशन/गुणवत्ता करने का सुझाव [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:46, 3 सितंबर 2026 (UTC) == सञ्जीवबॉट == संजीव जी, आपके संजीव बॉट ने [[साँचा:Infobox writing system]] और [[मॉड्यूल:Wikidata]] को सुरक्षित कर दिया है, जिसकी वजह से हम स्वतः स्थापित सदस्य अब उन साँचों को सम्पादित नहीं कर सकते हैं। मेरा अनुरोध है की आप अपने बॉट से उन साँचों (और दूसरे साँचों को भी) की सुरक्षा केवल प्रबन्धकों द्वारा से बदलकर, स्वतः स्थापित सदस्यों तथा स्थापित सदस्यों को भी संपादन करने देने की कर दीजिये। धन्यवाद, [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी, बॉट ने स्वतः कुछ नहीं किया। उपरोक्त कार्य [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर बनी सर्वसम्मति के क्रम में किया गया है। बेहतर होगा कि आप वो परिवर्तन बतायें जो आप करना चाहते हैं। इसके अतिरिक्त आपसे अनुरोध है कि आप अनावश्यक रूप से अंग्रेजी विकि से साँचे प्रतिलिपि ना करें और ना ही उनमें अनावश्यक रूप से अनुवाद जोड़े। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:42, 8 सितंबर 2026 (UTC) ::Can you update according to [[Template:Infobox writing system/sandbox]]? [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:33, 9 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी, Could you please tell me the reason? I've noticed that in the mobile web version, the updated interface doesn't fit well. So, I don't see why I should update. <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 02:30, 11 सितंबर 2026 (UTC) ::::अगर यह मोबाईल पर काम नहीं कर रहा है, तो मैं उसे ठीक कर लेता हूँ। लेकिन उसके ढंग से काम करने के लिए [[मॉड्यूल:Wikidata]] का अद्यतन करना आवश्यक है। दूसरे विकिपेडियों पर भी इसका अद्यतन हो चुका है। ::::{{collapse top|Updatated module code}} ::::-- version 20260211 from master @cawiki ::::-- changes from previous version: ::::-- new function sitelinks ::::local p = {} ::::-- Initialization of variables -------------------- ::::local i18n = { -- internationalisation at subpage /i18n :::: ["errors"] = { :::: ["property-not-found"] = "Property not found.", :::: ["qualifier-not-found"] = "Qualifier not found.", :::: }, :::: :::: ["datetime"] = { :::: -- $1 is a placeholder for the actual number :::: ["beforenow"] = "$1 BCE", -- how to format negative numbers for precisions 0 to 5 :::: ["afternow"] = "$1 CE", -- how to format positive numbers for precisions 0 to 5 :::: ["bc"] = "$1 BCE", -- how print negative years :::: ["ad"] = "$1", -- how print 1st century AD dates :::: :::: [0] = "$1 billion years", -- precision: billion years :::: [1] = "$100 million years", -- precision: hundred million years :::: [2] = "$10 million years", -- precision: ten million years :::: [3] = "$1 million years", -- precision: million years :::: [4] = "$100000 years", -- precision: hundred thousand years; thousand separators added afterwards :::: [5] = "$10000 years", -- precision: ten thousand years; thousand separators added afterwards :::: [6] = "$1 millennium", -- precision: millennium :::: [7] = "$1 century", -- precision: century :::: [8] = "$1s", -- precision: decade :::: -- the following use the format of #time parser function :::: [9] = "Y", -- precision: year, :::: [10] = "F Y", -- precision: month :::: [11] = "F j, Y", -- precision: day :::: :::: ["hms"] = {["hours"] = "h", ["minutes"] = "m", ["seconds"] = "s"}, -- duration: xh xm xs :::: }, :::: :::: ["years-old"] = {"", ""}, -- year(s) old, as in magic word {PLURAL:$1|singular|plural} :::: -- two values for most languages, up to six values for some languages, examples: :::: -- ["years-old"] = {"singular", "paucal", "plural"} in Russian and other Slavic languages :::: -- ["years-old"] = {"zero", "one", "two", "few 3-10", "many 11-99", "other 100-102"} in Arabic :::: -- see documentation of PLURAL in your language at [[mw:Help:Magic words#Localization 2]] :::: :::: ["cite"] = { -- cite parameters :::: ["title"] = "title", :::: ["author"] = "author", :::: ["date"] = "date", :::: ["pages"] = "pages", :::: ["language"] = "language", :::: -- cite web parameters :::: ["url"] = "url", :::: ["website"] = "website", :::: ["access-date"] = "access-date", :::: ["archive-url"] = "archive-url", :::: ["archive-date"] = "archive-date", :::: ["publisher"] = "publisher", :::: ["quote"] = "quote", :::: -- cite journal parameters :::: ["work"] = "work", :::: ["issue"] = "issue", :::: ["issn"] = "issn", :::: ["doi"] = "doi" :::: }, :::: :::: -- default local wiki settings :::: ["addpencil"] = false, -- adds a pencil icon linked to Wikidata statement, planned to overwrite by Wikidata Bridge :::: ["categorylabels"] = "", -- Category:Pages with Wikidata labels not translated (void for no local category) :::: ["categoryprop"] = "", -- Category:Pages using Wikidata property $1 (void for no local category) :::: ["categoryref"] = "", -- Category:Pages with references from Wikidata (void for no local category) :::: ["addfallback"] = {}, -- additional fallback language codes :::: ["suppressids"] = {}, -- list of Qid values to suppress :::: ["qidlabels"] = true -- show labels as Qid if no fallback translation is available ::::} ::::local cases = {} -- functions for local grammatical cases defined at subpage /i18n ::::local required = ... -- variadic arguments from require function ::::local wiki = ::::{ :::: langcode = mw.language.getContentLanguage().code, :::: module_title = required or mw.getCurrentFrame():getTitle() ::::} ::::local untranslated -- used in infobox modules: nil or true ::::local _ -- variable for unused returned values, avoiding globals ::::-- Module local functions -------------------------------------------- ::::-- Credit to http://stackoverflow.com/a/1283608/2644759, cc-by-sa 3.0 ::::local function tableMerge(t1, t2) :::: for k, v in pairs(t2) do :::: if type(v) == "table" then :::: if type(t1[k] or false) == "table" then :::: tableMerge(t1[k] or {}, t2[k] or {}) :::: else :::: t1[k] = v :::: end :::: else :::: t1[k] = v :::: end :::: end :::: return t1 ::::end ::::local function loadI18n(lang) :::: local exist, res = pcall(require, wiki.module_title .. "/i18n") :::: if exist and next(res) ~= nil then :::: tableMerge(i18n, res.i18n) :::: cases = res.cases :::: end :::: if lang ~= wiki.langcode then :::: exist, res = pcall(require, wiki.module_title .. "/i18n/" .. lang) :::: if exist and next(res) ~= nil then :::: tableMerge(i18n, res.i18n) :::: tableMerge(cases, res.cases) :::: end :::: end :::: i18n.suppress = {} :::: for _, id in ipairs(i18n.suppressids) do :::: i18n.suppress[id] = true :::: end ::::end ::::-- Table of language codes: requested or default and its fallbacks ::::local function findLang(langcode) :::: if mw.language.isKnownLanguageTag(langcode or '') == false then :::: local cframe = mw.getCurrentFrame() :::: local pframe = cframe:getParent() :::: langcode = pframe and pframe.args.lang :::: if mw.language.isKnownLanguageTag(langcode or '') == false then :::: if not mw.title.getCurrentTitle().isContentPage then :::: langcode = cframe:callParserFunction('int', {'lang'}) :::: end :::: if mw.language.isKnownLanguageTag(langcode or '') == false then :::: langcode = wiki.langcode :::: end :::: end :::: end :::: :::: loadI18n(langcode) :::: :::: local languages = mw.language.getFallbacksFor(langcode) :::: table.insert(languages, 1, langcode) :::: table.insert(languages, 2, "mul") -- see [[d:Help:Default values for labels and aliases]] :::: if langcode == wiki.langcode then :::: for _, l in ipairs(i18n.addfallback) do :::: table.insert(languages, l) :::: end :::: end :::: :::: return languages ::::end ::::-- Argument is 'set' when it exists (not nil) or when it is not an empty string. ::::local function isSet(var) :::: return not (var == nil or (type(var) == 'string' and mw.text.trim(var) == '')) ::::end ::::-- Set local case to a label ::::local function case(localcase, label, ...) :::: if not isSet(label) then return label end :::: :::: if type(localcase) == "function" then :::: return localcase(label) :::: elseif localcase == "smallcaps" then :::: return '<span style="font-variant: small-caps;">' .. label .. '</span>' :::: elseif cases[localcase] then :::: return cases[localcase](label, ...) :::: end :::: :::: return label ::::end ::::-- get safely a serialized snak ::::local function getSnak(statement, snaks) :::: local ret = statement :::: for i, v in ipairs(snaks) do :::: if not ret then return end :::: ret = ret[v] :::: end :::: return ret ::::end ::::-- get label with an array of fallback languages ::::-- mw.wikibase.getLabelWithLang uses lang mul as last fallback, not the first one ::::local function getLabelByLangs(id, languages) :::: local label, lang :::: for _, l in ipairs(languages) do :::: label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, l) :::: if label then :::: lang = (l == "mul" and languages[1] or l) :::: break :::: end :::: end :::: return label, lang ::::end ::::-- getBestStatements if bestrank=true, else getAllStatements with no deprecated ::::local function getStatements(entityId, property, bestrank) :::: local claims = {} :::: if not (entityId and mw.ustring.match(property, "^P%d+$")) then return claims end :::: if bestrank then :::: claims = mw.wikibase.getBestStatements(entityId, property) :::: else :::: local allclaims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, property) :::: for _, c in ipairs(allclaims) do :::: if c.rank ~= "deprecated" then :::: table.insert(claims, c) :::: end :::: end :::: end :::: return claims ::::end ::::-- Is gender femenine? true or false ::::local function feminineGender(id) :::: for idn in string.gmatch(id, "Q%d+") do :::: local claims = mw.wikibase.getBestStatements(idn or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage(),'P21') :::: local gender_id = getSnak(claims, {1, "mainsnak", "datavalue", "value", "id"}) :::: if gender_id == nil or not (gender_id == "Q6581072" or gender_id == "Q1052281" or gender_id == "Q43445") then :::: -- not female, transgender female or female organism :::: return false :::: end :::: end :::: return true ::::end ::::-- Fetch female form of label ::::local function feminineForm(id, lang) :::: local feminine_claims = getStatements(id, 'P2521') :::: for _, feminine_claim in ipairs(feminine_claims) do :::: if getSnak(feminine_claim, {'mainsnak', 'datavalue', 'value', 'language'}) == lang then :::: return feminine_claim.mainsnak.datavalue.value.text :::: end :::: end ::::end ::::-- Add an icon for no label in requested language ::::local function addLabelIcon(label_id, lang, uselang, icon) :::: local ret_lang, ret_icon = '', '' :::: if icon then :::: if lang and lang ~= uselang then :::: ret_lang = " <sup>(" .. lang .. ")</sup>" :::: end :::: if label_id and (lang == nil or lang ~= uselang) then :::: local namespace = '' :::: if string.sub(label_id, 1, 1) == 'P' then :::: namespace = 'Property:' :::: end :::: ret_icon = " [[File:OOjs_UI_icon_tag-rtl-progressive.svg|10px|baseline|class=skin-invert|" :::: .. mw.message.new('Translate-taction-translate'):inLanguage(uselang):plain() :::: .. "|link=https://www.wikidata.org/wiki/" .. namespace .. label_id .. "?uselang=" .. uselang .. "]]" :::: untranslated = true :::: end :::: if isSet(i18n.categorylabels) and lang ~= uselang and uselang == wiki.langcode then :::: ret_icon = ret_icon .. '[[' .. i18n.categorylabels .. (lang and ']]' or '/Q]]') :::: end :::: end :::: return ret_lang .. ret_icon ::::end ::::-- editicon values: true/false (no=false), right, void defaults to i18n.addpencil ::::-- labelicon only by parameter ::::local function setIcons(arg, parg) :::: local val = arg == nil and parg or arg :::: local edit_icon, label_icon :::: if not isSet(val) then :::: edit_icon, label_icon = i18n.addpencil, true :::: elseif val == false or val == "false" or val == "no" then :::: edit_icon, label_icon = false, false :::: else :::: edit_icon, label_icon = val, true :::: end :::: return edit_icon, label_icon ::::end ::::-- Add an icon for editing a statement with requirements for future Wikidata Bridge ::::local function addEditIcon(parameters) :::: local ret = '' :::: if parameters.editicon and parameters.id and parameters.property then :::: local bridge_flow = parameters.editbridge and ' data-bridge-edit-flow="single-best-value"' or '' :::: local icon_style = parameters.editicon == "right" and ' style="float: right;"' or '' :::: ret = ' <span class="penicon"' .. bridge_flow .. icon_style .. '>' :::: .. "[[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|10px|baseline|" :::: .. string.gsub(mw.message.new('Wikibase-client-data-bridge-bailout-suggestion-go-to-repo-button'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain(), '{{WBREPONAME}}', 'Wikidata') :::: .. "|link=https://www.wikidata.org/wiki/" .. parameters.id .. "?uselang=" .. parameters.lang[1] .. "#" .. parameters.property .. "]]" :::: .. "</span>" :::: if isSet(i18n.categoryprop) then :::: ret = ret .. "[[" .. string.gsub(i18n.categoryprop, '$1', parameters.property) .. "]]" :::: end :::: end :::: return ret ::::end ::::-- add edit icon to the last element of a table ::::local function addEditIconTable(thetable, parameters) :::: if #thetable == 0 or parameters.editicon == false then :::: return thetable :::: end :::: local last_element = thetable[#thetable] :::: local the_icon = addEditIcon(parameters) :::: -- add it before last html closing tags :::: local tags = '' :::: local rev_element = string.reverse(last_element) :::: for tag in string.gmatch(rev_element, '(>%l+/<)') do :::: if string.match(rev_element, '^' .. tags .. tag) then :::: tags = tags .. tag :::: else :::: break :::: end :::: end :::: local last_tags = string.reverse(tags) :::: local offset = string.find(last_element, last_tags .. '$') :::: if offset then :::: thetable[#thetable] = string.sub(last_element, 1, offset - 1) .. the_icon .. last_tags :::: else :::: thetable[#thetable] = last_element .. the_icon :::: end :::: return thetable ::::end ::::-- Escape Lua captures ::::local function captureEscapes(text) :::: return mw.ustring.gsub(text, "(%%%d)", "%%%1") ::::end ::::-- expandTemplate or callParserFunction ::::local function expandBraces(text, formatting) :::: if text == nil or formatting == nil then return text end :::: -- only expand braces if provided in argument, not included in value as in Q1164668 :::: if mw.ustring.find(formatting, '{{', 1, true) == nil then return text end :::: if type(text) ~= "string" then :::: text = tostring(text) :::: end :::: :::: for braces in mw.ustring.gmatch(text, "{{(.-)}}") do :::: local parts = mw.text.split(braces, "|") :::: local title_part = parts[1] :::: local parameters = {} :::: for i = 2, #parts do :::: local subparts = mw.ustring.find(parts[i], "=") :::: if subparts then :::: local param_name = mw.ustring.sub(parts[i], 1, subparts - 1) :::: local param_value = mw.ustring.sub(parts[i], subparts + 1, -1) :::: -- reconstruct broken links by parts :::: if i < #parts and mw.ustring.find(param_value, "[[", 1, true) and not mw.ustring.find(param_value, "]]", 1, true) then :::: parameters[param_name] = param_value :::: local part_next = i + 1 :::: while parts[part_next] and mw.ustring.find(parts[part_next], "]]", 1, true) do :::: parameters[param_name] = parameters[param_name] .. "|" .. parts[part_next] :::: part_next = part_next + 1 :::: end :::: else :::: parameters[param_name] = param_value :::: end :::: elseif not mw.ustring.find(parts[i], "]]", 1, true) then :::: table.insert(parameters, parts[i]) :::: end :::: end :::: :::: local braces_expanded :::: if mw.ustring.find(title_part, ":") :::: and mw.text.split(title_part, ":")[1] ~= mw.site.namespaces[10].name -- not a prefix Template: :::: then :::: braces_expanded = mw.getCurrentFrame():callParserFunction{name=title_part, args=parameters} :::: elseif title_part == "!" then :::: -- template:! may be deleted locally, now provided by MediaWiki :::: -- although it works, it raises a Lua internal error :::: braces_expanded = "|" :::: else :::: braces_expanded = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title=title_part, args=parameters} :::: end :::: braces = mw.ustring.gsub(braces, "([%^%$%(%)%%%.%[%]%*%+%-%?])", "%%%1") -- escape magic characters :::: braces_expanded = captureEscapes(braces_expanded) :::: text = mw.ustring.gsub(text, "{{" .. braces .. "}}", braces_expanded) :::: end :::: :::: return text ::::end ::::-- format data type math ::::local function printDatatypeMath(data) :::: return mw.getCurrentFrame():callParserFunction('#tag:math', data) ::::end ::::-- format data type musical-notation ::::local function printDatatypeMusical(data, formatting) :::: local attr = {} :::: if formatting == 'sound' then :::: attr.sound = 1 :::: end :::: return mw.getCurrentFrame():extensionTag('score', data, attr) ::::end ::::-- format data type string ::::local function printDatatypeString(data, parameters) :::: if mw.ustring.find((parameters.formatting or ''), '$1', 1, true) then -- formatting = a pattern :::: return expandBraces(mw.ustring.gsub(parameters.formatting, '$1', {['$1'] = data}), parameters.formatting) :::: elseif parameters.case then :::: return case(parameters.case, data, parameters.lang[1], feminineGender(parameters.id)) :::: end :::: local data_number = string.match(data, "^%d+") :::: if data_number then -- sort key by initial number and remaining string :::: local sortkey = string.format("%019d", data_number * 1000) :::: return data, sortkey .. string.sub(data, #data_number + 1) :::: end :::: return data ::::end ::::-- format data type tabular-data ::::local function printDatatypeTabular(data, parameters) :::: local icon :::: if parameters.formatting == 'raw' then :::: icon = "no-icon" :::: data = string.gsub(data, '^Data:', '') -- remove prefix, i.e. see Module:Tabular data :::: end :::: return printDatatypeString(data, parameters), icon ::::end ::::-- format data type url ::::local function printDatatypeUrl(data, parameters) :::: if parameters.formatting == 'weblink' then :::: local label_parts = mw.text.split(string.gsub(data, '/$', ''), '/') :::: local label = string.gsub(label_parts[3], '^www%.', '') :::: if #label_parts > 3 then :::: label = label .. '…' :::: end :::: return '[' .. data .. ' ' .. label .. ']' :::: end :::: return printDatatypeString(data, parameters) ::::end ::::-- format data type external-id ::::local function printDatatypeExternal(data, parameters) :::: if parameters.formatting == 'externalid' then :::: local p_stat = mw.wikibase.getBestStatements(parameters.property, 'P1630') -- formatter URL :::: local p_link_pattern = getSnak(p_stat, {1, "mainsnak", "datavalue", "value"}) :::: if p_link_pattern then :::: local p_link = mw.ustring.gsub(p_link_pattern, '$1', {['$1'] = data}) :::: return '[' .. p_link .. ' ' .. data .. ']' :::: end :::: end :::: return printDatatypeString(data, parameters) ::::end ::::-- format data type commonsMedia and geo-shape ::::local function printDatatypeMedia(data, parameters) :::: local icon :::: if not string.find((parameters.formatting or ''), '$1', 1, true) then :::: icon = "no-icon" :::: if not string.find(data, '^Data:') then :::: data = mw.uri.encode(data, 'PATH') -- encode special characters in filename :::: end :::: end :::: return printDatatypeString(data, parameters), icon ::::end ::::-- format data type globe-coordinate ::::local function printDatatypeCoordinate(data, formatting) :::: local function globes(globe_id) :::: -- parameter globe in coordinates accepted by GeoHack :::: -- see [[w:en:Special:PrefixIndex/Template:GeoTemplate]] :::: local globes = {['Q3343'] = 'ariel', ['Q3134'] = 'callisto', ['Q596'] = 'ceres', :::: ['Q6604'] = 'charon', ['Q7548'] = 'deimos', ['Q15040'] = 'dione', ['Q2'] = 'earth', :::: ['Q3303'] = 'enceladus', ['Q3143'] = 'europa', ['Q3169'] = 'ganymede', :::: ['Q15037'] = 'hyperion', ['Q17958'] = 'iapetus', ['Q3123'] = 'io', :::: ['Q319'] = 'jupiter', ['Q111'] = 'mars', ['Q308'] = 'mercury', ['Q15034'] = 'mimas', :::: ['Q3352'] = 'miranda', ['Q405'] = 'moon', ['Q3332'] = 'oberon', ['Q7547'] = 'phobos', :::: ['Q17975'] = 'phoebe', ['Q339'] = 'pluto', ['Q15050'] = 'rhea', ['Q15047'] = 'tethys', :::: ['Q2565'] = 'titan', ['Q3322'] = 'titania', ['Q3359'] = 'triton', :::: ['Q3338'] = 'umbriel', ['Q313']='venus', ['Q3030']='vesta'} :::: return globes[globe_id] :::: end :::: :::: local function roundPrecision(num, prec) :::: if prec == nil or prec <= 0 then return num end :::: local sig = 10^math.floor(math.log10(prec)+.5) -- significant figure from sexagesimal precision: 0.00123 -> 0.001 :::: return math.floor(num / sig + 0.5) * sig :::: end :::: :::: local precision = data.precision :::: local latitude = roundPrecision(data.latitude, precision) :::: local longitude = roundPrecision(data.longitude, precision) :::: if formatting and string.find(formatting, '$lat', 1, true) and string.find(formatting, '$lon', 1, true) then :::: local ret = mw.ustring.gsub(formatting, '$l[ao][tn]', {['$lat'] = latitude, ['$lon'] = longitude}) :::: if string.find(formatting, '$globe', 1, true) then :::: local myglobe = 'earth' :::: if isSet(data.globe) then :::: local globenum = mw.text.split(data.globe, 'entity/')[2] -- http://www.wikidata.org/wiki/Q2 :::: myglobe = globes(globenum) or 'earth' :::: end :::: ret = mw.ustring.gsub(ret, '$globe', myglobe) :::: end :::: return expandBraces(ret, formatting) :::: elseif formatting == 'latitude' then :::: return latitude, "no-icon" :::: elseif formatting == 'longitude' then :::: return longitude, "no-icon" :::: elseif formatting == 'dimension' then :::: return data.dimension, "no-icon" :::: else --default formatting='globe' :::: if isSet(data.globe) == false or data.globe == 'http://www.wikidata.org/entity/Q2' then :::: return 'earth', "no-icon" :::: else :::: local globenum = mw.text.split(data.globe, 'entity/')[2] :::: return globes(globenum) or globenum, "no-icon" :::: end :::: end ::::end ::::-- Local functions for data value quantity ::::local function unitSymbol(id, lang) -- get unit symbol or code :::: local unit_symbol = '' :::: if lang == wiki.langcode and pcall(require, wiki.module_title .. "/Units") then :::: unit_symbol = require(wiki.module_title .. "/Units").getUnit(0, '', id, true) :::: end :::: if unit_symbol == '' then :::: -- fetch it :::: local claims = mw.wikibase.getBestStatements(id, 'P5061') :::: if #claims > 0 then :::: local langclaims = {} :::: for _, snak in ipairs(claims) do :::: local snak_language = getSnak(snak, {"mainsnak", "datavalue", "value", "language"}) :::: if snak_language and not langclaims[snak_language] then -- just the first one by language :::: langclaims[snak_language] = snak.mainsnak.datavalue.value.text :::: end :::: end :::: for _, l in ipairs(lang) do :::: if langclaims[l] then :::: return langclaims[l] :::: end :::: end :::: end :::: end :::: return unit_symbol ::::end ::::local function getUnit(amount, id, parameters) -- get unit symbol or name :::: local suffix = '' :::: if string.sub(parameters.formatting or '', 1, 8) == "unitcode" then :::: -- get unit symbol :::: local unit_symbol = unitSymbol(id, parameters.lang) :::: if isSet(unit_symbol) then :::: if string.sub(parameters.formatting or '', -6) == "linked" then :::: suffix = "[[" .. (mw.wikibase.getSitelink(id) or "d:" .. id) .. "|" .. unit_symbol .. "]]" :::: else :::: suffix = unit_symbol :::: end :::: end :::: end :::: if suffix == '' then -- formatting=unit, or formatting=unitcode not found :::: -- get unit label :::: local unit_label, lang = getLabelByLangs(id, parameters.lang) :::: if lang == wiki.langcode and pcall(require, wiki.module_title .. "/Units") then :::: suffix = require(wiki.module_title .. "/Units").getUnit(amount, unit_label, id, false) :::: if string.sub(parameters.formatting or '', -6) == "linked" then :::: suffix = "[[" .. (mw.wikibase.getSitelink(id) or "d:" .. id) .. "|" .. suffix .. "]]" :::: end :::: else :::: suffix = (unit_label or id) .. addLabelIcon(id, lang, parameters.lang[1], parameters.labelicon) :::: end :::: end :::: if suffix ~= '' then :::: suffix = ' ' .. suffix :::: end :::: return suffix ::::end ::::local function roundDefPrecision(in_num, factor) :::: -- rounds out_num with significant figures of in_num (default precision) :::: local out_num = in_num * factor :::: if factor/60 == math.floor(factor/60) or out_num == 0 then -- sexagesimal integer or avoiding NaN :::: return out_num :::: end :::: -- first, count digits after decimal mark, handling cases like '12.345e6' :::: local exponent, prec :::: local integer, dot, decimals, expstr = in_num:match('^(%d*)(%.?)(%d*)(.*)') :::: local e = expstr:sub(1, 1) :::: if e == 'e' or e == 'E' then :::: exponent = tonumber(expstr:sub(2)) :::: end :::: if dot == '' then :::: prec = -integer:match('0*$'):len() :::: else :::: prec = #decimals :::: end :::: if exponent then :::: -- So '1230' and '1.23e3' both give prec = -1, and '0.00123' and '1.23e-3' give 5. :::: prec = prec - exponent :::: end :::: -- significant figures :::: local in_bracket = 10^-prec -- -1 -> 10, 5 -> 0.00001 :::: local out_bracket = in_bracket * out_num / in_num :::: out_bracket = 10^math.floor(math.log10(out_bracket)+.5) -- 1230 -> 1000, 0.00123 -> 0.001 :::: -- round it (credit to Luc Bloom from http://lua-users.org/wiki/SimpleRound) :::: return math.floor(out_num/out_bracket + (out_num >=0 and 1 or -1) * 0.5) * out_bracket ::::end ::::-- format data type quantity ::::local function printDatatypeQuantity(data, parameters) :::: local amount = data.amount :::: amount = mw.ustring.gsub(amount, "%+", "") :::: local suffix = "" :::: local conv_amount, conv_suffix :::: if string.sub(parameters.formatting or '', 1, 4) == "unit" or string.sub(parameters.formatting or '', 1, 8) == "duration" or parameters.convert then :::: local unit_id = data.unit :::: unit_id = mw.ustring.sub(unit_id, mw.ustring.find(unit_id, "Q"), -1) :::: if string.sub(unit_id, 1, 1) == "Q" then :::: suffix = getUnit(amount, unit_id, parameters) :::: local convert_to :::: if parameters.convert == "default" or parameters.convert == "default2" then :::: local exist, units = pcall(require, wiki.module_title .. "/Units") :::: if exist and units.convert_default and next(units.convert_default) ~= nil then :::: convert_to = units.convert_default[unit_id] :::: end :::: elseif string.sub(parameters.convert or '', 1, 1) == "Q" then :::: convert_to = parameters.convert :::: elseif string.sub(parameters.formatting or '', 1, 8) == "duration" then :::: convert_to = 'Q11574' -- seconds :::: end :::: if convert_to and convert_to ~= unit_id then :::: -- convert units :::: local conv_temp = { -- formulae for temperatures ºC, ºF, ªK: [from] = {[to] = 'formula'} :::: ['Q25267'] = {['Q42289'] = '$1*1.8+32', ['Q11597'] = '$1+273.15'}, :::: ['Q42289'] = {['Q25267'] = '($1-32)/1.8', ['Q11597'] = '($1+459.67)*5/9'}, :::: ['Q11597'] = {['Q25267'] = '$1-273.15', ['Q42289'] = '($1-273.15)*1.8000+32.00'} :::: } :::: if conv_temp[unit_id] and conv_temp[unit_id][convert_to] then :::: local amount_f = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('#expr', mw.ustring.gsub(conv_temp[unit_id][convert_to], "$1", amount)) :::: conv_amount = math.floor(tonumber(amount_f) + 0.5) :::: else :::: local conversions = getStatements(unit_id, 'P2442') -- conversion to standard unit :::: table.insert(conversions, mw.wikibase.getBestStatements(unit_id, 'P2370')[1]) -- conversion to SI unit :::: for _, conv in ipairs(conversions) do :::: if conv.mainsnak.snaktype == 'value' then -- no somevalue nor novalue :::: if conv.mainsnak.datavalue.value.unit == "http://www.wikidata.org/entity/" .. convert_to then :::: conv_amount = roundDefPrecision(amount, tonumber(conv.mainsnak.datavalue.value.amount)) :::: break :::: end :::: end :::: end :::: end :::: if conv_amount then :::: conv_suffix = getUnit(conv_amount, convert_to, parameters) :::: end :::: elseif parameters.convert == 'M' then :::: local exist, units = pcall(require, wiki.module_title .. "/Units") :::: if wiki.langcode == parameters.lang[1] :::: and exist and units.convert2M and type(units.convert2M) == "function" :::: then :::: conv_amount, conv_suffix = units.convert2M(amount) :::: conv_suffix = (conv_suffix or "").. suffix :::: elseif tonumber(amount) > 10^8 then :::: conv_amount = math.floor(amount/10^6 + 0.5) :::: conv_suffix = ' M' .. mw.text.trim(suffix) :::: end :::: end :::: :::: if conv_amount and parameters.formatting == 'raw' then :::: amount = conv_amount :::: suffix = "" :::: conv_amount = nil :::: end :::: end :::: end :::: local lang_obj = mw.language.new(parameters.lang[1]) :::: local sortkey = string.format("%019d", tonumber(amount) * 1000) :::: if string.sub(parameters.formatting or '', 1, 8) == "duration" then :::: local sec = tonumber(conv_amount or amount) :::: if parameters.formatting == 'duration' then :::: return lang_obj:formatDuration(sec) :::: elseif parameters.formatting == 'durationm:s' then :::: local mm = math.floor(sec / 60) :::: local ss = sec - (mm * 60) :::: return string.format("%02d:%02d", mm, ss) :::: else -- durationhms or durationh:m:s :::: local intervals = {"hours", "minutes", "seconds"} :::: local sec2table = lang_obj:getDurationIntervals(sec, intervals) :::: sec2table["seconds"] = (sec2table["seconds"] or 0) + tonumber("." .. (tostring(sec):match("%.(%d+)") or "0")) -- add decimals :::: local duration = '' :::: for i, v in ipairs(intervals) do :::: if parameters.formatting == 'durationh:m:s' then :::: if i == 1 and sec2table[v] then :::: duration = duration .. sec2table[v] .. ":" :::: elseif i == 2 then :::: duration = duration .. string.format("%02d", sec2table[v] or 0) .. ":" :::: elseif i == 3 then :::: local sec_str = tostring(lang_obj:formatNum(sec2table[v] or 0)) :::: duration = duration .. (sec2table[v] < 10 and "0" or "") .. sec_str :::: end :::: elseif sec2table[v] then :::: duration = duration .. lang_obj:formatNum(sec2table[v]) .. i18n.datetime.hms[v] .. (i < 3 and " " or "") :::: end :::: end :::: return duration :::: end :::: end :::: if parameters.case then :::: amount = case(parameters.case, amount, parameters.lang[1], feminineGender(parameters.id)) :::: elseif parameters.formatting ~= 'raw' then :::: if parameters.numformat then :::: amount = lang_obj:formatNum(tonumber(string.format(parameters.numformat, amount))) :::: else :::: amount = lang_obj:formatNum(tonumber(amount)) :::: end :::: end :::: if conv_amount then :::: local conv_sortkey = string.format("%019d", conv_amount * 1000) :::: conv_amount = lang_obj:formatNum(conv_amount) :::: if parameters.convert == 'default2' then :::: return conv_amount .. conv_suffix .. ' (' .. amount .. suffix .. ')', conv_sortkey :::: else :::: return conv_amount .. conv_suffix, conv_sortkey :::: end :::: elseif mw.ustring.find((parameters.formatting or ''), '$1', 1, true) then -- formatting with pattern :::: amount = mw.ustring.gsub(parameters.formatting, '$1', {['$1'] = amount}) :::: end :::: return amount .. suffix, sortkey ::::end ::::-- format data type time ::::local function printDatatypeTime(data, parameters) :::: -- Dates and times are stored in ISO 8601 format :::: local timestamp = data.time :::: if parameters.formatting == "raw" then :::: return timestamp, timestamp :::: end :::: local post_format :::: local calendar_add = "" :::: local precision = data.precision or 11 :::: :::: if string.sub(timestamp, 1, 1) == '-' then :::: post_format = i18n.datetime["bc"] :::: elseif string.sub(timestamp, 2, 3) == '00' then :::: post_format = i18n.datetime["ad"] :::: elseif precision > 8 then :::: -- calendar model :::: local calendar_model = {["Q12138"] = "gregorian", ["Q1985727"] = "gregorian", ["Q11184"] = "julian", ["Q1985786"] = "julian"} :::: local calendar_id = mw.text.split(data.calendarmodel, 'entity/')[2] :::: if (timestamp < "+1582-10-15T00:00:00Z" and calendar_model[calendar_id] == "gregorian") :::: or (timestamp > "+1582-10-04T00:00:00Z" and calendar_model[calendar_id] == "julian") :::: then :::: calendar_add = " <sup>(" .. mw.message.new('Wikibase-time-calendar-' .. calendar_model[calendar_id]):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() .. ")</sup>" :::: end :::: end :::: :::: local function formatTime(form, stamp) :::: local pattern :::: if type(form) == "function" then :::: pattern = form(stamp) :::: else :::: pattern = form :::: end :::: stamp = tostring(stamp) :::: if mw.ustring.find(pattern, "$1") then :::: return mw.ustring.gsub(pattern, "$1", stamp) :::: elseif string.sub(stamp, 1, 1) == '-' then -- formatDate() only supports years from 0 :::: stamp = '+' .. string.sub(stamp, 2) :::: elseif string.sub(stamp, 1, 1) ~= '+' then -- not a valid timestamp, it is a number :::: stamp = string.format("%04d", stamp) :::: end :::: local ret = mw.language.new(parameters.lang[1]):formatDate(pattern, stamp) :::: ret = string.gsub(ret, "^(%[?%[?)0+", "%1") -- suppress leading zeros :::: ret = string.gsub(ret, "( %[?%[?)0+", "%1") :::: return ret :::: end :::: :::: local function postFormat(t) :::: if post_format and mw.ustring.find(post_format, "$1") then :::: return mw.ustring.gsub(post_format, "$1", t) :::: end :::: return t :::: end :::: :::: local intyear = tonumber(string.match(timestamp, "[+-](%d+)")) :::: local ret = "" :::: :::: if precision <= 5 then -- precision is 10000 years or more :::: local factor = 10 ^ ((5 - precision) + 4) :::: local y2 = math.ceil(math.abs(intyear) / factor) :::: local relative = formatTime(i18n.datetime[precision], y2) :::: if post_format == i18n.datetime["bc"] then :::: ret = mw.ustring.gsub(i18n.datetime.beforenow, "$1", relative) :::: else :::: ret = mw.ustring.gsub(i18n.datetime.afternow, "$1", relative) :::: end :::: local ret_number = string.match(ret, "%d+") :::: if ret_number ~= nil then :::: ret = mw.ustring.gsub(ret, ret_number, mw.language.new(parameters.lang[1]):formatNum(tonumber(ret_number))) :::: end :::: elseif precision == 6 or precision == 7 then -- millennia or centuries :::: local card = math.floor((intyear - 1) / 10^(9 - precision)) + 1 :::: ret = formatTime(i18n.datetime[precision], card) :::: ret = postFormat(ret) :::: elseif precision == 8 then -- decades :::: local card = math.floor(math.abs(intyear) / 10) * 10 :::: ret = formatTime(i18n.datetime[8], card) :::: ret = postFormat(ret) :::: elseif intyear > 9999 then -- not a valid timestamp :::: return :::: elseif precision == 9 or parameters.formatting == 'Y' then -- precision is year :::: ret = formatTime(i18n.datetime[9], intyear) :::: ret = postFormat(ret) .. calendar_add :::: elseif precision == 10 then -- month :::: ret = formatTime(i18n.datetime[10], timestamp .. " + 1 day") -- formatDate yyyy-mm-00 returns the previous month :::: ret = postFormat(ret) .. calendar_add :::: else -- precision 11, day :::: ret = formatTime(parameters.formatting or i18n.datetime[11], timestamp) :::: ret = postFormat(ret) .. calendar_add :::: end :::: return ret, timestamp ::::end ::::-- format data value wikibase-entityid with data types wikibase-item or wikibase-property ::::local function printDatatypeEntity(data, parameters) :::: local entity_id = data['id'] :::: if parameters.formatting == 'raw' then :::: return entity_id, entity_id :::: end :::: local entity_page = 'Special:EntityPage/' .. entity_id :::: local label, lang = getLabelByLangs(entity_id, parameters.lang) :::: local sitelink = mw.wikibase.getSitelink(entity_id) :::: local parameter = parameters.formatting :::: local labelcase = label or sitelink :::: if parameters.gender == 'feminineform' then :::: labelcase = feminineForm(entity_id, lang) or labelcase :::: end :::: if parameters.case ~= 'gender' then :::: labelcase = case(parameters.case, labelcase, lang, parameters.lang[1], entity_id, parameters.id) :::: end :::: if labelcase == nil and i18n.qidlabels == false then :::: return :::: end :::: local ret1, ret2 :::: if parameter == 'label' then :::: ret1 = labelcase or entity_id :::: ret2 = labelcase or entity_id :::: elseif parameter == 'sitelink' then :::: ret1 = (sitelink or 'd:' .. entity_page) :::: ret2 = sitelink or entity_id :::: elseif mw.ustring.find((parameter or ''), '$1', 1, true) then -- formatting = a pattern :::: ret1 = mw.ustring.gsub(parameter, '$1', labelcase or entity_id) :::: ret1 = expandBraces(ret1, parameter) :::: ret2 = labelcase or entity_id :::: else :::: if parameter == "ucfirst" or parameter == "ucinternallink" then :::: if labelcase and lang then :::: labelcase = mw.language.new(lang):ucfirst(labelcase) :::: end :::: -- only first of a list, reset formatting for next ones :::: if parameter == "ucinterlanllink" then :::: parameters.formatting = 'internallink' :::: else :::: parameters.formatting = nil -- default format :::: end :::: end :::: :::: if sitelink then :::: ret1 = '[[' .. sitelink .. '|' .. labelcase .. ']]' :::: ret2 = labelcase :::: elseif label and string.match(parameter or '', 'internallink$') and not mw.wikibase.getEntityIdForTitle(label) then :::: ret1 = '[[' .. label .. '|' .. labelcase .. ']]' :::: ret2 = labelcase :::: else :::: ret1 = '[[d:' .. entity_page .. '|' .. (labelcase or entity_id) .. ']]' :::: ret2 = labelcase or entity_id :::: end :::: end :::: :::: return ret1 .. addLabelIcon(entity_id, lang, parameters.lang[1], parameters.labelicon), ret2 ::::end ::::-- format data type wikibase-lexeme ::::local function printDatatypeLexeme(data, parameters) :::: local entity_id = data['id'] :::: if parameters.formatting == 'raw' then :::: return entity_id, entity_id :::: end :::: local lemmas = mw.wikibase.getEntity(entity_id):getLemmas() :::: if parameters.list == 'lang' and lemmas[1][2] ~= parameters.lang[1] then :::: return :::: end :::: local ret = '[[d:Special:EntityPage/' .. entity_id .. '|' .. lemmas[1][1] .. ']]' :::: if parameters.list ~= 'lang' or (parameters.list == 'lang' and lemmas[1][2] ~= wiki.langcode) then :::: ret = ret .. " <sup>(" .. lemmas[1][2] .. ")</sup>" :::: end :::: return ret, entity_id ::::end ::::-- format data type monolingualtext ::::local function printDatatypeMonolingual(data, parameters) :::: -- data fields: language [string], text [string] :::: local valid_lang = {[parameters.lang[1]] = true, ["mul"] = true} :::: if parameters.list == "lang" and not valid_lang[data["language"]] then :::: return :::: elseif parameters.list == "notlang" and valid_lang[data["language"]] then :::: return :::: elseif parameters.formatting == "language" or parameters.formatting == "text" then :::: return data[parameters.formatting] :::: end :::: local result = data["text"] :::: valid_lang = {[wiki.langcode] = true, ["mul"] = true} :::: if not valid_lang[data["language"]] then :::: result = mw.ustring.gsub('<span lang="$1">$2</span>', '$[12]', {["$1"]=data["language"], ["$2"]=data["text"]}) :::: end :::: if mw.ustring.find((parameters.formatting or ''), '$', 1, true) then :::: -- output format defined with $text, $language :::: result = mw.ustring.gsub(parameters.formatting, '$text', result) :::: result = mw.ustring.gsub(result, '$language', data["language"]) :::: end :::: return result ::::end ::::local function getSnakValue(snak, parameters) :::: parameters.editbridge = false :::: if snak.snaktype == 'value' then -- see Special:ListDatatypes :::: -- data value string :::: if snak.datatype == "string" then :::: parameters.editbridge = true -- Wikidata Bridge currently only for string values :::: return printDatatypeString(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "commonsMedia" or snak.datatype == "geo-shape" then :::: return printDatatypeMedia(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "tabular-data" then :::: return printDatatypeTabular(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "url" then :::: return printDatatypeUrl(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "external-id" then :::: return printDatatypeExternal(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == 'math' then :::: return printDatatypeMath(snak.datavalue.value) :::: elseif snak.datatype == 'musical-notation' then :::: return printDatatypeMusical(snak.datavalue.value, parameters.formatting) :::: -- data types other than string value :::: elseif snak.datatype == 'wikibase-item' or snak.datatype == 'wikibase-property' then :::: if i18n.suppress[snak.datavalue.value.id] then :::: return :::: end :::: return printDatatypeEntity(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == 'wikibase-lexeme' then :::: return printDatatypeLexeme(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == 'monolingualtext' then :::: return printDatatypeMonolingual(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "globe-coordinate" then :::: return printDatatypeCoordinate(snak.datavalue.value, parameters.formatting) :::: elseif snak.datatype == "quantity" then :::: return printDatatypeQuantity(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "time" then :::: return printDatatypeTime(snak.datavalue.value, parameters) :::: end :::: elseif snak.snaktype == 'novalue' then :::: if parameters.formatting == 'raw' or parameters.shownovalue == false then return end :::: return mw.message.new('Wikibase-snakview-snaktypeselector-novalue'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() :::: elseif snak.snaktype == 'somevalue' then :::: if parameters.formatting == 'raw' or parameters.showsomevalue == false then return end :::: return mw.message.new('Wikibase-snakview-snaktypeselector-somevalue'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() :::: end :::: return mw.wikibase.renderSnak(snak) ::::end ::::local function printError(key) :::: return '<span class="error">' .. i18n.errors[key] .. '</span>' ::::end ::::local function getQualifierSnak(claim, qualifierId, parameters) :::: -- a "snak" is Wikidata terminology for a typed key/value pair :::: -- a claim consists of a main snak holding the main information of this claim, :::: -- as well as a list of attribute snaks and a list of references snaks :::: if qualifierId then :::: -- search the attribute snak with the given qualifier as key :::: if claim.qualifiers then :::: local qualifier = claim.qualifiers[qualifierId] :::: if qualifier then :::: if qualifier[1].datatype == "monolingualtext" then :::: -- iterate over monolingualtext qualifiers to get languages :::: local qual_lang, qual_mul :::: for idx in pairs(qualifier) do :::: qual_lang = getSnak(qualifier[idx], {"datavalue", "value", "language"}) :::: if qual_lang == parameters.lang[1] then :::: return qualifier[idx] -- return local language if found :::: elseif qual_lang == "mul" then :::: qual_mul = qualifier[idx] :::: end :::: end :::: return qual_mul -- else return multilingual :::: elseif parameters.list then :::: return qualifier :::: else :::: return qualifier[1] :::: end :::: end :::: end :::: return nil, printError("qualifier-not-found") :::: else :::: -- otherwise return the main snak :::: return claim.mainsnak :::: end ::::end ::::local function getValueOfClaim(claim, qualifierId, parameters) :::: local snak, error = getQualifierSnak(claim, qualifierId, parameters) :::: if not snak then :::: return nil, nil, error :::: elseif snak[1] then -- a multi qualifier :::: local result, sortkey = {}, {} :::: local maxvals = tonumber(parameters.listmax) :::: for idx in pairs(snak) do :::: result[#result + 1], sortkey[#sortkey + 1] = getSnakValue(snak[idx], parameters) :::: if maxvals and maxvals == #result then break end :::: end :::: return mw.text.listToText(result, parameters.qseparator, parameters.qconjunction), sortkey[1] :::: else -- a property or a qualifier :::: return getSnakValue(snak, parameters) :::: end ::::end ::::local function getValueOfParentClaim(claim, qualifierId, parameters) :::: local qids = mw.text.split(qualifierId, '/', true) :::: local value, sortkey, valueraw = {}, {}, {} :::: local parent_raw, value_text :::: if qids[1] == parameters.property then :::: parent_raw, _, _ = getValueOfClaim(claim, nil, {["formatting"]="raw", ["lang"]=parameters.lang}) :::: else :::: parent_raw, _, _ = getValueOfClaim(claim, qids[1], {["formatting"]="raw", ["lang"]=parameters.lang, ["list"]=true, ["qseparator"]='/', ["qconjunction"]='/'}) :::: end :::: if string.sub(parent_raw or '', 1, 1) == "Q" then -- protection for 'no value' :::: local parent_qids = mw.text.split(parent_raw, '/', true) :::: for idx, p_qid in ipairs(parent_qids) do :::: local parent_claims = mw.wikibase.getBestStatements(p_qid, qids[2]) :::: if parent_claims[1] then :::: value[idx], sortkey[idx], _ = getValueOfClaim(parent_claims[1], nil, parameters) :::: -- raw parent value needed for while/black lists, lang for avoiding an error on types other than entity :::: valueraw[idx], _, _ = getValueOfClaim(parent_claims[1], nil, {["formatting"]="raw", ["lang"]=parameters.lang}) :::: end :::: end :::: end :::: if value[1] then :::: value_text = mw.text.listToText(value, parameters.qseparator, parameters.qconjunction) :::: end :::: return value_text, sortkey[1], valueraw[1] ::::end ::::-- see d:Help:Sources ::::local function getReferences(claim, parameters) :::: if not (parameters.references or parameters.onlysourced) then :::: return '', false :::: end :::: local lang = parameters.lang :::: local maxrefs = tonumber(parameters.references) or 1 :::: local notproperref = { :::: ["P143"] = true, -- imported from :::: ["P3452"] = true, -- inferred from :::: ["P887"] = true, -- based on heuristic :::: ["P4656"] = true -- Wikimedia import URL :::: } :::: local result = {} :::: -- traverse through all references :::: for ref in pairs(claim.references or {}) do :::: local refparts :::: local refs = {} :::: local validref = true :::: local ref_id :::: -- traverse through all parts of the current reference :::: for snakkey, snakval in pairs(claim.references[ref].snaks or {}) do :::: for partkey, _ in pairs(claim.references[ref].snaks[snakkey] or {}) do :::: if notproperref[snakkey] then -- not a proper reference :::: validref = false :::: break :::: end :::: end :::: if validref then :::: for snakidx = 1, #snakval do :::: if snakidx > 1 then refparts = refparts .. ", " end :::: if snakval[snakidx].datatype == 'external-id' then :::: refparts = refparts or '' .. (getSnakValue(snakval[snakidx], {formatting='externalid', property=snakval[snakidx].property, lang=lang}) or '') :::: else :::: refparts = refparts or '' .. (getSnakValue(snakval[snakidx], {lang=lang}) or '') :::: end :::: end :::: refs[snakkey] = refparts :::: refparts = nil :::: if snakkey == "P248" then -- stated in :::: ref_id = getSnak(snakval, {1, "datavalue", "value", "id"}) :::: end :::: end :::: end :::: :::: -- fill missing values with parent item :::: if ref_id then :::: local function refParent(qid, pid, formatting) :::: local snak = getSnak(mw.wikibase.getBestStatements(qid, pid), {1, "mainsnak"}) :::: return snak and getSnakValue(snak, {formatting=formatting, lang=lang}) :::: end :::: :::: refs['P50'] = refs['P50'] or refParent(ref_id, 'P50', 'label') -- author :::: refs['P407'] = refs['P407'] or refParent(ref_id, 'P407', 'label') -- language of work :::: refs['P123'] = refs['P123'] or refParent(ref_id, 'P123', 'label') -- publisher :::: refs['P577'] = refs['P577'] or refParent(ref_id, 'P577') -- date :::: refs['P1433'] = refs['P1433'] or refParent(ref_id, 'P1433', 'label') -- published in :::: refs['P304'] = refs['P304'] or refParent(ref_id, 'P304') -- page(s) :::: refs['P433'] = refs['P433'] or refParent(ref_id, 'P433') -- issue :::: refs['P236'] = refs['P236'] or refParent(ref_id, 'P236') -- ISSN :::: refs['P356'] = refs['P356'] or refParent(ref_id, 'P356') -- DOI :::: end :::: :::: -- get title of local templates for citing references :::: local template_web = mw.wikibase.getSitelink('Q5637226') or "" :::: template_web = mw.text.split(template_web, ":")[2] -- split off namespace from front :::: local template_journal = mw.wikibase.getSitelink('Q5624899') or "" :::: template_journal = mw.text.split(template_journal, ":")[2] :::: :::: local citeParams = {} :::: if refs['P854'] and (refs['P1476'] or refs['P248']) and template_web then :::: -- if both "reference URL" and "title" (or "stated in") are present, then use cite web template :::: citeParams[i18n['cite']['url']] = refs['P854'] :::: if refs['P248'] and refs['P1476'] == nil then :::: citeParams[i18n['cite']['title']] = refs['P248']:match("^%[%[.-|(.-)%]%]") :::: else :::: citeParams[i18n['cite']['title']] = refs['P1476'] :::: citeParams[i18n['cite']['website']] = refs['P248'] :::: end :::: citeParams[i18n['cite']['author']] = refs['P50'] :::: citeParams[i18n['cite']['language']] = refs['P407'] :::: citeParams[i18n['cite']['publisher']] = refs['P123'] :::: citeParams[i18n['cite']['date']] = refs['P577'] :::: citeParams[i18n['cite']['pages']] = refs['P304'] :::: citeParams[i18n['cite']['access-date']] = refs['P813'] :::: citeParams[i18n['cite']['archive-url']] = refs['P1065'] :::: citeParams[i18n['cite']['archive-date']] = refs['P2960'] :::: citeParams[i18n['cite']['quote']] = refs['P1683'] :::: refparts = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title=template_web, args=citeParams} :::: elseif refs['P1433'] and (refs['P1476'] or refs['P248']) and template_journal then :::: -- if both "published in" and "title" (or "stated in") are present, then use cite journal template :::: citeParams[i18n['cite']['work']] = refs['P1433'] :::: citeParams[i18n['cite']['title']] = refs['P1476'] or refs['P248'] :::: citeParams[i18n['cite']['author']] = refs['P50'] :::: citeParams[i18n['cite']['date']] = refs['P577'] :::: citeParams[i18n['cite']['issue']] = refs['P433'] :::: citeParams[i18n['cite']['pages']] = refs['P304'] :::: citeParams[i18n['cite']['language']] = refs['P407'] :::: citeParams[i18n['cite']['issn']] = refs['P236'] :::: citeParams[i18n['cite']['doi']] = refs['P356'] :::: refparts = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title=template_journal, args=citeParams} :::: elseif validref then :::: -- raw ouput :::: local snaksorder = claim.references[ref]["snaks-order"] :::: local function indexed(a) :::: for _, b in ipairs(snaksorder) do :::: if b == a then return true end :::: end :::: return false :::: end :::: for k, _ in pairs(refs or {}) do :::: if not indexed(k) then :::: table.insert(snaksorder, k) :::: end :::: end :::: local italics = "''" :::: local ref_label :::: for _, k in ipairs(snaksorder) do :::: if refs[k] then :::: refparts = refparts and refparts .. " " or "" :::: ref_label = case('infoboxlabel', getLabelByLangs(k, lang) or '') :::: refparts = refparts .. mw.ustring.gsub(ref_label, "^%l", mw.ustring.upper) .. ": " :::: refparts = refparts .. italics .. refs[k] .. italics .. "." :::: italics = "" :::: end :::: end :::: end :::: :::: if refparts then :::: local ref_name = claim.references[ref].hash :::: result[#result + 1] = mw.getCurrentFrame():extensionTag("ref", refparts, {name=ref_name}) :::: if maxrefs and maxrefs == #result then break end :::: end :::: end :::: :::: if #result > 0 then :::: if parameters.references then :::: if isSet(i18n.categoryref) then :::: result[#result + 1] = "[[" ..i18n.categoryref .. "]]" :::: end :::: return table.concat(result), true :::: else :::: return '', true :::: end :::: end :::: return '', false ::::end ::::-- Set lists of filtered values ::::local function setFilterLists(num_qual, args) :::: local lists = {['whitelist']={}, ['blacklist']={}, ['ignorevalue']={}, ['selectvalue']={}} :::: for i = 0, num_qual do :::: for k, _ in pairs(lists) do :::: if isSet(args[k .. i]) then :::: lists[k][tostring(i)] = {} :::: local pattern = 'Q%d+' :::: if string.sub(args[k .. i], 1, 1) ~= 'Q' then :::: pattern = '[^%p%s]+' :::: end :::: for q in string.gmatch(args[k .. i], pattern) do :::: lists[k][tostring(i)][q] = true :::: end :::: end :::: end :::: end :::: return lists['whitelist'], lists['blacklist'], lists['ignorevalue'], lists['selectvalue'] ::::end ::::local function tableParameters(args, parameters, column) :::: local column_params = mw.clone(parameters) :::: column_params.formatting = args["colformat"..column]; if column_params.formatting == "" then column_params.formatting = nil end :::: column_params.convert = args["convert" .. column] :::: if args["case" .. column] then :::: column_params.case = args["case" .. column] :::: end :::: return column_params ::::end ::::local function getEntityId(args, pargs, unnamed) :::: pargs = pargs or {} :::: local id = args.item or args.from or (unnamed and mw.text.trim(args[1] or '') or nil) :::: if not isSet(id) then :::: id = pargs.item or pargs.from or (unnamed and mw.text.trim(pargs[1] or '') or nil) :::: end :::: if isSet(id) then :::: if string.find(id, ":") then -- remove prefix as Property:Pid :::: id = mw.text.split(id, ":")[2] :::: end :::: else :::: id = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() :::: end :::: return id ::::end ::::local function getArg(value, default, aliases) :::: if type(value) == 'boolean' then return value :::: elseif value == "false" or value == "no" then return false :::: elseif value == "true" or value == "yes" then return true :::: elseif value and aliases and aliases[value] then return aliases[value] :::: elseif isSet(value) then return value :::: elseif default then return default :::: else return nil :::: end ::::end ::::-- Main function claim --------------------------------------------- ::::-- on debug console use: =p.claim{item="Q...", property="P...", ...} ::::function p.claim(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local is_sandbox = isSet(pargs.sandbox) :::: if not required and is_sandbox then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).claim(frame) :::: end :::: --If a value is already set, use it :::: if isSet(args.value) then :::: if args.value == 'NONE' then :::: return :::: else :::: return args.value :::: end :::: end :::: :::: -- arguments :::: local parameters = {} :::: parameters.id = getEntityId(args, pargs) :::: if parameters.id == nil then return end :::: parameters.property = string.upper(args.property or "") :::: local qualifierId = {} :::: qualifierId[1] = getArg(string.upper(args.qualifier or args.qualifier1 or "")) :::: local i = 2 :::: while isSet(args["qualifier" .. i]) do :::: qualifierId[i] = string.upper(args["qualifier" .. i]) :::: i = i + 1 :::: end :::: parameters.formatting = getArg(args.formatting) :::: parameters.convert = getArg(args.convert) :::: parameters.numformat = getArg(args.numformat) :::: parameters.case = args.case :::: parameters.list = getArg(args.list, true, {firstrank='bestrank'}) :::: parameters.listmax = args.listmax :::: parameters.listrank = getArg(args.listrank) :::: if type(parameters.list) == "number" then -- backwards compatibility :::: parameters.listmax = parameters.listmax or parameters.list :::: parameters.list = true :::: elseif parameters.list == "bestrank" then :::: parameters.listrank = parameters.listrank or "bestrank" :::: parameters.list = true :::: end :::: parameters.shownovalue = getArg(args.shownovalue, true) :::: parameters.showsomevalue = getArg(args.showsomevalue, true) :::: parameters.separator = getArg(args.separator) :::: parameters.conjunction = getArg(args.conjunction, parameters.separator) :::: parameters.qseparator = getArg(args.qseparator, parameters.separator) :::: parameters.qconjunction = getArg(args.qconjunction, parameters.conjunction) :::: local sorting_col = args.tablesort :::: local sorting_up = (args.sorting or "") ~= "-1" :::: local rowformat = args.rowformat :::: parameters.references = getArg(args.references, false) :::: parameters.onlysourced = getArg(args.onlysourced, false) :::: local showerrors = args.showerrors :::: local default = args.default :::: if default then showerrors = nil end :::: parameters.lang = findLang(args.lang) :::: if parameters.formatting == "raw" then :::: parameters.editicon, parameters.labelicon = false, false :::: else :::: parameters.editicon, parameters.labelicon = setIcons(args.editicon, pargs.editicon) -- needs loadI18n by findLand :::: end :::: :::: -- fetch property :::: local claims = {} :::: local bestrank = parameters.listrank == 'bestrank' and parameters.list ~= 'lang' :::: for p in string.gmatch(parameters.property, 'P[%d/P]+') do -- P123 or P45/P67 :::: if string.find(p, ".+/.+") then :::: local props = mw.text.split(p, "/") :::: local claims_child = {} :::: claims_child = getStatements(parameters.id, props[1], bestrank) :::: if #claims_child > 0 then :::: local parent_id, _, _ = getValueOfClaim(claims_child[1], nil, {["formatting"]="raw", ["lang"]=parameters.lang}) :::: if string.sub(parent_id or '', 1, 1) == "Q" then :::: claims = getStatements(parent_id, props[2], bestrank) :::: if #claims > 0 then :::: parameters.property = props[1] :::: break :::: end :::: end :::: end :::: else :::: claims = getStatements(parameters.id, p, bestrank) :::: if #claims > 0 then :::: parameters.property = p :::: break :::: end :::: end :::: end :::: if #claims == 0 then :::: local ret = showerrors and printError("property-not-found") or default :::: return ret, args.query == 'num' and 0 or '' :::: end :::: :::: -- defaults for table :::: local preformat, postformat = "", "" :::: local whitelisted = false :::: local whitelist, blacklist, ignorevalue, selectvalue = {}, {}, {}, {} :::: if parameters.formatting == "table" then :::: parameters.separator = parameters.separator or "<br />" :::: parameters.conjunction = parameters.conjunction or "<br />" :::: parameters.qseparator = getArg(args.qseparator, mw.message.new('Comma-separator'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain()) :::: parameters.qconjunction = getArg(args.qconjunction, parameters.qseparator) :::: if not rowformat then :::: rowformat = "$0 ($1" :::: i = 2 :::: while qualifierId[i] do :::: rowformat = rowformat .. ", $" .. i :::: i = i + 1 :::: end :::: rowformat = rowformat .. ")" :::: elseif mw.ustring.find(rowformat, "^[*#]") then :::: parameters.separator = "</li><li>" :::: parameters.conjunction = "</li><li>" :::: if mw.ustring.match(rowformat, "^[*#]") == "*" then :::: preformat = "<ul><li>" :::: postformat = "</li></ul>" :::: else :::: preformat = "<ol><li>" :::: postformat = "</li></ol>" :::: end :::: rowformat = mw.ustring.gsub(rowformat, "^[*#] ?", "") :::: end :::: :::: -- set lists of filtered values :::: whitelist, blacklist, ignorevalue, selectvalue = setFilterLists(#qualifierId, args) :::: local next = next :::: if next(whitelist) ~= nil then whitelisted = true end :::: end :::: :::: -- set feminine case if gender is requested :::: local itemgender = args.itemgender :::: local idgender :::: if itemgender then :::: if string.match(itemgender, "^P%d+$") then :::: local snak_id = getSnak(mw.wikibase.getBestStatements(parameters.id, itemgender), {1, "mainsnak", "datavalue", "value", "id"}) :::: if snak_id then :::: idgender = snak_id :::: end :::: elseif string.match(itemgender, "^Q%d+$") then :::: idgender = itemgender :::: end :::: end :::: local gender_requested = false :::: if parameters.case == "gender" or idgender then :::: gender_requested = true :::: elseif parameters.formatting == "table" then :::: for i=0, #qualifierId do :::: if args["case" .. i] and args["case" .. i] == "gender" then :::: gender_requested = true :::: break :::: end :::: end :::: end :::: if gender_requested then :::: if feminineGender(idgender or parameters.id) then :::: parameters.gender = "feminineform" :::: end :::: end :::: :::: -- get initial sort indices :::: local sortindices = {} :::: for idx in pairs(claims) do :::: sortindices[#sortindices + 1] = idx :::: end :::: -- sort by claim rank :::: local comparator = function(a, b) :::: local rankmap = { deprecated = 2, normal = 1, preferred = 0 } :::: local ranka = rankmap[claims[a].rank or "normal"] .. string.format("%08d", a) :::: local rankb = rankmap[claims[b].rank or "normal"] .. string.format("%08d", b) :::: return ranka < rankb :::: end :::: table.sort(sortindices, comparator) :::: local result, result2, result_query :::: local error :::: if parameters.list or parameters.formatting == "table" then :::: -- convert LF to line feed, <br /> may not work on some cases :::: parameters.separator = parameters.separator == "LF" and "\010" or parameters.separator :::: parameters.conjunction = parameters.conjunction == "LF" and "\010" or parameters.conjunction :::: -- i18n separators :::: parameters.separator = parameters.separator or mw.message.new('Comma-separator'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() :::: parameters.conjunction = parameters.conjunction or (mw.message.new('And'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() .. mw.message.new('Word-separator'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain()) :::: -- iterate over all elements and return their value (if existing) :::: local value, valueq :::: local sortkey, sortkeyq :::: local values = {} :::: local sortkeys = {} :::: local refs = {} :::: local rowlist = {} -- rows to list with whitelist or blacklist :::: for idx in pairs(claims) do :::: local claim = claims[sortindices[idx]] :::: local reference = {} :::: if not whitelisted then rowlist[idx] = true end :::: if parameters.formatting == "table" then :::: local params = tableParameters(args, parameters, "0") :::: value, sortkey, error = getValueOfClaim(claim, nil, params) :::: if value then :::: values[#values + 1] = {} :::: sortkeys[#sortkeys + 1] = {} :::: refs[#refs + 1] = {} :::: if whitelist["0"] or blacklist["0"] then :::: local valueraw, _, _ = getValueOfClaim(claim, nil, {["formatting"]="raw", ["lang"]=params.lang}) :::: if whitelist["0"] and whitelist["0"][valueraw or ""] then :::: rowlist[#values] = true :::: elseif blacklist["0"] and blacklist["0"][valueraw or ""] then :::: rowlist[#values] = false :::: end :::: end :::: for i, qual in ipairs(qualifierId) do :::: local j = tostring(i) :::: params = tableParameters(args, parameters, j) :::: local valueq, sortkeyq, valueraw :::: if qual == parameters.property then -- hack for getting the property with another formatting, i.e. colformat1=raw :::: valueq, sortkeyq, _ = getValueOfClaim(claim, nil, params) :::: else :::: for q in mw.text.gsplit(qual, '%s*OR%s*') do :::: if string.find(q, ".+/.+") then :::: valueq, sortkeyq, valueraw = getValueOfParentClaim(claim, q, params) :::: elseif string.find(q, "^/.+") then :::: local claim2 = getStatements(parameters.id, string.sub(q, 2), bestrank) :::: if #claim2 > 0 then :::: -- only first value of a property as alternative to a qualifier :::: -- multiple values may not be related to a given raw of the table :::: valueq, sortkeyq, _ = getValueOfClaim(claim2[1], nil, params) :::: end :::: else :::: valueq, sortkeyq, _ = getValueOfClaim(claim, q, params) :::: end :::: if valueq then :::: qual = q :::: break :::: end :::: end :::: end :::: values[#values]["col" .. j] = valueq :::: sortkeys[#sortkeys]["col" .. j] = sortkeyq or valueq :::: if whitelist[j] or blacklist[j] or ignorevalue[j] or selectvalue[j] then :::: valueq = valueraw or getValueOfClaim(claim, qual, {["formatting"]="raw", ["lang"]=params.lang, ["list"]=params.list}) :::: if valueq then :::: if whitelist[j] then :::: for k, v in pairs(whitelist[j]) do :::: if v and string.find(valueq, k, 1, true) then :::: rowlist[#values] = true :::: end :::: end :::: elseif blacklist[j] then :::: for k, v in pairs(blacklist[j]) do :::: if v and string.find(valueq, k, 1, true) then :::: rowlist[#values] = false :::: end :::: end :::: elseif ignorevalue[j] then :::: for k, v in pairs(ignorevalue[j]) do :::: if v and string.find(valueq, k, 1, true) then :::: values[#values]["col" .. j] = nil :::: end :::: end :::: elseif selectvalue[j] then :::: local selected :::: for k, v in pairs(selectvalue[j]) do :::: if v and string.find(valueq, k, 1, true) then :::: selected = true :::: end :::: end :::: if selected == nil then :::: values[#values]["col" .. j] = nil :::: end :::: end :::: end :::: end :::: end :::: end :::: else :::: value, sortkey, error = getValueOfClaim(claim, qualifierId[1], parameters) :::: values[#values + 1] = {} :::: sortkeys[#sortkeys + 1] = {} :::: refs[#refs + 1] = {} :::: end :::: if not value and showerrors then value = error end :::: if value then :::: if (parameters.references or parameters.onlysourced) and claim.references then :::: reference = claim.references :::: end :::: refs[#refs]["col0"] = reference :::: values[#values]["col0"] = value :::: sortkeys[#sortkeys]["col0"] = sortkey or value :::: end :::: end :::: -- sort and format results :::: sortindices = {} :::: for idx in pairs(values) do :::: sortindices[#sortindices + 1] = idx :::: end :::: if sorting_col then :::: local sorting_table = mw.text.split(sorting_col, '%D+') :::: local comparator = function(a, b) :::: local valuea, valueb :::: local i = 1 :::: while valuea == valueb and i <= #sorting_table do :::: valuea = sortkeys[a]["col" .. sorting_table[i]] or '' :::: valueb = sortkeys[b]["col" .. sorting_table[i]] or '' :::: i = i + 1 :::: end :::: :::: if sorting_up then :::: return valueb > valuea :::: end :::: return valueb < valuea :::: end :::: table.sort(sortindices, comparator) :::: end :::: local maxvals = tonumber(parameters.listmax) :::: result = {} :::: for idx in pairs(values) do :::: local valuerow = values[sortindices[idx]] :::: local reference, valid_ref = getReferences({["references"] = refs[sortindices[idx]]["col0"]}, parameters) :::: :::: value = valuerow["col0"] :::: if parameters.formatting == "table" then :::: if not rowlist[sortindices[idx]] then :::: value = nil :::: else :::: local rowformatting = rowformat .. "$" -- fake end character added for easy gsub :::: value = mw.ustring.gsub(rowformatting, "$0", {["$0"] = value}) :::: value = mw.ustring.gsub(value, "$R0", reference) -- add reference :::: for i, _ in ipairs(qualifierId) do :::: local valueq = valuerow["col" .. i] :::: if args["rowsubformat" .. i] and isSet(valueq) then :::: -- add fake end character $ :::: -- gsub $i not followed by a number so $1 doesn't match $10, $11... :::: -- remove fake end character :::: valueq = captureEscapes(valueq) :::: valueq = mw.ustring.gsub(args["rowsubformat" .. i] .. "$", "$" .. i .. "(%D)", valueq .. "%1") :::: valueq = string.sub(valueq, 1, -2) :::: rowformatting = mw.ustring.gsub(rowformatting, "$" .. i .. "(%D)", args["rowsubformat" .. i] .. "%1") :::: end :::: valueq = valueq and captureEscapes(valueq) or '' :::: value = mw.ustring.gsub(value, "$" .. i .. "(%D)", valueq .. "%1") :::: end :::: value = string.sub(value, 1, -2) -- remove fake end character :::: value = expandBraces(value, rowformatting) :::: end :::: elseif value then :::: value = expandBraces(value, parameters.formatting) :::: value = value .. reference :::: end :::: if isSet(value) and (not parameters.onlysourced or (parameters.onlysourced and valid_ref)) then :::: result[#result + 1] = value :::: if not parameters.list or (maxvals and maxvals == #result) then :::: break :::: end :::: end :::: end :::: :::: if args.query == 'num' then :::: result_query = #result :::: end :::: if #result > 0 then :::: if parameters.formatting == 'table' then :::: result = addEditIconTable(result, parameters) -- in a table, add edit icon on last element :::: end :::: result = preformat .. mw.text.listToText(result, parameters.separator, parameters.conjunction) .. postformat :::: else :::: result = '' :::: end :::: else :::: -- return first element :::: local claim = claims[sortindices[1]] :::: result, result2, error = getValueOfClaim(claim, qualifierId[1], parameters) :::: if result then :::: local ref, valid_ref = getReferences(claim, parameters) :::: if parameters.onlysourced and valid_ref == false then :::: result = nil :::: else :::: result = result .. ref :::: end :::: end :::: if args.query == 'num' then result_query = result and 1 or 0 end :::: end :::: :::: if isSet(result) then :::: if not (parameters.formatting == 'table' or (result2 and result2 == 'no-icon')) then :::: -- add edit icon, except table added previously and except explicit no-icon internal flag :::: result = result .. addEditIcon(parameters) :::: end :::: else :::: if showerrors then result = error else result = default end :::: end :::: if args.query == 'untranslated' and required and not is_sandbox then :::: result_query = untranslated :::: end :::: return result, result_query or '' ::::end ::::-- Local functions for getParentValues ----------------------- ::::local function uc_first(word) :::: if word == nil then return end :::: return mw.ustring.upper(mw.ustring.sub(word, 1, 1)) .. mw.ustring.sub(word, 2) ::::end ::::local function getPropertyValue(id, property, parameter, langs, labelicon, case) :::: local snaks = mw.wikibase.getBestStatements(id, property) :::: local mysnak = getSnak(snaks, {1, "mainsnak"}) :::: if mysnak == nil then :::: return :::: end :::: :::: local entity_id :::: local result = '-' -- default for 'no value' :::: if mysnak.datavalue then :::: entity_id = "Q" .. tostring(mysnak.datavalue.value['numeric-id']) :::: result, _ = getSnakValue(mysnak, {formatting=parameter, lang=langs, labelicon=labelicon, case=case}) :::: end :::: :::: return entity_id, result ::::end ::::local function getParentObjects(id, :::: prop_format, :::: label_format, :::: languages, :::: propertySupString, :::: propertyLabel, :::: propertyLink, :::: label_show, :::: labelicon0, :::: labelicon1, :::: upto_number, :::: upto_label, :::: upto_value, :::: last_only, :::: grammatical_case, :::: include_self) :::: :::: local propertySups = mw.text.split(propertySupString, '[^P%d]') :::: :::: local maxloop = 10 :::: if upto_number then :::: maxloop = upto_number :::: elseif next(upto_label) or next(upto_value) then :::: maxloop = 50 :::: end :::: :::: local labels_filter = next(label_show) :::: :::: local result = {} :::: local id_value = id :::: for iter = 1, maxloop do :::: local link, label, labelwicon, linktext, id_label :::: for _, propertySup in pairs(propertySups) do :::: local _id_value, _link = getPropertyValue(id_value, propertySup, prop_format, languages, labelicon1, grammatical_case) :::: if _id_value and _link then id_value = _id_value; link = _link break end :::: end :::: :::: if not id_value or not link then break end :::: :::: if propertyLink then :::: _, linktext = getPropertyValue(id_value, propertyLink, "label", languages) :::: if linktext then :::: link = mw.ustring.gsub(link, "%[%[(.*)%|.+%]%]", "[[%1|" .. linktext .. "]]") :::: end :::: end :::: :::: id_label, label = getPropertyValue(id_value, propertyLabel, label_format, languages, false, "infoboxlabel") :::: if labelicon0 then :::: _, labelwicon = getPropertyValue(id_value, propertyLabel, label_format, languages, labelicon0, "infoboxlabel") :::: else :::: labelwicon = label :::: end :::: :::: if labels_filter == nil or (label_show[id_label] or label_show[label]) then :::: result[#result + 1] = {labelwicon, link} :::: label_show[id_label or 'none'], label_show[label or 'none'] = nil, nil -- only first label found :::: end :::: :::: if upto_label[id_label] or upto_label[label] or upto_value[id_value] then :::: break :::: end :::: end :::: :::: if last_only then :::: result = {result[#result]} :::: end :::: :::: if include_self then :::: local label_self, link_self :::: _, label_self = getPropertyValue(id, propertyLabel, label_format, languages, labelicon0, "infoboxlabel") :::: link_self, _ = getLabelByLangs(id, languages) :::: table.insert(result, 1, {label_self, link_self}) :::: end :::: :::: return result ::::end ::::local function parentObjectsToString(result, :::: rowformat, :::: cascade, :::: sorting) :::: :::: local ret = {} :::: local first = 1 :::: local last = #result :::: local iter = 1 :::: if sorting == "-1" then first = #result; last = 1; iter = -1 end :::: for i = first, last, iter do :::: local rowtext = mw.ustring.gsub(rowformat, "$[01]", {["$0"] = result[i][1], ["$1"] = result[i][2]}) :::: ret[#ret + 1] = expandBraces(rowtext, rowformat) :::: end :::: :::: if cascade then :::: local direction = mw.language.new(wiki.langcode):isRTL() and "right" or "left" :::: local suffix = "" :::: for i = 1, #ret do :::: ret[i] = '<ul style="line-height:100%; margin-' .. direction .. ':0.45em; padding-' .. direction .. ':0;"><li>' .. ret[i] :::: suffix = suffix .. '</li></ul>' :::: end :::: ret[#ret] = ret[#ret] .. suffix :::: end :::: :::: return ret ::::end ::::-- Returns pairs of parent label and property value fetching a recursive tree ::::function p.getParentValues(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: if not required and isSet(pargs.sandbox) then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).getParentValues(frame) :::: end :::: local id = getEntityId(args, pargs) :::: if id == nil then return end :::: local languages = findLang(args.lang) :::: local propertySup = getArg(args.property, "P131") --administrative entity :::: local propertyLabel = getArg(args.label, "P31") --instance :::: local propertyLink = getArg(args.valuetext) :::: local property_format = getArg(args.formatting) :::: local label_format = getArg(args.labelformat, "label") :::: local upto_number = getArg(args.upto) :::: local last_only = getArg(args.last_only, false) :::: local editicon, labelicon = setIcons(args.editicon, pargs.editicon) :::: local include_self = getArg(args.include_self, false) :::: local case = getArg(args.case) :::: :::: local upto_label = {} :::: for q in string.gmatch(args.uptolabelid or '', 'Q%d+') do :::: upto_label[q] = true :::: end :::: if type(tonumber(upto_number)) == "number" then :::: upto_number = tonumber(upto_number) :::: elseif type(upto_number) == 'string' then :::: upto_number = nil :::: require(wiki.module_title .. '/debug').track('upto') -- replace upto by uptolabelid :::: end :::: :::: local upto_value = {} :::: for q in string.gmatch(args.uptovalueid or args.uptolinkid or '', 'Q%d+') do :::: upto_value[q] = true :::: end :::: :::: local label_show = {} :::: for q in string.gmatch(args.showlabelid or '', 'Q%d+') do :::: label_show[q] = true :::: end :::: for _, v in ipairs(mw.text.split(args.labelshow or '', "/")) do :::: if v ~= '' then :::: label_show[uc_first(v)] = true :::: require(wiki.module_title .. '/debug').track('labelshow') -- replace labelshow by showlabelid :::: end :::: end :::: :::: local rowformat = args.rowformat; if not isSet(rowformat) then rowformat = "$0 = $1" end :::: local labelicon0, labelicon1 = labelicon, labelicon :::: if string.find(label_format, '{{.*$0.*}}') or (string.find(rowformat, '{{.*$0.*}}') and label_format ~= 'raw') then :::: labelicon0 = false :::: end :::: :::: local result = getParentObjects(id, :::: property_format, :::: label_format, :::: languages, :::: propertySup, :::: propertyLabel, :::: propertyLink, :::: label_show, :::: labelicon0, :::: labelicon1, :::: upto_number, :::: upto_label, :::: upto_value, :::: last_only, :::: case, :::: include_self) :::: if #result == 0 then return end :::: :::: local separator = args.separator; if not isSet(separator) then separator = "<br />" end :::: local sorting = args.sorting; if sorting == "" then sorting = nil end :::: local cascade = (args.cascade == "true" or args.cascade == "yes") :::: :::: local ret = parentObjectsToString(result, :::: rowformat, :::: cascade, :::: sorting) :::: ret = addEditIconTable(ret, {property=propertySup, editicon=editicon, id=id, lang=languages}) :::: return mw.text.listToText(ret, separator, separator) ::::end ::::-- Link with a parent label -------------------- ::::function p.linkWithParentLabel(frame) :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: if not required and isSet(pargs.sandbox) then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).linkWithParentLabel(frame) :::: end :::: local args = {} :::: if frame.args then :::: for k, v in pairs(frame.args) do -- metatable :::: args[k] = v :::: end :::: else :::: args = frame -- via require :::: end :::: if isSet(args.value) then :::: return args.value :::: end :::: :::: -- get id value of property/qualifier :::: local largs = mw.clone(args) :::: largs.list = tonumber(args.list) and args.list or true :::: largs.formatting = "raw" :::: largs.separator = "/·/" :::: largs.editicon = false :::: local items_list, _ = p.claim(largs) :::: if not isSet(items_list) then return end :::: local items_table = mw.text.split(items_list, "/·/", true) :::: :::: -- get internal link of property/qualifier :::: if isSet(args.formatting) then :::: largs.formatting = nil -- default link if defined with any value :::: else :::: largs.formatting = "internallink" :::: end :::: local link_list, _ = p.claim(largs) :::: local link_table = mw.text.split(link_list, "/·/", true) :::: :::: -- get label of parent property :::: local parent_claim = getSnak(getStatements(items_table[1], args.parent, true), {1, "mainsnak", "datatype"}) :::: if parent_claim == 'monolingualtext' then :::: largs.formatting = nil :::: largs.list = 'lang' :::: else :::: largs.formatting = "label" :::: largs.list = false :::: end :::: largs.property = args.parent :::: largs.qualifier = nil :::: for i, v in ipairs(items_table) do :::: largs.item = v :::: local link_label, _ = p.claim(largs) :::: if isSet(link_label) then :::: link_table[i] = mw.ustring.gsub(link_table[i] or '', "%[%[(.*)%|.+%]%]", "[[%1|" .. link_label .. "]]") :::: end :::: end :::: args.editicon, _ = setIcons(args.editicon, pargs.editicon) :::: args.id = getEntityId(args, pargs) :::: args.lang = findLang(args.lang) :::: return mw.text.listToText(link_table) .. addEditIcon(args) ::::end ::::-- Calculate number of years old ---------------------------- ::::function p.yearsOld(frame) :::: if not required and frame.args and isSet(frame:getParent().args.sandbox) then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).yearsOld(frame) :::: end :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local id = getEntityId(args, pargs) :::: if id == nil then return end :::: local lang = mw.language.new('en') :::: :::: local function getBestDate(id, prop) :::: local mainsnak = getSnak(mw.wikibase.getBestStatements(id, prop), {1, "mainsnak"}) :::: if mainsnak and mainsnak.snaktype then :::: if mainsnak.snaktype == "somevalue" then :::: return {time = nil, precision = 0} :::: elseif mainsnak.snaktype == "value" then :::: return getSnak(mainsnak, {"datavalue", "value"}) :::: end :::: end :::: return {time = nil, precision = nil} :::: end :::: :::: local birth = getBestDate(id, 'P569') :::: if birth.time == nil or birth.precision < 8 then :::: return :::: end :::: local death = getBestDate(id, 'P570') :::: if death.precision and death.precision < 8 then -- includes somevalue :::: return :::: elseif death.time == nil then :::: death = {time = lang:formatDate('c'), precision = 11} -- current date :::: end :::: :::: local dates = {} :::: dates[1] = {['min'] = {}, ['max'] = {}, ['precision'] = birth.precision} :::: dates[1].min.year = tonumber(mw.ustring.match(birth.time, "^[+-]?%d+")) :::: dates[1].min.month = tonumber(mw.ustring.match(birth.time, "-(%d%d)-")) :::: dates[1].min.day = tonumber(mw.ustring.match(birth.time, "-(%d%d)T")) :::: dates[1].max = mw.clone(dates[1].min) :::: dates[2] = {['min'] = {}, ['max'] = {}, ['precision'] = death.precision} :::: dates[2].min.year = tonumber(mw.ustring.match(death.time, "^[+-]?%d+")) :::: dates[2].min.month = tonumber(mw.ustring.match(death.time, "-(%d%d)-")) :::: dates[2].min.day = tonumber(mw.ustring.match(death.time, "-(%d%d)T")) :::: dates[2].max = mw.clone(dates[2].min) :::: :::: for i, d in ipairs(dates) do :::: if d.precision == 10 then -- month :::: d.min.day = 1 :::: local timestamp = string.format("%04d", tostring(math.abs(d.max.year))) :::: .. string.format("%02d", tostring(d.max.month)) :::: .. "01" :::: d.max.day = tonumber(lang:formatDate("j", timestamp .. " + 1 month - 1 day")) :::: elseif d.precision < 10 then -- year or decade :::: d.min.day = 1 :::: d.min.month = 1 :::: d.max.day = 31 :::: d.max.month = 12 :::: if d.precision == 8 then -- decade :::: d.max.year = d.max.year + 9 :::: end :::: end :::: end :::: :::: local function age(d1, d2) :::: local years = d2.year - d1.year :::: if d2.month < d1.month or (d2.month == d1.month and d2.day < d1.day) then :::: years = years - 1 :::: end :::: if d2.year > 0 and d1.year < 0 then :::: years = years - 1 -- no year 0 :::: end :::: return years :::: end :::: :::: local old_min = age(dates[1].max, dates[2].min) :::: local old_max = age(dates[1].min, dates[2].max) :::: if old_max > 200 then :::: require(wiki.module_title .. '/debug').track('200yo') :::: end :::: local old, old_expr :::: if old_min == 0 and old_max == 0 then :::: old = "< 1" :::: old_max = 1 -- expression in singular :::: elseif old_min == old_max then :::: old = old_min :::: else :::: old = old_min .. "/" .. old_max :::: end :::: if args.formatting == 'unit' then :::: local langs = findLang(args.lang) :::: local yo :::: local yo_pl = {} :::: if langs[1] == wiki.langcode then :::: yo_pl = i18n["years-old"] :::: end :::: if not isSet(yo_pl[2]) then :::: local yo_label, _ = getLabelByLangs('Q24564698', langs) :::: yo_pl = {yo_label, yo_label} :::: end :::: yo = mw.language.new(langs[1]):plural(old_max, yo_pl) :::: if mw.ustring.find(yo, '$1', 1, true) then :::: old_expr = mw.ustring.gsub(yo, "$1", old) :::: else :::: old_expr = old .. '&nbsp;' .. yo :::: end :::: elseif args.formatting then :::: old_expr = expandBraces(mw.ustring.gsub(args.formatting, '$1', old), args.formatting) :::: else :::: old_expr = old :::: end :::: :::: return old_expr ::::end ::::-- Gets a label in a given language (content language by default) or its fallbacks, optionnally linked. ::::function p.getLabel(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: if not required and isSet(pargs.sandbox) then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).getLabel(frame) :::: end :::: local id = getEntityId(args, pargs, 1) :::: if id == nil then return end :::: local languages = findLang(args.lang) :::: local labelicon = false :::: if mw.wikibase.isValidEntityId(id) then :::: _, labelicon = setIcons(args.editicon, pargs.editicon) :::: end :::: :::: local label_icon = '' :::: local label, lang :::: if args.label then :::: label = args.label :::: else :::: -- exceptions or labels fixed :::: local exist, labels = pcall(require, wiki.module_title .. "/labels" .. (languages[1] == wiki.langcode and '' or '/' .. languages[1])) :::: if exist and labels.infoboxLabelsFromId and next(labels.infoboxLabelsFromId) ~= nil then :::: label = labels.infoboxLabelsFromId[id] :::: end :::: :::: if label == nil then :::: label, lang = getLabelByLangs(id, languages) :::: if label then :::: if isSet(args.itemgender) then :::: if feminineGender(args.itemgender) then :::: label = feminineForm(id, lang) or label :::: end :::: local _, items_g = string.gsub(args.itemgender, "Q%d+", "") :::: if not isSet(args.case) and items_g > 1 then :::: args.case = "plural" :::: end :::: end :::: label = mw.language.new(lang):ucfirst(mw.text.nowiki(label)) -- sanitize :::: if args.case then :::: label = case(args.case, label, lang) :::: end :::: end :::: label_icon = addLabelIcon(id, lang, languages[1], labelicon) :::: end :::: end :::: :::: local linked = args.linked :::: local ret2 = required and untranslated or '' :::: if isSet(linked) and linked ~= "no" then :::: local article = mw.wikibase.getSitelink(id) or ("d:Special:EntityPage/" .. id) :::: return "[[" .. article .. "|" .. (label or id) .. "]]" .. label_icon, ret2 :::: else :::: return (label or id) .. label_icon, ret2 :::: end ::::end ::::function p.sitelinks(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: -- arguments :::: local param = {} :::: param.id = getEntityId(args, pargs) :::: if param.id == nil then return end :::: param.project = getArg(args.project) :::: param.site = getArg(args.site) :::: param.sitelang = getArg(args.sitelang) :::: param.show = getArg(args.formatting, '[[$w:$l:$t|$s:$t]] $i') :::: param.sep = getArg(args.separator, ', ') :::: :::: -- fetch sitelinks :::: local sitelinks_obj = mw.wikibase.getEntity(param.id).sitelinks :::: local slinks = {} -- do some clean up (commonswiki > commons) and add some data :::: local iw = {['wikipedia'] = 'w', ['wikibooks'] = 'b', ['wikinews'] = 'n', ['wikiquote'] = 'q', :::: ['wikisource'] = 's', ['wikiversity'] = 'v', ['wikivoyage'] = 'voy', ['wiktionary'] = 'wikt', ['commons'] = 'c', :::: ['meta'] = 'm', ['mediawiki'] = 'mw', ['species'] = 'species', ['wikidata'] = 'd', ['wikifunctions'] = 'f'} :::: for slink, sdata in pairs(sitelinks_obj) do :::: -- langcode + wiki, wikibooks, wikinews, wikiquote, wikisource, wikiversity, wikivoyage, wiktionary :::: local s_lang = string.match(slink, '(%l+)wik[it]') :::: local s_project = string.match(slink, 'wik[it]%l*') :::: if slink == 'commonswiki' or slink == 'metawiki' or slink == 'mediawikiwiki' :::: or slink == 'specieswiki' or slink == 'wikidatawiki' or slink == 'wikifunctionswiki' :::: then :::: s_project = string.sub(slink, 1, -5) -- remove -wiki :::: slinks[s_project] = {['lang'] = 'und', ['project'] = s_project, ['iw'] = iw[s_project], ['title'] = sdata.title, ['badges'] = sdata.badges} :::: elseif s_project == 'wiki' then -- restore project full name :::: slinks[slink] = {['lang'] = s_lang, ['project'] = 'wikipedia', ['iw'] = 'w', ['title'] = sdata.title, ['badges'] = sdata.badges} :::: elseif s_project == 'wiktionary' then -- use short site name :::: s_project = string.sub(slink, 1, -7) :::: slinks[s_project] = {['lang'] = s_lang, ['project'] = 'wiktionary', ['iw'] = 'wikt', ['title'] = sdata.title, ['badges'] = sdata.badges} :::: else :::: slinks[slink] = {['lang'] = s_lang, ['project'] = s_project, ['iw'] = iw[s_project], ['title'] = sdata.title, ['badges'] = sdata.badges} :::: end :::: end :::: :::: -- select requested project, site, sitelang :::: local slinks_req = {} :::: if not (param.project or param.site or param.sitelang) then :::: slinks_req = slinks :::: else :::: for pr in string.gmatch(param.project or '', '%l+') do -- lowercase letters, skip separators :::: for sl, sd in pairs(slinks) do :::: if sd.project == pr then :::: slinks_req[sl] = sd :::: end :::: end :::: end :::: for s in string.gmatch(param.site or '', '%l+') do :::: for sl, sd in pairs(slinks) do :::: if sl == s then :::: slinks_req[sl] = sd :::: end :::: end :::: end :::: for l in string.gmatch(param.sitelang or '', '%l+') do :::: for sl, sd in pairs(slinks) do :::: if sd.lang == l then :::: slinks_req[sl] = sd :::: end :::: end :::: end :::: end :::: :::: -- sort table :::: local sites_sorted = {} :::: for sitex in pairs(slinks_req) do :::: sites_sorted[#sites_sorted + 1] = sitex :::: end :::: local sort_project_lang = function(a, b) :::: local key_a = slinks_req[a].project .. slinks_req[a].lang :::: local key_b = slinks_req[b].project .. slinks_req[b].lang :::: return key_a < key_b :::: end :::: table.sort(sites_sorted, sort_project_lang) :::: :::: -- format output :::: local showtext = {} :::: local shownum, showbnum = 0, 0 :::: for _, sl in ipairs(sites_sorted) do :::: local sd = slinks_req[sl] :::: local show = param.show -- default '[[$w:$l:$t|$s:$t]] $i' iw:lang:title, site:title icon, also $p project :::: show = string.gsub(show, '$w', sd.iw) :::: show = string.gsub(show, '$p', sd.project) :::: if sd.lang == 'und' then :::: show = string.gsub(show, '$l:?', '') :::: else :::: show = string.gsub(show, '$l', sd.lang) :::: end :::: show = string.gsub(show, '$t', sd.title) :::: show = string.gsub(show, '$s', sl) :::: if next(sd.badges) then :::: show = string.gsub(show, '$i', '[[File:Article de qualité.svg|15x15px]]') :::: showbnum = showbnum + 1 :::: else :::: show = string.gsub(show, ' ?$i', '') :::: end :::: if show ~= param.show then :::: table.insert(showtext, show) :::: end :::: shownum = shownum + 1 :::: end :::: local output :::: if string.find(param.show, '$[nb]') then :::: output = string.gsub(param.show, '$n', shownum) -- number of sites :::: output = string.gsub(output, '$b', showbnum) -- number of badges :::: else :::: output = table.concat(showtext, param.sep) :::: end :::: return output ::::end ::::-- Utilities ----------------------------- ::::-- See also module ../debug. ::::-- Copied from Module:Wikibase ::::function p.getSiteLink(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local id = getEntityId(args, pargs, 1) :::: if id == nil then return end :::: return mw.wikibase.getSitelink(id, mw.text.trim(args[2] or '')) ::::end ::::-- Helper function for the default language code used ::::function p.lang(frame) :::: local lang = frame and frame.args[1] -- nil via require :::: return findLang(lang)[1] ::::end ::::-- Number of statements ::::function p.numStatements(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local id = getEntityId(args, pargs) :::: if id == nil then return 0 end :::: local prop = mw.text.trim(args[1] or '') :::: local num = {} :::: if not isSet(prop) then :::: local largs = {} :::: for k, v in pairs(pargs) do :::: largs[k] = v :::: end :::: for k, v in pairs(args) do :::: largs[k] = v :::: end :::: largs.query = 'num' :::: _, num = p.claim(largs) :::: return num :::: elseif args[2] then -- qualifier :::: local qual = mw.text.trim(args[2]) :::: local values = p.claim{item=id, property=prop, qualifier=qual, formatting='raw', separator='/·/'} :::: if values then :::: num = mw.text.split(values, '/·/') :::: end :::: else :::: num = mw.wikibase.getBestStatements(id, prop) :::: end :::: return #num ::::end ::::-- Returns true if property datavalue is found excluding novalue/somevalue ::::function p.validProperty(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local item = getEntityId(args, pargs) :::: if item == nil then return end :::: local property = mw.text.trim(args[1]) :::: local prop_data = getSnak(mw.wikibase.getBestStatements(item, property), {1, "mainsnak", "datavalue"}) :::: return prop_data and true or nil ::::end ::::function p.editAtWikidata(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local value = isSet(args[1]) :::: if value then return end :::: local param = {} :::: param.id = getEntityId(args, pargs) :::: param.property = args.property :::: param.lang = findLang(args.lang) :::: param.editicon, _ = setIcons(args.editicon) :::: return addEditIcon(param) ::::end ::::function p.formatNum(frame) :::: local num = tonumber(mw.text.trim(frame.args[1])) :::: local lang = findLang(mw.text.trim(frame.args[2])) :::: return mw.language.new(lang[1]):formatNum(num) ::::end ::::-- [[Modul:Wikidata/Legacy]] compatibility ::::-- look into entity object ::::function p.ViewSomething(frame) :::: local f = (frame.args[1] or frame.args.id) and frame or frame:getParent() :::: local id = f.args.id :::: if id and (#id == 0) then :::: id = nil :::: end :::: local data = mw.wikibase.getEntity(id) :::: if not data then :::: return nil :::: end :::: local i = 1 :::: while true do :::: local index = f.args[i] :::: if not index then :::: if type(data) == "table" then :::: return mw.text.jsonEncode(data, mw.text.JSON_PRESERVE_KEYS + mw.text.JSON_PRETTY) :::: else :::: return tostring(data) :::: end :::: end :::: data = data[index] or data[tonumber(index)] :::: if not data then :::: return :::: end :::: i = i + 1 :::: end ::::end ::::function p.getImageLegend(frame) :::: -- look for named parameter id; if it's blank make it nil :::: local id = frame.args.id :::: if id and (#id == 0) then :::: id = nil :::: end :::: -- look for named parameter lang :::: -- it should contain a two-character ISO-639 language code :::: -- if it's blank fetch the language of the local wiki :::: local lang = frame.args.lang :::: if (not lang) or (#lang < 2) then :::: lang = mw.language.getContentLanguage().code :::: end :::: -- first unnamed parameter is the local parameter, if supplied :::: local input_parm = mw.text.trim(frame.args[1] or "") :::: if input_parm == "FETCH_WIKIDATA" then :::: local ent = mw.wikibase.getEntity(id) :::: local imgs :::: if ent and ent.claims then :::: imgs = ent.claims.P18 :::: end :::: local imglbl :::: if imgs then :::: -- look for an image with 'preferred' rank :::: for k1, v1 in pairs(imgs) do :::: if v1.rank == "preferred" and v1.qualifiers and v1.qualifiers.P2096 then :::: local imglbls = v1.qualifiers.P2096 :::: for k2, v2 in pairs(imglbls) do :::: if v2.datavalue.value.language == lang then :::: imglbl = v2.datavalue.value.text :::: break :::: end :::: end :::: end :::: end :::: -- if we don't find one, look for an image with 'normal' rank :::: if (not imglbl) then :::: for k1, v1 in pairs(imgs) do :::: if v1.rank == "normal" and v1.qualifiers and v1.qualifiers.P2096 then :::: local imglbls = v1.qualifiers.P2096 :::: for k2, v2 in pairs(imglbls) do :::: if v2.datavalue.value.language == lang then :::: imglbl = v2.datavalue.value.text :::: break :::: end :::: end :::: end :::: end :::: end :::: end :::: return imglbl :::: else :::: return input_parm :::: end ::::end ::::-- returns the page id (Q...) of the current page or nothing of the page is not connected to Wikidata ::::function p.pageId(frame) :::: return mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() ::::end ::::return p ::::{{collapse bottom}} [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 09:51, 11 सितंबर 2026 (UTC) == जाँच == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! सदस्य:Teacher1943 स्वतःपरीक्षित सदस्य और स्वतः पुनरीक्षित सदस्य अधिकार है परंतु वह 6 जून 2026 को अवरोधित हो गए है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:16, 19 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, बिलकुल उन्हें स्वतः परीक्षित सदस्य [[special:redirect/revision/3157551#स:Teacher1943|चर्चा के परिणामस्वरूप]] बनाया गया था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:20, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! क्या अवरोधित होने पर भी ये अधिकार बने रहते चाहिए? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:27, 20 सितंबर 2026 (UTC) == सलाह == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैने विकि पर बहुत से नाम देखें है जिसमें नुक़्ते का प्रयोग नहीं किया जाता। क्या इन्हें स्थानांतरण का नामांकन करना चाहिए। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:17, 21 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे स्वयं नुक़्ते की अच्छी समझ नहीं है। अतः मैं बिना स्रोत के ऐसे किसी स्थानांतरण पर विचार नहीं करूंगा। इसमें SM7 जी आपको अच्छा सुझाव दे सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:14, 21 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैने कुछ नामांकन किए है उन्हें स्थानांतरण कर दें वे कल ही किए है और इसे [[वार्ता:ओल्ड टाउन (लवीव)]] भी देख लें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:18, 21 सितंबर 2026 (UTC) == बॉट अनुमोदन चर्चा == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! इस बॉट का मुख्य उद्देश्य हिंदी विकिपीडिया पर मौजूद लेखों में नंगे URLs को स्वचालित रूप से भरना और उन्हें उचित संदर्भ प्रारूप में बदलना है। यह कार्य reFill टूल और Pywikibot के reflinks.py स्क्रिप्ट का उपयोग करके किया जाएगा। इसका कोड [[सदस्य:AMAN KUMAR/प्रयोगपृष्ठ 2]] में है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) :जी! मेरे पर बॉट @[[सदस्य:AMAN KUMAR Bot|AMAN KUMAR Bot]] खाता है परंतु यह अवरोधित है इससे परिक्षण करने के लिए अवरोध मुक्त करें और मैं इसका नाम परिवर्तन कर VikramBot करने का भी अनुरोध करता हूं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:14, 22 सितंबर 2026 (UTC) == प्रस्ताव == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! सदस्य:GeniusNishant777 के सभी प्रतियोगिता में जमा लेखों को मापदंड ल5 के तहत हटाने का प्रस्ताव [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:40, 25 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, यदि उनको [[वि:शीह#ल5|ल5]] में डालने वाले हो तो आपके भी उसमें कई आ जायेंगे। लेख हटाने के स्थान पर हमें उन्हें सुधार पर ध्यान देना चाहिए। उनके लेख न्यूनतम अर्हता नहीं होने के कारण ज्यादा अस्वीकृत हुये हैं। अतः आप ल5 क्यों चाहते हो? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 25 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! खराब अनुवाद के संदर्भ में क्योंकि अभी श्रेणियाँ जोड़ रहा हूँ उसमें देखा तो पूँछा। इसके अतिरिक्त, बॉट अनुमोदन पर कोई सुझाव? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे अनुवाद इतना खराब नहीं लग रहा कि उन्हें ल5 में जोड़ें। बाकी उनकी समीक्षा अजीत जी ने की है, अतः आप उन्हें पूछ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:53, 25 सितंबर 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी लेख समीक्षा से संबंधित नहीं है यह ऊपर की चर्चा से [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#बॉट अनुमोदन चर्चा|सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#बॉट अनुमोदन चर्चा|बॉट अनुमोदन चर्चा]] से संबंधित है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:55, 25 सितंबर 2026 (UTC) :::::विक्रम जी, क्या आप बता सकते हैं कि यह रिफिल स्क्रिप्ट यूआरएल को किस तरह संसाधित करती है और उसका शीर्षक किस तरह ढूँढती है? मैं यह इसलिए पूछ रहा हूँ क्योंकि आप इस बॉट को चलाने में काफ़ी रुचि रखते हैं, इसलिए इस बारे में आपकी समझ जानना चाहता हूँ। साथ ही, आप किन-किन प्रोग्रामिंग भाषाओं में काम करते हैं? [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 14:15, 25 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Max|Max]] जी! मुझे अधिक प्रोग्रामिंग तो नहीं आती पर यह स्क्रिप्ट reFill टूल की तरह कार्य करती है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:19, 25 सितंबर 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, यहाँ @[[सदस्य:Max|Max]] जी ने प्रोग्रमन भाषा के अतिरिक्त शीर्षक खोज के बारे में भी पूछा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:39, 25 सितंबर 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Max|Max]] जी! शीर्षक खोजने की प्रक्रिया के बारे में बताऊँ तो, यह स्क्रिप्ट नंगे URL पर जाकर उस वेबपेज के HTML सोर्स कोड को पढ़ती है। फिर वह उसमें से <title> ... </title> टैग के अंदर मौजूद टेक्स्ट को निकालकर उसे संदर्भ साँचे में शीर्षक के रूप में जोड़ देती है। जी मैं PAWS पर बॉट कमांड्स को समझकर चला लेता हूँ। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) == ? == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैने कुछ समय पहले यह टूल ([https://iabot.wmcloud.org आई ए बॉट]) खोजा है क्या इसका प्रयोग बिना बॉट अधिकार कर सकते है? यदि आपको ज्ञात हो तो बताए कैसे? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे इस उपकरण की अधिक जानकारी नहीं है, इसपर @[[सदस्य:Max|Max]] जी प्रकाश डाल सकते हैं। हालांकि यदि आप बड़ी मात्रा में सम्पादन करना चाहते हो तो उसके लिए बॉट फ्लैग लेना आवश्यक है। कुछ परीक्षण सम्पादन आप अपने मुख्य खाते से कर सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:40, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! क्या आप अनुमति देतें है परीक्षण के लिए?[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:54, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) ::बिलकुल आप आज 15-20 सम्पादन करके देखना चाहें तो कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:59, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया वार्ता:AutoWikiBrowser/CheckPage#AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन| इसे भी]] देख लें[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:12, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैने कुछ परीक्षण कर दिए है और साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक के तरह बहुत से शीह नामांकन को हटाया है इसका क्या कारण था?[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:02, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) == नामवर सिंह की आलोचना के प्रतिमान == नामवर सिंह की आलोचना के प्रतिमान [[सदस्य:Shiv lal chauhan|Shiv lal chauhan]] ([[सदस्य वार्ता:Shiv lal chauhan|वार्ता]]) 04:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) == मतदान के संदर्भ में == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, हमने विकिपीडिया के प्रशासक आवेदन पृष्ठ पर अपना नामांकन दर्ज किया है और रोलबैक अधिकार के लिए भी आवेदन किया है, कृपया अपनी उचित सहमति प्रकट करे । [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 06:59, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) 1myfc2k4ekd1jk0kdp7ncihjg7i5i7i पंचम वेद 0 507523 6628368 6508013 2026-10-11T08:20:02Z ~2026-54596-83 953001 /* */ 6628368 wikitext text/x-wiki {{Redirect|पंचम वेद|फ़िल्म|पंचम वेद (फिल्म)}} '''पंचम वेद''' या '''पांचवा वेद''' की संकल्पना बहुत प्राचीन है। [[वैदिक काल]] के उपरान्त कई ग्रन्थों को 'पंचम वेद' के रूप में मानने और उसे भी वेदों जैसा महत्व देने की बात कही गई है। यह बात सबसे पहले [[उपनिषद्|उपनिषदों]] में आई है और उसके बाद अनेक नए संस्कृत और अन्य नवीन भारतीय भाषाओं के ग्रन्थों के लिए 'पंचम वेद' की बात की गई है। पाँचवें वेद ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]: पंचम वेद) की धारणा, यानी एक पाठ जो चार विहित वेदों के बाहर है, लेकिन फिर भी उसे एक वेद का दर्जा प्राप्त है, वह है जिसे कई उत्तर-वैदिक हिंदू में उन्नत किया गया है ग्रंथ, किसी विशेष पाठ या ग्रंथ और उनके सिद्धांतों को उस कालातीतता और अधिकार के साथ प्रदान करने के लिए जिसे [[हिन्दू धर्म]] [[वेदों]] के साथ जोड़ता है।<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.1086%2F463098 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> <nowiki>#</nowiki>palmveda भारत का हस्तरेखा विज्ञान परामर्श केंद्र जो नोएडा में स्थापित है इसके अध्यक्ष डॉ. लक्ष्मीकांत त्रिपाठी है उन्होंने विश्व में हस्तरेखा दिवस मनाने की परंपरा प्रारंभ की दिल्ली के भारत मंडपम में 10thinternationalpalmistryday2025 धूमधाम से मनाया गया जिसमें मुख्य अतिथि के रूप में इलाहाबाद हाईकोर्ट के पूर्व मुख्य न्यायाधीश न्याय मूर्ति श्री सुधीर अग्रवाल जी भी उपस्थित रहे। बेस्ट सेलर बुक "जीते रहो के लेखक डॉ लक्ष्मीकांत त्रिपाठी विगत पान 35 वर्षों से इस लुप्तप्राय विद्या को पुनर प्रतिष्ठित करने का प्रयास कर रहे हैं। उनके मौलिक कार्यों का वर्णन सुप्रसिद्ध लेखिका अमृता प्रीतम ने अपनी पुस्तक "काया के दामन में " किया है। =='''संस्कृत ग्रंथ: "पंचम वेद"'''== <ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Mr Sandeep|date=2017-09-14|title=संस्कृत साहित्य में वेद और उपनिषद के स्थान के महत्व का वर्णन|url=https://doi.org/10.24113/ijohmn.v1i6.15|journal=IJOHMN (International Journal online of Humanities)|volume=1|issue=6|doi=10.24113/ijohmn.v1i6.15|issn=2395-5155}}</ref>पांचवें वेद का सबसे पहला संदर्भ [[छांदोग्य उपनिषद]] (7.1.2) में मिलता है,<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.1093%2Fjaarel%2F65.3.681 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> : ''इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः '' (छान्दोग्योपनिषद्/अध्यायः ७) : अर्थ -- चार वेदों के अतिरिक्त इतिहासपुराण ही पांचवाँ वेद है । इतिहास-पुराण के इस संदर्भ का उपयोग [[महाभारत]] द्वारा किया जाता है, जो "इतिहास" नामक [[महाकाव्य]] साहित्य के वर्ग से संबंधित है, खुद को पांचवें वेद के रूप में संदर्भित करने के लिए। वेदों के प्रसिद्ध संकलनकर्ता व्यास को जिम्मेदार ठहराते हुए, महाभारत खुद को एक नए युग के लिए एक नया वेद घोषित करता है, जो सभी लोगों के लिए है, और जो चार प्रामाणिक वेदों के बराबर है और कुछ मायनों में उनसे बेहतर है।<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.1093%2Fjaarel%2FLXII.2.377 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> अन्य प्रमुख [[सनातन धर्म|हिंदू]] महाकाव्य, [[रामायण]], भी पाँचवाँ वेद होने का दावा करता है। लेकिन, चूंकि महाभारत में ही रामायण का संक्षिप्त संस्करण शामिल है, इसलिए महाभारत को ही पांचवां वेद माना जाता है।<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.1086%2F463098 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> इसी तरह के दावे पुराणों में भी किए गए हैं, जो इतिहास के साथ पांचवां वेद होने का दावा करते हैं, अक्सर खुद को "इतिहास-पुराण-वेद" के रूप में संदर्भित करते हैं।<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/mysticismsacreds00katz |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> [[भागवत पुराण]] पांचवें के संबंध में छांदोग्य उपनिषद के कथन को विस्तार से बताता है, जिसमें कहा गया है कि [[ब्रह्मा]] के चार मुखों में से प्रत्येक से चार वेद निकलने के बाद, पांचवां वेद - इतिहासपुराण - उनके पांचवें मुख<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.1086%2F463098 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> या उनके सभी मुखों से उभरा। इसके बाद यह स्वयं को अन्य सभी पुराणों से सर्वोच्च घोषित करता है, इस आधार पर कि यह व्यास की सर्वोच्च उपलब्धि थी।<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/mysticismsacreds00katz |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> इसी प्रकार, [[स्कन्द पुराण]] भी सुझाव देता है कि पुराण पाँचवाँ वेद हैं, इस प्रकार यह स्वयं को शास्त्र सम्मत अधिकार प्रदान करता है।<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.1086%2F463098 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://is1.mum.edu/vedicreserve/puranas/skanda_purana/skanda_purana_05avanti_03reva.pdf |accessdate=25 अप्रैल 2024 |title=संग्रहीत प्रति |archive-date=3 मार्च 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303171408/http://is1.mum.edu/vedicreserve/puranas/skanda_purana/skanda_purana_05avanti_03reva.pdf |url-status=dead }}</ref> नाट्य शास्त्र, प्रदर्शनात्मक सिद्धांत से संबंधित एक पाठ, खुद पर "पांचवें वेद" (1.4) का लेबल भी लागू करता है, हालांकि कड़ाई से बोलते हुए, यह [[गन्धर्व वेद]] की एक शाखा है, जो सामवेद (मोनियर-विलियम्स) का एक उपवेद है। नाट्यशास्त्र का कहना है कि इसे अन्य चार वेदों के तत्वों को शामिल करते हुए ब्रह्मा द्वारा तैयार किया गया था,<ref>{{cite web |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10036/48013/1/Aristotle%27s%20Poetics.pdf |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> विचार यह था कि पवित्र कहानियों का नाटकीय या संगीतमय प्रदर्शन, जो कि संबंधित घटनाओं के माध्यम से, दिव्य प्रक्रियाओं का प्रतीक है, व्यक्तियों को पवित्र विचारों की ओर आकर्षित कर सकता है।<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.2307%2F428253 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> अन्य कार्य जिन्हें "पांचवें वेद" के रूप में वर्णित किया गया है, उनमें [[आयुर्वेद]] ("जीवन" के रखरखाव से संबंधित वेद), पारंपरिक दक्षिण एशियाई चिकित्सा की एक प्रणाली पर ग्रंथ शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.2307%2F1398518 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> ==गैर-संस्कृत ग्रंथ== कई गैर-संस्कृत ग्रंथों को भी वेद का दर्जा दिया गया है। इसका एक उदाहरण [[रामचरितमानस]] है, जो 17वीं शताब्दी में अवधी में रामायण की कहानी का पुनर्कथन है, जिसे अक्सर उत्तरी भारत में "पांचवां वेद" या "हिंदी वेद" कहा जाता है, और भक्तों द्वारा इसे चार विहितों के बराबर या उनका स्थान लेने के रूप में देखा जाता है। कलियुग के पाठ के रूप में प्रामाणिक और पवित्र वेद।<ref>{{cite web |title=Many Rāmāyaṇas: the diversity of a narrative tradition in South Asia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-520-07589-4 |publisher=Univ. of California Press |accessdate=25 अप्रैल 2024 |date=1991}}</ref> कई तमिल ग्रंथों को अनुयायियों द्वारा एक नया वेद होने का दर्जा दिया गया है, जो आमतौर पर संबंधित पाठ को "तमिल वेद" या "द्रविड़ वेद" कहते हैं।<ref>{{cite web |title=What is Tamil Veda? |url=http://www.dailyo.in/variety/tamil-veda-tamil-marai-thirukkural-thevaram-divya-prabandham/story/1/17210.html |website=www.dailyo.in |accessdate=25 अप्रैल 2024 |language=en}}</ref> कुरल को पारंपरिक रूप से कई विशेषणों और वैकल्पिक शीर्षकों के साथ सराहा जाता है, जिनमें "तमिल वेद" और "दिव्य पुस्तक" शामिल हैं।<ref>{{cite web |last1=Zvelebil |first1=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PA155 |publisher=BRILL |accessdate=25 अप्रैल 2024 |language=en |date=1973}}</ref>:156<ref>{{cite web |last1=Cutler |first1=Norman |title=Interpreting Tirukkuṟaḷ: The Role of Commentary in the Creation of a Text |url=https://www.jstor.org/stable/604470 |website=Journal of the American Oriental Society |accessdate=25 अप्रैल 2024 |pages=549–566 |doi=10.2307/604470 |date=1992}}</ref> सामान्य एक दावा जिसे केरल मणिप्रवलम के 14वीं शताब्दी के व्याकरण लीलातिलकम जैसे धर्मनिरपेक्ष कार्यों में भी स्वीकार किया गया था। <ref>{{Cite journal|last=Freeman|first=Rich|date=1998-02|title=Rubies and Coral: The Lapidary Crafting of Language in Kerala|url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/57/1/38/336657|journal=The Journal of Asian Studies|language=en|volume=57|issue=1|pages=38–65|doi=10.2307/2659023|issn=0021-9118}}</ref> नाट्यशास्त्र की तरह,<ref>{{Cite journal|last=Lidova|first=N. R.|date=1997-01-01|title=BOOK REVIEWS|url=https://academic.oup.com/jaar/article-lookup/doi/10.1093/jaarel/65.3.681|journal=Journal of the American Academy of Religion|language=en|volume=65|issue=3|pages=681–684|doi=10.1093/jaarel/65.3.681|issn=0002-7189}}</ref> तिरुवाय्मोली को वेद का दर्जा देने की मांग करने वाले लेखकों ने तर्क दिया कि [[ब्राह्मण|ब्राह्मणों]] के लिए आरक्षित विहित वैदिक ग्रंथों के विपरीत, यह नया तमिल वेद सभी वर्गों के लिए सुलभ था।<ref>{{Cite book|title=The vernacular Veda: revelation, recitation, and ritual|url=https://archive.org/details/vernacularvedare00nara|last=Narayanan|first=Vasudha|last2=Nammāl̲vār|date=1994|publisher=University of South Carolina Press|isbn=978-0-87249-965-2|location=Columbia, SC}}</ref> इसी तरह, तमिल शैव समुदाय ने तेवरम के भजनों को तमिल वेद का दर्जा दिया, यह दावा कई कवियों ने स्वयं किया था।<ref>{{Cite journal|last=Peterson|first=Indira V.|date=1982-01|title=Singing of a Place: Pilgrimage as Metaphor and Motif in the Tēvāram Songs of the Tamil Śaivite Saints|url=https://www.jstor.org/stable/601112?origin=crossref|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=102|issue=1|pages=69|doi=10.2307/601112}}</ref> तमिल शैवों ने "तमिल वेद" पदनाम को तेवरम को संस्कृत वेद का एक विकल्प बनाने के रूप में देखा, जबकि वैष्णवों ने अपने समकक्ष नामित ग्रंथों को एक विकल्प के बजाय एक समानांतर ट्रैक के रूप में देखा।<ref>{{Cite journal|last=Cutler|first=Norman|last2=Peterson|first2=Indira Viswanathan|last3=Piḷḷāṉ|last4=Carman|first4=John|last5=Narayanan|first5=Vasudha|last6=Pillan|date=1991-10|title=Tamil Bhakti in Translation|url=https://www.jstor.org/stable/603406?origin=crossref|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=111|issue=4|pages=768|doi=10.2307/603406}}</ref> == इन्हें भी देखें == *[[उपवेद]] *जातवेद == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:वेद]] [[श्रेणी:वेदांत]] [[श्रेणी:भक्ति आन्दोलन]] {{आधार}} 3pssf9bv7kjcj3ik82drwzqf0db8gn9 6628371 6628368 2026-10-11T08:24:42Z ~2026-54596-83 953001 6628371 wikitext text/x-wiki {{Redirect|पंचम वेद|फ़िल्म|पंचम वेद (फिल्म)}} '''पंचम वेद''' या '''पांचवा वेद''' की संकल्पना बहुत प्राचीन है। [[वैदिक काल]] के उपरान्त कई ग्रन्थों को 'पंचम वेद' के रूप में मानने और उसे भी वेदों जैसा महत्व देने की बात कही गई है। यह बात सबसे पहले [[उपनिषद्|उपनिषदों]] में आई है और उसके बाद अनेक नए संस्कृत और अन्य नवीन भारतीय भाषाओं के ग्रन्थों के लिए 'पंचम वेद' की बात की गई है। पाँचवें वेद ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]: पंचम वेद) की धारणा, यानी एक पाठ जो चार विहित वेदों के बाहर है, लेकिन फिर भी उसे एक वेद का दर्जा प्राप्त है, वह है जिसे कई उत्तर-वैदिक हिंदू में उन्नत किया गया है ग्रंथ, किसी विशेष पाठ या ग्रंथ और उनके सिद्धांतों को उस कालातीतता और अधिकार के साथ प्रदान करने के लिए जिसे [[हिन्दू धर्म]] [[वेदों]] के साथ जोड़ता है।<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.1086%2F463098 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> <nowiki>#</nowiki>palmveda भारत का महत्वपूर्ण हस्तरेखा विज्ञान परामर्श एवं शोध केंद्र जो नोएडा में स्थापित है इसके अध्यक्ष डॉ. लक्ष्मीकांत त्रिपाठी है उन्होंने विश्व में हस्तरेखा दिवस मनाने की परंपरा प्रारंभ की दिल्ली के भारत मंडपम में 10thinternationalpalmistryday2025 धूमधाम से मनाया गया जिसमें मुख्य अतिथि के रूप में इलाहाबाद हाईकोर्ट के पूर्व मुख्य न्यायाधीश न्याय मूर्ति श्री सुधीर अग्रवाल जी भी उपस्थित रहे। बेस्ट सेलर बुक "जीते रहो के लेखक डॉ लक्ष्मीकांत त्रिपाठी विगत 35 वर्षों से इस लुप्तप्राय विद्या को पुनर प्रतिष्ठित करने का प्रयास कर रहे हैं। उनके मौलिक कार्यों का वर्णन सुप्रसिद्ध लेखिका अमृता प्रीतम ने अपनी पुस्तक "काया के दामन में " किया है। =='''संस्कृत ग्रंथ: "पंचम वेद"'''== <ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Mr Sandeep|date=2017-09-14|title=संस्कृत साहित्य में वेद और उपनिषद के स्थान के महत्व का वर्णन|url=https://doi.org/10.24113/ijohmn.v1i6.15|journal=IJOHMN (International Journal online of Humanities)|volume=1|issue=6|doi=10.24113/ijohmn.v1i6.15|issn=2395-5155}}</ref>पांचवें वेद का सबसे पहला संदर्भ [[छांदोग्य उपनिषद]] (7.1.2) में मिलता है,<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.1093%2Fjaarel%2F65.3.681 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> : ''इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः '' (छान्दोग्योपनिषद्/अध्यायः ७) : अर्थ -- चार वेदों के अतिरिक्त इतिहासपुराण ही पांचवाँ वेद है । इतिहास-पुराण के इस संदर्भ का उपयोग [[महाभारत]] द्वारा किया जाता है, जो "इतिहास" नामक [[महाकाव्य]] साहित्य के वर्ग से संबंधित है, खुद को पांचवें वेद के रूप में संदर्भित करने के लिए। वेदों के प्रसिद्ध संकलनकर्ता व्यास को जिम्मेदार ठहराते हुए, महाभारत खुद को एक नए युग के लिए एक नया वेद घोषित करता है, जो सभी लोगों के लिए है, और जो चार प्रामाणिक वेदों के बराबर है और कुछ मायनों में उनसे बेहतर है।<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.1093%2Fjaarel%2FLXII.2.377 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> अन्य प्रमुख [[सनातन धर्म|हिंदू]] महाकाव्य, [[रामायण]], भी पाँचवाँ वेद होने का दावा करता है। लेकिन, चूंकि महाभारत में ही रामायण का संक्षिप्त संस्करण शामिल है, इसलिए महाभारत को ही पांचवां वेद माना जाता है।<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.1086%2F463098 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> इसी तरह के दावे पुराणों में भी किए गए हैं, जो इतिहास के साथ पांचवां वेद होने का दावा करते हैं, अक्सर खुद को "इतिहास-पुराण-वेद" के रूप में संदर्भित करते हैं।<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/mysticismsacreds00katz |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> [[भागवत पुराण]] पांचवें के संबंध में छांदोग्य उपनिषद के कथन को विस्तार से बताता है, जिसमें कहा गया है कि [[ब्रह्मा]] के चार मुखों में से प्रत्येक से चार वेद निकलने के बाद, पांचवां वेद - इतिहासपुराण - उनके पांचवें मुख<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.1086%2F463098 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> या उनके सभी मुखों से उभरा। इसके बाद यह स्वयं को अन्य सभी पुराणों से सर्वोच्च घोषित करता है, इस आधार पर कि यह व्यास की सर्वोच्च उपलब्धि थी।<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/mysticismsacreds00katz |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> इसी प्रकार, [[स्कन्द पुराण]] भी सुझाव देता है कि पुराण पाँचवाँ वेद हैं, इस प्रकार यह स्वयं को शास्त्र सम्मत अधिकार प्रदान करता है।<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.1086%2F463098 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://is1.mum.edu/vedicreserve/puranas/skanda_purana/skanda_purana_05avanti_03reva.pdf |accessdate=25 अप्रैल 2024 |title=संग्रहीत प्रति |archive-date=3 मार्च 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303171408/http://is1.mum.edu/vedicreserve/puranas/skanda_purana/skanda_purana_05avanti_03reva.pdf |url-status=dead }}</ref> नाट्य शास्त्र, प्रदर्शनात्मक सिद्धांत से संबंधित एक पाठ, खुद पर "पांचवें वेद" (1.4) का लेबल भी लागू करता है, हालांकि कड़ाई से बोलते हुए, यह [[गन्धर्व वेद]] की एक शाखा है, जो सामवेद (मोनियर-विलियम्स) का एक उपवेद है। नाट्यशास्त्र का कहना है कि इसे अन्य चार वेदों के तत्वों को शामिल करते हुए ब्रह्मा द्वारा तैयार किया गया था,<ref>{{cite web |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10036/48013/1/Aristotle%27s%20Poetics.pdf |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> विचार यह था कि पवित्र कहानियों का नाटकीय या संगीतमय प्रदर्शन, जो कि संबंधित घटनाओं के माध्यम से, दिव्य प्रक्रियाओं का प्रतीक है, व्यक्तियों को पवित्र विचारों की ओर आकर्षित कर सकता है।<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.2307%2F428253 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> अन्य कार्य जिन्हें "पांचवें वेद" के रूप में वर्णित किया गया है, उनमें [[आयुर्वेद]] ("जीवन" के रखरखाव से संबंधित वेद), पारंपरिक दक्षिण एशियाई चिकित्सा की एक प्रणाली पर ग्रंथ शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.2307%2F1398518 |accessdate=25 अप्रैल 2024}}</ref> ==गैर-संस्कृत ग्रंथ== कई गैर-संस्कृत ग्रंथों को भी वेद का दर्जा दिया गया है। इसका एक उदाहरण [[रामचरितमानस]] है, जो 17वीं शताब्दी में अवधी में रामायण की कहानी का पुनर्कथन है, जिसे अक्सर उत्तरी भारत में "पांचवां वेद" या "हिंदी वेद" कहा जाता है, और भक्तों द्वारा इसे चार विहितों के बराबर या उनका स्थान लेने के रूप में देखा जाता है। कलियुग के पाठ के रूप में प्रामाणिक और पवित्र वेद।<ref>{{cite web |title=Many Rāmāyaṇas: the diversity of a narrative tradition in South Asia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-520-07589-4 |publisher=Univ. of California Press |accessdate=25 अप्रैल 2024 |date=1991}}</ref> कई तमिल ग्रंथों को अनुयायियों द्वारा एक नया वेद होने का दर्जा दिया गया है, जो आमतौर पर संबंधित पाठ को "तमिल वेद" या "द्रविड़ वेद" कहते हैं।<ref>{{cite web |title=What is Tamil Veda? |url=http://www.dailyo.in/variety/tamil-veda-tamil-marai-thirukkural-thevaram-divya-prabandham/story/1/17210.html |website=www.dailyo.in |accessdate=25 अप्रैल 2024 |language=en}}</ref> कुरल को पारंपरिक रूप से कई विशेषणों और वैकल्पिक शीर्षकों के साथ सराहा जाता है, जिनमें "तमिल वेद" और "दिव्य पुस्तक" शामिल हैं।<ref>{{cite web |last1=Zvelebil |first1=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PA155 |publisher=BRILL |accessdate=25 अप्रैल 2024 |language=en |date=1973}}</ref>:156<ref>{{cite web |last1=Cutler |first1=Norman |title=Interpreting Tirukkuṟaḷ: The Role of Commentary in the Creation of a Text |url=https://www.jstor.org/stable/604470 |website=Journal of the American Oriental Society |accessdate=25 अप्रैल 2024 |pages=549–566 |doi=10.2307/604470 |date=1992}}</ref> सामान्य एक दावा जिसे केरल मणिप्रवलम के 14वीं शताब्दी के व्याकरण लीलातिलकम जैसे धर्मनिरपेक्ष कार्यों में भी स्वीकार किया गया था। <ref>{{Cite journal|last=Freeman|first=Rich|date=1998-02|title=Rubies and Coral: The Lapidary Crafting of Language in Kerala|url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/57/1/38/336657|journal=The Journal of Asian Studies|language=en|volume=57|issue=1|pages=38–65|doi=10.2307/2659023|issn=0021-9118}}</ref> नाट्यशास्त्र की तरह,<ref>{{Cite journal|last=Lidova|first=N. R.|date=1997-01-01|title=BOOK REVIEWS|url=https://academic.oup.com/jaar/article-lookup/doi/10.1093/jaarel/65.3.681|journal=Journal of the American Academy of Religion|language=en|volume=65|issue=3|pages=681–684|doi=10.1093/jaarel/65.3.681|issn=0002-7189}}</ref> तिरुवाय्मोली को वेद का दर्जा देने की मांग करने वाले लेखकों ने तर्क दिया कि [[ब्राह्मण|ब्राह्मणों]] के लिए आरक्षित विहित वैदिक ग्रंथों के विपरीत, यह नया तमिल वेद सभी वर्गों के लिए सुलभ था।<ref>{{Cite book|title=The vernacular Veda: revelation, recitation, and ritual|url=https://archive.org/details/vernacularvedare00nara|last=Narayanan|first=Vasudha|last2=Nammāl̲vār|date=1994|publisher=University of South Carolina Press|isbn=978-0-87249-965-2|location=Columbia, SC}}</ref> इसी तरह, तमिल शैव समुदाय ने तेवरम के भजनों को तमिल वेद का दर्जा दिया, यह दावा कई कवियों ने स्वयं किया था।<ref>{{Cite journal|last=Peterson|first=Indira V.|date=1982-01|title=Singing of a Place: Pilgrimage as Metaphor and Motif in the Tēvāram Songs of the Tamil Śaivite Saints|url=https://www.jstor.org/stable/601112?origin=crossref|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=102|issue=1|pages=69|doi=10.2307/601112}}</ref> तमिल शैवों ने "तमिल वेद" पदनाम को तेवरम को संस्कृत वेद का एक विकल्प बनाने के रूप में देखा, जबकि वैष्णवों ने अपने समकक्ष नामित ग्रंथों को एक विकल्प के बजाय एक समानांतर ट्रैक के रूप में देखा।<ref>{{Cite journal|last=Cutler|first=Norman|last2=Peterson|first2=Indira Viswanathan|last3=Piḷḷāṉ|last4=Carman|first4=John|last5=Narayanan|first5=Vasudha|last6=Pillan|date=1991-10|title=Tamil Bhakti in Translation|url=https://www.jstor.org/stable/603406?origin=crossref|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=111|issue=4|pages=768|doi=10.2307/603406}}</ref> == इन्हें भी देखें == *[[उपवेद]] *जातवेद == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:वेद]] [[श्रेणी:वेदांत]] [[श्रेणी:भक्ति आन्दोलन]] {{आधार}} argn5r488ujegoi1h1pkeonf773x22t मस्तानी 0 507720 6628165 6273250 2026-10-10T21:47:40Z Mundhalia746 934684 6628165 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mastani 28tt13.jpg|right|thumb|300px|मस्तानी का कथित चित्र]] '''मस्तानी''' (मृत्यु : 1740 ई०) [[पेशवा]] [[बाजीराव प्रथम]] की दूसरी पत्नी थी। == आरम्भिक जीवन-चरित्र == मस्तानी के आरम्भिक जीवन का इतिहास विवादास्पद तथा मुख्यतः किंवदंतियों पर आधारित है। सुशीला वैद्य के अनुसार 18वीं शताब्दी के पूर्व मध्यकाल में [[मराठा साम्राज्य|मराठा]] इतिहास में मस्तानी का विशेष उल्लेख मिलता है।<ref name="ReferenceA">''[[हिन्दी विश्वकोश]], भाग-9'', [[नागरीप्रचारिणी सभा|नागरी प्रचारिणी सभा]], [[वाराणसी]], संस्करण-1967, पृ.180.</ref> इतिहासकार [[गोविंद सखाराम सरदेसाई]] ने लिखा है कि मस्तानी का वंश अज्ञात है। परंपरा से वह एक हिंदू पिता और मुसलमान माता की संतान कही जाती है।<ref>''मराठों का नवीन इतिहास, भाग 2'', [[गोविंद सखाराम सरदेसाई]]; शिवलाल अग्रवाल एंड कंपनी, [[आगरा]]; तृतीय संशोधित संस्करण 1972, पृष्ठ 183.</ref> वस्तुतः मस्तानी के माता पिता तथा कुल आदि के संबंध में निश्चित रूप से कुछ कहना कठिन है। इस संबंध में समकालीन लेखकों ने परस्पर विरोधी मत व्यक्त किए हैं। बाजीराव के एक प्राचीन जीवन चरित्र के अनुसार मस्तानी [[हैदराबाद के निज़ाम]] की पुत्री थी। नवाब की बेगम ने उसका विवाह बाजीराव से कर देने का आग्रह किया ताकि निज़ाम-बाजीराव की मित्रता स्थायी बन सके। विवाह संस्कार संपन्न किया गया पर प्रत्यक्ष बाजीराव से नहीं वरन उसके खंजर से। बाद में बाजीराव ने उसे अपने पास बुला लिया। कुछ अन्य लेखकों के अनुसार मस्तानी [[महाराजा छत्रसाल]] की मुस्लिम रखेल की पुत्री थी। जब उसने बाजीराव द्वारा दी गयी सहायता के लिए उसे अनेक उपहार आदि दिये तो मस्तानी भी उन में से एक थी। कुछ और लेखकों ने केवल इतना ही लिखा है कि वह मुस्लिम माता और हिन्दू पिता की पुत्री थी।<ref>''पराक्रमी पेशवा'', श्रीनिवास बालाजी हर्डीकर; नेशनल पब्लिशिंग हाउस, [[नई दिल्ली|नयी दिल्ली]], संस्करण 1979, पृष्ठ- 213-214.</ref> [[भगवान दास गुप्ता|भगवान दास गुप्त]] का भी मानना है कि मस्तानी के प्रारंभिक जीवन के संबंध में कोई भी विश्वसनीय विवरण उपलब्ध नहीं है। अधिकतर यही धारणा प्रचलित है कि छत्रसाल ने ही उसे पेशवा को भेंट किया था। बुंदेलखंडी जनश्रुतियों के अनुसार वह की मुग़लानी उप पत्नी से उत्पन्न कन्या थी।<ref>''महाराजा छत्रसाल बुँदेला'', डॉ० [[भगवान दास गुप्ता|भगवान दास गुप्त]], [[मध्य प्रदेश हिन्दी ग्रन्थ अकादमी|मध्य प्रदेश हिंदी ग्रंथ अकादमी]], द्वितीय संस्करण - 2004, पृष्ठ 79 (पाद टिप्पणी).</ref> गोविंद सखाराम सरदेसाई ने लिखा है कि उसके नाम का प्रथम उल्लेख बाजीराव के ज्येष्ठ पुत्र [[बालाजी बाजी राव]] के विवाह संबंधी वृत्तांतों के प्रामाणिक पत्रों में है। यह विवाह 11 जनवरी 1730 ईस्वी को हुआ था। उसी वर्ष बाजीराव ने पुणे में अपने '[[शनिवार वाड़ा|शनिवार भवन]]' का निर्माण किया था।<ref>''मराठों का नवीन इतिहास'', भाग-2, पूर्ववत्, पृष्ठ 183.</ref> अपने उपन्यास ''राऊ स्वामी'' में [[नागनाथ इनामदार]] ने भी इसी समय से कथा का आरंभ किया है। मस्तानी अपने समय की अद्वितीय सुंदरी एवं संगीत कला में प्रवीण थी। इन्होंने घुड़सवारी और तीरंदाजी में भी शिक्षा प्राप्त की थी। सुशीला वैद्य के अनुसार गुजरात के नायब सूबेदार शुजाअत खाँ और मस्तानी की प्रथम भेंट 1724 ई० के लगभग हुई। [[चिमाजी अप्पा]] ने उसी वर्ष शुजाअत खाँ पर आक्रमण किया। युद्ध क्षेत्र में ही शुजाअत खाँ की मृत्यु हुई। लूटी हुई सामग्री के साथ मस्तानी भी चिमाजी अप्पा को प्राप्त हुई। चिमाजी अप्पा ने उन्हें बाजीराव के पास पहुँचा दिया। तदुपरांत मस्तानी और बाजीराव एक दूसरे के लिए ही जीवित रहे।''<ref name="ReferenceA" />'' उक्त भवन में ही बाजीराव ने जहाँ मस्तानी के रहने का प्रबंध किया उसे 'मस्तानी महल' और 'मस्तानी दरवाजा' का नाम दिया गया है। == योग्यता, श्रीमन्त पेशवा की संगति और प्रभाव == मस्तानी अनिंद्य सुंदरी थी। वह सुसंस्कृत, कलाविज्ञ तथा व्यवहार चतुर थी। वह बाजीराव से अनन्य प्रेम करती थी। वह नृत्य और गायन में तो निपुण थी ही पर साथ ही कुशल अश्वारोही तथा शस्त्र-विद्या में भी निपुण थी। पेशवा के महल में होने वाले [[गणेशोत्सव|गणेश उत्सव]] के अवसर पर सार्वजनिक समारोहों में उसका गायन हुआ करता था। वह सैनिक अभियानों में भी बाजीराव के साथ रहती थी। वह घोड़े पर सवार होकर सेना में बाजीराव के साथ चलती थी। बाजीराव उससे इतना प्रेम करता था कि वह उसे एक क्षण के लिए भी अपने से दूर नहीं होने देता था। मस्तानी एक हिंदू पत्नी की तरह रहती थी। मुसलमान होने पर भी वह हिंदू वेशभूषा में ही रहती थी। वह बाजीराव के आराम, उसकी आवश्यकताओं तथा उसके सुख का पूरा ध्यान रखती थी। [[हिन्दू धर्म|हिंदू धर्म]]<nowiki/>-रक्षक मराठा राज्य के पेशवा का एक मुस्लिम महिला के प्रेम-पाश में फँसना तत्कालीन समाज कैसे सहन करता? इसी कारण उसके परिवार के लोग भी उससे रुष्ट रहते थे। उसकी पत्नी [[काशीबाई]] भी अपने प्रति उसके उदासीन व्यवहार से बड़ी दुखी रहा करती थी। बाजीराव के विरोधी सरदार उसके तथा मस्तानी के प्रेम का उसके विरुद्ध प्रचार करने में उपयोग कर उसे लोगों की दृष्टि में गिराने का प्रयत्न करते थे। बाजीराव मांस और मदिरा का सेवन करने लगा था। महाराष्ट्र के [[ब्राह्मण]] समाज में यह वर्ज्य था। लोगों का कहना था कि मस्तानी के संपर्क का ही यह परिणाम था। ब्राह्मण समुदाय तो एक प्रकार से बाजीराव को पतित ही मानने लगा था।<ref>''पराक्रमी पेशवा'', पूर्ववत्, पृ.214.</ref> इस संदर्भ में सुप्रसिद्ध इतिहासकार [[गोविंद सखाराम सरदेसाई]] ने दूरदर्शिता एवं सहानुभूति से विचार किया है। उन्होंने लिखा है कि जनसाधारण के अनुसार मांस तथा मदिरा के प्रति बाजीराव का प्रेम मस्तानी की संगति के कारण था। परंतु बाजीराव सदृश व्यक्ति, जिसको एक सैनिक का जीवन व्यतीत करना पड़ता था, ब्राह्मण जाति के कठोर नियमों का पालन नहीं कर सकता था, क्योंकि सभी प्रकार के लोगों से उसका स्वतंत्रतापूर्वक मिलना होता था। महाराष्ट्र के एक ब्राह्मण के संकीर्ण निषेधात्मक जीवन में यह आकस्मिक परिवर्तन स्वाभाविक एवं अनिवार्य थे, प्रसरण काल में मराठा समाज में निस्संदेह महान् परिवर्तन हो गया था।<ref>''मराठों का नवीन इतिहास'', भाग-2, पूर्ववत्, पृष्ठ 184.</ref> बाजीराव से संबंध के कारण मस्तानी को भी अनेक दु:ख झेलने पड़े पर बाजीराव के प्रति उसका प्रेम अटूट था। मस्तानी के 1734 ई० में एक पुत्र हुआ। उसका नाम [[शमशेर बहादुर प्रथम|शमशेर बहादुर]] रखा गया। बाजीराव ने [[कालपी|काल्पी]] और [[बाँदा]] की सूबेदारी उसे देने की घोषणा कर दी। शमशेर बहादुर ने पेशवा परिवार की बड़े लगन और परिश्रम से सेवा की। 1761 ई० में शमशेर बहादुर मराठों की ओर से लड़ते हुए [[पानीपत का तृतीय युद्ध|पानीपत]] के मैदान में मारा गया। == प्रेमपन्थ के विषमय काँटे == 1739 ई० के आरंभ में पेशवा बाजीराव और मस्तानी का संबंध विच्छेद कराने के असफल प्रयत्न किए गए। 1739 ई० के अंतिम दिनों में बाजीराव को आवश्यक कार्य से पूना छोड़ना पड़ा। मस्तानी पेशवा के साथ न जा सकी। [[चिमाजी अप्पा]] और [[बालाजी बाजी राव|नाना साहब]] ने मस्तानी के प्रति कठोर योजना बनाई। उन्होंने मस्तानी को पर्वती बाग में ([[पुणे|पूना]] में) कैद किया। बाजीराव को जब यह समाचार मिला, वे अत्यंत दु:खित हुए। वे बीमार पड़ गए। इसी बीच अवसर पा मस्तानी कैद से बचकर बाजीराव के पास 4 नवम्बर 1739 ई० को पटास पहुँची। बाजीराव निश्चिंत हुए, पर यह स्थिति अधिक दिनों तक न रह सकी। शीघ्र ही पुरंदरे, काका मोरशेट तथा अन्य व्यक्ति पटास पहुँचे। उनके साथ पेशवा बाजीराव की माँ [[राधाबाई]] और उनकी पत्नी काशीबाई भी वहाँ पहुँची। उन्होंने मस्तानी को समझा बुझाकर लाना आवश्यक समझा। मस्तानी पूना लौटी। कट्टरपंथी लोग मस्तानी को मार ही डालना चाहते थे, क्योंकि उनके अनुसार सभी झंझटों का मूल वही थी। उन लोगों ने छत्रपति से आज्ञा भी लेने का प्रयत्न किया, परंतु [[शाहु|छत्रपति राजा शाहू]] अधिक बुद्धिमान थे। उनके अधिकारी गोविंदराव ने 24 जनवरी 1740 ईस्वी को एक पत्र में लिखा है - "''मस्तानी के विषय पर मैंने निजी तौर पर राजा की इच्छा का पता लगा लिया है। बलपूर्वक पृथक्करण या व्यक्तिगत निरोध (बंदीवास) के प्रस्ताव के प्रति उस को गंभीर आपत्ति है। वह बाजीराव को किसी भी प्रकार अप्रसन्न किया जाना सहन नहीं करेगा, क्योंकि वह सदैव उसे प्रसन्न रखना चाहता है। '''दोष उस महिला का नहीं है'''। इस दोष का निराकरण उसी समय हो सकता है जब बाजीराव की ऐसी इच्छा हो। बाजीराव की भावनाओं के विरुद्ध हिंसा प्रयोग की कैसी भी सलाह राजा किसी भी कारण नहीं दे सकता।"<ref>''मराठों का नवीन इतिहास'', पूर्ववत्, पृष्ठ-185.</ref>'' 1740 ई० के आरंभ में बाजीराव नासिरजंग से लड़ने के लिए निकल पड़े और [[गोदावरी नदी]] को पारकर [[औरंगाबाद, महाराष्ट्र|औरंगाबाद]] के पास शत्रु को बुरी स्थिति में ला दिया। 27 फरवरी 1740 ई० को मुंगी शेगाँव में दोनों के बीच संधि हो गयी। बाजीराव के जीवन का यह अंतिम अभियान सिद्ध हुआ।<ref>''पराक्रमी पेशवा'', पूर्ववत्, पृ.217.</ref> उस समय कोई नहीं जानता था कि बाजीराव की मृत्यु सन्निकट है। 7 मार्च 1740 ई० को नानासाहेब के नाम चिमना जी के पत्र से संदेह होता है कि बाजीराव हृदय से रुग्ण थे। चिमना जी ने इस पत्र में लिखा था कि "''जब से हम एक दूसरे से विदा हुए हैं, मुझको पूजनीय राव से कोई समाचार प्राप्त नहीं हुआ है। मैंने उसके विक्षिप्त मन को यथाशक्ति शांत करने का प्रयास किया, परंतु मालूम होता है कि ईश्वर की इच्छा कुछ और ही है। मैं नहीं जानता हूं कि हमारा क्या होने वाला है। मेरे पुणे वापस होते ही हम को चाहिए कि हम उसको (मस्तानी को) उसके पास भेज दें।''<ref>''मराठों का नवीन इतिहास'', पूर्ववत्, पृष्ठ-186.</ref> स्पष्ट है कि बाजीराव अत्यंत व्याकुल था। मस्तानी के विरह तथा उसे मुक्त कराने में अपनी अक्षमता से उसे मानसिक क्लेश और क्षोभ था।<ref>''पराक्रमी पेशवा'', पूर्ववत्, पृ.218.</ref> 28 अप्रैल 1740 ईस्वी को अपनी पहली और अंतिम बीमारी से उसकी मृत्यु हुई।{{Efn|content=बाजीराव की मृत्यु वर्तमान में [[मध्य प्रदेश]] के [[खरगोन ज़िला]] के [[रावेरखेड़ी]] ग्राम में हुई थी। आज भी उनकी समाधि इस ग्राम में स्थापित है। इसे अब मध्य प्रदेश पर्यटन विभाग को सौंप दिया गया है। यहां बाजीराव की पुण्यतिथि पर हजारों पर्यटक आते हैं।}} इस समय बाजीराव की आयु केवल 42 वर्ष की थी। उसकी मृत्यु के समय उसके पास उसकी क्षमाशील पत्नी काशीबाई भी थी। == देहान्त == किंकेड एवं पारसनीस के अनुसार मस्तानी अपने प्रियतम के साथ [[सती प्रथा|सती]] हो गयी। उन्होंने लिखा है कि "''इस संसार में वह अपने प्रियतम से अलग की गयी थी। वह अग्नि की भयंकर ज्वालाओं के बीच से गुजर कर दूसरे संसार में उसका स्वागत करने पहुंच गयी।"''<ref>''पराक्रमी पेशवा'', पूर्ववत्, पृ.218 पर उद्धृत.</ref> हालांकि यह बात विवादास्पद है। यह कहना कठिन है कि उसने आत्महत्या कर ली या शोक-प्रहार से वह मर गयी। उसका शव पाबल भेजा गया, जो पूना के पूरब में लगभग 20 मील पर एक छोटा सा गाँव है। यह गाँव बाजीराव ने उसको इनाम में दिया था। यहाँ पर एक साधारण-सी कब्र आने-जाने वालों को उसकी प्रेम-कथा तथा दुःखद मृत्यु का स्मरण दिलाती है। सर्वसम्मति से वह अपने समय की सर्वाधिक सुंदरी थी।<ref>''मराठों का नवीन इतिहास पूर्ववत्'', पृष्ठ-187.</ref> ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== * 2015 की निर्देशक [[संजय लीला भंसाली]] की फ़िल्म ''[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|बाजीराव मस्तानी]]'' में मस्तानी का किरदार अभिनेत्री [[दीपिका पादुकोण]] ने निभाया। * 2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में मस्तानी का किरदार अभिनेत्री [[मेघा चक्रवर्ती]] ने निभाया। ==इन्हें भी देखें== *[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|''बाजीराव मस्तानी'' (फ़िल्म)]] * [[शमशेर बहादुर प्रथम]] * [[कृष्णा कुमारी]] * [[पद्मिनी]] ==सन्दर्भ== {{notelist}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] 242w8qen56fg00nd52o3zrbyc50upw4 6628166 6628165 2026-10-10T21:50:48Z Mundhalia746 934684 6628166 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mastani 28tt13.jpg|right|thumb|300px|मस्तानी का कथित चित्र]] '''मस्तानी''' (मृत्यु : 1740 ई०) [[पेशवा]] [[बाजीराव प्रथम]] की दूसरी पत्नी थी। == आरम्भिक जीवन-चरित्र == मस्तानी के आरम्भिक जीवन का इतिहास विवादास्पद तथा मुख्यतः किंवदंतियों पर आधारित है। सुशीला वैद्य के अनुसार 18वीं शताब्दी के पूर्व मध्यकाल में [[मराठा साम्राज्य|मराठा]] इतिहास में मस्तानी का विशेष उल्लेख मिलता है।<ref name="ReferenceA">''[[हिन्दी विश्वकोश]], भाग-9'', [[नागरीप्रचारिणी सभा|नागरी प्रचारिणी सभा]], [[वाराणसी]], संस्करण-1967, पृ.180.</ref> इतिहासकार [[गोविंद सखाराम सरदेसाई]] ने लिखा है कि मस्तानी का वंश अज्ञात है। परंपरा से वह एक हिंदू पिता और मुसलमान माता की संतान कही जाती है।<ref>''मराठों का नवीन इतिहास, भाग 2'', [[गोविंद सखाराम सरदेसाई]]; शिवलाल अग्रवाल एंड कंपनी, [[आगरा]]; तृतीय संशोधित संस्करण 1972, पृष्ठ 183.</ref> वस्तुतः मस्तानी के माता पिता तथा कुल आदि के संबंध में निश्चित रूप से कुछ कहना कठिन है। इस संबंध में समकालीन लेखकों ने परस्पर विरोधी मत व्यक्त किए हैं। बाजीराव के एक प्राचीन जीवन चरित्र के अनुसार मस्तानी [[हैदराबाद के निज़ाम]] की पुत्री थी। नवाब की बेगम ने उसका विवाह बाजीराव से कर देने का आग्रह किया ताकि निज़ाम-बाजीराव की मित्रता स्थायी बन सके। विवाह संस्कार संपन्न किया गया पर प्रत्यक्ष बाजीराव से नहीं वरन उसके खंजर से। बाद में बाजीराव ने उसे अपने पास बुला लिया। कुछ अन्य लेखकों के अनुसार मस्तानी [[महाराजा छत्रसाल]] की मुस्लिम रखेल की पुत्री थी। जब उसने बाजीराव द्वारा दी गयी सहायता के लिए उसे अनेक उपहार आदि दिये तो मस्तानी भी उन में से एक थी। कुछ और लेखकों ने केवल इतना ही लिखा है कि वह मुस्लिम माता और हिन्दू पिता की पुत्री थी।<ref>''पराक्रमी पेशवा'', श्रीनिवास बालाजी हर्डीकर; नेशनल पब्लिशिंग हाउस, [[नई दिल्ली|नयी दिल्ली]], संस्करण 1979, पृष्ठ- 213-214.</ref> [[भगवान दास गुप्ता|भगवान दास गुप्त]] का भी मानना है कि मस्तानी के प्रारंभिक जीवन के संबंध में कोई भी विश्वसनीय विवरण उपलब्ध नहीं है। अधिकतर यही धारणा प्रचलित है कि छत्रसाल ने ही उसे पेशवा को भेंट किया था। बुंदेलखंडी जनश्रुतियों के अनुसार वह की मुग़लानी उप पत्नी से उत्पन्न कन्या थी।<ref>''महाराजा छत्रसाल बुँदेला'', डॉ० [[भगवान दास गुप्ता|भगवान दास गुप्त]], [[मध्य प्रदेश हिन्दी ग्रन्थ अकादमी|मध्य प्रदेश हिंदी ग्रंथ अकादमी]], द्वितीय संस्करण - 2004, पृष्ठ 79 (पाद टिप्पणी).</ref> गोविंद सखाराम सरदेसाई ने लिखा है कि उसके नाम का प्रथम उल्लेख बाजीराव के ज्येष्ठ पुत्र [[बालाजी बाजी राव]] के विवाह संबंधी वृत्तांतों के प्रामाणिक पत्रों में है। यह विवाह 11 जनवरी 1730 ईस्वी को हुआ था। उसी वर्ष बाजीराव ने पुणे में अपने '[[शनिवार वाड़ा|शनिवार भवन]]' का निर्माण किया था।<ref>''मराठों का नवीन इतिहास'', भाग-2, पूर्ववत्, पृष्ठ 183.</ref> अपने उपन्यास ''राऊ स्वामी'' में [[नागनाथ इनामदार]] ने भी इसी समय से कथा का आरंभ किया है। मस्तानी अपने समय की अद्वितीय सुंदरी एवं संगीत कला में प्रवीण थी। इन्होंने घुड़सवारी और तीरंदाजी में भी शिक्षा प्राप्त की थी। सुशीला वैद्य के अनुसार गुजरात के नायब सूबेदार शुजाअत खाँ और मस्तानी की प्रथम भेंट 1724 ई० के लगभग हुई। [[चिमाजी अप्पा]] ने उसी वर्ष शुजाअत खाँ पर आक्रमण किया। युद्ध क्षेत्र में ही शुजाअत खाँ की मृत्यु हुई। लूटी हुई सामग्री के साथ मस्तानी भी चिमाजी अप्पा को प्राप्त हुई। चिमाजी अप्पा ने उन्हें बाजीराव के पास पहुँचा दिया। तदुपरांत मस्तानी और बाजीराव एक दूसरे के लिए ही जीवित रहे।''<ref name="ReferenceA" />'' उक्त भवन में ही बाजीराव ने जहाँ मस्तानी के रहने का प्रबंध किया उसे 'मस्तानी महल' और 'मस्तानी दरवाजा' का नाम दिया गया है। == योग्यता, श्रीमन्त पेशवा की संगति और प्रभाव == मस्तानी अनिंद्य सुंदरी थी। वह सुसंस्कृत, कलाविज्ञ तथा व्यवहार चतुर थी। वह बाजीराव से अनन्य प्रेम करती थी। वह नृत्य और गायन में तो निपुण थी ही पर साथ ही कुशल अश्वारोही तथा शस्त्र-विद्या में भी निपुण थी। पेशवा के महल में होने वाले [[गणेशोत्सव|गणेश उत्सव]] के अवसर पर सार्वजनिक समारोहों में उसका गायन हुआ करता था। वह सैनिक अभियानों में भी बाजीराव के साथ रहती थी। वह घोड़े पर सवार होकर सेना में बाजीराव के साथ चलती थी। बाजीराव उससे इतना प्रेम करता था कि वह उसे एक क्षण के लिए भी अपने से दूर नहीं होने देता था। मस्तानी एक हिंदू पत्नी की तरह रहती थी। मुसलमान होने पर भी वह हिंदू वेशभूषा में ही रहती थी। वह बाजीराव के आराम, उसकी आवश्यकताओं तथा उसके सुख का पूरा ध्यान रखती थी। [[हिन्दू धर्म|हिंदू धर्म]]<nowiki/>-रक्षक मराठा राज्य के पेशवा का एक मुस्लिम महिला के प्रेम-पाश में फँसना तत्कालीन समाज कैसे सहन करता? इसी कारण उसके परिवार के लोग भी उससे रुष्ट रहते थे। उसकी पत्नी [[काशीबाई]] भी अपने प्रति उसके उदासीन व्यवहार से बड़ी दुखी रहा करती थी। बाजीराव के विरोधी सरदार उसके तथा मस्तानी के प्रेम का उसके विरुद्ध प्रचार करने में उपयोग कर उसे लोगों की दृष्टि में गिराने का प्रयत्न करते थे। बाजीराव मांस और मदिरा का सेवन करने लगा था। महाराष्ट्र के [[ब्राह्मण]] समाज में यह वर्ज्य था। लोगों का कहना था कि मस्तानी के संपर्क का ही यह परिणाम था। ब्राह्मण समुदाय तो एक प्रकार से बाजीराव को पतित ही मानने लगा था।<ref>''पराक्रमी पेशवा'', पूर्ववत्, पृ.214.</ref> इस संदर्भ में सुप्रसिद्ध इतिहासकार [[गोविंद सखाराम सरदेसाई]] ने दूरदर्शिता एवं सहानुभूति से विचार किया है। उन्होंने लिखा है कि जनसाधारण के अनुसार मांस तथा मदिरा के प्रति बाजीराव का प्रेम मस्तानी की संगति के कारण था। परंतु बाजीराव सदृश व्यक्ति, जिसको एक सैनिक का जीवन व्यतीत करना पड़ता था, ब्राह्मण जाति के कठोर नियमों का पालन नहीं कर सकता था, क्योंकि सभी प्रकार के लोगों से उसका स्वतंत्रतापूर्वक मिलना होता था। महाराष्ट्र के एक ब्राह्मण के संकीर्ण निषेधात्मक जीवन में यह आकस्मिक परिवर्तन स्वाभाविक एवं अनिवार्य थे, प्रसरण काल में मराठा समाज में निस्संदेह महान् परिवर्तन हो गया था।<ref>''मराठों का नवीन इतिहास'', भाग-2, पूर्ववत्, पृष्ठ 184.</ref> बाजीराव से संबंध के कारण मस्तानी को भी अनेक दु:ख झेलने पड़े पर बाजीराव के प्रति उसका प्रेम अटूट था। मस्तानी के 1734 ई० में एक पुत्र हुआ। उसका नाम [[शमशेर बहादुर प्रथम|शमशेर बहादुर]] रखा गया। बाजीराव ने [[कालपी|काल्पी]] और [[बाँदा]] की सूबेदारी उसे देने की घोषणा कर दी। शमशेर बहादुर ने पेशवा परिवार की बड़े लगन और परिश्रम से सेवा की। 1761 ई० में शमशेर बहादुर मराठों की ओर से लड़ते हुए [[पानीपत का तृतीय युद्ध|पानीपत]] के मैदान में मारा गया। == प्रेमपन्थ के विषमय काँटे == 1739 ई० के आरंभ में पेशवा बाजीराव और मस्तानी का संबंध विच्छेद कराने के असफल प्रयत्न किए गए। 1739 ई० के अंतिम दिनों में बाजीराव को आवश्यक कार्य से पूना छोड़ना पड़ा। मस्तानी पेशवा के साथ न जा सकी। [[चिमाजी अप्पा]] और [[बालाजी बाजी राव|नाना साहब]] ने मस्तानी के प्रति कठोर योजना बनाई। उन्होंने मस्तानी को पर्वती बाग में ([[पुणे|पूना]] में) कैद किया। बाजीराव को जब यह समाचार मिला, वे अत्यंत दु:खित हुए। वे बीमार पड़ गए। इसी बीच अवसर पा मस्तानी कैद से बचकर बाजीराव के पास 4 नवम्बर 1739 ई० को पटास पहुँची। बाजीराव निश्चिंत हुए, पर यह स्थिति अधिक दिनों तक न रह सकी। शीघ्र ही पुरंदरे, काका मोरशेट तथा अन्य व्यक्ति पटास पहुँचे। उनके साथ पेशवा बाजीराव की माँ [[राधाबाई]] और उनकी पत्नी काशीबाई भी वहाँ पहुँची। उन्होंने मस्तानी को समझा बुझाकर लाना आवश्यक समझा। मस्तानी पूना लौटी। कट्टरपंथी लोग मस्तानी को मार ही डालना चाहते थे, क्योंकि उनके अनुसार सभी झंझटों का मूल वही थी। उन लोगों ने छत्रपति से आज्ञा भी लेने का प्रयत्न किया, परंतु [[शाहु|छत्रपति राजा शाहू]] अधिक बुद्धिमान थे। उनके अधिकारी गोविंदराव ने 24 जनवरी 1740 ईस्वी को एक पत्र में लिखा है - "''मस्तानी के विषय पर मैंने निजी तौर पर राजा की इच्छा का पता लगा लिया है। बलपूर्वक पृथक्करण या व्यक्तिगत निरोध (बंदीवास) के प्रस्ताव के प्रति उस को गंभीर आपत्ति है। वह बाजीराव को किसी भी प्रकार अप्रसन्न किया जाना सहन नहीं करेगा, क्योंकि वह सदैव उसे प्रसन्न रखना चाहता है। '''दोष उस महिला का नहीं है'''। इस दोष का निराकरण उसी समय हो सकता है जब बाजीराव की ऐसी इच्छा हो। बाजीराव की भावनाओं के विरुद्ध हिंसा प्रयोग की कैसी भी सलाह राजा किसी भी कारण नहीं दे सकता।"<ref>''मराठों का नवीन इतिहास'', पूर्ववत्, पृष्ठ-185.</ref>'' 1740 ई० के आरंभ में बाजीराव नासिरजंग से लड़ने के लिए निकल पड़े और [[गोदावरी नदी]] को पारकर [[औरंगाबाद, महाराष्ट्र|औरंगाबाद]] के पास शत्रु को बुरी स्थिति में ला दिया। 27 फरवरी 1740 ई० को मुंगी शेगाँव में दोनों के बीच संधि हो गयी। बाजीराव के जीवन का यह अंतिम अभियान सिद्ध हुआ।<ref>''पराक्रमी पेशवा'', पूर्ववत्, पृ.217.</ref> उस समय कोई नहीं जानता था कि बाजीराव की मृत्यु सन्निकट है। 7 मार्च 1740 ई० को नानासाहेब के नाम चिमना जी के पत्र से संदेह होता है कि बाजीराव हृदय से रुग्ण थे। चिमना जी ने इस पत्र में लिखा था कि "''जब से हम एक दूसरे से विदा हुए हैं, मुझको पूजनीय राव से कोई समाचार प्राप्त नहीं हुआ है। मैंने उसके विक्षिप्त मन को यथाशक्ति शांत करने का प्रयास किया, परंतु मालूम होता है कि ईश्वर की इच्छा कुछ और ही है। मैं नहीं जानता हूं कि हमारा क्या होने वाला है। मेरे पुणे वापस होते ही हम को चाहिए कि हम उसको (मस्तानी को) उसके पास भेज दें।''<ref>''मराठों का नवीन इतिहास'', पूर्ववत्, पृष्ठ-186.</ref> स्पष्ट है कि बाजीराव अत्यंत व्याकुल था। मस्तानी के विरह तथा उसे मुक्त कराने में अपनी अक्षमता से उसे मानसिक क्लेश और क्षोभ था।<ref>''पराक्रमी पेशवा'', पूर्ववत्, पृ.218.</ref> 28 अप्रैल 1740 ईस्वी को अपनी पहली और अंतिम बीमारी से उसकी मृत्यु हुई।{{Efn|content=बाजीराव की मृत्यु वर्तमान में [[मध्य प्रदेश]] के [[खरगोन ज़िला]] के [[रावेरखेड़ी]] ग्राम में हुई थी। आज भी उनकी समाधि इस ग्राम में स्थापित है। इसे अब मध्य प्रदेश पर्यटन विभाग को सौंप दिया गया है। यहां बाजीराव की पुण्यतिथि पर हजारों पर्यटक आते हैं।}} इस समय बाजीराव की आयु केवल 42 वर्ष की थी। उसकी मृत्यु के समय उसके पास उसकी क्षमाशील पत्नी काशीबाई भी थी। == देहान्त == किंकेड एवं पारसनीस के अनुसार मस्तानी अपने प्रियतम के साथ [[सती प्रथा|सती]] हो गयी। उन्होंने लिखा है कि "''इस संसार में वह अपने प्रियतम से अलग की गयी थी। वह अग्नि की भयंकर ज्वालाओं के बीच से गुजर कर दूसरे संसार में उसका स्वागत करने पहुंच गयी।"''<ref>''पराक्रमी पेशवा'', पूर्ववत्, पृ.218 पर उद्धृत.</ref> हालांकि यह बात विवादास्पद है। यह कहना कठिन है कि उसने आत्महत्या कर ली या शोक-प्रहार से वह मर गयी। उसका शव पाबल भेजा गया, जो पूना के पूरब में लगभग 20 मील पर एक छोटा सा गाँव है। यह गाँव बाजीराव ने उसको इनाम में दिया था। यहाँ पर एक साधारण-सी कब्र आने-जाने वालों को उसकी प्रेम-कथा तथा दुःखद मृत्यु का स्मरण दिलाती है। सर्वसम्मति से वह अपने समय की सर्वाधिक सुंदरी थी।<ref>''मराठों का नवीन इतिहास पूर्ववत्'', पृष्ठ-187.</ref> ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== * 2015 की निर्देशक [[संजय लीला भंसाली]] की फ़िल्म ''[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|बाजीराव मस्तानी]]'' में मस्तानी का किरदार अभिनेत्री [[दीपिका पादुकोण]] ने निभाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bajirao-mastani/cast/|title=Bajirao Mastani Cast List {{!}} Bajirao Mastani Movie Star Cast {{!}} Release Date {{!}} Movie Trailer {{!}} Review|last=Hungama|first=Bollywood|date=2015-12-18|website=Bollywood Hungama|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> * 2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में मस्तानी का किरदार अभिनेत्री [[मेघा चक्रवर्ती]] ने निभाया।<ref>{{Cite web|url=https://nettv4u.com/about/hindi/tv-serials/peshwa-bajirao/all-cast-and-crew|title=Hindi Tv Serial Peshwa Bajirao - Full Cast and Crew|website=nettv4u|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> ==इन्हें भी देखें== *[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|''बाजीराव मस्तानी'' (फ़िल्म)]] * [[शमशेर बहादुर प्रथम]] * [[कृष्णा कुमारी]] * [[पद्मिनी]] ==सन्दर्भ== {{notelist}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] mcdmpck8okbpv0rwqfm7uvjr51clgr7 6628297 6628166 2026-10-11T06:18:47Z Mundhalia746 934684 6628297 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mastani 28tt13.jpg|right|thumb|300px|मस्तानी का कथित चित्र]] '''मस्तानी''' (मृत्यु : 1740 ई०) [[पेशवा]] [[बाजीराव प्रथम]] की दूसरी पत्नी थी। == आरम्भिक जीवन-चरित्र == मस्तानी के आरम्भिक जीवन का इतिहास विवादास्पद तथा मुख्यतः किंवदंतियों पर आधारित है। सुशीला वैद्य के अनुसार 18वीं शताब्दी के पूर्व मध्यकाल में [[मराठा साम्राज्य|मराठा]] इतिहास में मस्तानी का विशेष उल्लेख मिलता है।<ref name="ReferenceA">''[[हिन्दी विश्वकोश]], भाग-9'', [[नागरीप्रचारिणी सभा|नागरी प्रचारिणी सभा]], [[वाराणसी]], संस्करण-1967, पृ.180.</ref> इतिहासकार [[गोविंद सखाराम सरदेसाई]] ने लिखा है कि मस्तानी का वंश अज्ञात है। परंपरा से वह एक हिंदू पिता और मुसलमान माता की संतान कही जाती है।<ref>''मराठों का नवीन इतिहास, भाग 2'', [[गोविंद सखाराम सरदेसाई]]; शिवलाल अग्रवाल एंड कंपनी, [[आगरा]]; तृतीय संशोधित संस्करण 1972, पृष्ठ 183.</ref> वस्तुतः मस्तानी के माता पिता तथा कुल आदि के संबंध में निश्चित रूप से कुछ कहना कठिन है। इस संबंध में समकालीन लेखकों ने परस्पर विरोधी मत व्यक्त किए हैं। बाजीराव के एक प्राचीन जीवन चरित्र के अनुसार मस्तानी [[हैदराबाद के निज़ाम]] की पुत्री थी। नवाब की बेगम ने उसका विवाह बाजीराव से कर देने का आग्रह किया ताकि निज़ाम-बाजीराव की मित्रता स्थायी बन सके। विवाह संस्कार संपन्न किया गया पर प्रत्यक्ष बाजीराव से नहीं वरन उसके खंजर से। बाद में बाजीराव ने उसे अपने पास बुला लिया। कुछ अन्य लेखकों के अनुसार मस्तानी [[महाराजा छत्रसाल]] की मुस्लिम रखेल की पुत्री थी। जब उसने बाजीराव द्वारा दी गयी सहायता के लिए उसे अनेक उपहार आदि दिये तो मस्तानी भी उन में से एक थी। कुछ और लेखकों ने केवल इतना ही लिखा है कि वह मुस्लिम माता और हिन्दू पिता की पुत्री थी।<ref>''पराक्रमी पेशवा'', श्रीनिवास बालाजी हर्डीकर; नेशनल पब्लिशिंग हाउस, [[नई दिल्ली|नयी दिल्ली]], संस्करण 1979, पृष्ठ- 213-214.</ref> [[भगवान दास गुप्ता|भगवान दास गुप्त]] का भी मानना है कि मस्तानी के प्रारंभिक जीवन के संबंध में कोई भी विश्वसनीय विवरण उपलब्ध नहीं है। अधिकतर यही धारणा प्रचलित है कि छत्रसाल ने ही उसे पेशवा को भेंट किया था। बुंदेलखंडी जनश्रुतियों के अनुसार वह की मुग़लानी उप पत्नी से उत्पन्न कन्या थी।<ref>''महाराजा छत्रसाल बुँदेला'', डॉ० [[भगवान दास गुप्ता|भगवान दास गुप्त]], [[मध्य प्रदेश हिन्दी ग्रन्थ अकादमी|मध्य प्रदेश हिंदी ग्रंथ अकादमी]], द्वितीय संस्करण - 2004, पृष्ठ 79 (पाद टिप्पणी).</ref> गोविंद सखाराम सरदेसाई ने लिखा है कि उसके नाम का प्रथम उल्लेख बाजीराव के ज्येष्ठ पुत्र [[बालाजी बाजी राव]] के विवाह संबंधी वृत्तांतों के प्रामाणिक पत्रों में है। यह विवाह 11 जनवरी 1730 ईस्वी को हुआ था। उसी वर्ष बाजीराव ने पुणे में अपने '[[शनिवार वाड़ा|शनिवार भवन]]' का निर्माण किया था।<ref>''मराठों का नवीन इतिहास'', भाग-2, पूर्ववत्, पृष्ठ 183.</ref> अपने उपन्यास ''राऊ स्वामी'' में [[नागनाथ इनामदार]] ने भी इसी समय से कथा का आरंभ किया है। मस्तानी अपने समय की अद्वितीय सुंदरी एवं संगीत कला में प्रवीण थी। इन्होंने घुड़सवारी और तीरंदाजी में भी शिक्षा प्राप्त की थी। सुशीला वैद्य के अनुसार गुजरात के नायब सूबेदार शुजाअत खाँ और मस्तानी की प्रथम भेंट 1724 ई० के लगभग हुई। [[चिमाजी अप्पा]] ने उसी वर्ष शुजाअत खाँ पर आक्रमण किया। युद्ध क्षेत्र में ही शुजाअत खाँ की मृत्यु हुई। लूटी हुई सामग्री के साथ मस्तानी भी चिमाजी अप्पा को प्राप्त हुई। चिमाजी अप्पा ने उन्हें बाजीराव के पास पहुँचा दिया। तदुपरांत मस्तानी और बाजीराव एक दूसरे के लिए ही जीवित रहे।''<ref name="ReferenceA" />'' उक्त भवन में ही बाजीराव ने जहाँ मस्तानी के रहने का प्रबंध किया उसे 'मस्तानी महल' और 'मस्तानी दरवाजा' का नाम दिया गया है। == योग्यता, श्रीमन्त पेशवा की संगति और प्रभाव == मस्तानी अनिंद्य सुंदरी थी। वह सुसंस्कृत, कलाविज्ञ तथा व्यवहार चतुर थी। वह बाजीराव से अनन्य प्रेम करती थी। वह नृत्य और गायन में तो निपुण थी ही पर साथ ही कुशल अश्वारोही तथा शस्त्र-विद्या में भी निपुण थी। पेशवा के महल में होने वाले [[गणेशोत्सव|गणेश उत्सव]] के अवसर पर सार्वजनिक समारोहों में उसका गायन हुआ करता था। वह सैनिक अभियानों में भी बाजीराव के साथ रहती थी। वह घोड़े पर सवार होकर सेना में बाजीराव के साथ चलती थी। बाजीराव उससे इतना प्रेम करता था कि वह उसे एक क्षण के लिए भी अपने से दूर नहीं होने देता था। मस्तानी एक हिंदू पत्नी की तरह रहती थी। मुसलमान होने पर भी वह हिंदू वेशभूषा में ही रहती थी। वह बाजीराव के आराम, उसकी आवश्यकताओं तथा उसके सुख का पूरा ध्यान रखती थी। [[हिन्दू धर्म|हिंदू धर्म]]<nowiki/>-रक्षक मराठा राज्य के पेशवा का एक मुस्लिम महिला के प्रेम-पाश में फँसना तत्कालीन समाज कैसे सहन करता? इसी कारण उसके परिवार के लोग भी उससे रुष्ट रहते थे। उसकी पत्नी [[काशीबाई]] भी अपने प्रति उसके उदासीन व्यवहार से बड़ी दुखी रहा करती थी। बाजीराव के विरोधी सरदार उसके तथा मस्तानी के प्रेम का उसके विरुद्ध प्रचार करने में उपयोग कर उसे लोगों की दृष्टि में गिराने का प्रयत्न करते थे। बाजीराव मांस और मदिरा का सेवन करने लगा था। महाराष्ट्र के [[ब्राह्मण]] समाज में यह वर्ज्य था। लोगों का कहना था कि मस्तानी के संपर्क का ही यह परिणाम था। ब्राह्मण समुदाय तो एक प्रकार से बाजीराव को पतित ही मानने लगा था।<ref>''पराक्रमी पेशवा'', पूर्ववत्, पृ.214.</ref> इस संदर्भ में सुप्रसिद्ध इतिहासकार [[गोविंद सखाराम सरदेसाई]] ने दूरदर्शिता एवं सहानुभूति से विचार किया है। उन्होंने लिखा है कि जनसाधारण के अनुसार मांस तथा मदिरा के प्रति बाजीराव का प्रेम मस्तानी की संगति के कारण था। परंतु बाजीराव सदृश व्यक्ति, जिसको एक सैनिक का जीवन व्यतीत करना पड़ता था, ब्राह्मण जाति के कठोर नियमों का पालन नहीं कर सकता था, क्योंकि सभी प्रकार के लोगों से उसका स्वतंत्रतापूर्वक मिलना होता था। महाराष्ट्र के एक ब्राह्मण के संकीर्ण निषेधात्मक जीवन में यह आकस्मिक परिवर्तन स्वाभाविक एवं अनिवार्य थे, प्रसरण काल में मराठा समाज में निस्संदेह महान् परिवर्तन हो गया था।<ref>''मराठों का नवीन इतिहास'', भाग-2, पूर्ववत्, पृष्ठ 184.</ref> बाजीराव से संबंध के कारण मस्तानी को भी अनेक दु:ख झेलने पड़े पर बाजीराव के प्रति उसका प्रेम अटूट था। मस्तानी के 1734 ई० में एक पुत्र हुआ। उसका नाम [[शमशेर बहादुर प्रथम|शमशेर बहादुर]] रखा गया। बाजीराव ने [[कालपी|काल्पी]] और [[बाँदा]] की सूबेदारी उसे देने की घोषणा कर दी। शमशेर बहादुर ने पेशवा परिवार की बड़े लगन और परिश्रम से सेवा की। 1761 ई० में शमशेर बहादुर मराठों की ओर से लड़ते हुए [[पानीपत का तृतीय युद्ध|पानीपत]] के मैदान में मारा गया। == प्रेमपन्थ के विषमय काँटे == 1739 ई० के आरंभ में पेशवा बाजीराव और मस्तानी का संबंध विच्छेद कराने के असफल प्रयत्न किए गए। 1739 ई० के अंतिम दिनों में बाजीराव को आवश्यक कार्य से पूना छोड़ना पड़ा। मस्तानी पेशवा के साथ न जा सकी। [[चिमाजी अप्पा]] और [[बालाजी बाजी राव|नाना साहब]] ने मस्तानी के प्रति कठोर योजना बनाई। उन्होंने मस्तानी को पर्वती बाग में ([[पुणे|पूना]] में) कैद किया। बाजीराव को जब यह समाचार मिला, वे अत्यंत दु:खित हुए। वे बीमार पड़ गए। इसी बीच अवसर पा मस्तानी कैद से बचकर बाजीराव के पास 4 नवम्बर 1739 ई० को पटास पहुँची। बाजीराव निश्चिंत हुए, पर यह स्थिति अधिक दिनों तक न रह सकी। शीघ्र ही पुरंदरे, काका मोरशेट तथा अन्य व्यक्ति पटास पहुँचे। उनके साथ पेशवा बाजीराव की माँ [[राधाबाई]] और उनकी पत्नी काशीबाई भी वहाँ पहुँची। उन्होंने मस्तानी को समझा बुझाकर लाना आवश्यक समझा। मस्तानी पूना लौटी। कट्टरपंथी लोग मस्तानी को मार ही डालना चाहते थे, क्योंकि उनके अनुसार सभी झंझटों का मूल वही थी। उन लोगों ने छत्रपति से आज्ञा भी लेने का प्रयत्न किया, परंतु [[शाहु|छत्रपति राजा शाहू]] अधिक बुद्धिमान थे। उनके अधिकारी गोविंदराव ने 24 जनवरी 1740 ईस्वी को एक पत्र में लिखा है - "''मस्तानी के विषय पर मैंने निजी तौर पर राजा की इच्छा का पता लगा लिया है। बलपूर्वक पृथक्करण या व्यक्तिगत निरोध (बंदीवास) के प्रस्ताव के प्रति उस को गंभीर आपत्ति है। वह बाजीराव को किसी भी प्रकार अप्रसन्न किया जाना सहन नहीं करेगा, क्योंकि वह सदैव उसे प्रसन्न रखना चाहता है। '''दोष उस महिला का नहीं है'''। इस दोष का निराकरण उसी समय हो सकता है जब बाजीराव की ऐसी इच्छा हो। बाजीराव की भावनाओं के विरुद्ध हिंसा प्रयोग की कैसी भी सलाह राजा किसी भी कारण नहीं दे सकता।"<ref>''मराठों का नवीन इतिहास'', पूर्ववत्, पृष्ठ-185.</ref>'' 1740 ई० के आरंभ में बाजीराव नासिरजंग से लड़ने के लिए निकल पड़े और [[गोदावरी नदी]] को पारकर [[औरंगाबाद, महाराष्ट्र|औरंगाबाद]] के पास शत्रु को बुरी स्थिति में ला दिया। 27 फरवरी 1740 ई० को मुंगी शेगाँव में दोनों के बीच संधि हो गयी। बाजीराव के जीवन का यह अंतिम अभियान सिद्ध हुआ।<ref>''पराक्रमी पेशवा'', पूर्ववत्, पृ.217.</ref> उस समय कोई नहीं जानता था कि बाजीराव की मृत्यु सन्निकट है। 7 मार्च 1740 ई० को नानासाहेब के नाम चिमना जी के पत्र से संदेह होता है कि बाजीराव हृदय से रुग्ण थे। चिमना जी ने इस पत्र में लिखा था कि "''जब से हम एक दूसरे से विदा हुए हैं, मुझको पूजनीय राव से कोई समाचार प्राप्त नहीं हुआ है। मैंने उसके विक्षिप्त मन को यथाशक्ति शांत करने का प्रयास किया, परंतु मालूम होता है कि ईश्वर की इच्छा कुछ और ही है। मैं नहीं जानता हूं कि हमारा क्या होने वाला है। मेरे पुणे वापस होते ही हम को चाहिए कि हम उसको (मस्तानी को) उसके पास भेज दें।''<ref>''मराठों का नवीन इतिहास'', पूर्ववत्, पृष्ठ-186.</ref> स्पष्ट है कि बाजीराव अत्यंत व्याकुल था। मस्तानी के विरह तथा उसे मुक्त कराने में अपनी अक्षमता से उसे मानसिक क्लेश और क्षोभ था।<ref>''पराक्रमी पेशवा'', पूर्ववत्, पृ.218.</ref> 28 अप्रैल 1740 ईस्वी को अपनी पहली और अंतिम बीमारी से उसकी मृत्यु हुई।{{Efn|content=बाजीराव की मृत्यु वर्तमान में [[मध्य प्रदेश]] के [[खरगोन ज़िला]] के [[रावेरखेड़ी]] ग्राम में हुई थी। आज भी उनकी समाधि इस ग्राम में स्थापित है। इसे अब मध्य प्रदेश पर्यटन विभाग को सौंप दिया गया है। यहां बाजीराव की पुण्यतिथि पर हजारों पर्यटक आते हैं।}} इस समय बाजीराव की आयु केवल 42 वर्ष की थी। उसकी मृत्यु के समय उसके पास उसकी क्षमाशील पत्नी काशीबाई भी थी। == देहान्त == किंकेड एवं पारसनीस के अनुसार मस्तानी अपने प्रियतम के साथ [[सती प्रथा|सती]] हो गयी। उन्होंने लिखा है कि "''इस संसार में वह अपने प्रियतम से अलग की गयी थी। वह अग्नि की भयंकर ज्वालाओं के बीच से गुजर कर दूसरे संसार में उसका स्वागत करने पहुंच गयी।"''<ref>''पराक्रमी पेशवा'', पूर्ववत्, पृ.218 पर उद्धृत.</ref> हालांकि यह बात विवादास्पद है। यह कहना कठिन है कि उसने आत्महत्या कर ली या शोक-प्रहार से वह मर गयी। उसका शव पाबल भेजा गया, जो पूना के पूरब में लगभग 20 मील पर एक छोटा सा गाँव है। यह गाँव बाजीराव ने उसको इनाम में दिया था। यहाँ पर एक साधारण-सी कब्र आने-जाने वालों को उसकी प्रेम-कथा तथा दुःखद मृत्यु का स्मरण दिलाती है। सर्वसम्मति से वह अपने समय की सर्वाधिक सुंदरी थी।<ref>''मराठों का नवीन इतिहास पूर्ववत्'', पृष्ठ-187.</ref> ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== * 2015 की निर्देशक [[संजय लीला भंसाली]] की फ़िल्म ''[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|बाजीराव मस्तानी]]'' में मस्तानी का किरदार अभिनेत्री [[दीपिका पादुकोण]] ने निभाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bajirao-mastani/cast/|title=Bajirao Mastani Cast List {{!}} Bajirao Mastani Movie Star Cast {{!}} Release Date {{!}} Movie Trailer {{!}} Review|last=Hungama|first=Bollywood|date=2015-12-18|website=Bollywood Hungama|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> * 2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में मस्तानी का किरदार अभिनेत्री [[मेघा चक्रवर्ती]] ने निभाया।<ref>{{Cite web|url=https://nettv4u.com/about/hindi/tv-serials/peshwa-bajirao/all-cast-and-crew|title=Hindi Tv Serial Peshwa Bajirao - Full Cast and Crew|website=nettv4u|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> ==इन्हें भी देखें== *[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|''बाजीराव मस्तानी'' (फ़िल्म)]] * [[शमशेर बहादुर प्रथम]] * [[कृष्णा कुमारी]] * [[पद्मिनी]] ==सन्दर्भ== {{notelist}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य से सम्बन्धित महिलाएँ]] [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] 6abts0vn5qhxxdymy6etkub5thykdxd पोप फ़्रांसिस 0 512042 6628036 6625677 2026-10-10T12:30:42Z Mundhalia746 934684 6628036 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian leader |type = Pope |name = फ्रांसिस<br>Franciscus |image = Pope Francis South Korea 2014.png |caption = पोप फ्रांसिस |term_start = 13 मार्च 2013 |term_end = 21 अप्रैल 2025 |predecessor = [[पोप बेनेडिक्ट XVI|बेनेडिक्ट XVI]] |successor = [[चौदहवें पोप लियो]]<br>[[पोप लियो चतुर्दश]] |ordination = 13 दिसम्बर 1969 |consecration = 27 जून 1962 |consecrated_by =Aman raj |cardinal = 21 फ़रवरी 2001 |birth_name = ख़ोर्ख़े मारिआ बेर्गोल्यो |birth_date = {{birth date|1936|12|17|df=y}} |birth_place = [[ब्यूनस आयर्स]], अर्जेण्टीना |death_date = {{death date and age|2025|4|21|1936|12|17|df=y}} |death_place = वेटिकनसिटी |nationality = [[अर्जेण्टीना]] |coat_of_arms = Coat of arms of Franciscus.svg }} '''फ्रांसिस''' ({{lang-la|Franciscus}} {{IPA-la|franˈtʃiskus|}}; जन्म : '''ख़ोर्ख़े मारिआ बेर्गोल्यो'''; 17 दिसम्बर 1936 – 21 अप्रैल 2025) [[कैथोलिक कलीसिया|कैथोलिक]] समुदाय के 266वें [[पोप]] चुने गये थे। पोप फ्रांसिस प्रथम को 13 मर्च 2013 को ''पोंटिफ़'' के रूप में चुने गये।<ref name="बीबीसी">{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/03/130313_new_pope_elected_aa.shtml | title=पहले लातिन अमरीकी पोप, नाम है पोप फ्रांसिस | work=[[बीबीसी हिन्दी]] | date=14 मार्च 2013 | accessdate=14 मार्च 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130315092100/http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/03/130313_new_pope_elected_aa.shtml | archive-date=15 मार्च 2013 | url-status=live }}</ref> वो सोसाइटी ऑफ जीसस (जेसुइट ऑर्डर) के पहले पोप थे, दक्षिणी अमेरिका से पहले पोप थे, तथा 8वीं शताब्दी के सीरियाई पोप [[ग्रेगरी III]] के बाद यूरोप के बाहर जन्मे या पले-बढ़े दूसरे पोप थे।<ref>{{Cite web|url=https://popehistory.com/popes/pope-francis-i/|title=Pope Francis I - 266th Leader of the Catholic Church - PopeHistory.com|date=2025-04-21|language=en-US|access-date=2026-10-10}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:२०२५ में निधन]] [[श्रेणी:1936 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:अर्जेण्टीना के लोग]] [[श्रेणी:पोप]] dg9mo3ffey34wbsp8tbdps2hk2y1zyx बेगम हज़रत महल 0 516216 6628367 6568171 2026-10-11T08:18:25Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 4 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628367 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = बेगम हज़रत महल | title = [[अवध]] की बेगम | image = Begum hazrat mahal.jpg | image_size = 210px | alt = | caption = बेगम हज़रत महल | spouse = [[वाजिद अली शाह]] | spouse-type = पती | consort = <!-- yes or no --> | birth_date = {{circa|1820}} | birth_place = [[फ़ैज़ाबाद]], [[अवध रियासत]] | death_date = 7 अप्रैल 1879 (आयु 59) | death_place = [[काठमांडू]], [[नेपाल राज्य]] | religion = [[शिया इस्लाम]]<ref>{{Cite web| url=https://www.mapsofindia.com/who-is-who/history/begum-hazrat-mahal.html| title=Begum Hazrat Mahal Biography, History and Facts| date=2018-02-03| access-date=31 August 2018| archive-date=24 August 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180824065539/http://www.mapsofindia.com/who-is-who/history/begum-hazrat-mahal.html| url-status=live}}</ref> |birth_name=मुहम्मदी ख़ानम}} '''बेगम हज़रत महल''' ({{Langx|fa|{{unq|بیگم حضرت محل}}}}; {{Circa|1820}} – 7 अप्रैल 1879) [[अवध के नवाब]] [[वाजिद अली शाह]] की दूसरी पत्नी थीं। अंग्रेज़ों द्वारा [[कोलकाता|कलकत्ते]] में अपने शौहर के निर्वासन के बाद उन्होंने [[लखनऊ]] पर कब्ज़ा कर लिया और अपनी अवध रियासत की हुकूमत को बरकरार रखा। अंग्रेज़ों के कब्ज़े से अपनी रियासत बचाने के लिए उन्होंने अपने बेटे नवाबज़ादे [[बिरजिस क़द्र]] को अवध का वली (शासक) नियुक्त करने की कोशिश की थी; मगर उनका शासन जल्द ही खत्म होने की वजह से उनकी यह कोशिश असफल रह गई। उन्होंने [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|1857 के भारतीय विद्रोह]] के दौरान [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] के खिलाफ विद्रोह किया। अंततः उन्हें [[नेपाल]] में शरण मिली जहाँ उनकी मृत्यु 1879 में हुई थी।<ref name=":0">{{cite news |date=8 April 2014 |title=A link to Indian freedom movement in Nepal |url=http://www.thehindu.com/news/international/south-asia/a-link-to-indian-freedom-movement-in-nepal/article5884467.ece |newspaper=The Hindu |access-date=16 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140410063351/http://www.thehindu.com/news/international/south-asia/a-link-to-indian-freedom-movement-in-nepal/article5884467.ece |archive-date=10 अप्रैल 2014 |url-status=live }}</ref> == जीवनी == बेगम हज़रत महल का नाम मुहम्मदी खानुम था, और उनका जन्म [[फ़ैज़ाबाद]], [[अवध]] में हुआ था। वह पेशे से एक [[तवायफ़]] थी और अपने माता-पिता द्वारा बेचे जाने के बाद में ''ख़्वासीन'' के रूप में शाही [[हरम]] में ले लिया गया था। तब उन्हें शाही अधिकारियों के पास बेचा गया था, और बाद में वे 'परी' के तौर पर पदोन्नत हुईं,<ref name="Michael Edwardes 1975 p. 1042">Michael Edwardes (1975) ''Red Year''. London: Sphere Books; p. 104</ref> और उन्हें 'महक परी' के नाम से जाना जाता था।<ref>{{cite web|url=http://www.royalark.net/India4/oudh15.htm|title=Oudh (Awadh) Genealogy|last=Buyers|first=Christopher|website=The Royal Ark|access-date=16 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322171021/http://www.royalark.net/India4/oudh15.htm|archive-date=22 मार्च 2018|url-status=dead}}</ref> अवध के नवाब की शाही रखैल के तौर पर स्वीकार किए जाने पर उन्हें "बेगम" का ख़िताब हासिल हुआ,<ref>[[Christopher Hibbert]] (1980) ''The Great Mutiny'', Harmondsworth: Penguin; p. 371</ref> और उनके बेटे बिरजिस क़द्र के जन्म के बाद उन्हें 'हज़रत महल' का ख़िताब दिया गया था। वे आख़िरी ताजदार-ए-अवध, वाजिद अली शाह की छोटी<ref>Saul David (2002) ''The Indian Mutiny'', Viking; p. 185</ref> पत्नी थीं। 1856 में अंग्रेज़ों ने अवध पर क़ब्ज़ा कर लिया था और वाजिद अली शाह को कलकत्ते में निर्वासित कर दिया गया था। कलकत्ते में उनके पति के निर्वासित होने के बाद, बेगम हज़रत महल ने अवध रियासत के राजकीय मामलों को संभाला।<ref>{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/who-is-who/history/begum-hazrat-mahal.html |title=Begum Hazrat Mahal |publisher=Mapsofindia.com |date= |accessdate=18 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030143737/http://www.mapsofindia.com/who-is-who/history/begum-hazrat-mahal.html |archive-date=30 अक्तूबर 2012 |url-status=live }}</ref> ===1857 की भारतीय क्रांति=== [[चित्र:1857Swatantrata sangram.jpg|thumb|200px|left|1857 के भारतीय स्वतंत्रता संग्राम के शहीदों को समर्पित भारत का डाक टिकट जिसमें बेगम हज़रत महल का चित्र एवं उल्लेख है।|पाठ=]] 1857 से 1858 तक चले भारत के प्रथम स्वतंत्रता संग्राम के दौरान, बेगम हज़रत महल ने अपने समर्थकों के साथ ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के ख़िलाफ़ बग़ावत की। उन्होंने लखनऊ पर दोबारा क़ब्ज़ा किया और अपने पुत्र '''बिरजिस क़द्र''' को अवध का वली (शासक) घोषित किया।<ref name="Michael Edwardes 1975 p. 104">Michael Edwardes (1975) ''Red Year''. London: Sphere Books; p. 104</ref> बेगम हज़रत महल की प्रमुख शिकायतों में से एक यह थी कि ईस्ट इंडिया कंपनी ने सड़कें बनाने के लिए मंदिरों और मस्जिदों को आकस्मिक रूप से ध्वस्त किया था। <ref name="Dalrymple">William Dalrymple ''The Last Mughal; the fall of a dynasty: Delhi, 1857'', Viking Penguin, 2006, p. 69</ref> विद्रोह के अंतिम दिनों में जारी की गई एक घोषणा में, उन्होंने अंग्रेज़ सरकार द्वारा धार्मिक आज़ादी देने के दावे का मज़ाक उड़ाया: <ref name="Dalrymple" /> {{प्रतिलिपि सम्पादन}}{{quote|सूअर के मांस और मदिरा के उपभोग को प्रोत्साहित करना, सूअर की चर्बी से निर्मित कारतूसों का प्रयोग कराना, तथा सड़कों के निर्माण जैसे कार्यों के बहाने मंदिरों और मस्जिदों को क्षति पहुँचाना—ये सभी ऐसे कदम प्रतीत होते हैं जो स्थानीय धार्मिक आस्थाओं के प्रति संवेदनहीनता दर्शाते हैं। इसके अतिरिक्त, ईसाई धर्म के प्रचार हेतु पादरियों को भेजना, चर्चों की स्थापना करना, तथा अंग्रेज़ी शिक्षण संस्थानों के प्रसार के नाम पर हिंदू और मुसलमानों के पूजास्थलों को प्रभावित करना भी लोगों के मन में संदेह और असुरक्षा उत्पन्न करता है। यहाँ तक कि अंग्रेज़ी शिक्षा को बढ़ावा देने के लिए आर्थिक प्रोत्साहन देना भी अनेक लोगों द्वारा सांस्कृतिक और धार्मिक हस्तक्षेप के रूप में देखा गया। <ref name="Dalrymple"/>|sign=|source=}} जब अंग्रेज़ों के आदेश के तहत सेना ने लखनऊ और अवध के अधिकांश इलाक़े को क़ब्ज़ा कर लिया, तो हज़रत महल को पीछे हटने के लिए मजबूर होना पड़ा। हज़रत महल [[नाना साहेब]] के साथ मिलकर काम करती थीं , लेकिन बाद में [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहांपुर]] पर हमले के बाद, वह फ़ैज़ाबाद के मौलवी से मिलीं। लखनऊ में 1857 की क्रांति का नेतृत्व बेगम हज़रत महल ने किया था। अपने नाबालिग पुत्र बिरजिस क़द्र को गद्दी पर बिठाकर उन्होंने अंग्रेज़ी सेना का स्वयं मुक़ाबला किया। उनमें संगठन की अभूतपूर्व क्षमता थी और इसी कारण अवध के ज़मींदार, किसान और सैनिक उनके नेतृत्व में आगे बढ़ते रहे। आलमबाग़ की लड़ाई के दौरान उन्होंने अपने जांबाज़ सिपाहियों की भरपूर हौसला आफ़ज़ाई की और हाथी पर सवार होकर अपने सैनिकों के साथ दिन-रात युद्ध करती रहीं। लखनऊ में पराजय के बाद वह अवध के देहातों में चली गईं और वहाँ भी क्रांति की चिंगारी सुलगाई। बेगम हज़रत महल और [[रानी लक्ष्मीबाई]] के सैनिक दल में तमाम महिलायें शामिल थीं। लखनऊ में बेगम हज़रत महल की महिला सैनिक दल का नेतृत्व रहीमी के हाथों में था, जिसने फ़ौजी भेष अपनाकर तमाम महिलाओं को तोप और बन्दूक चलाना सिखाया। रहीमी की अगुवाई में इन महिलाओं ने अंग्रेज़ों से जमकर मुकाबला किया। लखनऊ की तवायफ़ हैदरीबाई के यहाँ तमाम अंग्रेज़ अफ़सर आते थे और कई बार क्रांतिकारियों के ख़िलाफ़ योजनाओं पर बात किया करते थे। हैदरीबाई ने पेशे से परे अपनी देशभक्ति का परिचय देते हुये इन महत्त्वपूर्ण सूचनाओं को क्रांतिकारियों तक पहुँचाया और बाद में वह भी रहीमी के सैनिक दल में शामिल हो गयी। ===बाद की जीवनी === आखिरकार, उन्हें नेपाल जाना पड़ा, जहाँ उन्हें पहले राणा के प्रधान मंत्री जंग बहादुर ने शरण देने से इंकार कर दिया था,<ref>Hibbert (1980); pp. 374–375</ref> लेकिन बाद में उन्हें रहने की इजाज़त दी गयी थी। <ref>Hibbert (1980); pp. 386–387</ref> 1879 में उनकी मृत्यु हो गई और उन्हें [[काठमाण्डु|काठमांडू]] के जामा मस्जिद के मैदानों में एक अज्ञात क़ब्र में दफ़नाया गया। <ref>{{cite news|last=Krishna|first=Sharmila|title=Far from the madding crowd she lies, forlorn & forgotten|url=http://oudh.tripod.com/bhm/bhmfar.htm|accessdate=3 September 2013|newspaper=[[The Indian Express|The Indian Express - LUCKNOW]]|date=11 June 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001546/http://oudh.tripod.com/bhm/bhmfar.htm|archive-date=3 दिसंबर 2013|url-status=dead}}</ref> उनकी मृत्यु के बाद, रानी [[विक्टोरिया]] (1887) की जयंती के अवसर पर, ब्रिटिश सरकार ने बिरजिस क़द्र को माफ़ कर दिया और उन्हें घर लौटने की इजाज़त दे दी। <ref>{{cite book|last1=Harcourt|first1=E.S|title=Lucknow the Last Phase of an Oriental Culture|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Delhi|isbn=0-19-563375-X|page=76|edition=seventh}}</ref> ==स्मारक== [[File:Hazrat Mahal's Tomb in Kathmandu.jpg|thumb|काठमाण्डू में बेगम हज़रत महल की समाधि]] बेगम हज़रत महल का मक़बरा जामा मस्जिद, घंटाघर के पास काठमांडू के मध्य भाग में स्थित है, प्रसिद्ध दरबार मार्ग से ज़्यादा दूर नहीं है। इसकी देखभाल जामा मस्जिद केंद्रीय समिति ने की है। <ref name=":0" /> [[File:Begum Hazrat Mahal Park Lucknow.jpg|thumb|right|बेगम हज़रत महल पार्क, लखनऊ में बेगम हज़रत महल का स्मारक]] 15 अगस्त 1962 को महल को महान विद्रोह में उनकी भूमिका के लिए लखनऊ के हज़रतगंज के पुराने विक्टोरिया पार्क में सम्मानित किया गया था।<ref name="milligazette1">{{cite news|title=Little known, little remembered: Begum Hazrat Mahal|url=http://www.milligazette.com/news/14143-little-known-little-remembered-begum-hazrat-mahal|accessdate=14 September 2016|work=www.milligazette.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012203038/http://www.milligazette.com/news/14143-little-known-little-remembered-begum-hazrat-mahal|archive-date=12 अक्तूबर 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |last=Ruggles |first1=D. Fairchild |authorlink=D. Fairchild Ruggles |title=Woman's Eye, Woman's Hand: Making Art and Architecture in Modern India|publisher=Zubaan|isbn=9789383074785|url=https://books.google.co.in/books?id=kUqoDAAAQBAJ&pg=PT94&dq="Begum+Hazrat+Mahal+Park"&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjUy762zI7PAhUW5GMKHRXMCOoQ6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Begum%20Hazrat%20Mahal%20Park%22&f=false|accessdate=14 September 2016|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Yecurī|first1=Sītārāma|title=The great revolt, a left appraisal|publisher=People's Democracy|isbn=9788190621809|url=https://books.google.co.in/books?id=k30MAQAAMAAJ&dq=Begum+Hazrat+Mahal+Park&focus=searchwithinvolume&q=%22Begum+Hazrat+Mahal+Park%22|accessdate=14 September 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924033746/https://books.google.co.in/books?id=k30MAQAAMAAJ|archive-date=24 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> पार्क के नामकरण के साथ, एक संगमरमर स्मारक का निर्माण किया गया था, जिसमें अवध शाही परिवार के शस्त्रों के कोट को लेकर चार गोल पीतल के टुकड़े वाले संगमरमर के टैबलेट शामिल थे। पार्क का उपयोग रामशिला, दसहरा के दौरान, साथ ही लखनऊ महोत्सव (लखनऊ प्रदर्शनी) के दौरान किया जाता है। <ref>{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/my-india/travel/the-famous-memorial-of-begum-hazrat-mahal-in-lucknow |title=Begum Hazrat Mahal in Lucknow &#124; My India |publisher=Mapsofindia.com |date= |accessdate=2016-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531045318/http://www.mapsofindia.com/my-india/travel/the-famous-memorial-of-begum-hazrat-mahal-in-lucknow |archive-date=31 मई 2014 |url-status=live }}</ref> 10 मई 1984 को, भारत सरकार ने महल के सम्मान में एक स्मारक डाक टिकट जारी किया। पहला दिन कवर सीआर पकराशी द्वारा डिजाइन किया गया था, और रद्दीकरण अल्का शर्मा द्वारा किया गया था। 15,00,000 टिकट जारी किए गए थे। <ref>{{cite web |url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Currency/Paisa/Alpha/B/BEGUM%20HAZRAT%20MAHAL |title=Begum Hazrat Mahal |publisher=Indianpost.com |date= |accessdate=18 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717074225/http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Currency/Paisa/Alpha/B/BEGUM%20HAZRAT%20MAHAL |archive-date=17 जुलाई 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="milligazette1"/> == इन्हें भी देखें == * [[अवध का इतिहास]] * [[वाजिद अली शाह|नवाब वाजिद अली शाह]] * [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|1857 की क्रांति]] ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20180516174558/http://www.iloveindia.com/indian-heroes/begum-hazrat-mahal.html बेगम हज़रत महल की जीवनी।] * [https://web.archive.org/web/20080108094007/http://oudh.tripod.com/1857/begum.htm 1857 – India's Struggle for Freedom – Begum Hazrat Mahal] * [https://web.archive.org/web/20160304001453/http://www.tribuneindia.com/2007/20070510/1857/main4.htm People took charge in Awadh] * [https://web.archive.org/web/20120808112814/http://pd.cpim.org/2007/1014/10142007_1857.htm LUCKNOW IN 1857–58: THE EPIC SIEGE] * [https://web.archive.org/web/20110725025549/http://www.nehru-centre.org/newsletters/2007/newsletternovember2007.pdf The 1857 Uprising in the History of Freedom Struggle] * [https://web.archive.org/web/20180516174348/http://www.milligazette.com/Archives/15062001/25.htm Miserable condition of the grave of a warrior lady] * [https://books.google.ae/books?isbn=8182054729 Freedom fighters of India] {{Indian independence movement}} {{DEFAULTSORT:Mahal, Begum Hazrat}} [[श्रेणी:भारतीय मुस्लिम]] [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता सेनानी]] [[श्रेणी:अवध का इतिहास]] [[श्रेणी:क्रान्तिकारी महिलाएँ]] Begum hazrat Mahal - Wikipedia [[श्रेणी:1820 दशक में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के स्वतंत्रता सेनानी]] [[श्रेणी:युद्ध में भारतीय महिलाऐं]] [[श्रेणी:भारतीय महिला क्रान्तिकारी]] soefdpo0psn4morosbhd0kwep7racor तराइन का युद्ध 0 526043 6628131 6365648 2026-10-10T17:14:10Z Mundhalia746 934684 6628131 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=मई 2019}} [[चित्र:The last stand of Rajputs against Muhammadans.jpg|thumb|right|250px|तराइन का युद्ध]] '''तराइन का युद्ध''' अथवा '''[[तरावड़ी]] का युद्ध''' युद्धों (1191 और 1192) की एक ऐसी शृंखला है, जिसने पूरे उत्तर भारत को मुस्लिम नियंत्रण के लिए खोल दिया। ये युद्ध [[मोहम्मद ग़ोरी|मोहम्मद ग़ौरी]] (मूल नाम: मुईज़ुद्दीन मुहम्मद बिन साम) और [[अजमेर]] तथा [[दिल्ली]] के चौहान (चहमान) राजपूत शासक [[पृथ्वीराज चौहान|पृथ्वी राज तृतीय]] के बीच हुये। युद्ध क्षेत्र [[भारत]] के वर्तमान राज्य [[हरियाणा]] के [[करनाल]] जिले में [[करनाल]] और थानेश्वर ([[कुरुक्षेत्र]]) के बीच था, जो [[दिल्ली]] से 113 किमी उत्तर में स्थित है।<ref>http://www.informaworld.com/smpp/content~content=a790406179~db=all</ref> == तराइन का प्रथम युद्ध (1191 ई०)== मुहम्मद गोरी ने 1186 में गजनवी वंश के अंतिम शासक से [[लाहौर]] की गद्दी छीन ली और वह भारत के हिन्दू क्षेत्रों में प्रवेश की तैयारी करने लगा। 1191 में उन्हें [[पृथ्वीराज चौहान|पृथ्वी राज तृतीय]] के नेतृत्व में राजपूतों की मिलीजुली सेना ने जिसे [[कन्नौज]] और [[वाराणसी|बनारस]] वर्तमान में [[वाराणसी]] के राजा जयचंद का भी समर्थन प्राप्त था। अपने साम्राज्य के विस्तार और सुव्यवस्था पर [[पृथ्वीराज चौहान]] की पैनी दृष्टि हमेशा जमी रहती थी। अब उनकी इच्छा [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] तक विस्तार करने की थी। किन्तु उस समय [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] पर [[मोहम्मद ग़ोरी|मोहम्मद ग़ौरी]] का राज था। 1190 ई० तक सम्पूर्ण [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] पर मुहम्मद गौरी का अधिकार हो चुका था। अब वह [[बठिंडा|भटिंडा]] से अपना राजकाज चलता था। पृथ्वीराज यह बात भली भांति जानता था कि [[मोहम्मद ग़ोरी|मोहम्मद ग़ौरी]] से युद्ध किये बिना [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] में चौहान साम्राज्य स्थापित करना असंभव था। यही विचार कर उसने गौरी से निपटने का निर्णय लिया। अपने इस निर्णय को मूर्त रूप देने के लिए पृथ्वीराज एक विशाल सेना लेकर [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] की और रवाना हो गया। तीव्र कार्यवाही करते हुए उसने [[हांसी]], सरस्वती और [[सरहिंद फतेहगढ़|सरहिंद]] के किलों पर अपना अधिकार कर लिया। इसी बीच उसे सूचना मिली कि अनहीलवाडा में विद्रोहियों ने उनके विरुद्ध विद्रोह कर दिया है। [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] से वह अनहीलवाडा की और चल पड़े। उनके पीठ पीछे गौरी ने आक्रमण करके [[सरहिंद फतेहगढ़|सरहिंद]] के किले को पुन: अपने कब्जे में ले लिया। पृथ्वीराज ने शीघ्र ही अनहीलवाडा के विद्रोह को कुचल दिया। अब उसने गौरी से निर्णायक युद्ध करने का निर्णय लिया। उसने अपनी सेना को नए ढंग से सुसज्जित किया और युद्ध के लिए चल दिया। [[रावी नदी]] के तट पर पृथ्वीराज के सेनापति [[महाराजा खेतसिंह खंगार|खेतसिंह खंगार]] की सेना में भयंकर युद्ध हुआ परन्तु कुछ परिणाम नहीं निकला। यह देख कर पृथ्वीराज गौरी को सबक सिखाने के लिए आगे बढ़ा। थानेश्वर से १४ मील दूर और सरहिंद के किले के पास तराइन नामक स्थान पर यह युद्ध लड़ा गया। तराइन के इस पहले युद्ध में राजपूतों ने गौरी की सेना के छक्के छुड़ा दिए। गौरी के सैनिक प्राण बचा कर भागने लगे। जो भाग गया उसके प्राण बच गए, किन्तु जो सामने आया उसे गाजर-मूली की तरह काट डाला गया। सुल्तान मुहम्मद गौरी युद्ध में बुरी तरह घायल हुआ। अपने ऊँचे तुर्की घोड़े से वह घायल अवस्था में गिरने ही वाला था की युद्ध कर रहे एक उसके सैनिक की दृष्टि उस पर पड़ी। उसने बड़ी फुर्ती के साथ सुल्तान के घोड़े की कमान संभाल ली और कूद कर गौरी के घोड़े पर चढ़ गया और घायल गौरी को युद्ध के मैदान से निकाल कर ले गया। नेतृत्वविहीन सुल्तान की सेना में खलबली मच चुकी थी। तुर्क सैनिक राजपूत सेना के सामने भाग खड़े हुए। पृथ्वीराज की सेना ने 80 मील तक इन भागते तुर्कों का पीछा किया। पर तुर्क सेना ने वापस आने की हिम्मत नहीं की। इस विजय से [[पृथ्वीराज चौहान]] को 7 करोड़ रुपये की धन सम्पदा प्राप्त हुई। इस धन सम्पदा को उसने अपने बहादुर सैनिको में बाँट दिया। इस विजय से सम्पूर्ण भारतवर्ष में पृथ्वीराज की धाक जम गयी और उनकी वीरता, धीरता और साहस की कहानी सुनाई जाने लगी।<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=L5eFzeyjBTQC&pg=PA26&lpg=PA26&dq=muhammad+sam+prithvi+defeat&source=bl&ots=3q7YwSwvq4&sig=rZNn3EWbkCoLbgEH3TDJK7zDgLs&hl=en&ei=8exRSrGLNoWNjAfB26CiBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3#v=onepage&q=&f=false Medieval India: From Sultanat to the Mughals (1206-1526)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921060902/http://books.google.co.uk/books?id=L5eFzeyjBTQC&pg=PA26&lpg=PA26&dq=muhammad+sam+prithvi+defeat&source=bl&ots=3q7YwSwvq4&sig=rZNn3EWbkCoLbgEH3TDJK7zDgLs&hl=en&ei=8exRSrGLNoWNjAfB26CiBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3#v=onepage&q=&f=false |date=21 सितंबर 2013 }} लेखक : सतीश चन्द्र</ref><ref name="wk">[http://medlibrary.org/medwiki/Jai_Chandra#Role_in_the_battle_of_Tarain]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} कन्नौज का जयचंद</ref> == तराइन का द्वितीय युद्ध (1192 ई०)== तराइन की दूसरी लड़ाई 1192 में घुरिद बलों द्वारा राजपूत संघ के खिलाफ तराइन (हरियाणा, भारत में आधुनिक तराओरी) के पास लड़ी गई थी। लड़ाई के परिणामस्वरूप आक्रमण करने वाली घुरिद सेनाओं की जीत हुई। मध्यकालीन भारत के इतिहास में इस लड़ाई को व्यापक रूप से प्रमुख मोड़ के रूप में माना जाता है क्योंकि इससे उत्तर भारत में कुछ समय के लिए राजपूत शक्तियों का बड़े पैमाने पर विनाश हुआ और दृढ़ता से मुस्लिम उपस्थिति स्थापित हुई, जिससे दिल्ली सल्तनत की स्थापना हुई।<ref>{{Cite book|author=Sugata Bose|url=https://books.google.com/books?id=6ihNtzxy5GEC&q=Rajput|title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy|date=2004|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-30786-4|page=21|quote=It was a similar combination of political and economic imperatives which led Muhmmad Ghuri, a Turk, to invade India a century and half later in 1192. His defeat of Prithviraj Chauhan, a Rajput chieftain, in the strategic battle of Tarain in northern India paved the way for the establishment of first Muslim sultante|language=en}}</ref> पृथ्वीराज चौहान की सेना ने 1191 में तराइन का प्रथम युद्ध में घुरिदों को हराया था। घुरिद राजा मोहम्मद ग़ौरी (मूल नाम: मुईज़ुद्दीन मुहम्मद बिन साम), जो युद्ध में गंभीर रूप से घायल हो गया था, गजनी लौट आया, और अपनी हार का बदला लेने की तैयारी की। इतिहासकार आमतौर पर तराइन की दूसरी लड़ाई को 1192 में मानते हैं, हालांकि ऐसी संभावना है कि यह 1191 के अंत में हुआ था।<ref name="Talbot 2016 p. ">{{cite book | last=Talbot | first=C. | title=The Last Hindu Emperor: Prithviraj Cauhan and the Indian Past, 1200–2000 | publisher=Cambridge University Press | year=2016 | isbn=978-1-107-11856-0 | url=https://books.google.co.in/books?id=m3DjCgAAQBAJ | access-date=2022-05-30 | page=}}</ref> 16वीं-17वीं शताब्दी के लेखक [[फ़रिश्ता]] के अनुसार, "चौहान सेना में 3,000 हाथी, 300,000 घुड़सवार और पैदल सेना शामिल थी", जिसे आधुनिक इतिहासकारों द्वारा एक अतिशयोक्ति माना जाता है। सतीश चंद्र के अनुसार "मुइज़ुद्दीन के सामने आने वाली चुनौती और उसकी जीत के पैमाने पर जोर देने" के लिए आंकड़ों को बढ़ा-चढ़ा कर पेश किया गया था।{{sfn|Satish Chandra|2006|pp=25-26}} कौशिक रॉय इसी तरह टिप्पणी करते हैं कि मुस्लिम इतिहासकारों ने नियमित रूप से मुस्लिम राजाओं का महिमामंडन करने के लिए हिंदू सैन्य ताकत को बढ़ा-चढ़ा कर पेश किया, और संभवत: 300,000 सैद्धांतिक संख्या थी जिसे संभावित रूप से उस समय के सभी राजपूत राज्यों द्वारा जुटाया जा सकता था।{{sfn|Kaushik Roy|2014|pp=22-23}} हम्मीर महाकाव्य और पृथ्वीराज रासो जैसे भारतीय स्रोतों के अनुसार, चाहमान सेना एक साथ कई मोर्चों पर लगी हुई थी और पृथ्वीराज के पास युद्ध के मैदान में उसकी सेना का केवल एक हिस्सा था। उनकी दूसरी सेना पृथ्वीराज पहुंचने वाली थी लेकिन भाग्य मुइज़ुद्दीन के पक्ष में पहले ही तय हो चुका था।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=R. B.|url=https://books.google.com/books?id=NeX0xX0_2rkC|title=History of the Chāhamānas|publisher=N. Kishore|year=1964|location=Varanasi|pages=199–200|language=en}}</ref> [[मिन्हाज-ए-सिराज]] के अनुसार, मोहम्मद ग़ौरी युद्ध के लिए 120,000 पूरी तरह से बख्तरबंद लोगों को लाया, {{sfn|सतीश चंद्र| 2006|पी=25}} उन्होंने व्यक्तिगत रूप से 40,000 पुरुषों की एक कुलीन घुड़सवार सेना की कमान संभाली। लड़ाई उसी क्षेत्र में हुई जिसमें पहले युद्ध हुआ था। यह जानते हुए कि चाहमान सेना अच्छी तरह से अनुशासित थी, घुरीद उनके साथ [[हाथापाई]] युद्ध में शामिल नहीं होना चाहते थे। इसके बजाय घुरिद सेना को पांच इकाइयों में बनाया गया था, और चार इकाइयों को दुश्मन के किनारों और पीछे पर हमला करने के लिए भेजा गया था।{{sfn|Spencer C. Tucker|2009|p=263}} मोहम्मद ग़ौरी ने एक घुड़सवार सेना (10,000 घुड़सवार तीरंदाज) का निर्देशन किया, जिसे चार भाग में विभाजित किया गया, ताकि चार पक्षों पर चाहमान बलों को घेर लिया जा सके।{{sfn|Cynthia Talbot|2015|p=47}} उन्होंने इन सैनिकों को निर्देश दिया कि जब दुश्मन हमला करने के लिए आगे बढ़े, तो युद्ध ना करे, और इसके बजाय चाहमना हाथियों, घोड़ों और पैदल सेना को थकाणे के लिए पीछे हटे।{{sfn|Cynthia Talbot|2015|p=48}} चाहमान बलों ने भागती हुई घुरिद इकाई पर धावा किया जैसा कि घुरिदों को उम्मीद थी। इस रणनीति के कारण चाहमाना सेना थक गयी , फिर घुरिदों ने 12,000 की एक नई घुड़सवार सेना भेजी और वे दुश्मन को आगे बढ़ने से रोकने में कामयाब रहे। शेष घुरीद सेना ने फिर चाहमान पर हमला किया।{{sfn|Spencer C. Tucker|2009|p=263}} अंततः उनकी जीत हुई।{{sfn|Spencer C. Tucker|2009|p=263}}{{sfn|Cynthia Talbot|2015|p=48}} == तराइन का तृतीय युद्ध (1215 ई°) == [[इल्तुतमिश]] ने [[तराइन तीसरे युद्ध]] मैं गजनी के शासक [[यल्दौज]] को पराजित कर उसकी हत्या कर दी। इस प्रकार, [[दिल्ली सल्तनत]] को [[गजनी]] से संपर्क टूटा तथा [¡दिल्ली सल्तनत]] [[मध्य एशिया]] की राजनीति से स्वतंत्र पूर्णतया एक भारतीय राज्य बना।। == इन्हें भी देखें== *[[पृथ्वीराज चौहान]] *[[पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्|पृथ्वीराजविजय]] *[[मोहम्मद ग़ोरी|मुहम्मद गौरी]] *[[चंदबरदाई|चंदरबरदाई]] *[[महाराजा खेतसिंह खंगार]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20130929160010/http://www.rajasthaninfoline.com/rinfo/rajputh.htm#prc पृथ्वीराज चौहान और मुहम्मद गोरी की कहानी] [[श्रेणी:भारत सम्बंधित ग़ोरी राजवंश के युद्ध]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:पृथ्वीराज चौहान]] [[श्रेणी:भारत के युद्ध]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी में भारत]] 38ip1wom7sczdvxloe7hczk8a9ckmvg सिन्दूर 0 527844 6628390 5923345 2026-10-11T09:19:46Z ATS2026 943437 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6628390 wikitext text/x-wiki '''सिन्दूर''' एक लाल या नारंगी रंग का [[सौन्दर्य प्रसाधन]] होता है जिसे [[भारतीय उपमहाद्वीप]] में [[महिला|महिलाएँ]] प्रयोग करती हैं। [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]], [[जैन धर्म|जैन]] और कुछ अन्य समुदायों में विवाहित स्त्रियाँ इसे अपनी माँग में पहनती हैं।<ref>Susie J. Tharu, Ke Lalita (1993-04-01). ''[http://books.google.com/books?id=OjZYf9Xf9bcC Women Writing in India: The twentieth century (Volume 2 of Women Writing in India: 600 B.C. to the Present)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140627103729/http://books.google.com/books?id=OjZYf9Xf9bcC |date=27 जून 2014 }}''. Feminist Press, 1993. ISBN 978-1-55861-029-3. ''... Sindoor is a red powder worn by married women in the parting of the hair ...''</ref> इसका प्रयोग बिन्दियों में भी होता है। [[रसायन विज्ञान|रसायनिक]] दृष्टि से सिन्दूर अक्सर [[पारा|पारे]] या [[सीसा|सीसे]] के रसायनों का बना होता है, इसलिए विषैला होता है और इसके प्रयोग में सावधानी बरतने को और इस पदार्थ को बच्चों से दूर रखने को कहा जाता है।<ref>Indian Academy of Pediatrics (1973). [http://books.google.com/books?id=Zkc7AAAAIAAJ Indian pediatrics, Volume 10]. Indian Academy of Pediatrics, 1973. ''... Sindoor (vermilion), a red powder applied to the scalp, is often used by married Indian women, especially of an orthodox Hindu background. It may consist of red sulphide of mercury, or of red lead mixed with red synthetic dye ...''</ref> [[File:Wooden Sindoor (Vermilion) box.jpg|thumb|लकड़ी का सिन्दूर बॉक्स]] [[File:Durga Pooja at Bhopal (20).jpg|thumb|300px| दुर्गा पूजा के दौरान सिंदूर से खेलती महिलाएं]] [[File:Durga Pooja at Bhopal (23).jpg|thumb|300px| दुर्गा पूजा के दौरान सिंदूर से खेलती महिला]] == इन्हें भी देखें== *[[सौन्दर्य प्रसाधन]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist}}</small> [[श्रेणी:सौन्दर्य प्रसाधन]] [[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]] r3805smj0kiogyv7anwm5n1zsfk1vsi झाझड़िया 0 533022 6628417 6149818 2026-10-11T09:28:55Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:गोत्र]] जोड़ी 6628417 wikitext text/x-wiki '''झाझड़िया''' एक जाट गोत्र है। It is a matter of research to identify place called Jhirka mentioned by Jat Historians. Jhirka is a village in Dantewara tahsil and district in the state of Chhattisgarh. Ram Sarup Joon [9] writes that Adrayan or Adhrayan, Andha or Adhlayan gotra is very old. A ruler belonging to this dynasty took part in the Mahabharat. In Vishnu Puran there is reference to 176 rulers of this dynasty. Their capital was Jhirka Kalan. A rock edict of this dynasty has also been found, which tells us how Bindusara conquered the Andhra Kings. There is another village Ferozepur Jhirka which is a tahsil in Gurgaon district in Haryana गणेश बेरवाल[10] ने लिखा है कि राजगढ़ के बारे में सरकारी गज़ट में अंकित है कि यह महान थार रेगिस्तान का गेट है, जहां से होकर दिल्ली से सिंध तक के काफिले गुजरते हैं। 1620 ई. के पहले यहाँ प्रजातांत्रिक गणों की व्यवस्था थी जिसमें भामू, डुडी, झाझरिया, मलिक, पूनीयां, राड व सर्वाग गणतांत्रिक शासक थे । जैतपुर पूनीया गाँव था जहां से झासल, भादरा (हनुमानगढ़) तक का बड़ा गण था। जिसका मुख्यलय सिधमुख था। गण में एक ही व्यक्ति सिपाही भी था और किसान भी। लड़ाई होने पर पूरा गण मिलकर लड़ता था। राठोड़ों को इनकी नियमित सेना ने गुलाम बनाया। [[श्रेणी:गोत्र]] mkqzlpisvtq4txyqfr3pz5jed8e05lf 6628418 6628417 2026-10-11T09:29:32Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{प्रतिलिपि संपादन}}, {{स्रोतहीन}} और {{बन्द सिरा}} टैग ({{Multiple issues}}) में, और {{हिन्दी नहीं}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628418 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि संपादन|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} {{हिन्दी नहीं|1=अंग्रेज़ी|listed=yes|date=अक्टूबर 2026}} '''झाझड़िया''' एक जाट गोत्र है। It is a matter of research to identify place called Jhirka mentioned by Jat Historians. Jhirka is a village in Dantewara tahsil and district in the state of Chhattisgarh. Ram Sarup Joon [9] writes that Adrayan or Adhrayan, Andha or Adhlayan gotra is very old. A ruler belonging to this dynasty took part in the Mahabharat. In Vishnu Puran there is reference to 176 rulers of this dynasty. Their capital was Jhirka Kalan. A rock edict of this dynasty has also been found, which tells us how Bindusara conquered the Andhra Kings. There is another village Ferozepur Jhirka which is a tahsil in Gurgaon district in Haryana गणेश बेरवाल[10] ने लिखा है कि राजगढ़ के बारे में सरकारी गज़ट में अंकित है कि यह महान थार रेगिस्तान का गेट है, जहां से होकर दिल्ली से सिंध तक के काफिले गुजरते हैं। 1620 ई. के पहले यहाँ प्रजातांत्रिक गणों की व्यवस्था थी जिसमें भामू, डुडी, झाझरिया, मलिक, पूनीयां, राड व सर्वाग गणतांत्रिक शासक थे । जैतपुर पूनीया गाँव था जहां से झासल, भादरा (हनुमानगढ़) तक का बड़ा गण था। जिसका मुख्यलय सिधमुख था। गण में एक ही व्यक्ति सिपाही भी था और किसान भी। लड़ाई होने पर पूरा गण मिलकर लड़ता था। राठोड़ों को इनकी नियमित सेना ने गुलाम बनाया। [[श्रेणी:गोत्र]] 6vwufim9sl7w38rrpmufytvxyvo0ygw 6628422 6628418 2026-10-11T09:31:55Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:ख़राब अनुवाद|ख़राब अनुवाद]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628422 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|listed=yes|date=अक्टूबर 2026}} {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि संपादन|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} {{हिन्दी नहीं|1=अंग्रेज़ी|listed=yes|date=अक्टूबर 2026}} '''झाझड़िया''' एक जाट गोत्र है। It is a matter of research to identify place called Jhirka mentioned by Jat Historians. Jhirka is a village in Dantewara tahsil and district in the state of Chhattisgarh. Ram Sarup Joon [9] writes that Adrayan or Adhrayan, Andha or Adhlayan gotra is very old. A ruler belonging to this dynasty took part in the Mahabharat. In Vishnu Puran there is reference to 176 rulers of this dynasty. Their capital was Jhirka Kalan. A rock edict of this dynasty has also been found, which tells us how Bindusara conquered the Andhra Kings. There is another village Ferozepur Jhirka which is a tahsil in Gurgaon district in Haryana गणेश बेरवाल[10] ने लिखा है कि राजगढ़ के बारे में सरकारी गज़ट में अंकित है कि यह महान थार रेगिस्तान का गेट है, जहां से होकर दिल्ली से सिंध तक के काफिले गुजरते हैं। 1620 ई. के पहले यहाँ प्रजातांत्रिक गणों की व्यवस्था थी जिसमें भामू, डुडी, झाझरिया, मलिक, पूनीयां, राड व सर्वाग गणतांत्रिक शासक थे । जैतपुर पूनीया गाँव था जहां से झासल, भादरा (हनुमानगढ़) तक का बड़ा गण था। जिसका मुख्यलय सिधमुख था। गण में एक ही व्यक्ति सिपाही भी था और किसान भी। लड़ाई होने पर पूरा गण मिलकर लड़ता था। राठोड़ों को इनकी नियमित सेना ने गुलाम बनाया। [[श्रेणी:गोत्र]] 39nne7sv5q0xx8x3kexcn1h66wxyyk8 साँचा:जालौर जिला 10 536735 6628378 5949145 2026-10-11T08:40:55Z SparrowQ 86379 6628378 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = जालौर जिला |title = [[जालौर जिला|जालौर जिले]] के नगर एवं कस्बे |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |groupstyle = line-height:1.1em; |group1 = जालौर |list1 = [[आहोर]] {{*}} [[जालौर]] {{*}} [[भीनमाल]] {{*}} [[जसवन्तपुरा]] {{*}} [[सायला]] {{*}} [[बागोड़ा]] {{*}} [[चितलवाना]] {{*}} [[रानीवाड़ा]] {{*}} [[सांचौर]] |group2 = जालौर जिले के गांव |list2 = [[अरणाय]] {{*}} [[चिमड़ावास]] {{*}} [[पथमेड़ा]] {{*}} [[मालासर, सांचौर|मालासर]] {{*}} [[वेड़िया]] |group3 = अन्य जिलों के<br/>नगर एवं कस्बे |list3 ={{राजस्थान के नगर साँचा}} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[श्रेणी:भारतीय राज्य साँचे]] </noinclude> 0xy4s9c9o6t6zbdxi02iamxp2ru0cof रुक़य्या सुलतान बेगम 0 547226 6628328 6614419 2026-10-11T07:00:20Z Mundhalia746 934684 6628328 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = रुक़य्या सुलतान बेगम | title = [[मुग़ल साम्राज्य]] की शहज़ादी | image = | caption = | succession = | reign = | predecessor = | successor = | birth_date = {{circa}} 1542 | birth_place = | death_date = {{death date and age|1626|1|19|1542|df=yea}}<ref name=Gulbadan>{{cite book|last=[[Gulbadan Begum]], Annette Susannah Beveridge|title=Humayun Nama|year=1902|publisher=Sang-e-Meel Publications|page=274}}</ref> | death_place = [[आगरा]], [[हिन्दुस्तान]] | burial_place = [[Agra india]], | consort = yes | spouse = [[अकबर]] | house = तैमूरी | father = [[हिन्दल मिर्ज़ा]] | mother = सुल्तानम बेगम | religion = [[इस्लाम]] | image_size = 270px }} '''रुक़ैया [[सुल्तान]] [[बेगम]]''' (वैकल्पिक हिज्जे: '''रुक़य्या''', '''रुक़ैय्याह''') ({{circa}} 1542 – जनवरी 1626) तीसरे मुग़ल बादशाह [[अकबर]] की पहली और प्रमुख पत्नी थीं।<ref>{{cite book|last=Burke|first=S. M.|title=Akbar, the greatest Mogul|year=1989|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|page=142}}</ref><ref name="Thackston1999p437">{{cite book |last=Jahangir, Emperor of Hindustan |date=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler Mc. |translator-link=Wheeler Thackston |publisher=Oxford University Press |url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/437/mode/1up |page=437 |isbn=978-0-19-512718-8 |quote=Ruqayya-Sultan Begam, the daughter of Mirza Hindal and wife of His Majesty Arsh-Ashyani [Akbar], had passed away in Akbarabad. She was His Majesty's chief wife. Since she did not have children when Shahjahan was born His Majesty Arsh-Ashyani entrusted that "unique pearl of the caliphate" to the begum's care, and she undertook to raise the prince. She departed this life at the age of eighty-four.}}</ref> वे लगभग पचास वर्षों तक मुग़ल साम्राज्य की सबसे लंबे समय तक सेवा देने वाली महारानी-पत्नियों में से एक रहीं।<ref name="Empress"/> हालांकि, उन्होंने कभी '''[[Padshah Begum|पादशाह बेगम]]''' की उपाधि धारण नहीं की।<ref>{{cite book |last=Misra |first=Rekha |title=Women in Mughal India (1526–1748) |year=1967 |publisher=Munshiram Manoharlal |page=67}}</ref> अकबर के शासनकाल में यह उपाधि उनकी माता [[Hamida Banu Begum|हमीदा बानो बेगम]] (मरियम मकानी) के पास थी, जिन्होंने 1604 में अपनी मृत्यु तक इसे धारण किया।<ref>{{cite book |last=Findly |first=Ellison Banks |title=Nur Jahan: Empress of Mughal India |url=https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find |year=1993 |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find/page/94 94]}}</ref> रूकैया अपने पति की चचेरी बहन थीं, और जन्म से मुगल राजकुमारी थीं। उनके पिता, हिंदल मिर्ज़ा, अकबर के पिता हुमायूँ के सबसे छोटे भाई थे। उसने नौ साल की उम्र में अकबर के साथ मंगनी की और 14 साल की उम्र में उससे शादी कर ली, लेकिन शादी के बाद भी वह बचची ही रही। बाद के जीवन में, रुकैया ने (अकबर के पसंदीदा) खुर्रम को गोद लिया और मुख्य संरक्षक के रूप में, रुकैया ने उस पर काफी प्रभाव डाला और अपने पति और उसके सौतेले बेटे, जहाँगीर के बीच विवाद अंत करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई ।रुक्कया अकबर की पहली बेग़म थी। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य से सम्बन्धित स्त्रियाँ]] 5gdn8nhgm206ts7ob3x3sncgofs1c8y 6628329 6628328 2026-10-11T07:02:22Z Mundhalia746 934684 6628329 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = रुक़य्या सुलतान बेगम | title = [[मुग़ल साम्राज्य]] की शहज़ादी | image = | caption = | succession = | reign = | predecessor = | successor = | birth_date = {{circa}} 1542 | birth_place = | death_date = {{death date and age|1626|1|19|1542|df=yea}}<ref name=Gulbadan>{{cite book|last=[[Gulbadan Begum]], Annette Susannah Beveridge|title=Humayun Nama|year=1902|publisher=Sang-e-Meel Publications|page=274}}</ref> | death_place = [[आगरा]], [[हिन्दुस्तान]] | burial_place = [[Agra india]], | consort = yes | spouse = [[अकबर]] | house = तैमूरी | father = [[हिन्दल मिर्ज़ा]] | mother = सुल्तानम बेगम | religion = [[इस्लाम]] | image_size = 270px }} '''रुक़ैया [[सुल्तान]] [[बेगम]]''' (वैकल्पिक हिज्जे: '''रुक़य्या''', '''रुक़ैय्याह''') ({{circa}} 1542 – जनवरी 1626) तीसरे मुग़ल बादशाह [[अकबर]] की पहली और प्रमुख पत्नी थीं।<ref>{{cite book|last=Burke|first=S. M.|title=Akbar, the greatest Mogul|year=1989|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|page=142}}</ref><ref name="Thackston1999p437">{{cite book |last=Jahangir, Emperor of Hindustan |date=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler Mc. |translator-link=Wheeler Thackston |publisher=Oxford University Press |url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/437/mode/1up |page=437 |isbn=978-0-19-512718-8 |quote=Ruqayya-Sultan Begam, the daughter of Mirza Hindal and wife of His Majesty Arsh-Ashyani [Akbar], had passed away in Akbarabad. She was His Majesty's chief wife. Since she did not have children when Shahjahan was born His Majesty Arsh-Ashyani entrusted that "unique pearl of the caliphate" to the begum's care, and she undertook to raise the prince. She departed this life at the age of eighty-four.}}</ref> वे लगभग पचास वर्षों तक मुग़ल साम्राज्य की सबसे लंबे समय तक सेवा देने वाली महारानी-पत्नियों में से एक रहीं। हालांकि, उन्होंने कभी '''[[Padshah Begum|पादशाह बेगम]]''' की उपाधि धारण नहीं की।<ref>{{cite book |last=Misra |first=Rekha |title=Women in Mughal India (1526–1748) |year=1967 |publisher=Munshiram Manoharlal |page=67}}</ref> अकबर के शासनकाल में यह उपाधि उनकी माता [[Hamida Banu Begum|हमीदा बानो बेगम]] (मरियम मकानी) के पास थी, जिन्होंने 1604 में अपनी मृत्यु तक इसे धारण किया।<ref>{{cite book |last=Findly |first=Ellison Banks |title=Nur Jahan: Empress of Mughal India |url=https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find |year=1993 |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find/page/94 94]}}</ref> रूकैया अपने पति की चचेरी बहन थीं, और जन्म से मुगल राजकुमारी थीं। उनके पिता, हिंदल मिर्ज़ा, अकबर के पिता हुमायूँ के सबसे छोटे भाई थे। उसने नौ साल की उम्र में अकबर के साथ मंगनी की और 14 साल की उम्र में उससे शादी कर ली, लेकिन शादी के बाद भी वह बचची ही रही। बाद के जीवन में, रुकैया ने (अकबर के पसंदीदा) खुर्रम को गोद लिया और मुख्य संरक्षक के रूप में, रुकैया ने उस पर काफी प्रभाव डाला और अपने पति और उसके सौतेले बेटे, जहाँगीर के बीच विवाद अंत करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई ।रुक्कया अकबर की पहली बेग़म थी। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य से सम्बन्धित स्त्रियाँ]] o43dfqh7by4tsi99evfsirwdbw2olbc 6628331 6628329 2026-10-11T07:05:25Z Mundhalia746 934684 6628331 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = रुक़य्या सुलतान बेगम | title = [[मुग़ल साम्राज्य]] की शहज़ादी | image = | caption = | succession = | reign = | predecessor = | successor = | birth_date = {{circa}} 1542 | birth_place = | death_date = 19 जनवरी 1626 | death_place = [[आगरा]], [[हिन्दुस्तान]] | burial_place = आगरा, हिन्दुस्तान | consort = yes | spouse = [[अकबर]] | house = तैमूरी | father = [[हिन्दल मिर्ज़ा]] | mother = सुल्तानम बेगम | religion = [[इस्लाम]] | image_size = 270px }} '''रुक़ैया [[सुल्तान]] [[बेगम]]''' (वैकल्पिक हिज्जे: '''रुक़य्या''', '''रुक़ैय्याह''') ({{circa}} 1542 – जनवरी 1626) तीसरे मुग़ल बादशाह [[अकबर]] की पहली और प्रमुख पत्नी थीं।<ref>{{cite book|last=Burke|first=S. M.|title=Akbar, the greatest Mogul|year=1989|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|page=142}}</ref><ref name="Thackston1999p437">{{cite book |last=Jahangir, Emperor of Hindustan |date=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler Mc. |translator-link=Wheeler Thackston |publisher=Oxford University Press |url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/437/mode/1up |page=437 |isbn=978-0-19-512718-8 |quote=Ruqayya-Sultan Begam, the daughter of Mirza Hindal and wife of His Majesty Arsh-Ashyani [Akbar], had passed away in Akbarabad. She was His Majesty's chief wife. Since she did not have children when Shahjahan was born His Majesty Arsh-Ashyani entrusted that "unique pearl of the caliphate" to the begum's care, and she undertook to raise the prince. She departed this life at the age of eighty-four.}}</ref> वे लगभग पचास वर्षों तक मुग़ल साम्राज्य की सबसे लंबे समय तक सेवा देने वाली महारानी-पत्नियों में से एक रहीं। हालांकि, उन्होंने कभी '''[[Padshah Begum|पादशाह बेगम]]''' की उपाधि धारण नहीं की।<ref>{{cite book |last=Misra |first=Rekha |title=Women in Mughal India (1526–1748) |year=1967 |publisher=Munshiram Manoharlal |page=67}}</ref> अकबर के शासनकाल में यह उपाधि उनकी माता [[Hamida Banu Begum|हमीदा बानो बेगम]] (मरियम मकानी) के पास थी, जिन्होंने 1604 में अपनी मृत्यु तक इसे धारण किया।<ref>{{cite book |last=Findly |first=Ellison Banks |title=Nur Jahan: Empress of Mughal India |url=https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find |year=1993 |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find/page/94 94]}}</ref> रूकैया अपने पति की चचेरी बहन थीं, और जन्म से मुगल राजकुमारी थीं। उनके पिता, हिंदल मिर्ज़ा, अकबर के पिता हुमायूँ के सबसे छोटे भाई थे। उसने नौ साल की उम्र में अकबर के साथ मंगनी की और 14 साल की उम्र में उससे शादी कर ली, लेकिन शादी के बाद भी वह बचची ही रही। बाद के जीवन में, रुकैया ने (अकबर के पसंदीदा) खुर्रम को गोद लिया और मुख्य संरक्षक के रूप में, रुकैया ने उस पर काफी प्रभाव डाला और अपने पति और उसके सौतेले बेटे, जहाँगीर के बीच विवाद अंत करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई ।रुक्कया अकबर की पहली बेग़म थी। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य से सम्बन्धित स्त्रियाँ]] ibay51l4h4sek515c8sibun5x80zhwo 6628334 6628331 2026-10-11T07:08:21Z Mundhalia746 934684 6628334 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = रुक़य्या सुलतान बेगम | title = [[मुग़ल साम्राज्य]] की शहज़ादी | image = | caption = | succession = | reign = | predecessor = | successor = | birth_date = {{circa}} 1542 | birth_place = | death_date = 19 जनवरी 1626 | death_place = [[आगरा]], [[हिन्दुस्तान]] | burial_place = आगरा, हिन्दुस्तान | consort = yes | spouse = [[अकबर]] | house = तैमूरी | father = [[हिन्दाल मिर्ज़ा]] | mother = सुल्तानम बेगम | religion = [[इस्लाम]] | image_size = 270px }} '''रुक़ैया [[सुल्तान]] [[बेगम]]''' (वैकल्पिक हिज्जे: '''रुक़य्या''', '''रुक़ैय्याह''') ({{circa}} 1542 – जनवरी 1626) तीसरे मुग़ल बादशाह [[अकबर]] की पहली और प्रमुख पत्नी थीं।<ref>{{cite book|last=Burke|first=S. M.|title=Akbar, the greatest Mogul|year=1989|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|page=142}}</ref><ref name="Thackston1999p437">{{cite book |last=Jahangir, Emperor of Hindustan |date=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler Mc. |translator-link=Wheeler Thackston |publisher=Oxford University Press |url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/437/mode/1up |page=437 |isbn=978-0-19-512718-8 |quote=Ruqayya-Sultan Begam, the daughter of Mirza Hindal and wife of His Majesty Arsh-Ashyani [Akbar], had passed away in Akbarabad. She was His Majesty's chief wife. Since she did not have children when Shahjahan was born His Majesty Arsh-Ashyani entrusted that "unique pearl of the caliphate" to the begum's care, and she undertook to raise the prince. She departed this life at the age of eighty-four.}}</ref> वे लगभग पचास वर्षों तक मुग़ल साम्राज्य की सबसे लंबे समय तक सेवा देने वाली महारानी-पत्नियों में से एक रहीं। हालांकि, उन्होंने कभी '''[[Padshah Begum|पादशाह बेगम]]''' की उपाधि धारण नहीं की।<ref>{{cite book |last=Misra |first=Rekha |title=Women in Mughal India (1526–1748) |year=1967 |publisher=Munshiram Manoharlal |page=67}}</ref> अकबर के शासनकाल में यह उपाधि उनकी माता [[Hamida Banu Begum|हमीदा बानो बेगम]] (मरियम मकानी) के पास थी, जिन्होंने 1604 में अपनी मृत्यु तक इसे धारण किया।<ref>{{cite book |last=Findly |first=Ellison Banks |title=Nur Jahan: Empress of Mughal India |url=https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find |year=1993 |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find/page/94 94]}}</ref> रूकैया अपने पति की चचेरी बहन थीं, और जन्म से मुगल राजकुमारी थीं। उनके पिता, हिंदल मिर्ज़ा, अकबर के पिता हुमायूँ के सबसे छोटे भाई थे। उसने नौ साल की उम्र में अकबर के साथ मंगनी की और 14 साल की उम्र में उससे शादी कर ली, लेकिन शादी के बाद भी वह बचची ही रही। बाद के जीवन में, रुकैया ने (अकबर के पसंदीदा) खुर्रम को गोद लिया और मुख्य संरक्षक के रूप में, रुकैया ने उस पर काफी प्रभाव डाला और अपने पति और उसके सौतेले बेटे, जहाँगीर के बीच विवाद अंत करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई ।रुक्कया अकबर की पहली बेग़म थी। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य से सम्बन्धित स्त्रियाँ]] 3xpxu8x0zc3usg03273r015z55vgu0b 6628335 6628334 2026-10-11T07:09:41Z Mundhalia746 934684 6628335 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = रुक़य्या सुलतान बेगम | title = [[मुग़ल साम्राज्य]] की शहज़ादी | image = | caption = | succession = | reign = | predecessor = | successor = | birth_date = {{circa}} 1542 | birth_place = | death_date = 19 जनवरी 1626 | death_place = [[आगरा]], [[हिन्दुस्तान]] | burial_place = आगरा, हिन्दुस्तान | consort = yes | spouse = [[अकबर]] | house = तैमूरी | father = [[हिन्दाल मिर्ज़ा]] | mother = सुल्तानम बेगम | religion = [[इस्लाम]] | image_size = 270px }} '''रुक़ैया [[सुल्तान]] [[बेगम]]''' (वैकल्पिक हिज्जे: '''रुक़य्या''', '''रुक़ैय्याह''') ({{circa}} 1542 – जनवरी 1626) तीसरे मुग़ल बादशाह [[अकबर]] की पहली और प्रमुख पत्नी थीं।<ref>{{cite book|last=Burke|first=S. M.|title=Akbar, the greatest Mogul|year=1989|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|page=142}}</ref><ref name="Thackston1999p437">{{cite book |last=Jahangir, Emperor of Hindustan |date=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler Mc. |translator-link=Wheeler Thackston |publisher=Oxford University Press |url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/437/mode/1up |page=437 |isbn=978-0-19-512718-8 |quote=Ruqayya-Sultan Begam, the daughter of Mirza Hindal and wife of His Majesty Arsh-Ashyani [Akbar], had passed away in Akbarabad. She was His Majesty's chief wife. Since she did not have children when Shahjahan was born His Majesty Arsh-Ashyani entrusted that "unique pearl of the caliphate" to the begum's care, and she undertook to raise the prince. She departed this life at the age of eighty-four.}}</ref> वे लगभग पचास वर्षों तक मुग़ल साम्राज्य की सबसे लंबे समय तक सेवा देने वाली महारानी-पत्नियों में से एक रहीं। हालांकि, उन्होंने कभी '''[[Padshah Begum|पादशाह बेगम]]''' की उपाधि धारण नहीं की।<ref>{{cite book |last=Misra |first=Rekha |title=Women in Mughal India (1526–1748) |year=1967 |publisher=Munshiram Manoharlal |page=67}}</ref> अकबर के शासनकाल में यह उपाधि उनकी माता [[हमीदा बानो|हमीदा बानो बेगम]] (मरियम मकानी) के पास थी, जिन्होंने 1604 में अपनी मृत्यु तक इसे धारण किया।<ref>{{cite book |last=Findly |first=Ellison Banks |title=Nur Jahan: Empress of Mughal India |url=https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find |year=1993 |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find/page/94 94]}}</ref> रूकैया अपने पति की चचेरी बहन थीं, और जन्म से मुगल राजकुमारी थीं। उनके पिता, हिंदल मिर्ज़ा, अकबर के पिता हुमायूँ के सबसे छोटे भाई थे। उसने नौ साल की उम्र में अकबर के साथ मंगनी की और 14 साल की उम्र में उससे शादी कर ली, लेकिन शादी के बाद भी वह बचची ही रही। बाद के जीवन में, रुकैया ने (अकबर के पसंदीदा) खुर्रम को गोद लिया और मुख्य संरक्षक के रूप में, रुकैया ने उस पर काफी प्रभाव डाला और अपने पति और उसके सौतेले बेटे, जहाँगीर के बीच विवाद अंत करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई ।रुक्कया अकबर की पहली बेग़म थी। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य से सम्बन्धित स्त्रियाँ]] hl2zfintwl0r26no65amseom9g4s0c9 6628336 6628335 2026-10-11T07:13:18Z Mundhalia746 934684 6628336 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = रुक़य्या सुलतान बेगम | title = [[मुग़ल साम्राज्य]] की शहज़ादी | image = | caption = | succession = | reign = | predecessor = | successor = | birth_date = {{circa}} 1542 | birth_place = | death_date = 19 जनवरी 1626 | death_place = [[आगरा]], [[हिन्दुस्तान]] | burial_place = आगरा, हिन्दुस्तान | consort = yes | spouse = [[अकबर]] | house = तैमूरी | father = [[हिन्दाल मिर्ज़ा]] | mother = सुल्तानम बेगम | religion = [[इस्लाम]] | image_size = 270px }} '''रुक़ैया [[सुल्तान]] [[बेगम]]''' (वैकल्पिक हिज्जे: '''रुक़य्या''', '''रुक़ैय्याह''') ({{circa}} 1542 – जनवरी 1626) तीसरे मुग़ल बादशाह [[अकबर]] की पहली और प्रमुख पत्नी थीं।<ref>{{cite book|last=Burke|first=S. M.|title=Akbar, the greatest Mogul|year=1989|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|page=142}}</ref><ref name="Thackston1999p437">{{cite book |last=Jahangir, Emperor of Hindustan |date=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler Mc. |translator-link=Wheeler Thackston |publisher=Oxford University Press |url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/437/mode/1up |page=437 |isbn=978-0-19-512718-8 |quote=Ruqayya-Sultan Begam, the daughter of Mirza Hindal and wife of His Majesty Arsh-Ashyani [Akbar], had passed away in Akbarabad. She was His Majesty's chief wife. Since she did not have children when Shahjahan was born His Majesty Arsh-Ashyani entrusted that "unique pearl of the caliphate" to the begum's care, and she undertook to raise the prince. She departed this life at the age of eighty-four.}}</ref> वे लगभग पचास वर्षों तक मुग़ल साम्राज्य की सबसे लंबे समय तक सेवा देने वाली महारानी-पत्नियों में से एक रहीं। हालांकि, उन्होंने कभी '''[[Padshah Begum|पादशाह बेगम]]''' की उपाधि धारण नहीं की।<ref>{{cite book |last=Misra |first=Rekha |title=Women in Mughal India (1526–1748) |year=1967 |publisher=Munshiram Manoharlal |page=67}}</ref> अकबर के शासनकाल में यह उपाधि उनकी माता [[हमीदा बानो बेगम]] (मरियम मकानी) के पास थी, जिन्होंने 1604 में अपनी मृत्यु तक इसे धारण किया।<ref>{{cite book |last=Findly |first=Ellison Banks |title=Nur Jahan: Empress of Mughal India |url=https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find |year=1993 |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find/page/94 94]}}</ref> रूकैया अपने पति की चचेरी बहन थीं, और जन्म से मुगल राजकुमारी थीं। उनके पिता, हिंदल मिर्ज़ा, अकबर के पिता हुमायूँ के सबसे छोटे भाई थे। उसने नौ साल की उम्र में अकबर के साथ मंगनी की और 14 साल की उम्र में उससे शादी कर ली, लेकिन शादी के बाद भी वह बचची ही रही। बाद के जीवन में, रुकैया ने (अकबर के पसंदीदा) खुर्रम को गोद लिया और मुख्य संरक्षक के रूप में, रुकैया ने उस पर काफी प्रभाव डाला और अपने पति और उसके सौतेले बेटे, जहाँगीर के बीच विवाद अंत करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई ।रुक्कया अकबर की पहली बेग़म थी। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य से सम्बन्धित स्त्रियाँ]] t2orfksf1sk4u6xq7jg5o6yekp7ohv2 6628452 6628336 2026-10-11T11:11:07Z Mundhalia746 934684 6628452 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = रुक़य्या सुलतान बेगम | title = [[मुग़ल साम्राज्य]] की शहज़ादी | image = | caption = | succession = | reign = | predecessor = | successor = | birth_date = {{circa}} 1542 | birth_place = | death_date = 19 जनवरी 1626 | death_place = [[आगरा]], [[हिन्दुस्तान]] | burial_place = आगरा, हिन्दुस्तान | consort = yes | spouse = [[अकबर]] | house = तैमूरी | father = [[हिन्दाल मिर्ज़ा]] | mother = सुल्तानम बेगम | religion = [[इस्लाम]] | image_size = 270px }} '''रुक़ैया [[सुल्तान]] [[बेगम]]''' (वैकल्पिक हिज्जे: '''रुक़य्या''', '''रुक़ैय्याह''') ({{circa}} 1542 – जनवरी 1626) तीसरे मुग़ल बादशाह [[अकबर]] की पहली और प्रमुख पत्नी थीं।<ref>{{cite book|last=Burke|first=S. M.|title=Akbar, the greatest Mogul|year=1989|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|page=142}}</ref><ref name="Thackston1999p437">{{cite book |last=Jahangir, Emperor of Hindustan |date=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler Mc. |translator-link=Wheeler Thackston |publisher=Oxford University Press |url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/437/mode/1up |page=437 |isbn=978-0-19-512718-8 |quote=Ruqayya-Sultan Begam, the daughter of Mirza Hindal and wife of His Majesty Arsh-Ashyani [Akbar], had passed away in Akbarabad. She was His Majesty's chief wife. Since she did not have children when Shahjahan was born His Majesty Arsh-Ashyani entrusted that "unique pearl of the caliphate" to the begum's care, and she undertook to raise the prince. She departed this life at the age of eighty-four.}}</ref> वे लगभग पचास वर्षों तक मुग़ल साम्राज्य की सबसे लंबे समय तक सेवा देने वाली महारानी-पत्नियों में से एक रहीं। हालांकि, उन्होंने कभी '''[[पादशाह बेगम]]''' की उपाधि धारण नहीं की।<ref>{{cite book |last=Misra |first=Rekha |title=Women in Mughal India (1526–1748) |year=1967 |publisher=Munshiram Manoharlal |page=67}}</ref> अकबर के शासनकाल में यह उपाधि उनकी माता [[हमीदा बानो बेगम]] (मरियम मकानी) के पास थी, जिन्होंने 1604 में अपनी मृत्यु तक इसे धारण किया।<ref>{{cite book |last=Findly |first=Ellison Banks |title=Nur Jahan: Empress of Mughal India |url=https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find |year=1993 |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find/page/94 94]}}</ref> रूकैया अपने पति की चचेरी बहन थीं, और जन्म से मुगल राजकुमारी थीं। उनके पिता, हिंदल मिर्ज़ा, अकबर के पिता हुमायूँ के सबसे छोटे भाई थे। उसने नौ साल की उम्र में अकबर के साथ मंगनी की और 14 साल की उम्र में उससे शादी कर ली, लेकिन शादी के बाद भी वह बचची ही रही। बाद के जीवन में, रुकैया ने (अकबर के पसंदीदा) खुर्रम को गोद लिया और मुख्य संरक्षक के रूप में, रुकैया ने उस पर काफी प्रभाव डाला और अपने पति और उसके सौतेले बेटे, जहाँगीर के बीच विवाद अंत करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई ।रुक्कया अकबर की पहली बेग़म थी। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य से सम्बन्धित स्त्रियाँ]] 4o6usc9jcobpavebk4k4ryatl6yp3qb कॉफ़ी विद करण 0 551791 6628309 6479263 2026-10-11T06:37:39Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628309 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=फ़रवरी 2014}} {{WPCUP}} [[File:Karan Johar.jpg|thumb|right|करण जौहर]] कॉफ़ी विद करण एक वार्तालाप कार्यक्रम है ,जो [[स्टार वर्ल्ड|स्टार वर्ल्ड इंडिया]] पर प्रदर्शित होता है। इस कार्यक्रम में मशहूर चलचित्र निर्माता , निर्देशक [[करण जौहर]] द्वारा मेज़बानी की जाती है। इस कार्यक्रम ने 6 सीज़न पूर्ण कर लिए हैं। फिलहाल इस कार्यक्रम का 7 सीज़न चल रहा है। इस कार्यक्रम में मेज़बान करण जौहर जाने-माने फिल्म कलाकारों को आमंत्रित करते हैं और उनके साथ उनकी फिल्मों वह निजी जीवन के बारे में चर्चा करते हैं। इसका ८ सीजन जल्द आरम्भ होने वाला है। == अवलोकन == यह कार्यक्रम अपने ताज़े और परिहास युक्त तत्व के कारण युवा दर्शक को आकर्षित करता है। यह फिल्म हस्तियों के खुलासे व उनके सहयोगियों और सहकर्मियों पर विचार के कारण प्रसिद्ध है। इस कार्यक्रम में कई खुलासे व विवाद होते हैं जिसके कारण यह बहुत टी.आर.पी बटोरता है। इस शो का आरंभ २००४ में हुआ और इस शो ने बहुत सफलता प्राप्त की। इस शो का पेहला प्रकरण १९ नवम्बर २००४ को हुआ और इसका पेहला सीज़न २७ मई २००५ को खत्म हुआ। यह शो बीच में थाम दिया गया था क्योंकि करण जौहर को अपनी फिल्म [[Kabhi Alvida Na Kehna]] की शूटिंग करनी थी। चार साल के उपरांत और कई पुन: प्रदर्शन के बाद यह शो टीवी पर फिर से ७ नवम्बर २०१० को लौटा। इस शो के तीसरे सीज़न का अंत १७ अप्रैल २०११ को हुआ। इस शो के चौथे सीज़न का प्रथम प्रदर्शन १ दिसम्बर २०१३ को हुआ। == कार्यक्रम के प्रचलित भाग == ;लाई-ओ-मीटर: 'लाई-ओ-मीटर' एक ऐसा यंत्र था जिसके द्वारा करण जौहर कार्यक्रम में आए हुए फिल्मी हस्तियों के झूठों को पकड़ लेते थे जो वे कार्यक्रम के दौरान बोलते थे। इस यंत्र का उपयोग केवल पेहले सीज़न में ही हुआ था। ;रैपिड फायर: इस भाग में करण जौहर हस्तियों से अनेक सवाल पूछते हैं जिन्के जवाब मेहमानों को जल्द से जल्द देने पड़ते हैं। प्रायः वह ऐसे प्रश्न पुछतें हैं जिनमें मेहमानों को दो या तीन विकल्पों के बीच चुनाव ककरण पड़ता है या प्रश्न के सीधे जवाब देने पड़ते हैं। करण जौहर ज़्यादातर अपने मेहमानों पर बल डालते हैं उन्के दिये गए विकल्पों में से एक का चुनाव ककरण के लिए। ;विचारों का प्रदर्शन: कभी कभी कार्यक्रम में एक भाग आता है जो शो में आए हुए मेहमान को दर्शकों की विचार-धारा को उन तक पहुंचाने में मदद करता है। वे या तो आम जनता या [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] के अन्य हस्तियों से आ सकती हैं। कुछ एपीसोड्स में यह भाग शो के अन्त में आता है और कुछ में शो के दौरान। कई एपीसोड्स में यह भाग दिखाया ही नहीं गया है। ;कॉफ़ी प्रश्नोत्तरी (क्विज़): यह भाग इस कार्यक्रम के चौथे सीज़न से आरंभ हुआ है। इस भाग में करण जौहर अपने मेहमानों से कई तरह के सवाल पूछते हैं। मेहमानों को एक यंत्र दिया जाता है जिसको बजाकर वे उन प्रश्नों का जवाब दे सकते हैं। जो सबसे पेहले यंत्र को बजाता है उसे जवाब देने का मौका मिलता है, गलत जवाब देने पर प्रश्न दुसरे मेहमान को दे दिया जाता है। जिस फिल्मी हस्ति के सबसे ज़्यादा अंक होते हैं, उसे एक विशिष्ट इनाम मिलता है। यह भाग कॉफ़ी विद ककरण के चौथे सीज़न से आरंभ हुआ है। == विवाद == कॉफ़ी विद ककरण पर जाना सारे फिल्म हस्तियों का सपना रेह्ता है, परंतु यह हस्तियाँ किसी न किसी विवाद का हिस्सा ज़रूर बनते हैं। निम्नलिखित कुछ ऐसे विवाद दिये गये हैं जो ना ही विवाद कथन कहने से सुर्खियों में आये हैं परंतु जिनके बारे में वे ऐसे कथन कहते हैं उन्हें भी कुख्याती दिलवाते हैं। # करीना कपूर : जॉन एब्राहम भावशून्य है। करीना कपूर और बिपाशा बासु के शीतयुद्ध की चर्चा उनकी फिल्म [[Ajnabee]] से ही हो रही थी। करीना ने इस बात को आगे बढाई और बिपाशा के पूर्व प्रेमी जॉन के बारे में उपर्युक्त कथन कहा। बिपाशा ने करीना को वापस उत्तर दिया और कहा कि करीना के चेहरे पर कुछ ज़्यादा ही भाव है। #शारुख खान : अगर सलमान मुझसे नाराज़ है, तो वह १००% मेरी गलती है। शारुख और सलमान खान के बहुप्रचारित लड़ाई के उपरांत शाह्ररुख ने शो पर यह कहा कि अगर सलमान उससे नाराज़ है तो उसमें शाहरुख की ही गलती है। इस पर सलमान ने यह उत्तर दिया कि अगर शाहरुख सच में शर्मिंदा होते तो उनसे निजी तौर पर माफी मांगते, इस तरह किसी शो पर नहीं। # [[तुषार कपूर]] : प्रीती जिंटा बोटोक्स की पर्याय है। यह कथन शो के 'रेपिड फायर' के दौरान कहा गया था और तुषार कपूर ने बिना सोचे यह उत्तर दे दिया जिसके कारण प्रीति नाराज़ तो हुइ और तुषार की माफी ने भी स्तिथी में कोइ सुधार न ला पाई। # करीना कपूर प्रियंका चोपड़ा के बारे में : उसे वह उच्चारण कहां से मिलती है? करीना कपूर के फिल्मी दुनिया में बहुत कम दोस्त हैं। करीना की पुरानी दुश्मन प्रियंका के बारे में बोलना प्रत्याशित था। प्रियंका ने झट से जवाब देते हुए कहा कि "मुझे यह उच्चारण वहीं से मिलती है जहां उसके प्रेमी को मिलती है।" # सलमान खान : मैं एक वर्जिन हूं। सलमान खान की प्लेबॉय छवि से पूरी दुनिया परिचित है, तो जब सलमान ने ऐसा कथन कहा तो सब चौंक गये और सारे देश में इसको लेकर बहुत चर्चा हुइ। == सीज़न्स == इस कार्यक्रम का पहला सीज़न बहुत सफल रहा तथा यह वह पहला अंग्रेज़ी कार्यक्रम था जिसे भारत में बहुत उच्च रेटिंग्स मिले थे। जिस एपिसोड में अभिशेक बच्च्न और प्रीती ज़िन्टा आए थे, वह एपिसोड सबसे चर्चित वह प्रसिद्ध अपिसोड बन गया था पहले सीज़न का। दूसरा सीज़न ११ फ़रवरी २००७ में आरंभ हुआ। उसके बाद कॉफ़ी विद ककरण चार साल के अन्तर के बाद [[STAR World India]] पर फिर से दर्शाया गया। === पहला सीज़न === इस कार्यक्रम का पहला सीज़न १९ नवम्बर २००४ को आरंभ हुआ था। {| class="wikitable" |- ! एपीसोड # !! मेहमान |- | १ || शारुख खान और काजोल |- | २ || करीना कपूर और रानी मुखरजी |- | ३ || सैफ अली खान और प्रीती ज़िन्टा |- | ४ || ऐश्वर्या राए और संजय लीला भनसाली |- | ५ || फर्दीन खान और ज़ायद खान |- | ६ || गुरिन्दर चड्डा और फराह खान |- | ७ || अमिताभ बच्चन और अभिशेक बच्चन |- | ८ || गौरी खान और सुज़ैन रौशन |- | ९ || बिपाशा बासु और लारा दत्ता |- | १० || एक्ता कपुर और सुनिता मेनन |- | ११ || सुश्मिता सेन और संजय दत्त |- | १२ || ह्रिथिक रौशन और फर्हान अख्तर |- | १३ || सन्नी देयोल ओर बौबी देयोल |- | १४ || शब्बाना आज़मी और शोभा दे |- | १५ || अभिशेक बच्चन और प्रीती ज़िन्टा |- | १६ || कोंकोणा सेन शर्मा और राहुल बोस |- | १७ || प्रियांका चोप्रा और अर्जुन रामपाल |- | १८ || स्म्रिति इरानी और साक्शी तन्वर |- | १९ || विवेक ओबरोए और जोह्न एब्राहम |- | २० || मलाइका अरोरा खान और अम्रिता अरोरा |- | २१ || ऋषि कपुर और नीतु सिंह |- | २२ || ईशा देयोल और शाहिद कपुर |- | २३ || हेमा मालिनी और ज़ीनत अमान |- | २४ || विशेष प्रकरण |- | २५ || शारुख खान और अमिताभ बच्चन |- |} विशेष टिप्पण: *एपीसोड ८ के दौरान, [[गौरी खान]] और सुज़ैन रौशन के पति शाहरुख खान वह ह्रिथिक रौशन भी शो पर अपना झलक दिखए थे। *एपीसोड १२ में ह्रिथिक रौशन और फर्हान अख्तर के मित्र उदय चोप्रा भी बाद में उनका साथ दिये थे। *एपीसोड १८ में आए हुए हस्तियाँ - स्म्रिति इरानी और साक्शी तन्वर वह पहले टीवी हस्तियाँ थे जिन्होंने कॉफ़ी विद करण पर प्रदर्शन किया था। === दूसरा सीज़न === {| class="wikitable" |- ! एपिसोड # !! मेहमान |- | १ || शाहरुख खान, काजल और रानी मुखर्जी |- | २ || ऋतिक रोशन और प्रियंका चोपड़ा |- | ३ || मल्लिका शेरावत और संजय ळीला भंसाली |- | ४ || करीना कपूर और शाहिद कपूर् |- | ५ || सैफ अली खान और सोहा अली खान |- | ६ || मीरा नायर और तबु |- | ७ || संजय दत्त और प्रिया दत्त |- | ८ || विजय माल्या और शोभा दे |- | ९ || कोनकोना सेन शर्मा, कुनाल कपूर और ऋतेष देशमुख |- | १० || हेमा मालिनी और जया बच्चन |- | ११ || राकेश रोशन, राकेश मेहरा, कुणाल कोहली और राजु हिरानी |- | १२ || राखी सावंत |- | १३ || बिपाशा बासु और जॉन एब्राहम |- | १४ || ऋषि कपूर, राजीव कपूर और रंधीर कपूर |- | १५ || रिचर्ड गियर |- | १६ || एकता कपूर, राम कपूर, रॉनित रॉय और हितेन तेजवानी |- | १७ || शिल्पा शेटी और शमिता शेटी |- | १८ || प्रीति ज़िंटा और बॉबी देओल |- | १९ || माधुरी दीक्षित |- | २० || अनिल कपूर और अक्षय खन्ना |- | २१ || हिमेश रेशम्मिया |- | २२ || लारा दत्ता और कट्रीना कैफ |- | २३ || जावेद अख्तर और शबाना आज़्मी |- | २४ || फराह खान और शाह्ररुख खान |- | २५ || विशेष पुरस्कार् |- | २६ || कॉफ़ी पुरस्कार् |- | || |} == सन्दर्भ == * https://archive.today/20120708151155/http://entertainment.oneindia.in/television/top-stories/specials/2010/karan-koffee-with-karan3-210710.html *https://web.archive.org/web/20090110201811/http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2005052800220300.htm&date=2005%2F05%2F28%2F&prd=mp& *https://web.archive.org/web/20130830072502/http://www.indiantelevision.com/special/y2k5/kk.htm *https://web.archive.org/web/20070209200008/http://starworld.indya.com/specials/kwk2/index.html *https://web.archive.org/web/20131214153108/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-14/news-interviews/32234692_1_karan-johar-dance-show-reality-show *https://web.archive.org/web/20071021124243/http://indiafm.com/news/2007/09/15/10111/ *https://web.archive.org/web/20131102185244/http://www.funxite.com/get/misc-fun-stuff/desi-funxite/koffee-with-karan-koffee.htm *https://web.archive.org/web/20140108151822/http://www.indianexpress.com/news/freida-pinto-nargis-fakhri-get-naughty-on-koffee-with-karan-/1202654 *https://web.archive.org/web/20131225200549/http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/features/type/view/id/5938 *https://web.archive.org/web/20140125032549/http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/salman-khan-father-salim-team-up-for-koffee-with-karan/article1-1153948.aspx *https://web.archive.org/web/20140126044905/http://zeenews.india.com/entertainment/idiotbox/akshay-kumar-has-steaming-koffee-with-karan_148021.html *https://web.archive.org/web/20140105054549/http://www.indianexpress.com/news/vidya-balan-women-should-not-lose-themselves-in-marriage/1188615/ *https://web.archive.org/web/20131225075409/http://ibnlive.in.com/photogallery/14897-5.html *https://web.archive.org/web/20131214102151/http://www.ibtimes.co.in/articles/528341/20131208/ranbir-kapoor-kareena-katrina-koffee-karan.htm *https://web.archive.org/web/20131214153343/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-07/news/44903881_1_karan-johar-aamir-khan-koffee *https://web.archive.org/web/20140221231030/http://www.financialexpress.com/news/after-salman-khan-madhuri-dixit-and-juhi-chawla-on-koffee-with-karan/1199264 *https://web.archive.org/web/20140121161209/http://www.indiatimes.com/entertainment/tv/karan-johar-shoots-new-koffee-episodes-with-freida-pinto-nargis-fakhri-vidya-balan-farhan-akhtar-115299.html *http://www.indianexpress.com/picture-gallery/kajol-ayan-rohit-shetty-zoya-akhtar-have-koffee-with-karan/3983-1.html?home_big#idclsr=3983-2.html [[श्रेणी:भारतीय वास्तविकता टेलीविजन श्रृंखला]] [[श्रेणी:स्टार वन के धारावाहिक]] bfc326yw7a0axv86wnngq7hy00vr2cp प्यार 0 552134 6628365 6596805 2026-10-11T08:16:56Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 5 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628365 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि संपादन|date=मार्च 2021}} {{स्रोतहीन|date=मार्च 2021}} }} [[File:Romeo and Juliet (watercolour) by Ford Maddox Brown.jpg|thumb|प्रेम में मगन रोमियो जूलियट का चित्र]] है,[https://hindi-shayari-5s6.blogspot.com/] जो [[मस्तिष्क|दिमाग]] से नहीं [[हृदय|दिल]] से होता है और इसमें अनेक भावनाओं व अलग अलग विचारो का समावेश होता है। प्रेम [[स्नेह]] से लेकर खुशी की ओर धीरे धीरे अग्रसर करता है। ये एक मज़बूत [[आकर्षण]] और निजी जुड़ाव की भावना है जो सब भूलकर उसके साथ जाने को प्रेरित करती है। ये किसी की [[दया]], भावना और [[स्नेह]] प्रस्तुत करने का तरीका भी माना जा सकता है। उदाहरण के लिए [[माता]] और [[पिता]] के प्रति, खुद के प्रति, या किसी जानवर के प्रति, या फिर किसी इन्सान के प्रति स्नेहपूर्वक [[कार्य (भौतिकी)|कार्य]] करने या जताने को [[प्यार झुकता नहीं|प्यार]] कहा जाता है। सच्चा प्यार वह होता है जो सभी हालातों में आप के साथ हो, यानी [[दु:ख|दुख]] में भी आप को और आप की खुशियों को अपनी खुशियां माने। कहते हैं कि अगर प्यार होता है तो हमारी ज़िन्दगी बदल जाती है। पर जिन्दगी बदलती है या नही, यह इंसान के उपर निर्भर करता है। पर प्यार इंसान को जरूर बदल देता है। प्यार का मतलब सिर्फ यह नहीं कि हम हमेशा उसके साथ रहे, प्यार तो एक-दूसरे से [[दूर]] रहने पर भी खत्म नहीं होना चाहिए। जिसमें दूरियाँ कितनी भी हों, अहसास हमेशा पास का होना चाहिए। किसी से सच्चा प्यार करने वाले बहुत कम लोग हैं। लेकिन एक उदाहरण हैं लैला और मजनू का। इनके प्यार की कोई सीमा नहीं है। यह प्यार में कुछ भी कर सकते हैं। ऐसे प्यार को लोग जन्म जन्मों तक याद रखेंगे।<ref>{{Cite web|url=https://www.shayariyaar.in/love-shayari-hindi/|title=Love Shayari In Hindi|date=2024-03-26|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250406030413/https://www.shayariyaar.in/love-shayari-hindi/|archive-date=6 अप्रैल 2025|access-date=2024-03-29|url-status=dead}}</ref> "प्यार" शब्द ऐसा [[शब्द]] है जिसका [[नाम]] सुनकर ही हमें अच्छा महसूस होने लगता है,प्यार [[शब्द]] में वो एहसास है जिसे हम कभी नहीं खोना चाहते।इस शब्द में ऐसी पॉजिटिव [[एनर्जी]] है ,जो हमें मानसिक और आंतरिक [[प्रसन्नता|खुशी]] प्रदान करती है। कभी कभी [[कष्ट]] देय भी होती है| [[प्राचीन]] ग्रीकों ने चार तरह के प्यार को पहचाना है: रिश्तेदारी, दोस्ती, रोमानी [[इच्छा]] और [[दिव्य]] प्रेम। प्यार <ref>{{Cite web|url=https://www.irfani-islam.in/2022/07/Love-Kya-Hai.html|title=Love Kya Hai - What Is Love - रियल/पवित्र लव क्या होता है Hindi|last=Sheikh|first=Irfan|website=Irfani - Info For All|access-date=2022-07-22|archive-date=29 नवंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129012455/https://www.irfani-islam.in/2022/07/Love-Kya-Hai.html|url-status=dead}}</ref>को अक्सर [[वासना]] के साथ तुलना की जाती है और पारस्परिक संबध के तौर पर रोमानी अधि स्वर के साथ तोला जाता है, प्यार दोस्ती यानी पक्की दोस्ती से भी तोला जाता हैं। आम तौर पर प्यार एक एहसास है जो एक [[इन्सान]] दूसरे इन्सान के प्रति महसूस करता है। प्रेम एक रसायन है क्योंकि यह [[यंत्र]] नहीं विलयन है, द्रष्टा और दृष्टि का , [[सौन्दर्य]] के दृश्य तभी द्रष्टा की दृष्टि में विलयित हो पाते हैं, और यही अवस्था प्रेम की अवस्था होती है। प्रेम और सौन्दर्य दोनो की उत्पत्ति और उद्दीपन की प्रक्रिया अन्तर से प्रारम्भ होती है। सौन्दर्य [[होमो सेपियन्स|मनुष्य]] के व्यक्तित्व को प्रभावित करता है, और प्रेम उस सौन्दर्य में समाया रहता है। प्रेम में आसक्ति होती है। यदि आसक्ति न हो तो [[प्रेम रोग|प्रेम]] , प्रेम न रहकर केवल भक्ति हो जाती है। प्रेम मोह और भक्ति के बीच की अवस्था है। [[महिला|स्त्री]] व [[पुरुष]] के मध्य प्रेम होने के सात चरण होते है व प्रेम समाप्त होने के सात चरण होते है । प्रेम होने के सात चरण :- * पहला आकर्षण * दूसरा ख्याल * तीसरा मिलने की चाह * [[चौथा खंभा|चौथा]] साथ रहने की चाह * पांचवा मिलने व बात करने के लिए कोशिश करना * छठवां मिलकर इजहार करना * सातवाँ साथ जीवन जीने के लिए प्रयत्न करना व * अंत में जीवनसाथी बन जाना । प्रेम समाप्त होने के सात चरण:- * पहला एक दूसरे के विचार व कार्यों को पसंद ना करना * दूसरा झगड़े * तीसरा नफ़रत करना * चौथा एक दूसरे से दूरी बनना * पांचवा [[संबंध]] खत्म करने के लिए विचार करना * छठवां अलग होने के लिए प्रयत्न करना * सातवाँ अलग हो जाना । प्रेमी व प्रेमिका या के प्रेम करने व अलग होने की मनोस्थित एक समान है । परन्तु कुछ [[विवाह]] जुड़े अलग नहीं हो सकते है क्योंकि उनकी [[आत्मा]] ही एक है जो भीतर से एक है वे बाहर से अलग हो ही नहीं सकते है । ==प्रेम के रूप== *अवैयक्तिक प्रेम एक व्यक्ति किसी [[वस्तु]], या [[तत्त्व|तत्व]], या [[लक्ष्य]] से प्रेम कर सकता है जिनसे वो जुडा़ है या जिनका वो [[सम्मान]] करता है। इंसान किसी [[वस्तु]], [[प्राणी|जानवर]] या [[कार्य (भौतिकी)|कार्य]] से भी प्यार कर सकता हैं जिसके साथ वो निजी जुड़ाव महसूस करता है और खुद को जुडे़ रखना चाहता है। अवैयक्तिक प्यार सामान्य प्यार जैसा नहीं है, ये इनसान के [[आत्मा]] का नज़रिया है जिससे दूसरों के प्रति एक [[शान्ति]] पूर्वक [[मानसिक]] रवैया उत्पन्न होता है जो [[दया]], [[संयम]], माफी और [[अनुकंपा]] आदि भावनाओं से व्यक्त किया जाता है। अगर सामान्य [[वाक्य और वाक्य के भेद|वाक्य]] में कहा जाए तो अवैयक्तिक प्यार एक व्यक्ति के दूसरों के प्रति व्यवहार को कहा जाता हैं। इसिलिए, अवैयक्तिक प्यार एक वस्तु के प्रति इंसान के सोच के ऊपर आधारित होता है। *पारस्पारिक प्यार [[होमो सेपियन्स|मनुष्य]] के बीच के प्यार को पारस्पारिक प्यार कहते हैं। ये सिर्फ एक दूसरे के लिये चाह नहीं है बल्कि एक शक्तिशाली भाव है। जिस प्यार के भावनाओं को विनिमय नहीं किया जाता उसे अप्रतिदेय प्यार कहते हैं। ऐसा प्यार [[परिवार]] के सदस्यों, [[दोस्तों]] और प्रेमियों के बीच पाया जाता हैं। पारस्पारिक रिश्ता दो [[होमो सेपियन्स|मनुष्य]] के साथ मज़बूत, गहरा और निकट सहयोग होता है। ये [[रिश्ता]] अनुमान, एकजुटता, नियमित व्यापार बातचीत या समाजिक प्रतिबद्धित कारणों से बनता है। ये समाजिक, सांस्कृतिक और अन्य कारक से प्रभावित हैं। ये प्रसंग [[परिवार]], रिश्तेदारी, दोस्ती, [[विवाह उत्सव|शादी]], सहकर्मी, [[काम]], पड़ोसी और [[मन्दिर]]-[[मस्जिद]] के अनुसार बदलता है। इसे [[विधि|कानून]] के द्वारा या रिवाज़ और आपसी समझौते के द्वारा विनियमित किया जा सकता है। ये समाजिक समूहों और [[समाज]] का आधार है। ==प्यार के कई आधार हैं== * जैविक आधार [[यौन]] के जैविक मॉडल में प्यार को [[भूख]] और [[प्यास]] की तरह दिखाया गया हैं। हेलेन फिशर, प्यार की प्रमुख विशेषज्ञ हैं। उन्होनें प्यार के तजुर्बे को तीन हिस्सों में विभाजन किया हैं: [[वासना|हवस]], [[आकर्षण]], [[आसक्ति]]। [[वासना|हवस]] [[यौन]] इच्छा होती है। रोमानी-आकर्षण निर्धारित करती है कि आपके साथी में आपको क्या आकर्षित करता है। आसक्ति में घर बांट के जीना, [[माता|माँ-]][[पिता|बाप]] का कर्तव्य, आपसी [[रक्षा]] और [[सुरक्षा]] की भावना शामिल है। [[वासना]] प्रारंभिक आवेशपूर्ण [[यौन]] इच्छा है, जो [[सम्भोग|संभोग]] को बढ़ावा देता है। ये [[सम्भोग|समागम]] और [[रसायन]] की रिहाई को बढ़ावा देता है। इसका प्रभाव कुछ हफ्ते या महिनों तक ही होता है। आकर्षण एक व्यक्तिगत और रोमानी इच्छा है जो एक ही [[होमो सेपियन्स|मनुष्य]] के प्रति है जो [[वासना|हवस]] से उत्पन्न होती है। इससे एक व्यक्ति से प्रतिबद्धता बढ़ती है। जैसे जैसे [[होमो सेपियन्स|मनुष्य]] प्यार करने लगते हैं, उनके [[मस्तिष्क]] में एक प्रकार के [[रसायन]] की रिहाई होती हैं। मनुष्य के [[मस्तिष्क]] में सुखों के केन्द्र को [[उत्तेजित]] करता है। इस वजह से [[हृदय|दिल]] कि धड़कनें बढ़ जाती हैं, [[भूख]] नहीं लगती, [[निद्रा|नींद]] नहीं आती और उत्साह की तीव्र भावना जाग्रृत होती है। आसक्ति ऐसा लगाव है जिससे सालों रिश्तों की बढ़ोतरी होती है। आसक्ति प्रतिबद्धता पर निर्भर करती है जैसे [[विवाह उत्सव|शादी]], [[बच्चे]] या दोस्ती पर। * मनोवैज्ञानिक आधार मनोविज्ञान में संज्ञानात्मक और समाजिक घटना को दर्शाया जाता है। मनोविज्ञानी रोबेर्ट स्टर्न्बर्ग ने प्यार के त्रिभुजाकार सिद्धांत को सूत्रबद्ध किया हैं। उन्होंने तर्क किया के प्यार के तीन भिन्न प्रकार के घटक हैं: आत्मीयता, प्रतिबद्धता और जोश। आत्मीयता वो तत्व है जिसमें दो मनुष्य अपने आत्मविश्वास और अपने ज़िन्दगी के व्यक्तिगत विवरण को बाँटते हैं। ये ज़्यादातर दोस्ती और रोमानी कार्य में देखने को मिलता है। प्रतिबद्धता एक उम्मीद है कि ये रिश्ता हमेशा के लिये कायम रहेगा। आखिर में यौन आकर्षण और जोश है। आवेशपूर्ण प्यार, रोमानी प्यार और आसक्ति में दिखाया गया है। प्यार के सारे प्रपत्र इन घटकों का संयोजन होता हैं। पसन्द करने में आत्मीयता शामिल् होती हैं। मुग्ध प्यार में सिर्फ जोश शामिल होता हैं। खालि प्यार में सिर्फ प्रतिबद्धता शामिल हैं। रोमानी प्यार में दोनो आत्मीयता और जोश शामिल होता हैं। साथी के प्यार में आत्मीयता और प्रतिबद्धता शामिल होता हैं। बुद्धिहीन प्यार में प्रतिबद्धता और जोश शामिल हैं। आखिर् में, घाघ [[प्यार]] में तीनों शामिल होते हैं। * विकासवादी आधार विकासवादी मनोविज्ञान ने प्यार को जीवित रहने का एक प्रमुख साधन साबित करने के लिए अनेक कारण दिया हैं। इनके हिसाब से मनुष्य अपने जीवनकाल में अभिभावकिय सहायता पर अन्य स्तनपायियों से ज़्यादा निर्भर रहते हैं, प्यार को इस वजह से अभिभावकीय सहारे को प्रचार करने का तंत्र भी माना गया हैं। ये इसलिये भी हो सकता हैं, क्योंकि प्यार के कारण यौन संचारित रोग हो सकता है जिसकी वजह से मनुष्य के जननक्षमता पर असर पड़ सकता हैं, भ्रूण पर चोट आ सकती हैं, बच्चे पैदा करते वक़्त उलझनें भी हो सकती हैं इत्यादि। ये सब चीजें जानने के बाद समाज में बहुविवाह की पद्दति रुक सकती हैं। ==प्यार के कई दृष्टिकोण हैं== === राजनीतिक दृष्टिकोण === *आज़ाद प्यार आज़ाद प्यार एक सामाजिक आंदोलन का वर्णन करता है जो शादि जैसे पवित्र बंधन को नहीं मानता। आज़ाद आंदोलन का प्रमुख लक्ष्य ये था कि प्यार को यौन विषयों, जैसे शादि करना, जन्म नियंत्रण और व्यभिचार से दूर रखे। यह आंदोलन का मानना है कि ये मुद्दे इस विषय से संबंधित लोगों के लिए चिंताजनक है। डॉक्टर शुभम पाल के अनुसार "प्यार जीवन का आधार है। जवानी का मूल कारण प्यार है। यह एक एहसासों का बंधन है जो दो प्रेमियों के बीच दांपत्य जीवन को प्रगाड करने में सहायक सिद्ध होता है।" प्यार को अलग-अलग तरह से परिभाषित किया जा सकता है परन्तु समझने वालों के लिए प्यार के मायने अलग-अलग होते हैं। कोई हवस को प्यार समझता है तो कोई त्याग को प्यार समझता है किसी की नजर में प्यार जिम्मेदारी है तो किसी की नजर में प्यार चिंता प्यार है कहने का मतलब है आज लोग स्वार्थ के नजरिए से ही प्यार को परिभाषित करते हैं किसी के लिए कुछ किया तो वो प्यार है नही किया तो प्यार नही है। मेरी नजर में प्यार बलिदान का नाम है जो किसी भी [[क्षेत्री|क्षेत्र]] में या किसी भी व्यक्ति के लिए हो सकता है,मेरी नजरें किसी को नुकसान ना पहुंचाना भी प्यार है,किसी अपराधी का साथ ना देकर उस व्यक्ति के लिए हमारा प्यार ही जिसे हमने किसी अपराधी से बचा लिया। कुल मिलाकर सकारात्मक नजरिए से जीना और किसी को नुकसान ना पहुंचाना प्यार है। === दार्शनिक दृष्टिकोण === प्यार का एक सामाजिक दर्शन और आचार क्षेत्र भी है जो इसके सामाजिक मूल्य तथा प्रेमी और प्रेमिका की स्वायत्तता पर पड़ने वाले प्रभाव इत्यादि विषयों पर ग़ौर करता है़। == प्यार में दूरियाँ == प्यार वह अहसास है जो हमे ज़िंदगी मे पहली बार एक व्यक्ति को देख कर होता है और प्यार में दूरियां सिर्फ देह की हो सकती हैं, मगर रूह में प्यार बसाने के बाद प्यार अमर हो जाता है। देह की दूरियां नजदीकियों से बेहतर हैं जब प्यार किसी से होता है। एक झलक सभी दूरियां समाप्त कर दे वो प्यार ही है। जब कोई इंसान किसी दूसरे इंसान को देख कर अत्यधिक प्रभावित हो जाये, उसके अक्श से आकर्षित हो जाये, उससे मिल कर सर्वाधिक प्रसन्न हो जाये, उसके वचन पर मंत्रमुग्ध हो जाये, उसकी क्रिया पर फ़िदा हो जाये, उसके दृष्टि पर विलीन हो जाये, उसके मिलन पर अत्याधिक प्रसन्न हो जाये, उससे विरह पर सुस्त हो जाये, उससे विच्छेद पर न्यौछावर हो जाये, उसके साथ विचरण पर कटिबद्ध हो जाये, जो जीवन पर आधारित हो जाये वो प्यार है। उसकी खुशी में संतोष प्राप्त करने लगे, उसके दुःख में सबसे ज्यादा चिंतित हो जाये, उसकी इच्छा में खुद को जला कर भस्म कर दे वो प्यार है। == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:मानव व्यवहार]] [[श्रेणी:प्रेम]] [[श्रेणी:नीतिशास्त्र की अवधारणाएँ]] [[श्रेणी:भावनाएँ]] [[श्रेणी:मनोवैज्ञानिक स्थितियाँ]] [[श्रेणी:व्यक्तिगत जीवन]] [[श्रेणी:गुण]] i5rh6rlblbz0f8gtbg2uhiw3q8snhl8 अजिंक्य रहाणे 0 552993 6628360 6593843 2026-10-11T08:08:03Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 6 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628360 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि सम्पादन|for=वर्तनी और व्याकरण|date=अप्रैल 2017}} {{विकिफ़ाइ|date=जून 2014}} {{Infobox cricketer | name = अजिंक्य रहाणे | image = Ajinkya Rahane 2016 (cropped).jpg | country = भारत | fullname = अजिंक्य मधुकर रहाणे | birth_date = {{Birth date and age|1988|06|6|df=yes}} | birth_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], भारत | heightft =5'9" | heightinch = | batting = दाहिने हाथ के [[बल्लेबाज़]] | bowling = दाहिने हाथ के मध्यम तेज [[गेंदबाज]]़। | role = बल्लेबाज | international = सत्य | testdebutdate = 32 | testdebutyear = 54 | testdebutagainst = 54 | testcap = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttestagainst = | odidebutdate = | odidebutyear = | odidebutagainst = | odicap = | lastodidate = | lastodiyear = | lastodiagainst = | odishirt = | T20Idebutdate = | T20Idebutyear = | T20Idebutagainst = | T20Icap = | lastT20Idate = | lastT20Iyear = | lastT20Iagainst = | club1 = | year1 = | club2 = | year2 = | club3 = | year3 = | columns = | column1 = | matches1 = | runs1 = | bat avg1 = | 100s/50s1 = | top score1 = | deliveries1 = | wickets1 = | bowl avg1 = | fivefor1 = | tenfor1 = | best bowling1 = | catches/stumpings1 = | column2 = | matches2 = | runs2 = | 100s/50s2 = | bat avg2 = | top score2 = | deliveries2 = | wickets2 = | bowl avg2 = | fivefor2 = | tenfor2 = | best bowling2 = | catches/stumpings2 = | column3 = | matches3 = | runs3 = | bat avg3 = | 100s/50s3 = | top score3 = | deliveries3 = | wickets3 = | bowl avg3 = | fivefor3 = | tenfor3 = | best bowling3 = | catches/stumpings3 = | column4 = | matches4 = | runs4 = | bat avg4 = | 100s/50s4 = | top score4 = | deliveries4 = | wickets4 = | bowl avg4 = | fivefor4 = | tenfor4 = | best bowling4 = | catches/stumpings4 = | date = | year = | source = }} '''अजिंक्य मधुकर रहाणे''' (जन्म 6 जून 1988) एक भारतीय अंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेटर]] है, जो घरेलू प्रतियोगिताओं में मुंबई के लिए खेलते हैं। वह [[इंडियन प्रीमियर लीग]] में कोलकाता नाइटराइडर्स लिए खेलते हैं। वह दाएं हाथ के बल्लेबाज हैं, जो 2011 में इंग्लैंड के खिलाफ अपने अंतरराष्ट्रीय कैरियर की शुरुआत की और 2013 में ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ अपने टेस्ट कैरियर की शुरुआत किया था। 2007-08 के सत्र में रहाणे ने अपने प्रथम श्रेणी कैरियर की शुरुआत की और 100 प्रथम श्रेणी पारी के बाद 62.04 के औसत बनाया था। 31 अगस्त 2011 को [[मैन्चेस्टर|मैनचेस्टर]] में उसकी T20I शुरुआत की और उस मैच में 61 रन बनाए और सितंबर 2011 में अपने कैरियर की शुरुआत पर एक दिवसीय मैच में 40 रन बनाए। श्रृंखला में दिखाया वादा के बाद टेस्ट टीम में शामिल किया गया था। लेकिन, अंतिम एकादश में तोड़ करने में असमर्थ होने के बाद 16 महीने के लिए भारतीय टेस्ट दस्तों का हिस्सा बना रहा। सलामी बल्लेबाज शिखर धवन ने अपने पहले टेस्ट मैच में अपनी उंगलियों को घायल, रहाणे अंत में 2013 सीमा गावस्कर ट्राफी में अपने टेस्ट कैरियर की शुरुआत की। पहली पसंद के खिलाड़ियों में से अधिकांश विभिन्न कारणों से मुंबई उपलब्ध नहीं थे। जब रहाणे कराची में, सितंबर 2007 में मोहम्मद निसार ट्राफी में कराची अर्बन के खिलाफ मुंबई के लिए प्रथम श्रेणी के अपने कैरियर की शुरुआत की। हाल ही में, 2013/11/28 पर विदर्भ के खिलाफ रणजी ट्राफी मैच में मुंबई के लिए खेल रहे हैं और जब 133 रन की अद्भुत पारी खेली| एक शानदार बल्लेबाजी कौशल है और उसके कवर ड्राइव के लिए जाना जाता है। आज भी, रहाणे विराट कोहली को पूरा समर्थन देता है। रहाणे के योगदान को कम आंका नहीं किया जा सकता। वह फिर से दबाव की स्थिति के तहत क्रीज पर खड़े रहने के लिए उसकी मजबूती की क्षमता प्रदर्शित की है। सबसे अच्छी बात यह हमेशा एक शांत और कलात्मक तरीके में खेलता है और पूरी तरह से अपने शॉट्स निभाता है। उनकी कप्तानी में, भारत ने ऑस्ट्रेलिया में [[भारतीय क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रेलिया दौरा 2020–21|2020-21 बॉर्डर-गावस्कर ट्रॉफी]] जीती।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/england-in-india/ajinkya-rahanes-captaincy-masterclass-puts-the-heat-on-virat-kohli-as-england-loom/articleshow/80362534.cms|title=Ajinkya Rahane's captaincy masterclass puts the heat on Virat Kohli as England loom}}</ref> 2023 आईपीएल मे चन्नेई टीम की ओर से अक्रामक बैटिंग करते नजर आए।अंजिक्य रहाणे ने 30 जुलाई 2026 को सोशल मीडिया पर एक भावुक वीडियो जारी कर अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट से संन्यास लेने की घोषणा की। ==घरेलू क्रिकेट== रहाणे मूल रूप से एक सलामी बल्लेबाज है और किसी भी स्थिति में फिट करने की क्षमता है। और रहाणे बल्लेबाजी औसत 57.60-कर दिया गया है, जहां आईपीएल में उनकी टीम राजस्थान रॉयल्स के लिए एक मुख्य खिलाड़ी साबित हुई। रहाणे ने आईपीएल में सर्वाधिक रन गणक है। चेन्नई सुपर किंग्स के खिलाफ आईपीएल के सेमीफाइनल में सिर्फ 56 गेंदों में अपने प्रशंसकों के 70 रन की अपनी अद्भुत पारी खेली | उसकी ईमानदारी और कड़ी मेहनत के कारण, लोगो ने बताया की मुरली विजय से बहुत ही अच्छा खेलता है और निश्चित रूप से मैं भारतीय क्रिकेट का भविष्य है। अजिंक्या रहाणे ने अपने दूसरे रणजी सत्र में 1089 रन के साथ, मुंबई के 38 वें खिताब जीतने में एक महत्त्वपूर्ण कारक था, जो एक शीर्ष क्रम मुंबई बल्लेबाज हैं। केवल 11 खिलाड़ियों को एक भी रणजी सत्र में 1000 रन बनाए हैं और उस परिप्रेक्ष्य में अपने प्रयास डालता है। मुंबई रणजी टीम में रहाणे की प्रगति प्राकृतिक एक था। वह सभी आयु के स्तर पर उन्हें प्रतिनिधित्व मिला, और अधिक नहीं तो हमेशा एक भावी मुंबई खिलाड़ी के रूप में देखा गया था। उनका भरपूर रणजी सत्र मैं एक इंग्लैंड लायंस हमले के खिलाफ 172 रन बनाए, जहां वर्ष 2007-08 में [[दिलीप ट्रॉफी]] में एक प्रभावशाली दिखाने कि पीछा शामिल ग्राहम ओनियंस, मोंटी पनेसर, स्टीव किर्बी और लियाम प्लंकेट। रणजी ट्राफी के 2010-11 सीजन के ऑस्ट्रेलिया में इमर्जिंग प्लेयर्स टूर्नामेंट में दो सदियों उसे 2011 में इंग्लैंड के दौरे के लिए भारतीय वनडे टीम में जगह लाया गया था। बेंच पर बैठा है और टेस्ट टीम के साथ यात्रा के महीनों के बाद, रहाणे मार्च 2013 को दिल्ली में अपनी शुरुआत मिला। रहाणे एक अच्छें कप्तान भी हैं। ==टेस्ट कैरियर== रहाणे [[ऑस्ट्रेलिया]] दौरे (2011-12) में भारतीय टेस्ट टीम का हिस्सा रहे। [[सचिन तेंदुलकर|सचिन तेंडुलकर]], [[राहुल द्रविड़]], [[वीवीएस लक्ष्मण]] और वीरेंद्र सहवाग शामिल भारतीय टेस्ट टीम के सर्वश्रेष्ठ बल्लेबाजी लाइन अप, मैं घरेलू क्रिकेट में कई अच्छे प्रदर्शन के बावजूद रहाणे भारतीय टेस्ट टीम में जगह हासिल करने में असमर्थ रहे। इसके अलावा भारत 2012-13 के इंग्लैंड दौरे की टेस्ट टीम का एक हिस्सा थे। [[अरुण जेटली क्रिकेट स्टेडियम]] दिल्ली में भारत और ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ 22 मार्च 2013 पर टेस्ट क्रिकेट में पदार्पण किया। रहाणे [[दक्षिण अफ्रीका]] (2013/14) के दौरे में 6 स्थान पर बल्लेबाजी की और डेल स्टेन, मोर्न मोर्केल और वेर्नोन फिलैंडर शामिल गेंदबाजी आक्रमण के खिलाफ 69.66 की औसत से 209 रन बनाए। 2015 में रहाणे ने एक टेस्ट मैच में सबसे ज्यादा कैच (विकेटकीपर के अलावा) लेने का रिकॉर्ड अपने नाम किया था | रहाणे ने गाले में श्रीलंका के खिलाफ  टेस्ट मैच में कुल आठ कैच लपके जो कि अब एक विश्व रिकॉर्ड है।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/story/ajinkya-rahane-broke-the-world-record-of-most-catch-s-in-one-test-match-309178-2015-08-14|title=अजिंक्य रहाणे ने एक टेस्ट में सबसे ज्यादा कैच का रिकॉर्ड किया अपने नाम|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-06-14}}</ref> 2021 में रहाणे और पुजारा ने चौथे विकेट के लिए 100 रनों की रिकॉर्ड साझेदारी की | लॉर्ड्स के ऐतिहासिक मैदान पर पहली बार भारत की ओर से चौथे विकेट के लिए ये शतकीय साझेदारी हुई थी। रहाणे और पुजारा ने 297 गेंदों में ये साझेदारी निभाई थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/india-vs-england-lord-s-pujara-rahane-record-partnership-tspo-1310327-2021-08-16|title=IND vs ENG: लॉर्ड्स पर पुजारा-रहाणे की रिकॉर्ड साझेदारी... फिर भी मुश्किल में टीम इंडिया|date=2021-08-16|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-06-14}}</ref> [[File:Ajinkya Rahane.jpg|thumb|अजिंक्य रहाणे]] ==वनडे कैरियर== रहाणे ने अपने [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] क्रिकेट कैरियर की शुरुआत ०३ सितम्बर २०११ को [[इंग्लैंड क्रिकेट टीम]] के खिलाफ़ की थी और अक्टूबर २०१६तक ७२ मैच खेल चुके है,रहाणे ने २०१६ तक अबतक २ शतक लगाए हैं। ==ट्वेन्टी २० कैरियर== अजिंक्य रहाणे ने अपने [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेन्टी-ट्वेन्टी]] क्रिकेट की शुरुआत ३१ अगस्त २०११ को ही [[इंग्लैंड क्रिकेट टीम]] के खिलाफ खेलते हुए करदी थी और २०१६ तक ये अब तक २० ट्वेन्टी ट्वेन्टी मैच खेल चुके हैं। ==इंडियन प्रीमियर लीग (आईपीएल)== रहाणे राजस्थान रॉयल्स के लिए 2012 सत्र इंडियन प्रीमियर लीग में चूना गया था। किंग्स इलेवन पंजाब के खिलाफ आईपीएल 2012 के अपने पहले मैच में जीतने के लिए 98 रन बनाये और रॉयल चैलेंजर्स बेंगलूर के खिलाफ नाबाद 103 रन बनाये। [[दिल्ली कैपिटल्स|दिल्ली डेयरडेविल्स]] के खिलाफ उनकी 84 (63) गेंदों में जो रन बनाये कोई फायदा नहीं था क्योंकि वे एक रन से मैच हार गया। [[२०१८ इंडियन प्रीमियर लीग]] में इन्हें [[राजस्थान रॉयल्स]] ने खरीदा था। इसके बाद इन्हें [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट टीम]] के [[स्टीव स्मिथ]] के गेंद के साथ मामले में उन्हें बाहर कर दिया और इन्हें टीम का कप्तान के रूप में नियुक्त किया गया क्योंकि स्मिथ कप्तान थे। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Portal|क्रिकेट}} {{India Cricket Team}} {{२०१५ क्रिकेट विश्व कप में भारतीय खिलाड़ी}} {{भारतीय टी२० क्रिकेट के कप्तान}} {{Rajasthan Royals squad}} [[श्रेणी:1988 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:बल्लेबाज]] [[श्रेणी:भारतीय एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट कप्तान]] [[श्रेणी:भारतीय टेस्ट क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय ट्वेन्टी २० क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:राइजिंग पुणे सुपरजायंट्स के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:मुम्बई के लोग]] [[श्रेणी:अर्जुन पुरस्कार के प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:दिल्ली डेयरडेविल्स के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारत के ट्वेंटी20 अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:कोलकाता नाइट राइडर्स के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:मराठी लोग]] [[श्रेणी:मुम्बई इंडियन्स के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:राजस्थान रॉयल्स के क्रिकेट खिलाड़ी]] rhe8qyatjop1kjv4zkv3893wxqv6064 बालाजी मोशन पिक्चर्स 0 556430 6628148 5739594 2026-10-10T20:14:05Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 6628148 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी | company_name = <big>'''बालाजी मोशन पिक्चर्स'''</big> | logo = [[चित्र:Balaji Telefilms logo.svg|125px]] | parent = [[बालाजी टेलीफिल्म्स]] | foundation = २००७ | founder = [[एकता कपूर]] | location_city = [[मुम्बई|मुंबई]] | location_country = [[भारत]] | key_people = [[जितेन्द्र]]<br />(अध्यक्ष)<br />[[शोभा कपूर]]<br />(प्रबंध निदेशक)<br />[[एकता कपूर]]<br />(सं.प्रबं.निदे. एवं क्रियेटिव निदे.)<br/> रुचिका कपूर <br/>(क्री. हेड) | num_employees = | subsid = [[:w:ALT Entertainment|ए.एल.टी एन्टर्टेन्मेंट]] | industry = मनोरंजन | products = मोशन पिक्चर्स | revenue = | operating_income = | homepage = {{cite web |url=http://www.balajitelefilms.com |title=आधिकारिक वेबसाइट |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217004809/http://balajitelefilms.com/ |archive-date=17 दिसंबर 2014 |url-status=live }} | languages = }} '''बालाजी मोशन पिक्चर्स''' [[बालाजी टेलीफ़िल्म्स]] की एक समकक्ष एवं सहयोगी कम्पनी है जिसने २००२ में भारतीय चालित चलचित्रों के व्यवसाय में प्रवेश किया। ===फ़िल्म निर्माण की यादी=== नीचे सूचित लिस्ट बालाजी मोशन पिक्चर्स द्वारा निर्माण चलचित्रों की हे। * २००१: ''[[क्योंकि... मैं झूठ नहीं बोलता]]'' * २००३: ''[[कुछ तो है]]'' * २००४: ''कृष्ण कोटेज'' * २००५: ''[[क्या कूल हैं हम (2005 फ़िल्म)|क्या कूल हैं हम]]'' * २००५: ''कोई आप सा'' * २००७: ''[[शूट आउट एट लोखंडवाला (2007 फ़िल्म)|शूट आउट एट लोखंडवाला]]'' * २००८: ''मिशन इस्तांबुल'' * २००८: ''सी कंपनी'' * २००८: ''ई एम आई - लिया है तो चुकाना पड़ेगा'' * २०१०: ''[[लव सेक्स और धोखा]]'' * २०१०: ''[[वन्स अपॉन ए टाईम इन मुम्बई (2010 फ़िल्म)|वन्स अपॉन ए टाईम इन मुम्बई]]'' * २०११: ''तर्यंचे बैत'' * २०११: ''शोर इन द सिटी'' * २०११: ''[[रागिनी एमएमएस]]'' * २०११: ''[[द डर्टी पिक्चर]]'' * २०१२: ''क्या सुपर कूल हैं हम'' * २०१३: ''[[एक थी डायन]]'' * २०१३: ''[[शूटआऊट ऍट वडाला]]'' * २०१३: ''[[लुटेरा (२०१३ फ़िल्म)|लुटेरा]]'' * २०१३: ''[[वंस अपॉन अ टाइम इन मुंबई-दोबारा]]'' * २०१४: ''[[शादी के साइड इफ़ेक्ट्स]]'' * २०१४: ''[[रागिनी एमएमएस २]]'' * २०१४: ''[[मैं तेरा हीरो]]''<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ekta-Kapoor-brings-David-and-Varun-Dhawan-together/articleshow/17925186.cms|title=एकता कपूर पिता डेविड धवन और पुत्र वरुण धवन को अपनी अगली फिल्म में एक साथ ला रही है|access-date=18 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723020030/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ekta-Kapoor-brings-David-and-Varun-Dhawan-together/articleshow/17925186.cms|archive-date=23 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> * २०१४: ''कुकु माथुर की झंड हो गई''<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ekta-kapoor-kuku-mathur-ki-jhand-ho-gayi-187257-2014-04-02|title=एकता कपूर की अगली फिल्म 'कुकु माथुर की झंड हो गई' का नाम आ रही है जल्द नजदीकी सिनेमाघरों में|access-date=18 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713102535/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ekta-kapoor-kuku-mathur-ki-jhand-ho-gayi-187257-2014-04-02|archive-date=13 जुलाई 2019|url-status=live}}</ref> * २०१४: ''[[एक विलन]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ek-villain-makers-deny-similarity-with-i-saw-the-devil/|title=एकता कपूर की अगली फिल्म एक विलन में रितेश देशमुख और सिद्धार्थ मल्होत्रा दिखेंगे एक साथ|access-date=18 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713102534/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ek-villain-makers-deny-similarity-with-i-saw-the-devil/|archive-date=13 जुलाई 2019|url-status=live}}</ref> * २०१५: ''[[क्या कूल हैं हम 3]]'' * २०१६: ''[[अजहर]]''<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Will-Emraan-Hashmi-play-Mohammed-Azharuddin-in-Ekta-Kapoors-next/articleshow/33910229.cms|title=इमरान हाशमी बालाजी मोशन पिक्चर्स की अगली फिल्म में भारतीय क्रिकेटर मोहम्मद अहरूद्दीन की भूमिका निभाएंगे|access-date=18 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723020019/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Will-Emraan-Hashmi-play-Mohammed-Azharuddin-in-Ekta-Kapoors-next/articleshow/33910229.cms|archive-date=23 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> * २०१६: ''[[उड़ता पंजाब]]''<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/balaji-motion-pictures-acquires-udta-punjab/|title=एकता कपूर के बालाजी मोशन पिक्चर्स ने शाहिद कपूर और आलिया भट्ट की अगली फिल्म 'उड़ता पंजाब' का अधिग्रहण किया|access-date=18 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630161622/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/balaji-motion-pictures-acquires-udta-punjab/|archive-date=30 जून 2018|url-status=live}}</ref> * २०१६: ''[[ग्रेट ग्रैंड मस्ती]]''<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/balaji-motion-pictures-to-co-produce-masti-triquel-titled-great-grand-masti/|title=बालाजी मोशन पिक्चर्स मस्ती फिल्म के अगले भाग का सह निर्माण करेंगे|access-date=18 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630161601/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/balaji-motion-pictures-to-co-produce-masti-triquel-titled-great-grand-masti/|archive-date=30 जून 2018|url-status=live}}</ref> * २०१६: ''[[ए फ़्लाइंग जट्ट]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/tiger-shroff-signs-ekta-kapoor-and-remo-dsouzas-next-film-turbanator-476246/|title=एकता कपूर और रेमो डिसूजा की अगली फिल्म ए फ्लाइंग जट्ट में मुख्य पात्र टाइगर श्रॉफ निभाएंगे|access-date=18 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230210112410/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/tiger-shroff-signs-ekta-kapoor-and-remo-dsouzas-next-film-turbanator-476246/|archive-date=10 फ़रवरी 2023|url-status=dead}}</ref> * २०१७: ''[[हाफ गर्लफ्रेंड (फ़िल्म)|हाफ गर्लफ्रेंड]]''<ref>{{Cite web|url=http://www.planetbollywood.com/displayArticle.php?id=n092914040704|title=मोहित सूरी चेतन भगत की किताब पर आधारित, एकता कपूर की अगली निर्मित फिल्म हाफ गर्लफ्रेंड का निर्देशक करेंगे|access-date=18 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630161620/http://www.planetbollywood.com/displayArticle.php?id=n092914040704|archive-date=30 जून 2018|url-status=dead}}</ref> * २०१७: ''[[सुपर सिंह (२०१७ फ़िल्म)|सुपर सिंह]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/diljit-dosanjh-star-ekta-kapoors-maiden-punjabi-production-super-singh/|title=दिलजीत दोसांझ एकता कपूर की पहली पंजाबी फिल्म में मुख्य किरदार निभएंगे|access-date=18 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630133206/http://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/diljit-dosanjh-star-ekta-kapoors-maiden-punjabi-production-super-singh/|archive-date=30 जून 2018|url-status=live}}</ref> * २०१८: ''[[वीरे दी वेडिंग]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/veere-di-wedding-producer-ekta-kapoor-to-do-this-for-the-first-time-in-8-years/231132|title=करीना कपूर और सोनम कपूर एकता कपूर की फिल्म वीरे दी वेडिंग में एक साथ नजर आएंगे|access-date=18 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630161701/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/veere-di-wedding-producer-ekta-kapoor-to-do-this-for-the-first-time-in-8-years/231132|archive-date=30 जून 2018|url-status=live}}</ref> * २०१८: ''[[लैला मजनू (2018 फिल्म)|लैला मजनू]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/imtiaz-ali-and-ekta-kapoor-collaborate-to-recreate-the-love-story-of-laila-majnu-26596.html|title=इम्तियाज़ अली और एकता कपूर लैला मजनू को फिर एक बार नई पीढ़ी के लिए फिर एक बार बनायेंगे|access-date=18 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616130533/https://www.filmfare.com/news/bollywood/imtiaz-ali-and-ekta-kapoor-collaborate-to-recreate-the-love-story-of-laila-majnu-26596.html|archive-date=16 जून 2018|url-status=dead}}</ref> * २०१९: ''[[जजमेंटल है क्या]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/kangana-ranauts-thriller-film-titled-mental-hai-kya-399884|title=कंगना राणावत एकता कपूर की अगली फिल्म जजमेंटल है क्या में नजर आएंगी|access-date=18 अप्रैल 2020|archive-date=23 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623114853/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/kangana-ranauts-thriller-film-titled-mental-hai-kya-399884|url-status=dead}}</ref> * २०१९: ''[[जबरिया जोड़ी]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-sidharth-malhotra-s-a-thug-2602464|title=सिद्धार्थ मल्होत्रा परिणीती चोपड़ा के साथ फिर बालाजी मोशन पिक्चर्स की फिल्म में एक साथ काम करेंगे|access-date=18 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818173647/http://www.dnaindia.com/bollywood/report-sidharth-malhotra-s-a-thug-2602464|archive-date=18 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> * २०१९: ''[[ड्रीम गर्ल (२०१९ फ़िल्म)|ड्रीम गर्ल]]'' * २०२०: ''डोली किट्टी और वोह चमकते सितारे'' == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|co0247123}} * [https://web.archive.org/web/20131023133829/http://www.apunkachoice.com/browse/banner/bid10706-Balaji_Motion_Pictures/ अपुनका च्वॉइस पर बालाजी मोशन पिक्चर्स] * [https://web.archive.org/web/20140307053417/http://www.glamsham.com/celebrity/balaji-motion-pictures ग्लैम्शम डॉट कॉम पर प्रोफाइल] [[श्रेणी:बॉलीवुड]] mwhskcfgbjxorzxmvxejhsid2exdob8 जलगर्तिका 0 576972 6628342 6204607 2026-10-11T07:23:25Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} और {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में, और {{[[साँचा:श्रेणीहीन|श्रेणीहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628342 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} '''जलगर्तिका''' (अंग्रेजी: Pot-hole) नदी द्वारा निर्मित एक अपरदनात्मक स्थलरूप है जिसमें नदी की तली में गोल-गोल छेद जैसी आकृतियां निर्मित हो जाती हैं।Wendy Lawson,<ref>{{Cite web |url=http://books.google.co.in/books?id=JJHyXx42OQEC&lpg=PA807&dq=pot%20hole%20geomorphology&pg=PA807#v=onepage&q=pot%20hole%20geomorphology&f=false |title=Encyclopedia of Geomorphology edited by Andrew Goudie |access-date=21 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729015528/http://books.google.co.in/books?id=JJHyXx42OQEC&lpg=PA807&dq=pot%20hole%20geomorphology&pg=PA807#v=onepage&q=pot%20hole%20geomorphology&f=false |archive-date=29 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/pothole |title=मरियम वेबस्टर डिक्शनरी |access-date=21 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727150558/http://www.merriam-webster.com/dictionary/pothole |archive-date=27 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> यह नदी के अवसाद के रूप में बहाए जा रहे पत्थरों के भँवर में फंस कर घूर्णन करते हुए घर्षण द्वारा बनने वाली आकृति है।<ref>विश्वनाथ तिवारी [http://books.google.co.in/books?id=UtafAAAAMAAJ&q=%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ei=qh_NU7C2MYv-8QWHrYCAAg&ved=0CDMQ6AEwAw प्राकृतिक भूगोल का स्वरूप] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140729020641/http://books.google.co.in/books?id=UtafAAAAMAAJ&q=%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ei=qh_NU7C2MYv-8QWHrYCAAg&ved=0CDMQ6AEwAw |date=29 जुलाई 2014 }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{आधार}} {{श्रेणीहीन|date=अक्टूबर 2026}} csl4k919c7uquv48v1y5pq5y40o72fu 6628344 6628342 2026-10-11T07:24:42Z RJ Raawat 670084 6628344 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} }} '''जलगर्तिका''' (अंग्रेजी: Pot-hole) नदी द्वारा निर्मित एक अपरदनात्मक स्थलरूप है जिसमें नदी की तली में गोल-गोल छेद जैसी आकृतियां निर्मित हो जाती हैं।Wendy Lawson,<ref>{{Cite web |url=http://books.google.co.in/books?id=JJHyXx42OQEC&lpg=PA807&dq=pot%20hole%20geomorphology&pg=PA807#v=onepage&q=pot%20hole%20geomorphology&f=false |title=Encyclopedia of Geomorphology edited by Andrew Goudie |access-date=21 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729015528/http://books.google.co.in/books?id=JJHyXx42OQEC&lpg=PA807&dq=pot%20hole%20geomorphology&pg=PA807#v=onepage&q=pot%20hole%20geomorphology&f=false |archive-date=29 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/pothole |title=मरियम वेबस्टर डिक्शनरी |access-date=21 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727150558/http://www.merriam-webster.com/dictionary/pothole |archive-date=27 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> यह नदी के अवसाद के रूप में बहाए जा रहे पत्थरों के भँवर में फंस कर घूर्णन करते हुए घर्षण द्वारा बनने वाली आकृति है।<ref>विश्वनाथ तिवारी [http://books.google.co.in/books?id=UtafAAAAMAAJ&q=%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ei=qh_NU7C2MYv-8QWHrYCAAg&ved=0CDMQ6AEwAw प्राकृतिक भूगोल का स्वरूप] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140729020641/http://books.google.co.in/books?id=UtafAAAAMAAJ&q=%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ei=qh_NU7C2MYv-8QWHrYCAAg&ved=0CDMQ6AEwAw |date=29 जुलाई 2014 }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{आधार}} {{श्रेणीहीन|date=अक्टूबर 2026}} d96jcovm1u8aqwaidfzwih3xlzjx8k0 गुर्मीत चौधरी 0 592781 6628383 6217274 2026-10-11T08:50:07Z Pushkar Singh 415569 /* */ 6628383 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = गुरमीत चौधरी | image =Gurmeet Choudhary in 2017.jpg | image_size = | caption = २०१७ में चौधरी | other_names = गुरु, शशि<ref>http://www.tellychakkar.com/fun-zone/did-you-know/did-you-know-about-gurmeet-choudhary-s-nick-names</ref> | birth_date = {{birth date and age|1984|02|22|df=yes}}<ref>http://www.famousbirthdays.com/people/gurmeet-choudhary.html></ref> | birth_place = [[ भागलपुर]], [[बिहार]], [[भारत]] | birth_name = गुर्मीत सीताराम चौधरी | occupation = [[अभिनेता]] | years_active = २००६-वर्तमान | spouse = {{विवाह|[[देबिना बनर्जी]]|२०११}} | website = }} '''गुर्मीत चौधरी''' एक भारतीय अभिनेता है।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ramayan-2008-gurmeet-choudhary-reveals-how-eating-olives-instead-of-berries-landed-him-in-the-hospital/articleshow/76393266.cms|title=Ramayan 2008: Gurmeet Choudhary reveals how eating olives instead of berries landed him in the hospital|access-date=16 June 2020|archive-date=16 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616054014/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ramayan-2008-gurmeet-choudhary-reveals-how-eating-olives-instead-of-berries-landed-him-in-the-hospital/articleshow/76393266.cms|url-status=live}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन और पृष्ठभूमि== गुरमीत का जन्म भागलपुर, बिहार, भारत के जयरामपुर गाँव में हुआ था।<ref>{{cite web|url=https://www.abplive.com/states/bihar/gurmeet-choudhary-in-his-village-jairampur-bhagalpur-with-wife-debina-shares-photo-with-emotional-note-1985848|title=Gurmeet Choudhary in Patna: अपने गांव जयरामपुर पहुंचे टीवी के ‘राम’ गुरमीत चौधरी, पत्नी के साथ शेयर की तस्वीर}}</ref> गुरमीत चौधरी फाउंडेशन ने अपने गृहनगर में एक पोस्ट-कोविड विशेष देखभाल केंद्र शुरू किया।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/gurmeet-choudharys-foundation-opens-the-first-ever-post-covid-specialised-care-centre-at-his-hometown-bihar/articleshow/83670681.cms|title=Gurmeet Choudhary's foundation opens the first ever post COVID centre}}</ref> उनके बड़े भाई उनके गृहनगर में जनरल फिजिशियन हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/i-am-proud-of-my-doctor-brother-working-in-bihar-but-worried-too-gurmeet/story-6oM6cxUsKDqzhkZDDPcocN.html|title=I am proud of my doctor brother working in Bihar but worried too: Gurmeet}}</ref> == टेलीविज़न == {| class="wikitable" |- ! साल ! शीर्षक ! भूमिका ! चैनल ! टिप्पणियाँ |- | 2004 | ''[[यह मेरी लाइफ है]]'' | गुरमीत | [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविज़न (भारत)|सोनी टीवी]] | कैमियो |- | 2004 | ''[[कुमकुम – एक प्यारा सा बंधन]]'' | बल्लू | [[स्टार प्लस]] | |- | 2006 | [[मायावी (टीवी श्रृंखला)|मायावी]] | हिरण्यन |[[जय टीवी]] | तमिल धारावाहिक |- | 2008–2009 | ''[[रामायण (2008 टीवी श्रृंखला)|रामायण]]'' | भगवान [[राम]] / भगवान [[विष्णु]] | [[इमेजिन टीवी]] | पौराणिक धारावाहिक |- | 2010–2011 | ''[[गीत (टीवी श्रृंखला)|गीत – हुई सबसे पराई]]'' | मान सिंह खुराना | [[स्टार वन (भारतीय टीवी चैनल)|स्टार वन]] | |- | 2012–2013 | ''[[पुनर्विवाह]]'' | यश सूरज प्रताप सिंधिया | [[ज़ी टीवी]] | |- |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:अभिनेता]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय टेलिविज़न अभिनेता]] [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] 6vk38xh694ushyt4lwlzc4ow466d36s 6628384 6628383 2026-10-11T08:51:48Z Pushkar Singh 415569 /* */ 6628384 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = गुरमीत चौधरी | image =Gurmeet Choudhary in 2017.jpg | image_size = | caption = २०१७ में चौधरी | other_names = गुरु, शशि<ref>http://www.tellychakkar.com/fun-zone/did-you-know/did-you-know-about-gurmeet-choudhary-s-nick-names</ref> | birth_date = {{birth date and age|1984|02|22|df=yes}}<ref>http://www.famousbirthdays.com/people/gurmeet-choudhary.html></ref> | birth_place = [[ भागलपुर]], [[बिहार]], [[भारत]] | birth_name = गुर्मीत सीताराम चौधरी | occupation = [[अभिनेता]] | years_active = २००६-वर्तमान | spouse = {{विवाह|[[देबिना बनर्जी]]|2011}} | website = }}''' गुरमीत चौधरी''' एक भारतीय अभिनेता हैं।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ramayan-2008-gurmeet-choudhary-reveals-how-eating-olives-instead-of-berries-landed-him-in-the-hospital/articleshow/76393266.cms|title=Ramayan 2008: Gurmeet Choudhary reveals how eating olives instead of berries landed him in the hospital|access-date=16 June 2020|archive-date=16 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616054014/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ramayan-2008-gurmeet-choudhary-reveals-how-eating-olives-instead-of-berries-landed-him-in-the-hospital/articleshow/76393266.cms|url-status=live}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन और पृष्ठभूमि== गुरमीत का जन्म भागलपुर, बिहार, भारत के जयरामपुर गाँव में हुआ था।<ref>{{cite web|url=https://www.abplive.com/states/bihar/gurmeet-choudhary-in-his-village-jairampur-bhagalpur-with-wife-debina-shares-photo-with-emotional-note-1985848|title=Gurmeet Choudhary in Patna: अपने गांव जयरामपुर पहुंचे टीवी के ‘राम’ गुरमीत चौधरी, पत्नी के साथ शेयर की तस्वीर}}</ref> गुरमीत चौधरी फाउंडेशन ने अपने गृहनगर में एक पोस्ट-कोविड विशेष देखभाल केंद्र शुरू किया।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/gurmeet-choudharys-foundation-opens-the-first-ever-post-covid-specialised-care-centre-at-his-hometown-bihar/articleshow/83670681.cms|title=Gurmeet Choudhary's foundation opens the first ever post COVID centre}}</ref> उनके बड़े भाई उनके गृहनगर में जनरल फिजिशियन हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/i-am-proud-of-my-doctor-brother-working-in-bihar-but-worried-too-gurmeet/story-6oM6cxUsKDqzhkZDDPcocN.html|title=I am proud of my doctor brother working in Bihar but worried too: Gurmeet}}</ref> == टेलीविज़न == {| class="wikitable" |- ! साल ! शीर्षक ! भूमिका ! चैनल ! टिप्पणियाँ |- | 2004 | ''[[यह मेरी लाइफ है]]'' | गुरमीत | [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविज़न (भारत)|सोनी टीवी]] | कैमियो |- | 2004 | ''[[कुमकुम – एक प्यारा सा बंधन]]'' | बल्लू | [[स्टार प्लस]] | |- | 2006 | [[मायावी (टीवी श्रृंखला)|मायावी]] | हिरण्यन |[[जय टीवी]] | तमिल धारावाहिक |- | 2008–2009 | ''[[रामायण (2008 टीवी श्रृंखला)|रामायण]]'' | भगवान [[राम]] / भगवान [[विष्णु]] | [[इमेजिन टीवी]] | पौराणिक धारावाहिक |- | 2010–2011 | ''[[गीत (टीवी श्रृंखला)|गीत – हुई सबसे पराई]]'' | मान सिंह खुराना | [[स्टार वन (भारतीय टीवी चैनल)|स्टार वन]] | |- | 2012–2013 | ''[[पुनर्विवाह]]'' | यश सूरज प्रताप सिंधिया | [[ज़ी टीवी]] | |- |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:अभिनेता]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय टेलिविज़न अभिनेता]] [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] sdg0dfq9bnd11ds0c8df2crg3amjmpr खानवा का युद्ध 0 599419 6628119 6508198 2026-10-10T16:50:23Z Mundhalia746 934684 6628119 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | partof = [[मुगल साम्राज्य]] का विस्तार | image = [[file:Babur’s army in battle against the army of Rana Sanga at.jpg|230px]] | caption = [[राजपूत | राजपूत सेना]] (वामपंथी) [[मुगल सेना]] के खिलाफ सशस्त्र चित्रण | date = १७ मार्च १५२७ | place = [[खानवा]], [[राजस्थान]] (निकट [[फतेहपुर सीकरी]]) | coordinates = {{coord|27|2|7|N|77|32|35|E|display=inline,title}} | result = {{plainlist|* निर्णायक [[मुगल साम्राज्य | मुगल]] जीत<ref>{{cite book|title=History and Culture of the Indian People, Volume 07, The Mughul Empire |trans-title=भारतीय लोगों का इतिहास और संस्कृति, भाग ०७, मुग़ल साम्राज्य |url=https://archive.org/details/mughulempire00bhar/|last=मजुमदार|first=आरसी |date=1974|page=37|publisher=भारतीय विद्या भवन|language=en}}</ref> }} | territory = | combatant1 = [[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|25px]][[Mughal Empire]] | combatant2 = [[File:Mewar.svg|25px]] [[राजपूत|राजपूत परिसंघ]]<br/>[[File:Delhi Sultanate Flag.svg|25px]] [[लोदी वंश|लोदी वंश के वफादार]] | commander1 = [[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|25px]] '''[[बाबर]] '' '<br/> [[file: fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] [[हुमायूं]]<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] [[उस्ताद अली कुली]]<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] [[मुस्तफा रूमी]]<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] [[चिन तैमूर खान]]<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] [[मीर मोहिब अली खलीफा]]<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] [[मीर अब्दुल अजीज]]<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] [[मीर मुहम्मद अली खान]]<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] [[ख़ुसरो शाह कोकुल्टश]]<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] कासिम हुसैन खान<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] [[मुहम्मद ज़मान मिर्ज़ा]]<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] [[अस्करी मिर्जा]]<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] [[हिंडाल मिर्जा]]<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] सैय्यद मेहदी ख्वाजा<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] असद मलिक हस् त<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] [[राजा अली खान]]<br/>[[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|15px]] [[सिल्हदी]] (Switched sides) | commander2 = [[File:Mewar.svg|25px]] [[राणा सांगा]]<br/>[[File:Delhi Sultanate Flag.svg|25px]] [[हसन खान मेवाती]]{{KIA}}<br>[[File:Delhi Sultanate Flag.svg|25px]] [[Lodi dynasty#महमूद लोदी|महमूद लोदी]]<br>[[File:Flag of Jodhpur.svg|15px]] [[मालदेव राठौर]]<br/>[[File:Flag of Dungarp.svg|15px]] Uday Singh of Vagad{{KIA}}<br/>[[File:Flag of Jodhpur.svg|15px]] इदर के रायमल राठौर<br/>[[File:Flag of Jaipur.svg|15px]] [[पृथ्वीराज सिंह प्रथम]]<ref>{{cite book |last1=Bhatnagar |first1=V. S. |title=Life and Times of Sawai Jai Singh, 1688–1743 |publisher=Impex India |year=1974 |page=6 }}</ref><br/>मेड़ता के रतन सिंह{{KIA}}<br/> मानिक चंद चौहान{{KIA}}<br/>चंद्रभान चौहान{{KIA}}<br/> रतन सिंह चुंडावत{{KIA}}<br/> राज राणा अजजा{{KIA}}<br/> राव रामदास{{KIA}}<br/> गोकलदास परमार{{KIA}}<br/>[[मेदिनी राय]]<br/>[[सिल्हदी]] (राजपूत साम्राज्य को धोखा दिया) | strength1 = 50,000{{efn|1=T.G. Percival Spear puts the Rana's army at 100,000 while Sarkar considers the Rana's army to be double the amount of Mughals. Therefore considering the two estimates the Mughals numbered around 50,000.}}<ref>Military history of india by Jadunath Sarkar pg.56 — "Facing him was an enemy more than double his own number".</ref> घुड़सवार, पैदल यात्री, कुंडा बंदूकें, मोर्टार और भारतीय सहयोगी<ref>Military history of india by Jadunath Sarkar pg.58 — "Cavalry was formed in divisions, 5,000 under Humayun, 3,000 under Mahdi Khwaja, 10,000 under Babur and 2,000 elite horsemen in reserve for Taulqama"</ref><ref>Military history of india by Jadunath Sarkar pg.59 — "The Indian allies of Babur were posted in his left wing"</ref><br>30,000 सिल्हदी के तहत पुरुषों{{efn|1=Jadunath Sarkar considers the number an exaggeration and comments that Silhadi's army probably numbered around 6,000<ref>Military history of india by Jadunath Sarkar pg.57 — "30,000 on paper, but probably not more than 6,000".</ref>}} (after defection) | strength2 = 100,000 सवारों<ref name=KJ>[https://www.britannica.com/biography/Babur Babur, Mughal Emperor, by T.G. Percival Spear]</ref>{{sfn|Chandra|2006|pp=24}}<br>500 युद्ध हाथी<ref name=KJ/> | conflict = खानवा का युद्ध }} '''खानवा का युद्ध''' [[बाबर]] के नेतृत्व वाले [[मुग़ल साम्राज्य]] और [[राणा सांगा]] के नेतृत्व वाले [[उदयपुर रियासत|मेवाड़ राज्य]] के मध्य 17 मार्च 1527 को [[खानवा]] नामक गाँव में हुआ युद्ध था। [कवि श्यामलदास जी की पुस्तक "वीर विनोद" में इस युद्ध का विवरण दिनांक 15 मार्च 1527 का हैं।] यह [[उत्तर भारत|उत्तरी भारत]] में प्रभुत्व का युद्ध था।<ref>{{Cite book |author=गाइल्स टिलोटसन |url=https://books.google.com/books?id=ApDrAAAAMAAJ |title=Mughal India |trans-title=मुग़ल भारत|date=1991 |publisher=पेंगुईन बुक्स |isbn=978-0-14-011854-4 |pages=4 |language=en |quote=He was immediately challenged by assembled Rajput forces under Rana Sanga of Chittor who was reckoned by Babur as one of the two greatest Hindu rulers.}}</ref> ==पृष्ठभूमि== 1524 तक, [[बाबर]] का उद्देश्य मुख्य रूप से अपने पूर्वज [[तैमूर]] की विरासत को पूरा करने के लिए [[पंजाब क्षेत्र | पंजाब]] तक अपने शासन का विस्तार करना था, क्योंकि यह उसके साम्राज्य का हिस्सा हुआ करता था। उत्तर भारत के बड़े हिस्से [[लोदी वंश]] के [[इब्राहिम लोदी]] शासन के अधीन थे, लेकिन साम्राज्य चरमरा रहा था और कई रक्षक थे। बाबर ने पहले ही 1504 और 1518 में पंजाब में छापा मारा था। 1519 में उसने पंजाब पर आक्रमण करने की कोशिश की, लेकिन वहां जटिलताओं के कारण उसे काबुल लौटना पड़ा। 1520-21 में बाबर ने फिर से पंजाब को जीतने के लिए हामी भरी, उसने आसानी से भीरा को पकड़ लिया। और सियालकोट जिसे "हिंदुस्तान के लिए जुड़वां द्वार" के रूप में जाना जाता था। बाबर लाहौर तक कस्बों और शहरों का विस्तार करने में सक्षम था, लेकिन फिर से क़ंदराओं में विद्रोह के कारण रुकने के लिए मजबूर हो गया था।{{sfn | Chandra | 2006 | p = 203}} 1523 में उन्हें दौलत सिंह लोदी, पंजाब के गवर्नर से निमंत्रण मिला। और अला-उद-दीन, इब्राहिम के चाचा, दिल्ली सल्तनत पर आक्रमण करने के लिए। बाबर के आक्रमण की जानकारी होने पर, [[मेवाड़]], [[राणा सांगा]] के [[राजपूत]] शासक ने बाबुल के एक राजदूत को सुल्तान पर बाबर के हमले में शामिल होने की पेशकश करते हुए भेजा। संगा ने [[आगरा]] पर हमला करने की पेशकश की, जबकि बाबर हमला करेगा [[दिल्ली]]। दौलत खान ने बाद में बाबर के साथ विश्वासघात किया और 40,000 की संख्या में उसने सियालकोट पर मुग़ल जेल से कब्जा कर लिया और लाहौर की ओर कूच कर दिया। दौलत खान लाहौर पर बुरी तरह से हार गया और इस जीत के माध्यम से बाबर पंजाब का निर्विरोध स्वामी बन गया,{{sfn | चंद्र | 2006 | p = 204}} बाबर ने अपनी विजय जारी रखी और लोदी सल्तनत की सेना का सफाया कर दिया। [[पानीपत की पहली लड़ाई]] में, जहाँ उन्होंने सुल्तान को मारकर मुग़ल साम्राज्य की स्थापना की।<ref> चौरसिया राधेश्याम मध्यकालीन भारत का इतिहास : 1000 ईस्वी सन् से 1707 ईस्वी तक 2002 isbn = 81-269-0123-3 पृष्ठ = 89–90 </ref> हालाँकि, जब बाबर ने लोदी पर हमला किया और दिल्ली और आगरा को अपने कब्जे में ले लिया, तब संघ ने कोई कदम नहीं उठाया, जाहिर तौर पर उसका मन बदल गया। बाबर ने इस पिछड़ेपन का विरोध किया था; अपनी आत्मकथा में, बाबर ने राणा साँगा पर उनके समझौते को तोड़ने का आरोप लगाया। इतिहासकार [[सतीश चंद्र (इतिहासकार) | सतीश चंद्र]] का अनुमान है कि बाबर और लोदी के बीच लंबे समय तक खींचे गए संघर्ष की कल्पना संघ ने की होगी, जिसके बाद वह उन क्षेत्रों को अपने नियंत्रण में ले सकेगा, जिन्हें उसने ले लिया था। वैकल्पिक रूप से, चंद्रा लिखते हैं, सांगा ने सोचा होगा कि मुगल विजय की स्थिति में, बाबर [[दिल्ली]] और [[आगरा]] से वापस ले लेगा, जैसे [[तैमूर]], एक बार उसने इन शहरों के खजाने को जब्त कर लिया था । एक बार जब उन्होंने महसूस किया कि बाबर भारत में रहने का इरादा रखता है, तो सांगा एक भव्य गठबंधन बनाने के लिए आगे बढ़े जो या तो बाबर को भारत से बाहर कर देगा या उसे अफगानिस्तान तक सीमित कर देगा। 1527 की शुरुआत में, बाबर को आगरा की ओर संघ की उन्नति की खबरें मिलनी शुरू हुईं।{{sfn | चंद्र | | pp = 27-33}} == प्रारंभिक झड़पें == [[पानीपत की पहली लड़ाई]] के बाद, बाबर ने माना था कि उसका प्राथमिक खतरा दो संबद्ध क्वार्टरों से आया था: राणा सांगा और उस समय पूर्वी भारत पर शासन करने वाले अफगान। एक परिषद में जिसे बाबर ने बुलाया था, यह निर्णय लिया गया था कि अफगान बड़े खतरे का प्रतिनिधित्व करते हैं, और परिणामस्वरूप [[हुमायूं]] को पूर्व में अफगानों से लड़ने के लिए एक सेना के प्रमुख के रूप में भेजा गया था। हालाँकि, आगरा पर राणा साँगा की उन्नति के बारे में सुनने के बाद, हुमायूँ को जल्द याद किया गया। बाबर द्वारा धौलपुर, ग्वालियर, और बयाना को जीतने के लिए सैन्य टुकड़ी भेजी गई थी, आगरा की बाहरी सीमा बनाने वाले मजबूत किले। धौलपुर और ग्वालियर के कमांडरों ने उनकी उदार शर्तों को स्वीकार करते हुए उनके किलों को बाबर को सौंप दिया। हालांकि, बयाना के कमांडर, निजाम खान ने बाबर और संग दोनों के साथ बातचीत की। बाबर द्वारा बयाना भेजा गया बल 21 फरवरी 1527 को राणा साँगा द्वारा पराजित और तितर-बितर हो गया। {{sfn | चंद्र | 2006 | p = 33}} जल्द से जल्द पश्चिमी विद्वानों के खाते में<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=PXzW-XS9TQMC|title=A History of India Under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun|last=एर्स्किन|first=विलियम|publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस|year=2012|isbn=9781108046206|language=en|trans-title=तैमूर के घराने के दो प्रथम शासकों, बाबर और हुमायूँ के अधीन भारत का इतिहास}}</ref> के [[मुग़ल शासकों की सूची | मुग़ल शासकों]], 'ए हिस्ट्री ऑफ़ इंडिया अंडर द टू फर्स्ट सॉवरिन ऑफ़ द हाउस ऑफ़ तैमूर बाबर एंड हुमायूँ', [[ विलियम एरस्किन (इतिहासकार) | विलियम एर्स्किन]], 19 वीं सदी के स्कॉटिश इतिहासकार, उद्धरण: <ref name=":0">{{Cite web|title =A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur Báber and Humáyun Vol.I| trans-title=तैमूर, बाबर और हुमायूं के पहले दो संप्रभु घरानों के तहत भारत का इतिहास |url = https://www.indianculture.gov.in/hi/node/2562292 |access-date=28 मार्च 2025 | website = भारतीय संस्कृति |language = en}} </ref> == बाबर के खिलाफ राजपूत-अफगान गठबंधन == राणा साँगा ने बाबर के खिलाफ एक दुर्जेय सैन्य गठबंधन बनाया था। वह राजस्थान के लगभग सभी प्रमुख राजपूत राजाओं में शामिल थे, जिनमें हरौटी, जालोर, सिरोही, डूंगरपुर और ढुंढार शामिल थे। मारवाड़ के गंगा राठौर मारवाड़ व्यक्तिगत रूप से शामिल नहीं हुए, लेकिन अपने पुत्र मालदेव राठौर के नेतृत्व में एक दल भेजा। मालवा में चंदेरी की राव मेदिनी राय भी गठबंधन में शामिल हुईं। इसके अलावा, सिकंदर लोदी के छोटे बेटे महमूद लोदी, जिन्हें अफगानों ने अपना नया सुल्तान घोषित किया था, भी उनके साथ अफगान घुड़सवारों की एक टुकड़ी के साथ गठबंधन में शामिल हो गए। मेवात के शासक खानजादा हसन खान मेवाती भी अपने आदमियों के साथ गठबंधन में शामिल हो गए। बाबर ने उन अफ़गानों की निंदा की जो उनके खिलाफ 'काफ़िरों' और 'मुर्तद' के रूप में गठबंधन में शामिल हुए (जिन्होंने इस्लाम से धर्मत्याग किया था)। चंद्रा का यह भी तर्क है कि बाबा को निष्कासित करने और लोदी साम्राज्य को बहाल करने के घोषित मिशन के साथ संघ द्वारा एक साथ बुने गए गठबंधन ने राजपूत-अफगान गठबंधन का प्रतिनिधित्व किया। {{sfn | चंद्र | 2006 | p = 34}} केवी कृष्णा राव के अनुसार, [[राणा साँगा]] [[बाबर]] को उखाड़ फेंकना चाहते थे, क्योंकि वह उन्हें भारत में एक विदेशी शासक मानते थे और [[दिल्ली]] और [[आगरा]] एनेक्सिट करके अपने प्रदेशों का विस्तार करना चाहते थे। , राणा को कुछ अफगान सरदारों का समर्थन प्राप्त था, जिन्हें लगता था कि बाबर उनके प्रति धोखे में था।<ref>{{Cite book |last = राव |first = केवी कृष्णा |url=https://books.google.co.in/books?id=G7xPaJomYsEC&q=babur#v=snippet&q=babur&f=false |title=Prepare Or Perish: A Study of National Security|trans-title = तैयार या नाश: राष्ट्रीय सुरक्षा का एक अध्ययन |year = 1991 |publisher = लांसर प्रकाशक |page = 453 |isbn = 978 -81-7212-001-6 |language = en}}</ref> == बाबर ने अपने सैनिकों को ललकारा == बाबर के अनुसार, राणा साँगा की सेना में 200,000 सैनिक शामिल थे। हालाँकि, अलेक्जेंडर किनलोच के अनुसार, यह एक अतिशयोक्ति है क्योंकि गुजरात में प्रचार के दौरान राजपूत सेना ने 40,000 से अधिक लोगों को नहीं लिया था। <ref> 8 चतुरकुला चरित्र, पृ। 25 </ref> भले ही यह आंकड़ा अतिरंजित हो, चंद्रा टिप्पणी करते हैं कि यह निर्विवाद है कि सांगा की सेना ने बाबर की सेनाओं को बहुत ज्यादा पछाड़ दिया। <Ref>चंद्र 2006</ref> अधिक संख्या और राजपूतों के साहस ने बाबर में भय पैदा करने की सेवा की। सेना। एक ज्योतिषी ने अपनी मूर्खतापूर्ण भविष्यवाणियों के द्वारा सामान्य बीमारी को जोड़ा। बाबर ने अपने सैनिकों का मनोबल बढ़ाने के लिए, हिंदुओं के खिलाफ लड़ाई को धार्मिक रंग दिया। बाबर ने शराब की भावी खपत को त्यागने के लिए आगे बढ़े, अपने पीने के कप को तोड़ दिया, शराब की सभी दुकानों को जमीन पर उतारा और कुल संयम की प्रतिज्ञा की। <Ref> चंद्र 2006 p 34</ref> अपनी आत्मकथा में, बाबर लिखते हैं कि: {{quote | यह वास्तव में एक अच्छी योजना थी, और इसका मित्र और दुश्मन पर अनुकूल प्रभाव था।}} == तैयारी == बाबर जानता था कि उसकी सेना राजपूतों के आरोप से बह गई होगी यदि उसने उन्हें खुले में लड़ने का प्रयास किया, तो उसने एक रक्षात्मक योजना बनाई जिसमें एक किलेबंदी बनाई गई जहां वह अपने दुश्मनों को कमजोर करने के लिए अपने कस्तूरी और तोपखाने का उपयोग करेगा और फिर जब हड़ताल करेगा उनका मनोबल बिखर गया था। जदुनाथ सरकार द्वारा भारत का सैन्य इतिहास पृष्ठ ५.५६-६१ बाबर ने इस स्थल का सावधानीपूर्वक निरीक्षण किया था। पानीपत की तरह, उन्होंने लोहे की जंजीरों (चमड़े की पट्टियों की तरह, जो पानीपत में नहीं थी) द्वारा तेज की गई और [[मंटलेट]] द्वारा प्रबलित करके अपने मोर्चे को मजबूत किया। गाड़ियों के बीच के अंतराल का उपयोग घुड़सवारों के लिए प्रतिद्वंद्वी के लिए उपयुक्त समय पर किया जाता था। लाइन को लंबा करने के लिए, कच्चेहाइड से बने रस्सियों को पहिएदार लकड़ी के तिपाई पर रखा गया था। टाँकों को खोदकर सुरक्षा दी गई थी। <ref name = CV> भारत का दूधिया इतिहास जादुनाथ सरकार ने pg.57 </ref> फुट-मस्किटर्स, बाज़ और मोर्टार गाड़ियों के पीछे रखे थे, जहाँ से वे आग लगा सकते थे और यदि आवश्यक है, अग्रिम। भारी तुर्क घुड़सवार उनके पीछे खड़े थे, कुलीन घुड़सवारों की दो टुकड़ियों को '' तालुकामा '' (फ़्लैंकिंग) रणनीति के लिए रिजर्व में रखा गया था। इस प्रकार, बाबर द्वारा एक मजबूत आक्रामक-रक्षात्मक गठन तैयार किया गया था। ==युद्ध== इस युद्ध के कारणों के विषय में इतिहासकारों के अनेक मत हैं। पहला, चूंकि पानीपत के युद्ध के पूर्व बाबर एवं राणा सांगा में हुए समझौते के तहत इब्राहिम के खिलापफ सांगा को बाबर के सैन्य अभियान में सहायता करनी थी, जिससे राणासांगा बाद में मुकर गये। दूसरा, सांगा बाबर को दिल्ली का बादशाह नहीं मानते थे।इन दोनों कारणों से अलग कुछ इतिहासकारों का मानना है कि यह युद्ध बाबर एवं राणा सांगा की महत्वाकांक्षी योजनाओं का परिणाम था। बाबर सम्पूर्ण भारत को रौंदना चाहता था जबकि राणा सांगा तुर्क-अफगान राज्य के खण्डहरों के अवशेष पर एक हिन्दू राज्य की स्थापना करना चाहता थे, परिणामस्वरूप दोनों सेनाओं के मध्य 16 मार्च, 1527 ई. को खानवा में युद्ध आरम्भ हुआ। 21 अप्रैल 1526 को, तैमूरिद राजा बाबर ने पांचवीं बार भारत पर आक्रमण किया और पानीपत की पहली लड़ाई में इब्राहिम लोदी को हराया और उसे मार डाला। युद्ध के बाद, संघ ने पृथ्वीराज चौहान के बाद पहली बार कई राजपूत वंशों को एकजुट किया और 100,000 राजपूतों की एक सेना बनाई और आगरा के लिए उन्नत किया। इस युद्ध में राणा सांगा का साथ महमूद लोदी दे रहे थे। युद्ध में राणा के संयुक्त मोर्चे की खबर से बाबर के सौनिकों का मनोबल गिरने लगा। बाबर अपने सैनिकों के उत्साह को बढ़ाने के लिए [[शराब]] पीने और बेचने पर प्रतिबन्ध् की घोषणा कर शराब के सभी पात्रों को तुड़वा कर शराब न पीने की कसम ली, उसने मुसलमानों से ‘तमगा कर’ न लेने की घोषणा की। तमगा एक प्रकार व्यापारिक [[कर]] था जिसे राज्य द्वारा लगाया जाता था। राणा साँगा ने पारंपरिक तरीके से लड़ते हुए मुग़ल रैंकों पर आरोप लगाया। उनकी सेना को बड़ी संख्या में मुगल बाहुबलियों द्वारा गोली मार दी गई, कस्तूरी के शोर ने राजपूत सेना के घोड़ों और हाथियों के बीच भय पैदा कर दिया, जिससे वे अपने स्वयं के लोगों को रौंदने लगे। राणा साँगा को मुग़ल केंद्र पर आक्रमण करना असंभव लग रहा था, उसने अपने आदमियों को मुग़ल गुटों पर हमला करने का आदेश दिया। दोनों गुटों में तीन घंटे तक लड़ाई जारी रही, इस दौरान मुगलों ने राजपूत रानियों पर कस्तूरी और तीर से फायर किया, जबकि राजपूतों ने केवल करीबियों में जवाबी कार्रवाई की। "पैगन सैनिकों के बैंड के बाद बैंड ने अपने पुरुषों की मदद करने के लिए एक दूसरे का अनुसरण किया, इसलिए हमने अपनी बारी में टुकड़ी को टुकड़ी के बाद उस तरफ हमारे लड़ाकू विमानों को मजबूत करने के लिए भेजा।" बाबर ने अपने प्रसिद्ध तालकामा या पीनिस आंदोलन का उपयोग करने के प्रयास किए, हालांकि उसके लोग इसे पूरा करने में असमर्थ थे, दो बार उन्होंने राजपूतों को पीछे धकेल दिया, लेकिन राजपूत घुड़सवारों के अथक हमलों के कारण वे अपने पदों से पीछे हटने के लिए मजबूर हो गए। लगभग इसी समय, रायसेन की सिल्हदी ने राणा की सेना को छोड़ दिया और बाबर के पास चली गई। सिल्हदी के दलबदल ने राणा को अपनी योजनाओं को बदलने और नए आदेश जारी करने के लिए मजबूर किया। इस दौरान, राणा को एक गोली लगी और वह बेहोश हो गया, जिससे राजपूत सेना में बहुत भ्रम पैदा हो गया और थोड़े समय के लिए लड़ाई में खामोश हो गया। बाबर ने अपने संस्मरणों में इस घटना को "एक घंटे के लिए अर्जित किए गए काफिरों के बीच बने रहने" की बात कहकर लिखा है। अजा नामक एक सरदार ने अजजा को राणा के रूप में काम किया और राजपूत सेना का नेतृत्व किया, जबकि राणा अपने भरोसेमंद लोगों के एक समूह द्वारा छिपा हुआ था। झल्ला अजा एक गरीब जनरल साबित हुआ, क्योंकि उसने अपने कमजोर केंद्र की अनदेखी करते हुए मुगल flanks पर हमले जारी रखे। राजपूतों ने अपने हमलों को जारी रखा लेकिन मुगल फ्लैक्स को तोड़ने में विफल रहे और उनका केंद्र गढ़वाले मुगल केंद्र के खिलाफ कुछ भी करने में असमर्थ था। जदुनाथ सरकार ने निम्नलिखित शब्दों में संघर्ष की व्याख्या की है: {{Quotation| "In the centre the Rajputs continued to fall without being able to retaliate in the least or advance to close grips. They were hoplessly outlclassed in weapon and their dense masses only increased their hopeless slaughter, as every bullet found its billet." Babur, after noticing the weak Rajput centre, ordered his men to take the offensive. The Mughal attack pushed the Rajputs back and forced the Rajput commanders to rush to the front, resulting in the death of many.The Rajputs were now leaderless as most of their senior commanders were dead and their unconsious king had been moved out of the battle. They made a desperate charge on the Mughal left and right flanks like before, "here their bravest were mown down and the battle ended in their irretrievable defeat"}} राजपूतों और उनके सहयोगियों को हराया गया था, शवों को बयाना, अलवर और मेवात तक पाया जा सकता है। पीछा करने की लंबी लड़ाई के बाद मुग़ल बहुत थक गए थे और बाबर ने स्वयं मेवाड़ पर आक्रमण करने का विचार छोड़ दिया था। अपनी जीत के बाद, बाबर ने दुश्मन की खोपड़ी के एक टॉवर को खड़ा करने का आदेश दिया, तैमूर ने अपने विरोधियों के खिलाफ, उनकी धार्मिक मान्यताओं के बावजूद, एक अभ्यास तैयार किया। चंद्रा के अनुसार, खोपड़ी का टॉवर बनाने का उद्देश्य सिर्फ एक महान जीत दर्ज करना नहीं था, बल्कि विरोधियों को आतंकित करना भी था। इससे पहले, उसी रणनीति का उपयोग बाबर ने बाजौर के अफगानों के खिलाफ किया था। पानीपत की तुलना में लड़ाई अधिक ऐतिहासिक थी क्योंकि इसने राजपूत शक्तियों को धमकी और पुनर्जीवित करते हुए उत्तर भारत के बाबर को निर्विवाद मास्टर बना दिया था।<ref>Duff's Chronology of India, p. 271</ref><ref>Percival Spear, p. 25</ref><ref>Military History of India by Jadunath sarkar pg.57</ref><ref>Chandra 2006</ref><ref>Chaurasia 2002, p. 161</ref><ref name=":0" /> == परिणाम == खानवा की लड़ाई ने प्रदर्शित किया कि बाबर की श्रेष्ठ सेना और संगठनात्मक कौशल का मुकाबला करने के लिए राजपूत शौर्य पर्याप्त नहीं था। बाबर ने स्वयं टिप्पणी की: {{Quote | तलवारबाजों हालांकि कुछ हिंदुस्तानियों को शायद, उनमें से ज्यादातर सैनिक कदम और प्रक्रिया में अज्ञानी और अकुशल हैं, सैनिक सलाह और प्रक्रिया में।}} {{sfn | Chandra | 2006 | p = 35}} राणा सांगा चित्तौड़ पर कब्जा करने और भागने में सफल रहे, लेकिन उनके द्वारा बनाया गया महागठबंधन ध्वस्त हो गया। उद्धरण [[ रशब्रुक विलियम्स]], चंद्रा लिखते हैं: {{quote | मेवाड़ की ताकत और प्रतिष्ठा पर अपनी एकता के लिए काफी हद तक निर्भर रहने वाली शक्तिशाली संघातिकता, एक भी हार से चकनाचूर हो गई और इसके बाद एक प्रमुख कारक बन गया। हिंदुस्तान की राजनीति।}} ​​{{sfn | चंद्र | 2006}} 30 जनवरी 1528 को राणा साँगा का चित्तौड़ में निधन हो गया, जो कि अपने ही सरदारों द्वारा जहर खाए हुए थे, जिन्होंने बाबर के साथ लड़ाई को आत्मघाती बनाने के लिए नए सिरे से योजना बनाई थी। {{sfn | Chandra | 2006}} यह सुझाव दिया जाता है कि यह बाबर की तोप के लिए नहीं था, राणा सांगा ने बाबर के खिलाफ ऐतिहासिक जीत हासिल की होगी।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=FIIQhuAOGaIC|title=The state at war in South Asia|last=बरुआ|first=प्रदीप|date=2005|publisher=यूनिवर्सिटी ऑफ नेब्रास्का प्रेस|isbn=978-0-8032-1344-9|series=Studies in war, society and the military|location=Lincoln, Neb.|language=en|trans-title=दक्षिण एशिया में युद्धरत राज्य}}</ref> प्रदीप बरुआ ने नोट किया कि बाबर की तोप ने भारतीय युद्धकला में पुरानी प्रवृत्तियों को समाप्त कर दिया। ==टिप्पणी== {{notelist}} == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध - बाबर काल]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:बाबर (मुग़ल सम्राट)]] [[श्रेणी:मेवाड़]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य]] [[श्रेणी:राजपूत]] 4vspoz9qvqtx2jl31cqku8jgwuq47fu ताराबाई 0 603592 6628293 6627047 2026-10-11T06:16:58Z Mundhalia746 934684 6628293 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अप्रैल 2020}} {{Infobox royalty | image = Maharani Tarabai of Kolhapur.jpg | alt = छ्त्रपती ताराबाई राणीसाहेब | caption = चित्रकार द्वारा बनाया गया चित्र <br/> c.1928 | succession = महारानी, राजमाता,[[छत्रपती]] - [[मराठा साम्राज्य]] | reign = महाराणी-१६८९-१७०० छत्रपती-१७००-१७०७ कोल्हापूर की राजमाता- १७११-१७१४ मराठा साम्राज्य की राजमाता-१७३१-१७६१ | predecessor = महाराणी- जानकीबाई राजाराम भोसले छ्त्रपती - [[राजाराम छत्रपति]] कोल्हापूर की राजमाता - पद निर्माण मराठा साम्राज्य की राजमाता - [[येसूबाई]] | successor = महाराणी - सावित्रीबाई शाहू भोसले [[छ्त्रपती- शाहु महाराज]] कोल्हापूर की राजमाता- राजसबाई मराठा साम्राज्य की राजमाता - सावित्रीबाई शाहू भोसले | birth_date = 1675 | title = चौथी मराठा छत्रपती (कार्यकारी) | death_date = 1761 | death_place = [[सातारा]] | spouse = [[राजाराम I]] (m.circa 1683, d.1700) | issue = [[शिवाजी द्वितीय]] | house = [[मोहिते]] ( मायके) भोंसले (वैवाहिक नाम) | father = [[हंबिर राव मोहिते]] | religion = [[हिन्दू]] }} '''कोल्हापूर करवीर संस्थापक अखंड सौभाग्यवती वज्रचुडेमंडित श्रीमंत महारानी ताराबाई राजाराम भोसले''' (१६७५-१७६१) [[राजाराम प्रथम|राजाराम महाराज]] की दूसरी पत्नी( पहली पत्नी जानकीबाई) तथा [[शिवाजी|छत्रपति शिवाजी]] महाराज के [[सेनापति|सरसेनापति]] ''हंबीरराव मोहिते'' की कन्या थीं। <ref>{{Cite book|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/138357/|title=Dr. Appasaheb Pawar a study of his life and career|last=Jadhav|first=Bhagyashree M|publisher=Shivaji University|year=1998|pages=224|chapter=Ch. 5 – Her Contribution to Maratha History|hdl=10603/138357 }}</ref> इनका जन्म 1675 में हुआ और इनकी मृत्यु 9 दिसंबर 1761 ई० को हुयी। महारानी ताराबाई का पूरा नाम ताराबाई भोंसले था। उन्हे ताराराणी या ताराऊ कहां जाता था। राजाराम की मृत्यु के बाद इन्होंने अपने 4 वर्षीय पुत्र [[शिवाजी द्वितीय|शिवाजी दित्तीय]] का राज्याभिषेक करवाया और मराठा साम्राज्य की संरक्षिका बन गयीं। ताराबाई का विवाह छत्रपति शिवाजी महाराज के छोटे पुत्र राजाराम महाराज प्रथम के साथ हुआ राजाराम 1689 से लेकर 1700 में उनकी मृत्यु हो जाने के पश्चात ताराबाई [[मराठा साम्राज्य]] कि संरक्षिका बनी। और उन्होंने शिवाजी दित्तीय को मराठा साम्राज्य का [[छत्रपति]] घोषित किया और एक संरक्षिका के रूप में मराठा साम्राज्य को चलाने लगी उस वक्त शिवाजी द्वितीय मात्र 4 वर्ष के थे 1700 से लेकर 1707 ईसवी तक मराठा साम्राज्य की संरक्षिका उन्होंने [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] को बराबर की टक्कर दी और उन्होंने 7 सालों तक अकेले दम पर [[मुग़ल साम्राज्य|मुगलों]] से टक्कर ली और कई [[सरदार|सरदारों]] को एक करके वापस मराठा साम्राज्य को बनाने के लिए बहुत महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। [[File:Tarabai.jpg|thumb|छत्रपती महारानी ताराराणी सरकार ]] ताराबाई अपने पुत्र को गद्दी पर देखना चाहती थी। परंतु ऐसा हो ना सका [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] की मृत्यु के बाद [[बहादुर शाह प्रथम]] ने छत्रपति [[शाहु|शाहू]] जो कि उसकी कैद में थे उनको दिल्ली से छोड़ दिया और जिसके करण साहू ने यहां पर आकर गद्दी के लिए संघर्ष शुरु हो गया और महाराष्ट्र में गृह युद्ध छिड़ गया अंततः शाहू ने युद्ध में ताराबाई की सेना को पराजित कर उन्हें पूरी तरीके से खत्म कर दिया। और उनको [[कोल्हापुर]] राज्य दे दिया और वहीं पर उनका राज्य स्थापित कर दिया और खुद मराठा समाज शाहु के काल में ही मराठा साम्राज्य अपने चरमोत्कर्ष पर पहुंचा। और छत्रपति शाहू छत्रपति हालात में मौत होने वाले 1740 के दशक में ताराबाई अपनी पोते रामराज को शाहू के पास लेकर गई क्योंकि शाहू का कोई पुत्र नहीं था रामराज शाहु के पास और कोई पुत्र नहीं था इसीलिए [[शिवाजी]] के वंशज होने के नाते रामराज छत्रपति शाहू जी को अपना पुत्र घोषित कर दिया। और रामराज 1749 [[सातारा|सतारा]] की गद्दी पर बैठ गए। उसके गददी पर बैठते ही पेशवा [[बालाजी बाजी राव|बालाजी बाजीराव]] को हटाने के लिए ताराबाई ने [[रामराज]] से कहा पर रामराज ने मना कर दिया। जिससे ताराबाई ने रामराजा को सातारा के किले में कैद कर लिया। जब [[बालाजी बाजी राव|बालाजी बाजीराव]] को यह खबर पहुंची तो वे छत्रपति को रिहा करने के लिए सातारा की ओर चल दिए 1752 मई को यह खबर लगते ही उन्होंने दामाजी राव गायकवाड की 15000 सेना के साथ दाभाडे परिवार को एक करके जो कि पूरा परिवार [[पेशवा]] का पुराना दुश्मन था बालाजी बाजीराव के खिलाफ साजिश रची बालाजी बाजीराव नवंबर 1752 में पूर्ण रूपेण परास्त किया और ताराबाई से संधि कर ली जिसके तहत ताराबाई ने रामराजा को अपना पोता ना होना घोषित कर दिया और अब मराठा साम्राज्य की सारी शक्ति पेशवाओं के हाथ में चली गई। 14 जनवरी 1761 में [[पानीपत का तृतीय युद्ध|पानीपत के तृतीय युद्ध]] में मराठों की हार होने के बाद [[जून]] 1761 में बालाजी बाजीराव की मृत्यु हो गई और उसके बाद ही दिसंबर 1761 में ताराबाई का भी निधन हो गया। ताराबाई मराठा साम्राज्य की सबसे ताकतवर महिलाओं में से निकली और जिस तरह से उन्होंने 7 वर्षों तक [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] से लड़ाई लड़ी हो उनकी महानता को दर्शाता है और उनकी दूरदर्शिता को भी। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[http://desicnn.com/blog/maratha-queen-tarabai-and-aurangzeb मराठा रानी ताराबाई और औरंगज़ेब] {{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य से सम्बन्धित महिलाएँ]] [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारतीय महिला शासक]] eoidsv1dka4eehzd86sqhlicqtv1sld पर्यावरण संरक्षण 0 631060 6628272 6602628 2026-10-11T06:08:47Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628272 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Zebras, Serengeti savana plains, Tanzania.jpg|right|thumb|300px|तंजानिया के उत्तरी भाग में सेरेन्गेटी सवाना मैदान में हाथी और ज़ेब्रा]] [[File:Eco house at Pines Garden - geograph.org.uk - 1196284.jpg|thumb|पर्यावरण के अनुकूल आवास]] [[चित्र:Pressed-cans.jpg|right|thumb|300px|कनस्तरों (कैन) को दबाकर उनसे ब्लॉक बनाए जा सकते हैं।]] [[चित्र:Reducción de Vehículos.jpg|right|thumb|300px|सायकिल का उपयोग करने से मोटरवाहनों का उपयोग कम होगा जो पर्यावरण संरक्षण में सहायक होगा।]] '''पर्यावरण''' शब्द 'परि +आवरण' के संयोग से बना है। 'परि' का आशय चारों ओर तथा 'आवरण' का आशय [[परिवेश]] है। दूसरे शब्दों में कहें तो पर्यावरण अर्थात वनस्पतियों, प्राणियों, और मानव जाति सहित सभी सजीवों और उनके साथ संबंधित भौतिक परिसर को पर्यावरण कहतें हैं वास्तव में [[पर्यावरण]] में [[वायु]], [[जल]], [[भूमि]], पेड़-पौधे, जीव-जन्तु , [[होमो सेपियन्स|मानव]] और उसकी विविध गतिविधियों के परिणाम आदि सभी का समावेश होता है। ==पर्यावरण संरक्षण == [[विज्ञान]] के क्षेत्र में असीमित प्रगति तथा नये आविष्कारों की स्पर्धा के कारण आज का मानव [[प्रकृति]] पर पूर्णतया विजय प्राप्त करना चाहता है। इस कारण प्रकृति का संतुलन बिगड़ गया है। [[वैज्ञानिक]] उपलब्धियों से मानव [[प्रकृति|प्राकृतिक]] संतुलन को उपेक्षा की दृष्टि से देख रहा है। दूसरी ओर [[पृथ्वी|धरती]] पर [[जनसंख्या]] की निरंतर वृद्धि , [[औद्योगीकरण]] एवं शहरीकरण की तीव्र गति से जहाँ प्रकृति के हरे भरे क्षेत्रों को समाप्त किया जा रहा है <ref>{{Cite web |url=http://hindi.indiawaterportal.org/node/46917 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=31 मार्च 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210005712/http://hindi.indiawaterportal.org/node/46917 |archive-date=10 दिसंबर 2017 |url-status=dead }}</ref> वहीं दूसरी और प्रकृति के अत्यधिक दोहन के कारण न केवल मानव जाति को बल्कि पृथ्वी पर निवास करने वाले सभी प्राणियों को ऐसे वातावरण में धकेल दिया है जहां स्वस्थ जीवन की मात्र कल्पना कर सकते है । विभिन्न प्रकार के नये रोग जो प्रकृति का अत्यधिक दोहन करने से समाज में उपजे है, मानव को अत्याधुनिकीकरण का दिखावा करने के परिणामस्वरुप प्रकृति की ओर से भेंट है । ==पर्यावरण की सुरक्षा हेतु योजना== '''पर्यावरण संरक्षण''' का समस्त प्राणियों के जीवन तथा इस धरती के समस्त प्राकृतिक परिवेश से घनिष्ठ सम्बन्ध है। [[प्रदूषण]] के कारण सारी [[पृथ्वी]] दूषित हो रही है और निकट भविष्य में [[सभ्यता|मानव सभ्यता]] का अंत दिखाई दे रहा है।<ref>{{Cite web|url=http://hindi.webdunia.com/environment-day-special/indian-traditions-and-environment-116060400017_1.html|title=पर्यावरण संरक्षण का संदेश देती हैं हमारी भारतीय परम्पराएं|last=Webdunia|website=hindi.webdunia.com|language=hi|access-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720225301/http://hindi.webdunia.com/environment-day-special/indian-traditions-and-environment-116060400017_1.html|archive-date=20 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> इस स्थिति को ध्यान में रखकर सन् 1992 में [[ब्राज़ील|ब्राजील]] में विश्व के 174 देशों का '[[पृथ्वी सम्मेलन]]' आयोजित किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/varanasi/Varanasi-91532-140|title=पृथ्वी सम्मेलन में किया था देश का प्रतिनिधित्व|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2020-07-01}}</ref> इसके पश्चात सन् 2002 में [[जोहान्सबर्ग]] में [[पृथ्वी सम्मेलन]] आयोजित कर विश्व के सभी देशों को '''पर्यावरण संरक्षण''' पर ध्यान देने के लिए अनेक उपाय सुझाए गये। वस्तुतः [[पर्यावरण]] के संरक्षण से ही धरती पर जीवन का संरक्षण हो सकता है, अन्यथा [[मंगल ग्रह]] आदि ग्रहों की तरह धरती का जीवन-चक्र भी समाप्त हो जायेगा।<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/lifestyle/world-nature-conservation-day-2019-world-nature-conservation-day-2019-theme-today-28338-species-of-wildlife-on-the-brink-of-destruction-iucn-released-red-list/1099494/|title=विश्व प्रकृति संरक्षण दिवस आज, जानिए कितने प्रतिशत सुरक्षित हैं वन्यजीव|date=2019-07-28|website=Jansatta|language=hi|access-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729143409/https://www.jansatta.com/lifestyle/world-nature-conservation-day-2019-world-nature-conservation-day-2019-theme-today-28338-species-of-wildlife-on-the-brink-of-destruction-iucn-released-red-list/1099494/|archive-date=29 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> ==पर्यावरण संरक्षण की विधियां== [[File:Usstamp-save-our.jpg|thumb|पर्यावरण संरक्षण के विभिन्न विधियाँ]] [[प्रदूषण|पर्यावरण प्रदूषण]] के कुछ दूरगामी दुष्प्रभाव हैं, जो अतीव घातक हैं, जैसे [[अणु|आणविक]] विस्फोटों से [[रेडियोसक्रियता|रेडियोधर्मिता]] का आनुवांशिक प्रभाव, [[पृथ्वी का वायुमण्डल|वायुमण्डल]] का तापमान बढ़ना, [[ओजोन परत]] की हानि, [[अनाच्छादन|भूक्षरण]] आदि ऐसे घातक दुष्प्रभाव हैं। प्रत्यक्ष दुष्प्रभाव के रूप में जल, वायु तथा परिवेश का दूषित होना एवं [[वनस्पति|वनस्पतियों]] का विनष्ट होना, मानव का अनेक नये रोगों से आक्रान्त होना आदि देखे जा रहे हैं। बड़े [[कारखाना|कारखानों]] से विषैला अपशिष्ट बाहर निकलने से तथा [[प्लास्टिक]] आदि के कचरे से प्रदूषण की मात्रा उत्तरोत्तर बढ़ रही है। अपने पर्यावरण को बेहतर बनाने के लिए हमें सबसे पहले अपनी मुख्य जरूरत ‘जल’ को प्रदूषण से बचाना होगा। कारखानों का गंदा पानी, घरेलू गंदा पानी, नालियों में प्रवाहित मल, सीवर लाइन का गंदा निष्कासित पानी समीपस्थ नदियों और समुद्र में गिरने से रोकना होगा। कारखानों के पानी में हानिकारक [[रासायनिक तत्व]] घुले रहते हैं जो नदियों के जल को विषाक्त कर देते हैं, परिणामस्वरूप जलचरों के जीवन को संकट का सामना करना पड़ता है। दूसरी ओर हम देखते हैं कि उसी प्रदूषित पानी को सिंचाई के काम में लेते हैं जिससे उपजाऊ भूमि भी विषैली हो जाती है। उसमें उगने वाली फसल व सब्जियां भी पौष्टिक तत्वों से रहित हो जाती हैं जिनके सेवन से अवशिष्ट जीवननाशी रसायन मानव शरीर में पहुंच कर खून को विषैला बना देते हैं। कहने का तात्पर्य यही है कि यदि हम अपने कल को स्वस्थ देखना चाहते हैं तो आवश्यक है कि बच्चों को पर्यावरण सुरक्षा का समुचित ज्ञान समय-समय पर देते रहें। अच्छे व महंगे ब्रांड के कपड़े पहनाने से कहीं महत्वपूर्ण है उनका स्वास्थ्य, जो हमारा भविष्य व उनकी पूंजी है। आज [[वायु प्रदूषण]] ने भी हमारे पर्यावरण को बहुत हानि पहुंचाई है। [[जल प्रदूषण]] के साथ ही वायु प्रदूषण भी मानव के सम्मुख एक चुनौती है। माना कि आज मानव विकास के मार्ग पर अग्रसर है परंतु वहीं बड़े-बड़े कल-कारखानों की चिमनियों से लगातार उठने वाला धुआं, रेल व नाना प्रकार के डीजल व पेट्रोल से चलने वाले वाहनों के पाइपों से और इंजनों से निकलने वाली गैसें तथा धुआं, जलाने वाला हाइकोक, ए.सी., इन्वर्टर, जेनरेटर आदि से [[कार्बन डाईऑक्साइड|कार्बन डाइऑक्साइड]], नाइट्रोजन, सल्फ्यूरिक एसिड, नाइट्रिक एसिड प्रति क्षण वायुमंडल में घुलते रहते हैं। वस्तुतः वायु प्रदूषण सर्वव्यापक हो चुका है। सही मायनों में पर्यावरण पर हमारा भविष्य आधारित है, जिसकी बेहतरी के लिए [[ध्वनि प्रदूषण]] को और भी ध्यान देना होगा। अब हाल यह है कि महानगरों में ही नहीं बल्कि गाँवों तक में लोग ध्वनि विस्तारकों का प्रयोग करने लगे हैं। बच्चे के जन्म की खुशी, शादी-पार्टी सभी में डी.जे. एक आवश्यकता समझी जाने लगी है। जहां गाँवों को विकसित करके नगरों से जोड़ा गया है। वहीं मोटर साइकिल व वाहनों की चिल्ल-पों महानगरों के शोर को भी मुँह चिढ़ाती नजर आती है। औद्योगिक संस्थानों की मशीनों के कोलाहल ने ध्वनि प्रदूषण को जन्म दिया है। इससे मानव की श्रवण-शक्ति का ह्रास होता है। ध्वनि प्रदूषण का मस्तिष्क पर भी घातक प्रभाव पड़ता है। जल प्रदूषण, वायु प्रदूषण और ध्वनि तीनों ही हमारे व हमारे फूल जैसे बच्चों स्वास्थ्य को चौपट कर रहे हैं। ऋतुचक्र का परिवर्तन, कार्बन डाईऑक्साइड की मात्रा का बढ़ता हिमखंड को पिघला रहा है। सुनामी, बाढ़, सूखा, अतिवृष्टि या अनावृष्टि जैसे दुष्परिणाम सामने आ रहे हैं, जिन्हें देखते हुए अपने बेहतर कल के लिए ‘5 जून’ को समस्त विश्व में ‘पर्यावरण दिवस’ के रूप में मनाया जा रहा है। :''पौधा लगाने से पहले वह जगह तैयार करना आवश्यक है जहां वह विकसित व बड़ा होगा। उपर्युक्त सभी प्रकार के प्रदूषण से बचने के लिए यदि थोड़ा सा भी उचित दिशा में प्रयास करें तो बचा सकते हैं अपना पर्यावरण। सर्वप्रथम हमें जनाधिक्य को नियंत्रित करना होगा। दूसरे जंगलों व पहाड़ों की सुरक्षा पर ध्यान दिया जाए। देखने में जाता है कि पहाड़ों पर रहने वाले लोग कई बार घरेलू ईंधन के लिए जंगलों से लकड़ी काटकर इस्तेमाल करते हैं जिससे पूरे के पूरे जंगल स्वाहा हो जाते हैं। कहने का तात्पर्य है जो छोटे-छोटे व बहुत कम आबादी वाले गांव हैं उन्हें पहाड़ों पर सड़क, बिजली-पानी जैसे सुविधाएं मुहैया कराने से बेहतर है उन्हें प्लेन में विस्थापित करें। इससे पहाड़ व जंगल कटान कम होगा, साथ ही पर्यावरण भी सुरक्षित रहेगा। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें== {{Div col|3}} *[[पर्यावरणीय विज्ञान|पर्यावरण विज्ञान]] *[[पर्यावरणीय विज्ञान|पर्यावरणीय अध्ययन]] *[[प्रदूषण|पर्यावरण प्रदूषण]] *[[पर्यावरणीय अवनयन]] *[[जलवायु परिवर्तन]] *[[संसाधन]] *[[प्राकृतिक संसाधन]] *[[प्राकृतिक संसाधन प्रबंधन]] *[[जनसंख्या]] *[[मानव जनाधिक्य|जनसंख्या विस्फोट]] *[[पारितंत्र|पारिस्थितिक तंत्र]] *[[पारिस्थितिकी]] *[[भूदृश्य पारिस्थितिकी]] *[[भूगोल]] *[[पर्यावरण भूगोल]] *[[भौगोलिक सूचना तंत्र]] *[[जैवमण्डल|जैवमंडल]] *[[बायोम|जीवोम]] *[[जल संसाधन]] *[[जल संसाधन प्रबंधन]] *[[पर्यावरण प्रबन्धन|पर्यावरण प्रबंधन]] *पर्यावरण संरक्षण *[[पर्यावरण दर्शन]] *[[पर्यावरणीय नीतिशास्त्र]] *[[पर्यावरणीय विधि]] {{Div col end}} [[श्रेणी:पर्यावरण]] [[श्रेणी:पर्यावरण संरक्षण|*]] 4xoxq9f1uvsj8s911mowf3zcn2ra8nq ताजुद्दीन औलिया 0 637194 6628357 6548484 2026-10-11T08:05:40Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628357 wikitext text/x-wiki {{Copyedit}}[[चित्र:Tajuddin.jpg|अंगूठाकार|बाबा ताजुद्दीन]] '''हज़रत बाबा सैय्यद ताजुद्दीन औलिया''' (जनवरी २७ , १८६१ – अगस्त १७, १९२५) [[नागपुर]], [[महाराष्ट्र]]<ref name="Kalchuri 46">Kalchuri, Bhau: ''Meher Prabhu: Lord Meher'', Volume One, Manifestation, Inc., 1986, p. 46</ref> प्रख्यात सूफी संत == ताजुद्दीन बाबा का इतिहास == ताजुद्दीन बाबा का जन्म 1861 जनवरी को महाराष्ट्र राज्य में नागपुर के पास स्थित कामठी नामक एक जगह पर हुआ था। वह मेहर बाबा के पांच परफेक्ट मास्टर्स में से एक थे। ताजुद्दीन बाबा एक असामान्य बच्चे के रूप में पैदा हुए थे। ताजुद्दीन बाबा ने भी अपने माता-पिता को बहुत ही कम आयु में खो दिया। उनके मामा अब्दुल रहमान ने उनकी देखभाल की। कामठी के एक स्कूल में पढ़ते समय, वह आध्यात्मिक गुरु हजरत अब्दुल्ला शाह नौशाही के संपर्क में आये<ref>{{Cite web|url=https://www.qadrishattari.xyz/p/urs-tajuddin-baba.html|title=tajuddin baba urs |last=|first=|last2=|language=en|access-date=2021-05-26|last3=|last4=|last5=|last6=|first6=}}</ref>, जिन्होंने तुरंत ताजुद्दीन बाबा की आध्यात्मिक क्षमता को पहचाना। हजरत अब्दुल्ला शाह से उन्होंने कुरान पढ़ा। बाद में 1881 के दौरान 20 साल की उम्र में, वह नागपुर सेना रेजिमेंट में एक सिपाही (सैनिक) के रूप में शामिल हो गए। मास्टर का उपहार उनके दिल में था और सेना के कामकाज में उन्हें शायद ही कोई सांत्वना मिली। हजरत दाऊद मक्की चिश्ती, सागर(म.प्र) हजरत ताजुद्दीन बाबा के आध्यात्मिक गुरु थे। जादा सोच विचार और पागलपणा के साथ उनकी एकाग्रता ने उन्हें अपने आस-पास की दुनिया से अनजान बना दिया और उन्होंने मस्त की तरह सागर की सड़कों पर घूमना शुरू कर दिया। धीरे-धीरे उनके रिश्तेदारों और दोस्तों को इसके बारे में पता चला और उन्होंने उन्हें कामठी वापस बुलाया। === ताजुद्दीन बाबा की मृत्यु === 1925 तक बाबा लगभग 65 वर्ष के थे तब बाबा ने इस दुनिया को त्यागने का निर्णय लिया । 17 अगस्त 1925<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=AS5aAAAAYAAJ&q=tajuddin+baba+death+date&dq=tajuddin+baba+death+date&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjFyualx-jwAhX9zjgGHeSjAIY4ChDoATAFegQIAhAD|title=A Seminar on Saints: Papers Presented at the Second Seminar of the Union for the Study of the Great Religions (India)|last=Mahadevan|first=Telliyavaram Mahadevan Ponnambalam|date=1960|publisher=Ganesh|language=en}}</ref> (हिजरी संवत 1344) को उनकी मृत्यु हुई। ==गैलरी== <gallery> Image:Tajdin.jpg Image:Taj 1.jpg Image:Taj 2.jpg Image:Taj 3.jpg Image:Taj 4.jpg Image:Taj 5.jpg Image:Taj 6.jpg Image:Taj 7.jpg </gallery> ==इन्हें भी देखें== * [[ताज वाले बाबा मजार]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:सूफ़ी संत]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] [[श्रेणी:1861 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९२५ में निधन]] [[श्रेणी:20वीं सदी के भारतीय मुसलमान]] [[श्रेणी:नागपुर के लोग]] f5apq0vjipbew56gtellyq9osdb2db7 वेड़िया 0 642330 6628375 6627155 2026-10-11T08:36:39Z SparrowQ 86379 6628375 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = वेड़िया | official_name = Vediya | native_name_lang = मारवाड़ी और हिंदी | settlement_type = गाँव | image_map = [[राजस्थान]] | pushpin_map = India Rajasthan | pushpin_map_caption = Location in Rajasthan, India | coordinates = {{coord|24.88|N|71.31|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[राज्य]] | subdivision_type2 = [[ज़िला]] | subdivision_type3 = [[तहसील]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_name2 = [[सांचौर]] | subdivision_name3 = [[चितलवाना]] | population_total = 1,611 | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या]] | postal_code = 343027 | area_code = 02979 | registration_plate = RJ46 }} '''वेड़िया''' गांव सांचौर जिले की चितलवाना तहसील में स्थित हैं। वेड़िया को बेड़िया के नाम से भी जाना जाता है। वेड़िया तहसील मुख्यालय से 50 किमी और जिला मुख्यालय से 62 किमी दूर है।<ref>{{Cite web|url=http://geolysis.com/p/in/rj/jalore/chitalwana/vediya|title=Vediya, Chitalwana, Jalore, Rajasthan, India - Geolysis Local|website=geolysis.com|access-date=2023-08-15}}</ref> यहां की ग्राम पंचायत भीमगुड़ा है। वेड़िया गाँव चितलवाना तहसील का महत्वपूर्ण गाँव है। यहां से सीमा सड़क संगठन का राष्ट्रीय राजमार्ग 15 गुजरता है। इस गांव की जनसंख्या 1611 है।<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/village/89514-vediya-rajasthan.html|title=Vediya Village Population - Sanchore - Jalor, Rajasthan|website=www.census2011.co.in|access-date=2023-08-15}}</ref> इस गांव की महिला नेनू देवी भीमगुड़ा ग्राम पंचायत की पहली महिला सरपंच रह चुकी हैं. यहां के जुंजाराम थोरी सबसे कम उम्र के डिजिटल उद्यमी और समाचार व्यक्तित्व के रूप में लोकप्रिय हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/content/press-releases-ani/balusingh-rajpurohit-along-with-junjaram-thory-started-a-fact-checking-campaign-for-a-fair-understanding-of-covid-19-121052401013_1.html|title=Balusingh Rajpurohit along with Junjaram Thory started a fact-checking campaign for a fair understanding of Covid-19|date=24 May 2021|work=Business Standard}}</ref> शिक्षा के क्षेत्र में यहां चार स्कूल हैं, जिनमें से 3 निजी और एक सरकारी स्कूल है। गाँव के लोग अधिकतर किसान हैं। == इन्हें भी देखें == * [[जालौर]] * [[सांचौर|सांचोर]] == नजदिकी गाँव व शहर == * आरवा * डूंगरी * भीमगुड़ा * गांधव * साँचोर * खारी ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के गाँव]] [[श्रेणी:जालौर ज़िले के गाँव]] sadbriibyhlr0pxm6lgd2ob4a6nsr0t बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म) 0 646366 6628257 6305337 2026-10-11T04:54:29Z Mundhalia746 934684 6628257 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = बाजीराव मस्तानी | image = File:Bajirao Mastani.jpg | alt = | caption = पोस्टर | director = [[संजय लीला भंसाली]] | producer =रविशंकर कुमार | writer = | starring = [[रणवीर सिंह]]<br/>[[दीपिका पादुकोण]]<br/>[[प्रियंका चोपड़ा]] | music = संजय लीला भंसाली | cinematography = | editing = | studio = [[संजय लीला भंसाली|एसएलबी फिल्म्स]] | distributor = [[एरोस इंटरनेशनल]]<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/eros-bags-bajirao-mastani-for-rs-125-crores/|title=Eros bags Bajirao Mastani for Rs. 125 crores?|publisher=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|date=22 July 2014|accessdate=22 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331001040/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/eros-bags-bajirao-mastani-for-rs-125-crores/|archive-date=31 मार्च 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/eros-bags-deepika-padukone-ranveer-singh-starrer-bajirao-mastani-for-a-whopping-125-crores/|title=Eros bags Deepika Padukone, Ranveer Singh starrer Bajirao Mastani for a whopping 125 crores!|publisher=BollywoodLife|date=22 July 2014|accessdate=22 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023174236/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/eros-bags-deepika-padukone-ranveer-singh-starrer-bajirao-mastani-for-a-whopping-125-crores/|archive-date=23 अक्तूबर 2015|url-status=dead}}</ref> | released = {{Film date|df=yes|2015|12|18}} | runtime = | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget =₹ 145 करोड़ | gross =₹ 358 करोड़ }} ''''बाजीराव मस्तानी'''' एक भारतीय ऐतिहासिक (मराठा युग) रोमांस फ़िल्म है जिसका निर्देशन और निर्माण [[संजय लीला भंसाली]] ने किया है। फ़िल्म [[मराठा साम्राज्य]] के [[पेशवा]] [[बाजीराव]] और उसकी दूसरी पत्नी [[मस्तानी]] के बारे में बताती है। [[रणवीर सिंह]] और [[दीपिका पादुकोण]] ने ये दोनों मुख्य किरदार निभाए हैं, [[प्रियंका चोपड़ा]] ने बाजीराव की पहली पत्नी का व [[तन्वी आज़मी]] ने बाजीराव की माँ का किरदार निभाया है। ''बाजीराव मस्तानी'' १८ दिसम्बर २०१५ को रिलीज़ हुई है।<ref>{{cite web| url= http://www.bajiraomastani.in/2015/03/bajirao-mastani-release-date-changed-new-date-not-announced.html| title= Bajirao Mastani release date changed, new date not announced| publisher= Bajirao Mastani (unofficial)| accessdate= 19 March 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20150402111707/http://www.bajiraomastani.in/2015/03/bajirao-mastani-release-date-changed-new-date-not-announced.html| archive-date= 2 अप्रैल 2015| url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bollyspice.com/87403/ranveer-deepika-eyes-set-bajirao-mastani|title=Ranveer and Deepika have their eyes set on Bajirao Mastani|publisher=Bolly Spice|date=29 July 2014|accessdate=30 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018015530/http://bollyspice.com/87403/ranveer-deepika-eyes-set-bajirao-mastani|archive-date=18 अक्तूबर 2014|url-status=dead}}</ref> ==पात्र== * [[रणवीर सिंह]]: [[मराठा साम्राज्य]] का योद्धा [[बाजीराव]]<ref name="shooting"/> * [[प्रियंका चोपड़ा]]: बाजीराव की पहली पत्नी [[काशीबाई]] * [[दीपिका पादुकोण]] : बाजीराव की दूसरी पत्नी [[मस्तानी]] * [[तन्वी आज़मी]] : बाजीराव की माँ राधाबाई<ref name="mother">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/more/news/view/id/2657637|title=Tanvi Azmi beats Shabana Azmi to play Ranveer Singh's mother in Bajirao Mastani|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|date=27 September 2014|accessdate=27 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140928032348/http://www.bollywoodhungama.com/more/news/view/id/2657637|archive-date=28 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> * सुखदा खांडकेकर: बाजीराव की बहन अनुबाई <ref name="sister">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/Meet-Ranveers-Marathi-sisters/articleshow/45056134.cms|title=Meet Ranveer's Marathi sisters|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|date=6 November 2014|accessdate=6 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113172743/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/Meet-Ranveers-Marathi-sisters/articleshow/45056134.cms|archive-date=13 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref> * अनुजा गोखले : बाजीराव की बहन भिऊबाई<ref name="sister" /> * [[वैभव तत्ववादी]] - [[चिमाजी अप्पा]]: बाजीराव का छोटा भाई<ref name="brother">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/Vaibbhav-joins-SLBs-Bajirao-Mastani/articleshow/45831672.cms|title=Vaibbhav joins SLB's Bajirao Mastani|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|date=10 January 2015|accessdate=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826142617/http://timesofindia.indiatimes.com/Entertainment/Marathi/Movies/News/Vaibbhav-joins-SLBs-Bajirao-Mastani/articleshow/45831672.cms|archive-date=26 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> * [[महेश मांजरेकर]] छत्रपति [[शाहु]] के रूप में<ref name=king>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/more/news/view/id/3238695|title=Mahesh Manjrekar joins cast of Bajirao Mastani|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|date=22 December 2014|accessdate=22 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222123944/http://www.bollywoodhungama.com/more/news/view/id/3238695|archive-date=22 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> * [[मिलिंद सोमण]] अंबाजी पंत पुरंदरे के रूप में<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/milind-soman-in-bajirao-mastani/|title=Milind Soman in Bajirao Mastani|publisher=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|date=23 August 2014|accessdate=5 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608230905/http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/milind-soman-in-bajirao-mastani/|archive-date=8 जून 2017|url-status=live}}</ref> * [[आयुष टंडन]] [[नाना साहेब]] के रूप में * [[बेंजामिन गिलानी]] महाराजा [[छत्रसाल]] के रूप में * [[रज़ा मुराद]] [[निज़ाम-उल-मुल्क आसफजाह]] के रूप में * गणेश यादव [[मल्हारराव होलकर]] के रूप में * कार्तिक आहूजा [[नासिर जंग]] के रूप में ==कहानी== '''बाजीराव मस्तानी''' फ़िल्म की शुरुआत नए पेशवा बनाने से शुरू होती है इसके लिए [[बाजीराव]] ([[रणवीर सिंह]] ) को चुना जाता है इसके बाद इस खुशी में सभी साम्राज्य के लोग खुशी मनाते हैं। फिर अचानक [[बुन्देलखण्ड|बुंदेलखण्ड]] से [[मस्तानी]] ([[दीपिका पादुकोण]] ) सहायता के लिए आती है और '''बाजीराव''' के सैनिकों से लड़कर सीधे बाजीराव से मिलती है और उनको मनाकर [[बुन्देलखण्ड|बुंदेलखण्ड]] ले जाती है वहां वो वहां पर प्रतिद्विन्दीयों से दोनों मिलकर युद्ध करते है और वहां पर विजय प्राप्त करते हैं। इसके बाद '''बाजीराव''' बुंदेलखण्ड में होली मनाते है इसी बीच '''बाजीराव''' और '''मस्तानी''' में प्यार हो जाता है। दूसरे दिन '''बाजीराव''' वापस [[पुणे]] चले जाते हैं। इसी बीच जाते वक़्त '''बाजीराव''' '''मस्तानी''' को अपनी कटार दे के जाते हैं इस कारण [[बुन्देलखण्ड|बुंदेलखण्ड]] में कटार से विवाह हो जाता है इस परम्परा के तहत '''मस्तानी''' [[पुणे]] जाती है। वहां पर वो '''बाजीराव''' की माता [[राधाबाई]] ([[तन्वी आज़मी]] ) से मिलती है। राधाबाई मस्तानी को नहीं चाहती है इस कारण वो नफ़रत करने लगती है। इसके बाद [[चिमाजी अप्पा]] [[शनिवारवाड़ा]] दिखाते है तथा इसमें अद्भुत ''आईनामहल'' भी दिखाते हैं। '''मस्तानी''' जब राधाबाई से रिश्ते को मानने लिए कहती है तो वो घुंघरू देकर कहती है कि अब से तुम्हारा रिश्ता हो गया है अब से तुम महफ़िल में नाचोगी। फिर [[सातारा]] से [[छत्रपति साहू]] का बुलावा आता है तब '''बाजीराव''' वहां जाते है फिर राधाबाई एक नई चाल चलती है और '''मस्तानी''' को घुंघरू देकर भेज देती है लेकिन मस्तानी वहां पहुंचकर घुंघरू [[छत्रपति साहू]] के सामने घुंघरू रख देती है इस कारण पंत प्रतिनिधि ([[आदित्य पंचोली]] ) महफ़िल का अपमान मानते है लेकिन जब '''छत्रपति साहू''' को पता चलता है कि वो राजा [[महाराजा छत्रसाल|छत्रसाल]] की बेटी है तो वो इन्हें वापस जाने के लिए ख देते है और बोलते है कि तुम्हें क्या चाहिए तब '''मस्तानी''' बोलती है कि मैंने '''बाजीराव''' से इश्क़ किया है बाजीराव चाहिए। इसके पश्चात '''मस्तानी''' बाजीराव की प्रतीक्षा करती है उस वक़्त तूफान आ जाता है और '''बाजीराव''' वहां आकर मस्तानी से विवाह कर देता है। इसी बीच '''काशीबाई''' ([[प्रियंका चोपड़ा]] ) को भी पता चल जाता है और वो भी नाराज़ हो जाती है। फिर [[काशीबाई]] और [[मस्तानी]] के पुत्र होते है और उनका नामकरण किया जाता है। काशीबाई के पुत्र का नाम '''रघुनाथ''' रखते है जबकि '''मस्तानी''' के पुत्र का नाम [[समशेर बहादुर]] नाम रख देते हैं। इसी बीच बाजीराव और [[चिमाजी अप्पा]] के बीच लड़ाई हो जाती है। [[बाजीराव प्रथम|बाजीराव]] सभी से कहता है कि वो सप्तमी के दिन [[मस्तानी]] को [[शनिवारवाड़ा]] लाएंगे परन्तु '''कृष्णभट''' और '''राधाबाई''' ये नहीं करने को कहते हैं। == कहानी का आधार एवं ऐतिहासिकता == यह फिल्म सुप्रसिद्ध मराठी उपन्यासकार [[नागनाथ इनामदार]] के उत्कृष्ट ऐतिहासिक उपन्यास '''राऊ''' (हिंदी अनुवाद - '''राऊ स्वामी''' के नाम से प्रकाशित) पर आधारित है। यह उपन्यास मराठी ही नहीं बल्कि संपूर्ण भारतीय भाषाओं के सफलतम ऐतिहासिक उपन्यासों में से एक है। इसमें इतिहास एवं इतिहास-रस दोनों की रक्षा करते हुए उत्कृष्ट सर्जनात्मकता का परिचय दिया गया है। इस उपन्यास में स्वाभाविक रूप से भरपूर नाटकीयता विद्यमान है और पढ़ते हुए ऐसा लगता है जैसे कोई उत्तम धारावाहिक देख रहे हों। इसके वर्णनात्मक दृश्य भी चलचित्र के दृश्यों की तरह मानस-पटल पर अंकित रह जाते हैं। ऐसे उपन्यास पर आधारित होने से फिल्म में अनेक विशेषताएँ स्वाभाविक रूप से आ गयी हैं। संजय लीला भंसाली जैसे सिद्धहस्त निर्देशक के द्वारा यह कहानी और भी चमक उठी है। फिल्म में पाठ्य रचना से कुछ अंतर आ जाना तो स्वाभाविक ही रहता है क्योंकि दोनों के माध्यम भिन्न होते हैं, परंतु इस फिल्म में कुछ अंतर जानबूझकर फिल्मी लटकों-झटकों के रूप में लाये गये हैं, जिससे इतिहास-बोध को धक्का पहुंचा है। आरंभिक दृश्यों में बाजीराव को पेशवा नियुक्त करने वाला दृश्य तो बहुत ही उत्तम एवं उपयुक्त भी है, और उपन्यास से बाहर का होते हुए भी ऐतिहासिकता एवं इतिहास-बोध के सर्वथा अनुरूप है; परंतु जिस दृश्य में काशीबाई की पुरानी सहेली आती है, जिसका पति पेशवा बाजीराव के कारण मारा गया है और इसलिए वह अपने पति की राख वहां छोड़ कर एक तरह से शाप देती है, वहां स्पष्ट अंतर आ गया है। उपन्यास में काशीबाई की कुशल गृहिणी के रूप में गरिमामयी उपस्थिति है, जबकि फिल्म में काशीबाई को चंचल किशोरी की तरफ उछलते दिखलाकर इतिहास बोध को खंडित कर दिया गया है। फिल्मकार यह भी भूल गया है कि जिस काशीबाई का वह ऐसा फिल्मांकन कर रहा है उसका बेटा (नाना साहब) जवान हो रहा है और वही उस उत्सव का मुख्य कर्ता-धर्ता था। यहाँ काशीबाई पेशवा की पत्नी (एक तरह से रानी) न लग कर फिल्मी हिरोइन 'प्रियंका चोपड़ा' ही लगती है। छत्रसाल की सहायता के लिए बाजीराव को मस्तानी के द्वारा सेना सहित ले जाना भी बिल्कुल अनैतिहासिक रूप वाला हो गया है। देखने में बहुत रोचक है, लेकिन मस्तानी के द्वारा ऐसा न तो हुआ था, न हो सकता था। इस प्रकार के छोटे-मोटे दृश्यों को छोड़ भी दें तब भी दो अक्षम्य भूलें फिल्मकार ने की हैं-- श्रीमंत बाजीराव पेशवा और काशीबाई दोनों को अलग अलग समय में नचवा डाला है। उस युग में और पेशवा परिवार में काशीबाई जैसी स्त्री, जो एक तरह से रानी ही थी, यदि नाचती होती तो नर्तकियों को विशेष रूप से रखने की आवश्यकता ही नहीं होती। उसमें भी खास बात यह है कि जिस समय फिल्म में काशीबाई को मस्तानी के साथ नचाया गया है, उन दिनों उसके पैर में बराबर रहने वाला दर्द और भी बढ़ा हुआ था।<ref>राऊ स्वामी, नागनाथ इनामदार, भारतीय ज्ञानपीठ, नयी दिल्ली, संस्करण- 2007, पृष्ठ- 350.</ref> मस्तानी से काशीबाई की भेंट भी बिलकुल भिन्न तरीके की और फिल्मी लटकों-झटकों वाली हो गयी है। अतः ऐतिहासिकता के साथ रचनात्मक आनंद के लिए तो उक्त उपन्यास ही पढ़ना होगा, परंतु महान् बाजीराव पेशवा एवं मस्तानी की अपूर्व प्रेमगाथा एवं दुर्धर्ष जीवन को महाराष्ट्र से बाहर भी जन-जन तक पहुँचाने का कार्य इस फिल्म ने प्रबल रूप से किया है, इसके लिए फिल्मकार अवश्य धन्यवाद के पात्र हैं। लगभग सभी कलाकारों का अभिनय भी जीवन्त एवं प्रशंसनीय है, जो फिल्म को बार-बार देखने के लिए प्रेरित करता है। ==निर्माण== === पात्र चुनाव (कास्टिंग)=== वर्ष 2003 में संजय लीला भंसाली ने इस फिल्म के मुख्य किरदार के लिए [[सलमान ख़ान|सलमान खान]] और [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] को चुना था। जो उनकी फिल्म ''[[हम दिल दे चुके सनम]]'' में भी मुख्य किरदार में थे। पर बाद में उन्हें उन दोनों के बीच हुए मतभेद के कारण बदलना पड़ा।<ref name="Goswami">{{cite web|last=Goswami|first=Parismita|url=http://www.ibtimes.co.in/its-confirmed-ranveer-deepika-priyanka-star-bhansalis-bajirao-mastani-604675|website=International Business Times|title=It's Confirmed: Ranveer, Deepika and Priyanka to Star in Bhansali's 'Bajirao Mastani'|date=17 July 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140918170354/http://www.ibtimes.co.in/its-confirmed-ranveer-deepika-priyanka-star-bhansalis-bajirao-mastani-604675|archive-date=18 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> इसके बाद जुलाई 2003 में उन्होने [[करीना कपूर]] और [[रानी मुखर्जी]] को बाजीराव की पत्नी के पात्र के लिए चुना।<ref>{{cite web|last=Jha|first=Subhash K|url=http://www.rediff.com/movies/2003/jul/18sanjay.htm|website=रीडिफ.कॉम|title='I believe in Black as much as Bajirao Mastani'|date=18 July 2003|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129074356/http://www.rediff.com/movies/2003/jul/18sanjay.htm|archive-date=29 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref> भंसाली जी ने [[कॉफ़ी विद करण|कॉफी विद करन]] में यह बताया की वे सलमान खान और करीना कपूर को इसलिए नहीं ले पाए क्योंकि वे पहले ही किसी अन्य फिल्म में कार्य कर रहे थे।<ref>{{cite episode |title=Aishwarya Rai & Sanjay Leela Bhansali |series=Koffee With Karan |date=2007 |url=http://www.youtube.com/watch?v=AX_4Afn2YMA |network=STAR World India |season=1 |number=4 |last=Johar |first=Karan (host) |accessdate=27 सितंबर 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030162033/http://www.youtube.com/watch?v=AX_4Afn2YMA |archivedate=30 अक्तूबर 2014 |url-status=live }}</ref> कुछ लोगों में यह भी अफवाह थी की [[अजय देवगन]] की जगह [[शाहरुख़ ख़ान|शाहरुख ख़ान]] यह किरदार निभायेंगे।<ref name="Talreja">{{cite web|last=Talreja|first=Vinod|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ajay-devgn-replaces-shahrukh-khan-in-bajirao-mastani/|website=BollywoodLife|title=Ajay Devgn replaces Shahrukh Khan in Bajirao Mastani!|date=5 March 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022103957/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ajay-devgn-replaces-shahrukh-khan-in-bajirao-mastani/|archive-date=22 अक्तूबर 2014|url-status=dead}}</ref> इसके अलावा इसमें [[ऋतिक रोशन]] और [[दीपिका पादुकोण]]<ref>{{cite web|last=Bhowmik|first=Arijita|url=http://www.ibtimes.co.in/hrithik-roshan-and-deepika-padukone-in-sanjay-leela-bhansalis-bajirao-mastani-540878|website=International Business Times|title=Hrithik Roshan and Deepika Padukone in Sanjay Leela Bhansali's 'Bajirao Mastani'?|date=27 February 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129033638/http://www.ibtimes.co.in/hrithik-roshan-and-deepika-padukone-in-sanjay-leela-bhansalis-bajirao-mastani-540878|archive-date=29 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref> [[रणवीर सिंह]]<ref name="cast">{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/deepika-padukone-on-working-with-ranveer-singh-in-bajirao-mastani-we-are-still-working-out-the-logistics/464511-8-66.html|website=IBN Live|title=Deepika Padukone on working with Ranveer Singh in 'Bajirao Mastani': We are still working out the logistics|date=12 April 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904083603/http://ibnlive.in.com/news/deepika-padukone-on-working-with-ranveer-singh-in-bajirao-mastani-we-are-still-working-out-the-logistics/464511-8-66.html|archive-date=4 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> और कैटरीना कैफ के रहने की संभावना थी।<ref>{{cite web|last=Chakravarty|first=Riya|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/deepika-padukone-katrina-kaif-in-sanjay-leela-bhansalis-bajirao-mastani-611612|website=NDTV Movies|title=Deepika Padukone, Katrina Kaif in Sanjay Leela Bhansali's ''Bajirao Mastani''?|date=15 April 2013|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009132404/http://movies.ndtv.com/bollywood/deepika-padukone-katrina-kaif-in-sanjay-leela-bhansalis-bajirao-mastani-611612|archive-date=9 अक्तूबर 2014|url-status=dead}}</ref> जुलाई 2014 में भंसाली जी ने सत्यापित किया की इस परियोजना में रणवीर सिंह और दीपिका पादुकोण (जो [[गोलियों की रासलीला रामलीला]] में भी थे।) को इस फिल्म में मुख्य किरदार चुना। साथ ही प्रियंका चोपड़ा भी बाजीराव की पत्नी का किरदार निभाएँगी। भंसाली जी ने [[दक्षा सेठ]] को उन्हे तैयार करने की ज़िम्मेदारी दी। रणवीर सिंह इस फिल्म के लिए [[मराठी भाषा]] और घुड़सवारी सीखेंगे।<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ranveer-singh-to-go-bald-learn-marathi-for-bajirao-mastani/|website=द इंडियन एक्सप्रेस|title=Ranveer Singh to go bald, learn Marathi for 'Bajirao Mastani'|date=17 May 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826030913/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ranveer-singh-to-go-bald-learn-marathi-for-bajirao-mastani/|archive-date=26 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> इस फिल्म में अपने दमदार किरदार के लिए रणवीर अपना वजन भी बढ़ाएँगे।<ref>{{cite web|url=http://www.oyetimes.com/cinema/masala/71738-ranveer-singhs-6-pack-look-would-have-to-go-for-bajirao|website=Oye Times|title=Ranveer Singhs 6-pack look would have to go for Bajirao|date=9 October 2014|accessdate=9 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017092905/http://www.oyetimes.com/cinema/masala/71738-ranveer-singhs-6-pack-look-would-have-to-go-for-bajirao|archive-date=17 अक्तूबर 2014|url-status=dead}}</ref> इसी के साथ प्रियंका चोपड़ा भी 15 दिनों तक मराठी शिक्षा ग्रहण करेंगी।<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/priyanka-chopra-learns-peshwai-marathi-for-bajrao-mastani/|publisher=BollywoodLife|title=Priyanka Chopra learns Peshwai Marathi for Bajrao Mastani|date=30 October 2014|accessdate=30 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030210741/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/priyanka-chopra-learns-peshwai-marathi-for-bajrao-mastani/|archive-date=30 अक्तूबर 2014|url-status=dead}}</ref> सितम्बर 2014 में भंसाली जी ने सत्यापित किया की [[तन्वी आज़मी]] बाजीराव की माँ की भूमिका निभाएँगी।<ref>{{cite web|last=Jha|first=Subhash K|url=http://www.bollywoodhungama.com/more/news/view/id/2657637|title=Tanvi Azmi beats Shabana Azmi to play Ranveer Singh's mother in Bajirao Mastani|website=BollywoodHungama|date=27 September 2014|accessdate=27 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140928032348/http://www.bollywoodhungama.com/more/news/view/id/2657637|archive-date=28 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> इसमें [[सुखदा खंडकेकर]] बाजीराव की बहन के किरदार और [[महेश मांजरेकर]] मराठा राजा की भूमिका निभायेंगे।<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/anju-modi-to-design-for-bhansalis-bajirao-mastani/|website=द इंडियन एक्सप्रेस|title=Anju Modi to design for Bhansali's 'Bajirao Mastani'|date=19 June 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011023024/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/anju-modi-to-design-for-bhansalis-bajirao-mastani/|archive-date=11 अक्तूबर 2014|url-status=live}}</ref> जनवरी 2015 में वैभव तत्ववादी बाजीराव के छोटे भाई के किरदार के लिए चुने गए। ===फिल्मांकन=== 23 सितम्बर 2014 से इस फिल्म को फिल्माना शुरू किया गया।<ref name="shooting">{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/bajirao-mastani-ranveer-priyanka-starrer-set-image-leaks-online-609777|website=International Business Times|title='Bajirao Mastani': Ranveer, Priyanka Starrer On-Set Image Leaks Online|date=23 September 2014|accessdate=23 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924110737/http://www.ibtimes.co.in/bajirao-mastani-ranveer-priyanka-starrer-set-image-leaks-online-609777|archive-date=24 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/priyanka-chopra/bajirao-mastani-shooting-kickstarts|website=PINKVILLA|title="Bajirao Mastani" shooting kickstarts|date=22 September 2014|accessdate=23 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140926201019/http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/priyanka-chopra/bajirao-mastani-shooting-kickstarts|archive-date=26 सितंबर 2014|url-status=dead}}</ref> दीपिका पादुकोण ने फिल्म ने निर्माण में 8 मार्च 2015 को [[राजस्थान]] में जुड़ी।<ref>{{cite web|url=http://deepikapadukone.tv/deepika-padukone-bajirao-mastani-sword-fighting-20-kg-armour/|website=DeepikaPadukone|title=Deepika Padukone in Bajirao Mastani shooting|date=9 March 2015|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315204627/http://deepikapadukone.tv/deepika-padukone-bajirao-mastani-sword-fighting-20-kg-armour/|archive-date=15 मार्च 2015|url-status=dead}}</ref> वह इस फिल्म के फिल्माने के दौरान 20 किलो ग्राम का लोहे का कवच भी बहाना<ref>{{cite web|url=http://deepikapadukone.tv/deepika-padukone-bajirao-mastani-sword-fighting-20-kg-armour/|website=DeepikaPadukone|title=Deepika Padukone in 20 kg Armour in Bajirao Mastani|date=9 March 2015|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315204627/http://deepikapadukone.tv/deepika-padukone-bajirao-mastani-sword-fighting-20-kg-armour/|archive-date=15 मार्च 2015|url-status=dead}}</ref> इससे पहले दीपिका ने अपने पिछले कार्यों को दिसम्बर 2014 के अंत तक किया और मार्च 2015 में अपने सभी कार्यों को समाप्त कर इस फिल्म के कार्य में लग गई।<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-deepika-padukone-joins-beau-ranveer-singh-for-bajirao-mastani-shoot-2046716|website=DNAIndia|title=Deepika Padukone joins beau Ranveer Singh for 'Bajirao Mastani' shoot|date=24 December 2014|accessdate=31 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228171145/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-deepika-padukone-joins-beau-ranveer-singh-for-bajirao-mastani-shoot-2046716|archive-date=28 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> इसका मुख्य हिस्सा [[मुम्बई|मुंबई]] के फिल्म सिटी स्टुडियो में बनाया गया।<ref name="shoot">{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/major-portions-of-bajirao-mastani-shoot-in-mumbais-film-city-studios/#sthash.RcR0UCUV.dpuf|title=Major portions of Bajirao Mastani shoot in Mumbai's Film City studios|publisher=द इंडियन एक्सप्रेस|date=11 December 2014|accessdate=11 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216113302/http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/major-portions-of-bajirao-mastani-shoot-in-mumbais-film-city-studios/#sthash.RcR0UCUV.dpuf|archive-date=16 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> अन्य हिस्सा [[मध्य प्रदेश]], राजस्थान, [[गुजरात]] और वाई में किया गया।<ref name="train">{{cite web|last=Pathak|first=Ankur|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Ranveer-and-Deepika-to-train-in-Kathak-and-Kalaripayattu/articleshow/38593591.cms|website=Times of India|title=Ranveer and Deepika to train in Kathak and Kalaripayattu|date=18 July 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20151221002056/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Ranveer-and-Deepika-to-train-in-Kathak-and-Kalaripayattu/articleshow/38593591.cms|archive-date=21 दिसंबर 2015|url-status=live}}</ref> == संगीत== फ़िल्म का संगीत संजय लीला भंसाली द्वारा निर्माण किया गया।<ref>{{cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/sanjay-leela-bhansali-to-compose-music-for-deepika-padukone-and-ranveer-singhs-bajirao-mastani/|title=Sanjay Leela Bhansali to compose music for Deepika Padukone and Ranveer Singh's Bajirao Mastani|publisher=Bollywood Life|date=5 August 2014|accessdate=5 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916003743/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/sanjay-leela-bhansali-to-compose-music-for-deepika-padukone-and-ranveer-singhs-bajirao-mastani/|archive-date=16 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> {{Track listing | headline = गीतों की सूची | extra_column = गायक | total_length ={{Duration|m=41|s=53}} | music_credits = no | lyrics_credits = yes |- | title1 = दीवानी मस्तानी | extra1 = [[श्रेया घोषाल]], गणेश चंदनशीवे, मुज्तबा अज़ीज़ नज़ा | music1 = [[संजय लीला भंसाली]] | lyrics1 = सिद्धार्थ-गरिमा | length1 = 05:40 |- | title2 = आयत | extra2 = [[अरिजीत सिंह]] | music2 = संजय लीला भंसाली | lyrics2 = ए. एम. तुराज़ | length2 = 04:22 |- | title3 = मल्हारी | extra3 = [[विशाल दादलानी]] | music3 = संजय लीला भंसाली | lyrics3 = प्रशांत इंगोले | length3 = 04:05 |- | title4 = मोहे रंग दो लाल | extra4 = [[बिरजू महाराज|पंडित बिरजू महाराज]], श्रेया घोषाल | music4 = संजय लीला भंसाली | lyrics4 = सिद्धार्थ-गरिमा | length4 = 03:52 |- | title5 = अलबेला सजन | extra5 = शशि सुमन, कुनाल पंडित, पृथ्वी गान्धर्व, कनिका जोशी, राशि रग्गा, गीतिका मांजरेकर | music5 = संजय लीला भंसाली | lyrics5 = सिद्धार्थ-गरिमा | length5 = 03:29 |- | title6 = अब तोहे जाने ना दूँगी | extra6 = पायल देव, श्रेयास पुराणिक | music6 = संजय लीला भंसाली | lyrics6 = ए. एम. तुराज़ | length6 = 03:54 |- | title7 = पिंगा | extra7 = श्रेया घोषाल, वैशाली म्हाड़े | music7 = संजय लीला भंसाली | lyrics7 = सिद्धार्थ-गरिमा | length7 = 04:16 |- | title8 = आज इबादत | extra8 = जावेद बशीर | music8 = संजय लीला भंसाली | lyrics8 = ए. एम. तुराज़ | length8 = 04:45 |- | title9 = फितूरी | extra9 = वैशाली म्हाड़े, गणेश चंदनशीवे | music9 = संजय लीला भंसाली | lyrics9 = प्रशांत इंगोले | length9 = 03:56 |- | title10 = गजानना | extra10 = [[सुखविंदर सिंह]] | music10 = संजय लीला भंसाली, श्रेयस पुराणिक | lyrics10 = प्रशांत इंगोले | length10 = 03:34 }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb title|3735246|बाजीराव मस्तानी}} * {{Bollywoodhungama|526719|बाजीराव मस्तानी}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार}} {{संजय लीला भंसाली}} [[श्रेणी:2015 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] 9x0dy3itzc3ocwpg7xqviw5c8hq55gc 6628261 6628257 2026-10-11T05:52:05Z Mundhalia746 934684 6628261 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = बाजीराव मस्तानी | image = File:Bajirao Mastani.jpg | alt = | caption = पोस्टर | director = [[संजय लीला भंसाली]] | producer =रविशंकर कुमार | writer = | starring = [[रणवीर सिंह]]<br/>[[दीपिका पादुकोण]]<br/>[[प्रियंका चोपड़ा]] | music = संजय लीला भंसाली | cinematography = | editing = | studio = [[संजय लीला भंसाली|एसएलबी फिल्म्स]] | distributor = [[एरोस इंटरनेशनल]]<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/eros-bags-bajirao-mastani-for-rs-125-crores/|title=Eros bags Bajirao Mastani for Rs. 125 crores?|publisher=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|date=22 July 2014|accessdate=22 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331001040/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/eros-bags-bajirao-mastani-for-rs-125-crores/|archive-date=31 मार्च 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/eros-bags-deepika-padukone-ranveer-singh-starrer-bajirao-mastani-for-a-whopping-125-crores/|title=Eros bags Deepika Padukone, Ranveer Singh starrer Bajirao Mastani for a whopping 125 crores!|publisher=BollywoodLife|date=22 July 2014|accessdate=22 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023174236/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/eros-bags-deepika-padukone-ranveer-singh-starrer-bajirao-mastani-for-a-whopping-125-crores/|archive-date=23 अक्तूबर 2015|url-status=dead}}</ref> | released = {{Film date|df=yes|2015|12|18}} | runtime = | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget =₹ 145 करोड़ | gross =₹ 358 करोड़ }} ''''बाजीराव मस्तानी'''' एक भारतीय ऐतिहासिक (मराठा युग) रोमांस फ़िल्म है जिसका निर्देशन और निर्माण [[संजय लीला भंसाली]] ने किया है। फ़िल्म [[मराठा साम्राज्य]] के [[पेशवा]] [[बाजीराव]] और उसकी दूसरी पत्नी [[मस्तानी]] के बारे में बताती है। [[रणवीर सिंह]] और [[दीपिका पादुकोण]] ने ये दोनों मुख्य किरदार निभाए हैं, [[प्रियंका चोपड़ा]] ने बाजीराव की पहली पत्नी का व [[तन्वी आज़मी]] ने बाजीराव की माँ का किरदार निभाया है। ''बाजीराव मस्तानी'' १८ दिसम्बर २०१५ को रिलीज़ हुई है।<ref>{{cite web| url= http://www.bajiraomastani.in/2015/03/bajirao-mastani-release-date-changed-new-date-not-announced.html| title= Bajirao Mastani release date changed, new date not announced| publisher= Bajirao Mastani (unofficial)| accessdate= 19 March 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20150402111707/http://www.bajiraomastani.in/2015/03/bajirao-mastani-release-date-changed-new-date-not-announced.html| archive-date= 2 अप्रैल 2015| url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bollyspice.com/87403/ranveer-deepika-eyes-set-bajirao-mastani|title=Ranveer and Deepika have their eyes set on Bajirao Mastani|publisher=Bolly Spice|date=29 July 2014|accessdate=30 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018015530/http://bollyspice.com/87403/ranveer-deepika-eyes-set-bajirao-mastani|archive-date=18 अक्तूबर 2014|url-status=dead}}</ref> ==पात्र== * [[रणवीर सिंह]]: [[मराठा साम्राज्य]] का योद्धा [[बाजीराव]]<ref name="shooting"/> * [[प्रियंका चोपड़ा]]: बाजीराव की पहली पत्नी [[काशीबाई]] * [[दीपिका पादुकोण]] : बाजीराव की दूसरी पत्नी [[मस्तानी]] * [[तन्वी आज़मी]] : बाजीराव की माँ राधाबाई<ref name="mother">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/more/news/view/id/2657637|title=Tanvi Azmi beats Shabana Azmi to play Ranveer Singh's mother in Bajirao Mastani|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|date=27 September 2014|accessdate=27 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140928032348/http://www.bollywoodhungama.com/more/news/view/id/2657637|archive-date=28 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> * सुखदा खांडकेकर: बाजीराव की बहन अनुबाई <ref name="sister">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/Meet-Ranveers-Marathi-sisters/articleshow/45056134.cms|title=Meet Ranveer's Marathi sisters|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|date=6 November 2014|accessdate=6 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113172743/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/Meet-Ranveers-Marathi-sisters/articleshow/45056134.cms|archive-date=13 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref> * अनुजा गोखले : बाजीराव की बहन भिऊबाई<ref name="sister" /> * [[वैभव तत्ववादी]] - [[चिमाजी अप्पा]]: बाजीराव का छोटा भाई<ref name="brother">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/Vaibbhav-joins-SLBs-Bajirao-Mastani/articleshow/45831672.cms|title=Vaibbhav joins SLB's Bajirao Mastani|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|date=10 January 2015|accessdate=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826142617/http://timesofindia.indiatimes.com/Entertainment/Marathi/Movies/News/Vaibbhav-joins-SLBs-Bajirao-Mastani/articleshow/45831672.cms|archive-date=26 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> * [[महेश मांजरेकर]] छत्रपति [[शाहु]] के रूप में<ref name=king>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/more/news/view/id/3238695|title=Mahesh Manjrekar joins cast of Bajirao Mastani|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|date=22 December 2014|accessdate=22 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222123944/http://www.bollywoodhungama.com/more/news/view/id/3238695|archive-date=22 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> * [[मिलिंद सोमण]] अंबाजी पंत पुरंदरे के रूप में<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/milind-soman-in-bajirao-mastani/|title=Milind Soman in Bajirao Mastani|publisher=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|date=23 August 2014|accessdate=5 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608230905/http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/milind-soman-in-bajirao-mastani/|archive-date=8 जून 2017|url-status=live}}</ref> * [[आयुष टंडन]] [[बालाजी बाजी राव|नाना साहेब]] के रूप में * [[बेंजामिन गिलानी]] महाराजा [[छत्रसाल]] के रूप में * [[रज़ा मुराद]] [[निज़ाम-उल-मुल्क आसफजाह]] के रूप में * गणेश यादव [[मल्हारराव होलकर]] के रूप में * कार्तिक आहूजा [[नासिर जंग]] के रूप में ==कहानी== '''बाजीराव मस्तानी''' फ़िल्म की शुरुआत नए पेशवा बनाने से शुरू होती है इसके लिए [[बाजीराव]] ([[रणवीर सिंह]] ) को चुना जाता है इसके बाद इस खुशी में सभी साम्राज्य के लोग खुशी मनाते हैं। फिर अचानक [[बुन्देलखण्ड|बुंदेलखण्ड]] से [[मस्तानी]] ([[दीपिका पादुकोण]] ) सहायता के लिए आती है और '''बाजीराव''' के सैनिकों से लड़कर सीधे बाजीराव से मिलती है और उनको मनाकर [[बुन्देलखण्ड|बुंदेलखण्ड]] ले जाती है वहां वो वहां पर प्रतिद्विन्दीयों से दोनों मिलकर युद्ध करते है और वहां पर विजय प्राप्त करते हैं। इसके बाद '''बाजीराव''' बुंदेलखण्ड में होली मनाते है इसी बीच '''बाजीराव''' और '''मस्तानी''' में प्यार हो जाता है। दूसरे दिन '''बाजीराव''' वापस [[पुणे]] चले जाते हैं। इसी बीच जाते वक़्त '''बाजीराव''' '''मस्तानी''' को अपनी कटार दे के जाते हैं इस कारण [[बुन्देलखण्ड|बुंदेलखण्ड]] में कटार से विवाह हो जाता है इस परम्परा के तहत '''मस्तानी''' [[पुणे]] जाती है। वहां पर वो '''बाजीराव''' की माता [[राधाबाई]] ([[तन्वी आज़मी]] ) से मिलती है। राधाबाई मस्तानी को नहीं चाहती है इस कारण वो नफ़रत करने लगती है। इसके बाद [[चिमाजी अप्पा]] [[शनिवारवाड़ा]] दिखाते है तथा इसमें अद्भुत ''आईनामहल'' भी दिखाते हैं। '''मस्तानी''' जब राधाबाई से रिश्ते को मानने लिए कहती है तो वो घुंघरू देकर कहती है कि अब से तुम्हारा रिश्ता हो गया है अब से तुम महफ़िल में नाचोगी। फिर [[सातारा]] से [[छत्रपति साहू]] का बुलावा आता है तब '''बाजीराव''' वहां जाते है फिर राधाबाई एक नई चाल चलती है और '''मस्तानी''' को घुंघरू देकर भेज देती है लेकिन मस्तानी वहां पहुंचकर घुंघरू [[छत्रपति साहू]] के सामने घुंघरू रख देती है इस कारण पंत प्रतिनिधि ([[आदित्य पंचोली]] ) महफ़िल का अपमान मानते है लेकिन जब '''छत्रपति साहू''' को पता चलता है कि वो राजा [[महाराजा छत्रसाल|छत्रसाल]] की बेटी है तो वो इन्हें वापस जाने के लिए ख देते है और बोलते है कि तुम्हें क्या चाहिए तब '''मस्तानी''' बोलती है कि मैंने '''बाजीराव''' से इश्क़ किया है बाजीराव चाहिए। इसके पश्चात '''मस्तानी''' बाजीराव की प्रतीक्षा करती है उस वक़्त तूफान आ जाता है और '''बाजीराव''' वहां आकर मस्तानी से विवाह कर देता है। इसी बीच '''काशीबाई''' ([[प्रियंका चोपड़ा]] ) को भी पता चल जाता है और वो भी नाराज़ हो जाती है। फिर [[काशीबाई]] और [[मस्तानी]] के पुत्र होते है और उनका नामकरण किया जाता है। काशीबाई के पुत्र का नाम '''रघुनाथ''' रखते है जबकि '''मस्तानी''' के पुत्र का नाम [[समशेर बहादुर]] नाम रख देते हैं। इसी बीच बाजीराव और [[चिमाजी अप्पा]] के बीच लड़ाई हो जाती है। [[बाजीराव प्रथम|बाजीराव]] सभी से कहता है कि वो सप्तमी के दिन [[मस्तानी]] को [[शनिवारवाड़ा]] लाएंगे परन्तु '''कृष्णभट''' और '''राधाबाई''' ये नहीं करने को कहते हैं। == कहानी का आधार एवं ऐतिहासिकता == यह फिल्म सुप्रसिद्ध मराठी उपन्यासकार [[नागनाथ इनामदार]] के उत्कृष्ट ऐतिहासिक उपन्यास '''राऊ''' (हिंदी अनुवाद - '''राऊ स्वामी''' के नाम से प्रकाशित) पर आधारित है। यह उपन्यास मराठी ही नहीं बल्कि संपूर्ण भारतीय भाषाओं के सफलतम ऐतिहासिक उपन्यासों में से एक है। इसमें इतिहास एवं इतिहास-रस दोनों की रक्षा करते हुए उत्कृष्ट सर्जनात्मकता का परिचय दिया गया है। इस उपन्यास में स्वाभाविक रूप से भरपूर नाटकीयता विद्यमान है और पढ़ते हुए ऐसा लगता है जैसे कोई उत्तम धारावाहिक देख रहे हों। इसके वर्णनात्मक दृश्य भी चलचित्र के दृश्यों की तरह मानस-पटल पर अंकित रह जाते हैं। ऐसे उपन्यास पर आधारित होने से फिल्म में अनेक विशेषताएँ स्वाभाविक रूप से आ गयी हैं। संजय लीला भंसाली जैसे सिद्धहस्त निर्देशक के द्वारा यह कहानी और भी चमक उठी है। फिल्म में पाठ्य रचना से कुछ अंतर आ जाना तो स्वाभाविक ही रहता है क्योंकि दोनों के माध्यम भिन्न होते हैं, परंतु इस फिल्म में कुछ अंतर जानबूझकर फिल्मी लटकों-झटकों के रूप में लाये गये हैं, जिससे इतिहास-बोध को धक्का पहुंचा है। आरंभिक दृश्यों में बाजीराव को पेशवा नियुक्त करने वाला दृश्य तो बहुत ही उत्तम एवं उपयुक्त भी है, और उपन्यास से बाहर का होते हुए भी ऐतिहासिकता एवं इतिहास-बोध के सर्वथा अनुरूप है; परंतु जिस दृश्य में काशीबाई की पुरानी सहेली आती है, जिसका पति पेशवा बाजीराव के कारण मारा गया है और इसलिए वह अपने पति की राख वहां छोड़ कर एक तरह से शाप देती है, वहां स्पष्ट अंतर आ गया है। उपन्यास में काशीबाई की कुशल गृहिणी के रूप में गरिमामयी उपस्थिति है, जबकि फिल्म में काशीबाई को चंचल किशोरी की तरफ उछलते दिखलाकर इतिहास बोध को खंडित कर दिया गया है। फिल्मकार यह भी भूल गया है कि जिस काशीबाई का वह ऐसा फिल्मांकन कर रहा है उसका बेटा (नाना साहब) जवान हो रहा है और वही उस उत्सव का मुख्य कर्ता-धर्ता था। यहाँ काशीबाई पेशवा की पत्नी (एक तरह से रानी) न लग कर फिल्मी हिरोइन 'प्रियंका चोपड़ा' ही लगती है। छत्रसाल की सहायता के लिए बाजीराव को मस्तानी के द्वारा सेना सहित ले जाना भी बिल्कुल अनैतिहासिक रूप वाला हो गया है। देखने में बहुत रोचक है, लेकिन मस्तानी के द्वारा ऐसा न तो हुआ था, न हो सकता था। इस प्रकार के छोटे-मोटे दृश्यों को छोड़ भी दें तब भी दो अक्षम्य भूलें फिल्मकार ने की हैं-- श्रीमंत बाजीराव पेशवा और काशीबाई दोनों को अलग अलग समय में नचवा डाला है। उस युग में और पेशवा परिवार में काशीबाई जैसी स्त्री, जो एक तरह से रानी ही थी, यदि नाचती होती तो नर्तकियों को विशेष रूप से रखने की आवश्यकता ही नहीं होती। उसमें भी खास बात यह है कि जिस समय फिल्म में काशीबाई को मस्तानी के साथ नचाया गया है, उन दिनों उसके पैर में बराबर रहने वाला दर्द और भी बढ़ा हुआ था।<ref>राऊ स्वामी, नागनाथ इनामदार, भारतीय ज्ञानपीठ, नयी दिल्ली, संस्करण- 2007, पृष्ठ- 350.</ref> मस्तानी से काशीबाई की भेंट भी बिलकुल भिन्न तरीके की और फिल्मी लटकों-झटकों वाली हो गयी है। अतः ऐतिहासिकता के साथ रचनात्मक आनंद के लिए तो उक्त उपन्यास ही पढ़ना होगा, परंतु महान् बाजीराव पेशवा एवं मस्तानी की अपूर्व प्रेमगाथा एवं दुर्धर्ष जीवन को महाराष्ट्र से बाहर भी जन-जन तक पहुँचाने का कार्य इस फिल्म ने प्रबल रूप से किया है, इसके लिए फिल्मकार अवश्य धन्यवाद के पात्र हैं। लगभग सभी कलाकारों का अभिनय भी जीवन्त एवं प्रशंसनीय है, जो फिल्म को बार-बार देखने के लिए प्रेरित करता है। ==निर्माण== === पात्र चुनाव (कास्टिंग)=== वर्ष 2003 में संजय लीला भंसाली ने इस फिल्म के मुख्य किरदार के लिए [[सलमान ख़ान|सलमान खान]] और [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] को चुना था। जो उनकी फिल्म ''[[हम दिल दे चुके सनम]]'' में भी मुख्य किरदार में थे। पर बाद में उन्हें उन दोनों के बीच हुए मतभेद के कारण बदलना पड़ा।<ref name="Goswami">{{cite web|last=Goswami|first=Parismita|url=http://www.ibtimes.co.in/its-confirmed-ranveer-deepika-priyanka-star-bhansalis-bajirao-mastani-604675|website=International Business Times|title=It's Confirmed: Ranveer, Deepika and Priyanka to Star in Bhansali's 'Bajirao Mastani'|date=17 July 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140918170354/http://www.ibtimes.co.in/its-confirmed-ranveer-deepika-priyanka-star-bhansalis-bajirao-mastani-604675|archive-date=18 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> इसके बाद जुलाई 2003 में उन्होने [[करीना कपूर]] और [[रानी मुखर्जी]] को बाजीराव की पत्नी के पात्र के लिए चुना।<ref>{{cite web|last=Jha|first=Subhash K|url=http://www.rediff.com/movies/2003/jul/18sanjay.htm|website=रीडिफ.कॉम|title='I believe in Black as much as Bajirao Mastani'|date=18 July 2003|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129074356/http://www.rediff.com/movies/2003/jul/18sanjay.htm|archive-date=29 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref> भंसाली जी ने [[कॉफ़ी विद करण|कॉफी विद करन]] में यह बताया की वे सलमान खान और करीना कपूर को इसलिए नहीं ले पाए क्योंकि वे पहले ही किसी अन्य फिल्म में कार्य कर रहे थे।<ref>{{cite episode |title=Aishwarya Rai & Sanjay Leela Bhansali |series=Koffee With Karan |date=2007 |url=http://www.youtube.com/watch?v=AX_4Afn2YMA |network=STAR World India |season=1 |number=4 |last=Johar |first=Karan (host) |accessdate=27 सितंबर 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030162033/http://www.youtube.com/watch?v=AX_4Afn2YMA |archivedate=30 अक्तूबर 2014 |url-status=live }}</ref> कुछ लोगों में यह भी अफवाह थी की [[अजय देवगन]] की जगह [[शाहरुख़ ख़ान|शाहरुख ख़ान]] यह किरदार निभायेंगे।<ref name="Talreja">{{cite web|last=Talreja|first=Vinod|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ajay-devgn-replaces-shahrukh-khan-in-bajirao-mastani/|website=BollywoodLife|title=Ajay Devgn replaces Shahrukh Khan in Bajirao Mastani!|date=5 March 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022103957/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ajay-devgn-replaces-shahrukh-khan-in-bajirao-mastani/|archive-date=22 अक्तूबर 2014|url-status=dead}}</ref> इसके अलावा इसमें [[ऋतिक रोशन]] और [[दीपिका पादुकोण]]<ref>{{cite web|last=Bhowmik|first=Arijita|url=http://www.ibtimes.co.in/hrithik-roshan-and-deepika-padukone-in-sanjay-leela-bhansalis-bajirao-mastani-540878|website=International Business Times|title=Hrithik Roshan and Deepika Padukone in Sanjay Leela Bhansali's 'Bajirao Mastani'?|date=27 February 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129033638/http://www.ibtimes.co.in/hrithik-roshan-and-deepika-padukone-in-sanjay-leela-bhansalis-bajirao-mastani-540878|archive-date=29 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref> [[रणवीर सिंह]]<ref name="cast">{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/deepika-padukone-on-working-with-ranveer-singh-in-bajirao-mastani-we-are-still-working-out-the-logistics/464511-8-66.html|website=IBN Live|title=Deepika Padukone on working with Ranveer Singh in 'Bajirao Mastani': We are still working out the logistics|date=12 April 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904083603/http://ibnlive.in.com/news/deepika-padukone-on-working-with-ranveer-singh-in-bajirao-mastani-we-are-still-working-out-the-logistics/464511-8-66.html|archive-date=4 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> और कैटरीना कैफ के रहने की संभावना थी।<ref>{{cite web|last=Chakravarty|first=Riya|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/deepika-padukone-katrina-kaif-in-sanjay-leela-bhansalis-bajirao-mastani-611612|website=NDTV Movies|title=Deepika Padukone, Katrina Kaif in Sanjay Leela Bhansali's ''Bajirao Mastani''?|date=15 April 2013|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009132404/http://movies.ndtv.com/bollywood/deepika-padukone-katrina-kaif-in-sanjay-leela-bhansalis-bajirao-mastani-611612|archive-date=9 अक्तूबर 2014|url-status=dead}}</ref> जुलाई 2014 में भंसाली जी ने सत्यापित किया की इस परियोजना में रणवीर सिंह और दीपिका पादुकोण (जो [[गोलियों की रासलीला रामलीला]] में भी थे।) को इस फिल्म में मुख्य किरदार चुना। साथ ही प्रियंका चोपड़ा भी बाजीराव की पत्नी का किरदार निभाएँगी। भंसाली जी ने [[दक्षा सेठ]] को उन्हे तैयार करने की ज़िम्मेदारी दी। रणवीर सिंह इस फिल्म के लिए [[मराठी भाषा]] और घुड़सवारी सीखेंगे।<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ranveer-singh-to-go-bald-learn-marathi-for-bajirao-mastani/|website=द इंडियन एक्सप्रेस|title=Ranveer Singh to go bald, learn Marathi for 'Bajirao Mastani'|date=17 May 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826030913/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ranveer-singh-to-go-bald-learn-marathi-for-bajirao-mastani/|archive-date=26 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> इस फिल्म में अपने दमदार किरदार के लिए रणवीर अपना वजन भी बढ़ाएँगे।<ref>{{cite web|url=http://www.oyetimes.com/cinema/masala/71738-ranveer-singhs-6-pack-look-would-have-to-go-for-bajirao|website=Oye Times|title=Ranveer Singhs 6-pack look would have to go for Bajirao|date=9 October 2014|accessdate=9 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017092905/http://www.oyetimes.com/cinema/masala/71738-ranveer-singhs-6-pack-look-would-have-to-go-for-bajirao|archive-date=17 अक्तूबर 2014|url-status=dead}}</ref> इसी के साथ प्रियंका चोपड़ा भी 15 दिनों तक मराठी शिक्षा ग्रहण करेंगी।<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/priyanka-chopra-learns-peshwai-marathi-for-bajrao-mastani/|publisher=BollywoodLife|title=Priyanka Chopra learns Peshwai Marathi for Bajrao Mastani|date=30 October 2014|accessdate=30 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030210741/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/priyanka-chopra-learns-peshwai-marathi-for-bajrao-mastani/|archive-date=30 अक्तूबर 2014|url-status=dead}}</ref> सितम्बर 2014 में भंसाली जी ने सत्यापित किया की [[तन्वी आज़मी]] बाजीराव की माँ की भूमिका निभाएँगी।<ref>{{cite web|last=Jha|first=Subhash K|url=http://www.bollywoodhungama.com/more/news/view/id/2657637|title=Tanvi Azmi beats Shabana Azmi to play Ranveer Singh's mother in Bajirao Mastani|website=BollywoodHungama|date=27 September 2014|accessdate=27 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140928032348/http://www.bollywoodhungama.com/more/news/view/id/2657637|archive-date=28 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> इसमें [[सुखदा खंडकेकर]] बाजीराव की बहन के किरदार और [[महेश मांजरेकर]] मराठा राजा की भूमिका निभायेंगे।<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/anju-modi-to-design-for-bhansalis-bajirao-mastani/|website=द इंडियन एक्सप्रेस|title=Anju Modi to design for Bhansali's 'Bajirao Mastani'|date=19 June 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011023024/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/anju-modi-to-design-for-bhansalis-bajirao-mastani/|archive-date=11 अक्तूबर 2014|url-status=live}}</ref> जनवरी 2015 में वैभव तत्ववादी बाजीराव के छोटे भाई के किरदार के लिए चुने गए। ===फिल्मांकन=== 23 सितम्बर 2014 से इस फिल्म को फिल्माना शुरू किया गया।<ref name="shooting">{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/bajirao-mastani-ranveer-priyanka-starrer-set-image-leaks-online-609777|website=International Business Times|title='Bajirao Mastani': Ranveer, Priyanka Starrer On-Set Image Leaks Online|date=23 September 2014|accessdate=23 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924110737/http://www.ibtimes.co.in/bajirao-mastani-ranveer-priyanka-starrer-set-image-leaks-online-609777|archive-date=24 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/priyanka-chopra/bajirao-mastani-shooting-kickstarts|website=PINKVILLA|title="Bajirao Mastani" shooting kickstarts|date=22 September 2014|accessdate=23 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140926201019/http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/priyanka-chopra/bajirao-mastani-shooting-kickstarts|archive-date=26 सितंबर 2014|url-status=dead}}</ref> दीपिका पादुकोण ने फिल्म ने निर्माण में 8 मार्च 2015 को [[राजस्थान]] में जुड़ी।<ref>{{cite web|url=http://deepikapadukone.tv/deepika-padukone-bajirao-mastani-sword-fighting-20-kg-armour/|website=DeepikaPadukone|title=Deepika Padukone in Bajirao Mastani shooting|date=9 March 2015|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315204627/http://deepikapadukone.tv/deepika-padukone-bajirao-mastani-sword-fighting-20-kg-armour/|archive-date=15 मार्च 2015|url-status=dead}}</ref> वह इस फिल्म के फिल्माने के दौरान 20 किलो ग्राम का लोहे का कवच भी बहाना<ref>{{cite web|url=http://deepikapadukone.tv/deepika-padukone-bajirao-mastani-sword-fighting-20-kg-armour/|website=DeepikaPadukone|title=Deepika Padukone in 20 kg Armour in Bajirao Mastani|date=9 March 2015|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315204627/http://deepikapadukone.tv/deepika-padukone-bajirao-mastani-sword-fighting-20-kg-armour/|archive-date=15 मार्च 2015|url-status=dead}}</ref> इससे पहले दीपिका ने अपने पिछले कार्यों को दिसम्बर 2014 के अंत तक किया और मार्च 2015 में अपने सभी कार्यों को समाप्त कर इस फिल्म के कार्य में लग गई।<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-deepika-padukone-joins-beau-ranveer-singh-for-bajirao-mastani-shoot-2046716|website=DNAIndia|title=Deepika Padukone joins beau Ranveer Singh for 'Bajirao Mastani' shoot|date=24 December 2014|accessdate=31 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228171145/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-deepika-padukone-joins-beau-ranveer-singh-for-bajirao-mastani-shoot-2046716|archive-date=28 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> इसका मुख्य हिस्सा [[मुम्बई|मुंबई]] के फिल्म सिटी स्टुडियो में बनाया गया।<ref name="shoot">{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/major-portions-of-bajirao-mastani-shoot-in-mumbais-film-city-studios/#sthash.RcR0UCUV.dpuf|title=Major portions of Bajirao Mastani shoot in Mumbai's Film City studios|publisher=द इंडियन एक्सप्रेस|date=11 December 2014|accessdate=11 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216113302/http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/major-portions-of-bajirao-mastani-shoot-in-mumbais-film-city-studios/#sthash.RcR0UCUV.dpuf|archive-date=16 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> अन्य हिस्सा [[मध्य प्रदेश]], राजस्थान, [[गुजरात]] और वाई में किया गया।<ref name="train">{{cite web|last=Pathak|first=Ankur|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Ranveer-and-Deepika-to-train-in-Kathak-and-Kalaripayattu/articleshow/38593591.cms|website=Times of India|title=Ranveer and Deepika to train in Kathak and Kalaripayattu|date=18 July 2014|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20151221002056/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Ranveer-and-Deepika-to-train-in-Kathak-and-Kalaripayattu/articleshow/38593591.cms|archive-date=21 दिसंबर 2015|url-status=live}}</ref> == संगीत== फ़िल्म का संगीत संजय लीला भंसाली द्वारा निर्माण किया गया।<ref>{{cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/sanjay-leela-bhansali-to-compose-music-for-deepika-padukone-and-ranveer-singhs-bajirao-mastani/|title=Sanjay Leela Bhansali to compose music for Deepika Padukone and Ranveer Singh's Bajirao Mastani|publisher=Bollywood Life|date=5 August 2014|accessdate=5 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916003743/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/sanjay-leela-bhansali-to-compose-music-for-deepika-padukone-and-ranveer-singhs-bajirao-mastani/|archive-date=16 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> {{Track listing | headline = गीतों की सूची | extra_column = गायक | total_length ={{Duration|m=41|s=53}} | music_credits = no | lyrics_credits = yes |- | title1 = दीवानी मस्तानी | extra1 = [[श्रेया घोषाल]], गणेश चंदनशीवे, मुज्तबा अज़ीज़ नज़ा | music1 = [[संजय लीला भंसाली]] | lyrics1 = सिद्धार्थ-गरिमा | length1 = 05:40 |- | title2 = आयत | extra2 = [[अरिजीत सिंह]] | music2 = संजय लीला भंसाली | lyrics2 = ए. एम. तुराज़ | length2 = 04:22 |- | title3 = मल्हारी | extra3 = [[विशाल दादलानी]] | music3 = संजय लीला भंसाली | lyrics3 = प्रशांत इंगोले | length3 = 04:05 |- | title4 = मोहे रंग दो लाल | extra4 = [[बिरजू महाराज|पंडित बिरजू महाराज]], श्रेया घोषाल | music4 = संजय लीला भंसाली | lyrics4 = सिद्धार्थ-गरिमा | length4 = 03:52 |- | title5 = अलबेला सजन | extra5 = शशि सुमन, कुनाल पंडित, पृथ्वी गान्धर्व, कनिका जोशी, राशि रग्गा, गीतिका मांजरेकर | music5 = संजय लीला भंसाली | lyrics5 = सिद्धार्थ-गरिमा | length5 = 03:29 |- | title6 = अब तोहे जाने ना दूँगी | extra6 = पायल देव, श्रेयास पुराणिक | music6 = संजय लीला भंसाली | lyrics6 = ए. एम. तुराज़ | length6 = 03:54 |- | title7 = पिंगा | extra7 = श्रेया घोषाल, वैशाली म्हाड़े | music7 = संजय लीला भंसाली | lyrics7 = सिद्धार्थ-गरिमा | length7 = 04:16 |- | title8 = आज इबादत | extra8 = जावेद बशीर | music8 = संजय लीला भंसाली | lyrics8 = ए. एम. तुराज़ | length8 = 04:45 |- | title9 = फितूरी | extra9 = वैशाली म्हाड़े, गणेश चंदनशीवे | music9 = संजय लीला भंसाली | lyrics9 = प्रशांत इंगोले | length9 = 03:56 |- | title10 = गजानना | extra10 = [[सुखविंदर सिंह]] | music10 = संजय लीला भंसाली, श्रेयस पुराणिक | lyrics10 = प्रशांत इंगोले | length10 = 03:34 }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb title|3735246|बाजीराव मस्तानी}} * {{Bollywoodhungama|526719|बाजीराव मस्तानी}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार}} {{संजय लीला भंसाली}} [[श्रेणी:2015 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] oqqr2619uqjdo55p5dtq1w4s89msmbq काशीबाई 0 647057 6628162 5467605 2026-10-10T21:34:30Z Mundhalia746 934684 6628162 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | spouse = [[बाजीराव प्रथम]] | children = ४ | parents = महादजी कृष्ण जोशी <br> शिऊबाई <ref>{{cite book |url=https://books.google.ca/books?id=THR5AAAAIAAJ |title=Poona in the eighteenth century: an urban history |author=Balkrishna Govind Gokhale |publisher=Oxford University Press |year=१९८८ |page=५०, १३२ |trans-title=अठारहवीं शताब्दी में पूना: शहरी इतिहास |language=अंग्रेज़ी |access-date=4 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010500/https://books.google.ca/books?id=THR5AAAAIAAJ |archive-date=5 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> }} '''काशीबाई''' १८वीं सदी के [[मराठा साम्राज्य]] के प्रधानमंत्री ([[पेशवा]]) [[बाजीराव प्रथम]] की पहली पत्नी थी। उनके चार पुत्र थे जिनमें से [[बालाजी बाजी राव|बालाजी बाजीराव]] और [[रघुनाथराव]] आगे चल कर पेशवा बने।<ref name="mehta">{{cite book|last=Mehta|first=Jaswant Lal|title=Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|year=२००५|page=१२४|url=http://books.google.co.in/books?id=d1wUgKKzawoC&pg=PA124&lpg=PA124&dq=kashibai+bajirao+history&source=bl&ots=HLRUh54jUi&sig=hoovwWoPTcTsrM2CZCPukNVn-_4&hl=en&sa=X&ei=Rjd-U9fwMcLClAWewoHIDg&ved=0CBkQ6AEwBTge#v=onepage&q=kashibai%20bajirao%20history&f=false|trans-title=आधुनिक भारत के इतिहास में एक उन्नत अध्ययन १७०७-१८१३|language=अंग्रेज़ी|access-date=10 जून 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222112719/http://books.google.co.in/books?id=d1wUgKKzawoC&pg=PA124&lpg=PA124&dq=kashibai+bajirao+history&source=bl&ots=HLRUh54jUi&sig=hoovwWoPTcTsrM2CZCPukNVn-_4&hl=en&sa=X&ei=Rjd-U9fwMcLClAWewoHIDg&ved=0CBkQ6AEwBTge#v=onepage&q=kashibai%20bajirao%20history&f=false|archive-date=22 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> बाजीराव की दुसरी शादी के बाद बुंदेलखंड राज्य की [[मस्तानी]] काशीबाई की सौतन थी। बाजीराव की मौत के बाद काशीबाई ने विभिन्न तीर्थयात्राएं की। कुछ इतिहासकारों के अनुसार वे एक प्रकार के [[संधि शोथ]] से पीड़ित रही। == जीवन == काशीबाई छास के महादाजी कृष्ण जोशी और शिऊबाई की बेटी थी, जो एक धनी परिवार था।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=Ez4wAQAAIAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | title=The Chitpavans: social ascendancy of a creative minority in Maharashtra, 1818–1918 | publisher=Shubhi Publications | author=Sandhya Gokhale | year=२००८ | page=८२ | isbn=9788182901322 | trans-title=चित्तपावन: महाराष्ट्र में एक रचनात्मक अल्पसंख्यक की सामाजिक शक्ति, १८१८-१९१८ | language=अंग्रेज़ी | access-date=3 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818174951/https://books.google.co.in/books?id=Ez4wAQAAIAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> उन्हें कृष्णराव छासकर नाम का एक भाई भी था।<ref name="Reddy">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=UU1uAAAAMAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | title=Bajirao I: an outstanding cavalry general | publisher=Reliance Pub. House | author=R. D. Palsokar, T. Rabi Reddy | year=१९९५ | page=५३ | isbn=9788185972947 | trans-title=बाजीराव I: एक उत्कृष्ट घुड़सवार सेनाके जनरल | language=अंग्रेज़ी | access-date=3 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818175352/https://books.google.co.in/books?id=UU1uAAAAMAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> ११ मार्च १७२० को [[सासवड]] में एक घरेलू समारोह में उन्होंने बाजीराव से विवाह किया था।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=p7E5AQAAIAAJ&q=kashibai+Bajirao&dq=kashibai+Bajirao&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjs2b3cr4_KAhWEBo4KHURHADw4ChDoAQgaMAA | title=A History of the Maratha People: From the death of Shivaji to the death of Shahu | publisher=S. Chand | author=Charles Augustus Kincaid, Dattātraya Baḷavanta Pārasanīsa | year=१९२२ | page=१८० | trans-title=मराठा लोगों का इतिहास: शिवाजी की मृत्यु से शाहू की मृत्यु तक | language=अंग्रेज़ी | access-date=3 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818175047/https://books.google.co.in/books?id=p7E5AQAAIAAJ&q=kashibai+Bajirao&dq=kashibai+Bajirao&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjs2b3cr4_KAhWEBo4KHURHADw4ChDoAQgaMAA | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> काशीबाई और बाजीराव के चार बेटे थे। [[बालाजी बाजी राव|बालाजी बाजीराव]] उर्फ नानासाहेब का जन्म १७२१ में हुआ था और बाद में बाजीराव की मौत के बाद १७४० में शाहु ने उन्हें पेशवा नियुक्त किया। दूसरे बेटे रामचंद्र की मृत्यु हो गई और तीसरा बेटा [[रघुनाथराव]] १७७३-७४ के दौरान पेशवा के रूप में कार्यरत थे। चौथे पुत्र जनार्दन कि भी रामचंद्र जैसे जवानी में मृत्यु हो गई।<ref name="Reddy"/> बाजीराव ने [[मस्तानी]] से दुसरी शादी की; जो कि [[बुन्देलखण्ड|बुंदेलखंड]] के हिंदू राजा [[महाराजा छत्रसाल|छत्रसाल]] और उनकी एक फारसी मुस्लिम पत्नी रुहानी बाई की बेटी थी। पेशवा परिवार ने इस शादी को स्वीकार नहीं किया। परंतु यह ध्यान योग्य है कि मस्तानी के खिलाफ पेशवा परिवार द्वारा जो घरेलू युद्ध छिड़ा था, उसमें काशीबाई ने कोई भूमिका नहीं निभाई।<ref name="Family">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=YFhuAAAAMAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | title=Home, Family and Kinship in Maharashtra | publisher=Oxford University Press | author=I. P. Glushkova, Rajendra Vora | year=१९९९ | page=१०७ | isbn=9780195646351 | trans-title=महाराष्ट्र के राजाओके परिवार | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818180923/https://books.google.co.in/books?id=YFhuAAAAMAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> इतिहासकार [[पांडुरंग बालकावडे]] कहते हैं कि विभिन्न ऐतिहासिक दस्तावेजों से पता चलता है कि काशीबाई मस्तानी को बाजीराव की दूसरी पत्नी के रूप में स्वीकार करने के लिए तैयार थीं, लेकिन उनकी सास [[राधाबाई]] और देवर [[चिमाजी अप्पा]] के विरोध के कारण ऐसा नहीं हो सका। १८वीं सदी के रूढ़िवादी भारत की कई महिलाओं की तरह उन्हें महत्वपूर्ण मामलों में कोई भी दखल देने कि अनुमति नहीं थी।<ref name="Firstlady"/> [[पुणे]] के ब्राह्मणों ने बाजीराव के मस्तानी के साथ संबंधों के कारण पेशवा परिवार का बहिष्कार किया। चिमाजी अप्पा और [[बालाजी बाजी राव|बालाजी बाजीराव]] उर्फ नानासाहेब ने १७४० में बाजीराव और मस्तानी के पृथक्करण हेतु बलप्रयोग की शुरुआत की। जब बाजीराव अभियान पर पुणे से बाहर थे, तब मस्तानी को घर में नजरबंद किया गया। अभियान पर बाजीराव कि बिगड़ती स्वास्थ्य को देखकर चिमाजी ने नानासाहेब को मस्तानी को छोड़ने और बाजीराव से मिलने के लिए भेज देने का आदेश दिया। पर नानासाहेब ने इसके बजाय अपनी मां काशीबाई को भेजा।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=TXxjo0OY2oQC&pg=PA63 | title=Mahrattas, Sikhs and Southern Sultans of India: Their Fight Against Foreign Power | publisher=Deep Publications | author=एच एस भाटिया | year=२००१ | page=६६ | isbn=9788171003693 | trans-title=मराठा, सिख और भारत के दक्षिणी सुल्तान: उनकी विदेशी शक्ति विरुद्ध लड़ाई | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818180924/https://books.google.co.in/books?id=TXxjo0OY2oQC&pg=PA63 | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> कहा जाता है कि काशीबाई ने बाजीराव की मृत्युशय्या पर एक वफ़ादार और कर्तव्य परायण पत्नी बनकर उनकी सेवा की है और उनका विवरण पति को अत्यधिक समर्पित बताया गया है।<ref name="mehta"/> उन्होंने और उनके बेटे जनार्दन ने बाजीराव का अंतिम संस्कार किया।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=90gZAAAAIAAJ&q=bajirao+peshwa+janardan+kashibai&dq=bajirao+peshwa+janardan+kashibai&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi9sp2q64_KAhUKC44KHaqgAuoQ6AEIIjAB | title=Imprint, Volume 21 | publisher=Business Press | year=१९८१ | pages=१६९ | trans-title=इम्प्रिन्ट, खंड २१ | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818174948/https://books.google.co.in/books?id=90gZAAAAIAAJ&q=bajirao+peshwa+janardan+kashibai&dq=bajirao+peshwa+janardan+kashibai&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi9sp2q64_KAhUKC44KHaqgAuoQ6AEIIjAB | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> बाजीराव की मौत के बाद १७४० में मस्तानी का भी निधन हो गया और काशीबाई ने उनके पुत्र [[शमशेर बहादुर प्रथम]] का ख्याल रखा और उन्हें हथियारों में प्रशिक्षण देने की सुविधा दी।<ref name="Firstlady"/> वह अपने पति की मृत्यु के बाद और अधिक धार्मिक हो गई। उन्होंने विभिन्न तीर्थयात्राएं की और [[वाराणसी|बनारस]] में चार साल तक रही।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=dX3XAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A5%87+pilgrimage&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A5%87+pilgrimage | title=The Sikh Review, Volume 25, Issues 277–288 | publisher=Sikh Cultural Centre | year=१९७७ | page=४८ | trans-title=सिख समीक्षा, खंड २५, अंक २७७-२८८ | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170819234154/https://books.google.co.in/books?id=dX3XAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A5%87+pilgrimage&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A5%87+pilgrimage | archive-date=19 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> इस तरह के एक दौरे पर वह १०,००० से अधिक तीर्थयात्रियों के साथ थी और इस यात्रापर एक लाख रुपए खर्च किए थे।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=Y-C1AAAAIAAJ&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BE&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | title=Bundelkhand under the Marathas, 1720–1818 A.D.: a study of Maratha-Bundela relations, Volumes 1–2 | publisher=Vishwa Bharati Prakashan | author=B. R. Andhare | year=१९८४ | pages=७७-७८ | trans-title=मराठों के तहत बुंदेलखंड, १७२०-१८१८ ए डी: मराठा-बुंदेला संबंधों का एक अध्ययन, खंड १-२ | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170819234120/https://books.google.co.in/books?id=Y-C1AAAAIAAJ&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BE&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | archive-date=19 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> जुलाई १७४७ में तीर्थयात्रा से लौटने पर, उसने अपने गाव छास में [[शिव]] भगवान को समर्पित सोमेश्वर मंदिर बनाने का कार्य शुरु किया। १७४९ में निर्मित मंदिर १.५ एकड़ भूमि पर खड़ा है और [[त्रिपुरारी पौर्णिमा]] उत्सव के लिए लोकप्रिय है। पुणे के पास एक पर्यटक स्थल के रूप में इस मंदिर को गिना जाता है।<ref name="Firstlady">{{cite web | url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/kashibai-the-first-lady/ | title=Kashibai: The first lady | work=[[द इंडियन एक्सप्रेस|दी इंडियन एक्सप्रेस]] | date=३ जनवरी २०१६ | accessdate=४ जनवरी २०१६ | author=गरिमा मीश्रा | trans-title=काशीबाई: पहली महिला | language=अंग्रेज़ी | archive-url=https://web.archive.org/web/20170508093137/http://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/kashibai-the-first-lady/ | archive-date=8 मई 2017 | url-status=live }}</ref> ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== * 2015 की निर्देशक [[संजय लीला भंसाली]] की फ़िल्म ''[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|बाजीराव मस्तानी]]'' में काशीबाई का किरदार अभिनेत्री [[प्रियंका चोपड़ा]] ने निभाया।<ref>{{cite web|title=Priyanka Chopra to join Bajirao Mastani cast|url=http://indiatoday.intoday.in/story/priyanka-chopra-bajirao-mastani-kashibai-ranveer-singh-deepika-padukone/1/350549.html|publisher=इंडिया टुडे|access-date=10 जून 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331230609/http://indiatoday.intoday.in/story/priyanka-chopra-bajirao-mastani-kashibai-ranveer-singh-deepika-padukone/1/350549.html|archive-date=31 मार्च 2015|url-status=live}}</ref> फ़िल्म के गीत "पिंगा" में उनके नृत्य और पोशाक पर सामाजिक मीडिया में चिल्लाहट हुई और दोनों काशीबाई और मस्तानी के वंशजो ने इसका आलोचना की।<ref name="Firstlady"/><ref>{{cite web | url=http://www.firstpost.com/bollywood/why-the-outrage-around-bajirao-mastanis-pinga-is-casteist-and-hypocritical-2511398.html | title=Why the outrage around Bajirao Mastani's 'Pinga' is casteist and hypocritical | trans-title=क्यों बाजीराव मस्तानी की 'पिंगा' के आसपास आक्रोश जातिवादी और पाखंडी है | work=Firstpost | date=१९ नवंबर २०१५ | accessdate=४ जनवरी २०१६ | author=मृणामयी ऐनापुरे | language=अंग्रेज़ी | archive-url=https://web.archive.org/web/20160108114704/http://www.firstpost.com/bollywood/why-the-outrage-around-bajirao-mastanis-pinga-is-casteist-and-hypocritical-2511398.html | archive-date=8 जनवरी 2016 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/bajirao-and-mastanis-descendants-object-to-songs/article7950504.ece | title=Bajirao and Mastani's descendants object to songs | trans-title=बाजीराव और मस्तानी के वंशज गीतों पर आक्षेप करते हैं | work=[[द हिन्दू]] | date=५ दिसंबर २०१५ | accessdate=४ जनवरी २०१६ | author=सतीश नंदगांवकर | language=अंग्रेज़ी | archive-url=https://web.archive.org/web/20170911231343/http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/bajirao-and-mastanis-descendants-object-to-songs/article7950504.ece | archive-date=11 सितंबर 2017 | url-status=live }}</ref> कुछ इतिहासकारों ने यह भी कहा कि इस तरह की प्रतिष्ठित महिला का जनता में नृत्य करना अनुपयुक्त होता था। इसके अलावा, काशीबाई एक प्रकार के [[संधि शोथ]] से पीड़ित थी और इस तरह का नृत्य शारीरिक रूप से संभव नहीं था।<ref name="Hamine">{{cite web | url=http://www.afternoondc.in/city-news/rare-manuscripts-of-peshwa-history-lie-wrapped-in-government-apathy/article_155888 | title=Rare manuscripts of Peshwa history lie wrapped in government apathy | trans-title=पेशवा इतिहास की दुर्लभ पांडुलिपियां सरकार की उदासीनता में लिपटे | work=Afternoon DC | date=१५ दिसंबर २०१५ | accessdate=४ जनवरी २०१६ | author=प्रशांत हामिने | language=अंग्रेज़ी | archive-url=https://web.archive.org/web/20160114075937/http://www.afternoondc.in/city-news/rare-manuscripts-of-peshwa-history-lie-wrapped-in-government-apathy/article_155888 | archive-date=14 जनवरी 2016 | url-status=dead }}</ref> * 2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में काशीबाई का किरदार अभिनेत्री [[इशिता गांगुली]] ने निभाया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] frgol9rwzqix931ih7qsn8ueuogy2ti 6628168 6628162 2026-10-10T21:52:57Z Mundhalia746 934684 6628168 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | spouse = [[बाजीराव प्रथम]] | children = ४ | parents = महादजी कृष्ण जोशी <br> शिऊबाई <ref>{{cite book |url=https://books.google.ca/books?id=THR5AAAAIAAJ |title=Poona in the eighteenth century: an urban history |author=Balkrishna Govind Gokhale |publisher=Oxford University Press |year=१९८८ |page=५०, १३२ |trans-title=अठारहवीं शताब्दी में पूना: शहरी इतिहास |language=अंग्रेज़ी |access-date=4 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010500/https://books.google.ca/books?id=THR5AAAAIAAJ |archive-date=5 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> }} '''काशीबाई''' १८वीं सदी के [[मराठा साम्राज्य]] के प्रधानमंत्री ([[पेशवा]]) [[बाजीराव प्रथम]] की पहली पत्नी थी। उनके चार पुत्र थे जिनमें से [[बालाजी बाजी राव|बालाजी बाजीराव]] और [[रघुनाथराव]] आगे चल कर पेशवा बने।<ref name="mehta">{{cite book|last=Mehta|first=Jaswant Lal|title=Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|year=२००५|page=१२४|url=http://books.google.co.in/books?id=d1wUgKKzawoC&pg=PA124&lpg=PA124&dq=kashibai+bajirao+history&source=bl&ots=HLRUh54jUi&sig=hoovwWoPTcTsrM2CZCPukNVn-_4&hl=en&sa=X&ei=Rjd-U9fwMcLClAWewoHIDg&ved=0CBkQ6AEwBTge#v=onepage&q=kashibai%20bajirao%20history&f=false|trans-title=आधुनिक भारत के इतिहास में एक उन्नत अध्ययन १७०७-१८१३|language=अंग्रेज़ी|access-date=10 जून 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222112719/http://books.google.co.in/books?id=d1wUgKKzawoC&pg=PA124&lpg=PA124&dq=kashibai+bajirao+history&source=bl&ots=HLRUh54jUi&sig=hoovwWoPTcTsrM2CZCPukNVn-_4&hl=en&sa=X&ei=Rjd-U9fwMcLClAWewoHIDg&ved=0CBkQ6AEwBTge#v=onepage&q=kashibai%20bajirao%20history&f=false|archive-date=22 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> बाजीराव की दुसरी शादी के बाद बुंदेलखंड राज्य की [[मस्तानी]] काशीबाई की सौतन थी। बाजीराव की मौत के बाद काशीबाई ने विभिन्न तीर्थयात्राएं की। कुछ इतिहासकारों के अनुसार वे एक प्रकार के [[संधि शोथ]] से पीड़ित रही। == जीवन == काशीबाई छास के महादाजी कृष्ण जोशी और शिऊबाई की बेटी थी, जो एक धनी परिवार था।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=Ez4wAQAAIAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | title=The Chitpavans: social ascendancy of a creative minority in Maharashtra, 1818–1918 | publisher=Shubhi Publications | author=Sandhya Gokhale | year=२००८ | page=८२ | isbn=9788182901322 | trans-title=चित्तपावन: महाराष्ट्र में एक रचनात्मक अल्पसंख्यक की सामाजिक शक्ति, १८१८-१९१८ | language=अंग्रेज़ी | access-date=3 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818174951/https://books.google.co.in/books?id=Ez4wAQAAIAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> उन्हें कृष्णराव छासकर नाम का एक भाई भी था।<ref name="Reddy">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=UU1uAAAAMAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | title=Bajirao I: an outstanding cavalry general | publisher=Reliance Pub. House | author=R. D. Palsokar, T. Rabi Reddy | year=१९९५ | page=५३ | isbn=9788185972947 | trans-title=बाजीराव I: एक उत्कृष्ट घुड़सवार सेनाके जनरल | language=अंग्रेज़ी | access-date=3 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818175352/https://books.google.co.in/books?id=UU1uAAAAMAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> ११ मार्च १७२० को [[सासवड]] में एक घरेलू समारोह में उन्होंने बाजीराव से विवाह किया था।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=p7E5AQAAIAAJ&q=kashibai+Bajirao&dq=kashibai+Bajirao&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjs2b3cr4_KAhWEBo4KHURHADw4ChDoAQgaMAA | title=A History of the Maratha People: From the death of Shivaji to the death of Shahu | publisher=S. Chand | author=Charles Augustus Kincaid, Dattātraya Baḷavanta Pārasanīsa | year=१९२२ | page=१८० | trans-title=मराठा लोगों का इतिहास: शिवाजी की मृत्यु से शाहू की मृत्यु तक | language=अंग्रेज़ी | access-date=3 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818175047/https://books.google.co.in/books?id=p7E5AQAAIAAJ&q=kashibai+Bajirao&dq=kashibai+Bajirao&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjs2b3cr4_KAhWEBo4KHURHADw4ChDoAQgaMAA | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> काशीबाई और बाजीराव के चार बेटे थे। [[बालाजी बाजी राव|बालाजी बाजीराव]] उर्फ नानासाहेब का जन्म १७२१ में हुआ था और बाद में बाजीराव की मौत के बाद १७४० में शाहु ने उन्हें पेशवा नियुक्त किया। दूसरे बेटे रामचंद्र की मृत्यु हो गई और तीसरा बेटा [[रघुनाथराव]] १७७३-७४ के दौरान पेशवा के रूप में कार्यरत थे। चौथे पुत्र जनार्दन कि भी रामचंद्र जैसे जवानी में मृत्यु हो गई।<ref name="Reddy"/> बाजीराव ने [[मस्तानी]] से दुसरी शादी की; जो कि [[बुन्देलखण्ड|बुंदेलखंड]] के हिंदू राजा [[महाराजा छत्रसाल|छत्रसाल]] और उनकी एक फारसी मुस्लिम पत्नी रुहानी बाई की बेटी थी। पेशवा परिवार ने इस शादी को स्वीकार नहीं किया। परंतु यह ध्यान योग्य है कि मस्तानी के खिलाफ पेशवा परिवार द्वारा जो घरेलू युद्ध छिड़ा था, उसमें काशीबाई ने कोई भूमिका नहीं निभाई।<ref name="Family">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=YFhuAAAAMAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | title=Home, Family and Kinship in Maharashtra | publisher=Oxford University Press | author=I. P. Glushkova, Rajendra Vora | year=१९९९ | page=१०७ | isbn=9780195646351 | trans-title=महाराष्ट्र के राजाओके परिवार | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818180923/https://books.google.co.in/books?id=YFhuAAAAMAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> इतिहासकार [[पांडुरंग बालकावडे]] कहते हैं कि विभिन्न ऐतिहासिक दस्तावेजों से पता चलता है कि काशीबाई मस्तानी को बाजीराव की दूसरी पत्नी के रूप में स्वीकार करने के लिए तैयार थीं, लेकिन उनकी सास [[राधाबाई]] और देवर [[चिमाजी अप्पा]] के विरोध के कारण ऐसा नहीं हो सका। १८वीं सदी के रूढ़िवादी भारत की कई महिलाओं की तरह उन्हें महत्वपूर्ण मामलों में कोई भी दखल देने कि अनुमति नहीं थी।<ref name="Firstlady"/> [[पुणे]] के ब्राह्मणों ने बाजीराव के मस्तानी के साथ संबंधों के कारण पेशवा परिवार का बहिष्कार किया। चिमाजी अप्पा और [[बालाजी बाजी राव|बालाजी बाजीराव]] उर्फ नानासाहेब ने १७४० में बाजीराव और मस्तानी के पृथक्करण हेतु बलप्रयोग की शुरुआत की। जब बाजीराव अभियान पर पुणे से बाहर थे, तब मस्तानी को घर में नजरबंद किया गया। अभियान पर बाजीराव कि बिगड़ती स्वास्थ्य को देखकर चिमाजी ने नानासाहेब को मस्तानी को छोड़ने और बाजीराव से मिलने के लिए भेज देने का आदेश दिया। पर नानासाहेब ने इसके बजाय अपनी मां काशीबाई को भेजा।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=TXxjo0OY2oQC&pg=PA63 | title=Mahrattas, Sikhs and Southern Sultans of India: Their Fight Against Foreign Power | publisher=Deep Publications | author=एच एस भाटिया | year=२००१ | page=६६ | isbn=9788171003693 | trans-title=मराठा, सिख और भारत के दक्षिणी सुल्तान: उनकी विदेशी शक्ति विरुद्ध लड़ाई | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818180924/https://books.google.co.in/books?id=TXxjo0OY2oQC&pg=PA63 | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> कहा जाता है कि काशीबाई ने बाजीराव की मृत्युशय्या पर एक वफ़ादार और कर्तव्य परायण पत्नी बनकर उनकी सेवा की है और उनका विवरण पति को अत्यधिक समर्पित बताया गया है।<ref name="mehta"/> उन्होंने और उनके बेटे जनार्दन ने बाजीराव का अंतिम संस्कार किया।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=90gZAAAAIAAJ&q=bajirao+peshwa+janardan+kashibai&dq=bajirao+peshwa+janardan+kashibai&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi9sp2q64_KAhUKC44KHaqgAuoQ6AEIIjAB | title=Imprint, Volume 21 | publisher=Business Press | year=१९८१ | pages=१६९ | trans-title=इम्प्रिन्ट, खंड २१ | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818174948/https://books.google.co.in/books?id=90gZAAAAIAAJ&q=bajirao+peshwa+janardan+kashibai&dq=bajirao+peshwa+janardan+kashibai&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi9sp2q64_KAhUKC44KHaqgAuoQ6AEIIjAB | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> बाजीराव की मौत के बाद १७४० में मस्तानी का भी निधन हो गया और काशीबाई ने उनके पुत्र [[शमशेर बहादुर प्रथम]] का ख्याल रखा और उन्हें हथियारों में प्रशिक्षण देने की सुविधा दी।<ref name="Firstlady"/> वह अपने पति की मृत्यु के बाद और अधिक धार्मिक हो गई। उन्होंने विभिन्न तीर्थयात्राएं की और [[वाराणसी|बनारस]] में चार साल तक रही।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=dX3XAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A5%87+pilgrimage&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A5%87+pilgrimage | title=The Sikh Review, Volume 25, Issues 277–288 | publisher=Sikh Cultural Centre | year=१९७७ | page=४८ | trans-title=सिख समीक्षा, खंड २५, अंक २७७-२८८ | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170819234154/https://books.google.co.in/books?id=dX3XAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A5%87+pilgrimage&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A5%87+pilgrimage | archive-date=19 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> इस तरह के एक दौरे पर वह १०,००० से अधिक तीर्थयात्रियों के साथ थी और इस यात्रापर एक लाख रुपए खर्च किए थे।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=Y-C1AAAAIAAJ&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BE&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | title=Bundelkhand under the Marathas, 1720–1818 A.D.: a study of Maratha-Bundela relations, Volumes 1–2 | publisher=Vishwa Bharati Prakashan | author=B. R. Andhare | year=१९८४ | pages=७७-७८ | trans-title=मराठों के तहत बुंदेलखंड, १७२०-१८१८ ए डी: मराठा-बुंदेला संबंधों का एक अध्ययन, खंड १-२ | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170819234120/https://books.google.co.in/books?id=Y-C1AAAAIAAJ&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BE&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | archive-date=19 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> जुलाई १७४७ में तीर्थयात्रा से लौटने पर, उसने अपने गाव छास में [[शिव]] भगवान को समर्पित सोमेश्वर मंदिर बनाने का कार्य शुरु किया। १७४९ में निर्मित मंदिर १.५ एकड़ भूमि पर खड़ा है और [[त्रिपुरारी पौर्णिमा]] उत्सव के लिए लोकप्रिय है। पुणे के पास एक पर्यटक स्थल के रूप में इस मंदिर को गिना जाता है।<ref name="Firstlady">{{cite web | url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/kashibai-the-first-lady/ | title=Kashibai: The first lady | work=[[द इंडियन एक्सप्रेस|दी इंडियन एक्सप्रेस]] | date=३ जनवरी २०१६ | accessdate=४ जनवरी २०१६ | author=गरिमा मीश्रा | trans-title=काशीबाई: पहली महिला | language=अंग्रेज़ी | archive-url=https://web.archive.org/web/20170508093137/http://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/kashibai-the-first-lady/ | archive-date=8 मई 2017 | url-status=live }}</ref> ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== * 2015 की निर्देशक [[संजय लीला भंसाली]] की फ़िल्म ''[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|बाजीराव मस्तानी]]'' में काशीबाई का किरदार अभिनेत्री [[प्रियंका चोपड़ा]] ने निभाया।<ref>{{cite web|title=Priyanka Chopra to join Bajirao Mastani cast|url=http://indiatoday.intoday.in/story/priyanka-chopra-bajirao-mastani-kashibai-ranveer-singh-deepika-padukone/1/350549.html|publisher=इंडिया टुडे|access-date=10 जून 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331230609/http://indiatoday.intoday.in/story/priyanka-chopra-bajirao-mastani-kashibai-ranveer-singh-deepika-padukone/1/350549.html|archive-date=31 मार्च 2015|url-status=live}}</ref> फ़िल्म के गीत "पिंगा" में उनके नृत्य और पोशाक पर सामाजिक मीडिया में चिल्लाहट हुई और दोनों काशीबाई और मस्तानी के वंशजो ने इसका आलोचना की।<ref name="Firstlady"/><ref>{{cite web | url=http://www.firstpost.com/bollywood/why-the-outrage-around-bajirao-mastanis-pinga-is-casteist-and-hypocritical-2511398.html | title=Why the outrage around Bajirao Mastani's 'Pinga' is casteist and hypocritical | trans-title=क्यों बाजीराव मस्तानी की 'पिंगा' के आसपास आक्रोश जातिवादी और पाखंडी है | work=Firstpost | date=१९ नवंबर २०१५ | accessdate=४ जनवरी २०१६ | author=मृणामयी ऐनापुरे | language=अंग्रेज़ी | archive-url=https://web.archive.org/web/20160108114704/http://www.firstpost.com/bollywood/why-the-outrage-around-bajirao-mastanis-pinga-is-casteist-and-hypocritical-2511398.html | archive-date=8 जनवरी 2016 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/bajirao-and-mastanis-descendants-object-to-songs/article7950504.ece | title=Bajirao and Mastani's descendants object to songs | trans-title=बाजीराव और मस्तानी के वंशज गीतों पर आक्षेप करते हैं | work=[[द हिन्दू]] | date=५ दिसंबर २०१५ | accessdate=४ जनवरी २०१६ | author=सतीश नंदगांवकर | language=अंग्रेज़ी | archive-url=https://web.archive.org/web/20170911231343/http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/bajirao-and-mastanis-descendants-object-to-songs/article7950504.ece | archive-date=11 सितंबर 2017 | url-status=live }}</ref> कुछ इतिहासकारों ने यह भी कहा कि इस तरह की प्रतिष्ठित महिला का जनता में नृत्य करना अनुपयुक्त होता था। इसके अलावा, काशीबाई एक प्रकार के [[संधि शोथ]] से पीड़ित थी और इस तरह का नृत्य शारीरिक रूप से संभव नहीं था।<ref name="Hamine">{{cite web | url=http://www.afternoondc.in/city-news/rare-manuscripts-of-peshwa-history-lie-wrapped-in-government-apathy/article_155888 | title=Rare manuscripts of Peshwa history lie wrapped in government apathy | trans-title=पेशवा इतिहास की दुर्लभ पांडुलिपियां सरकार की उदासीनता में लिपटे | work=Afternoon DC | date=१५ दिसंबर २०१५ | accessdate=४ जनवरी २०१६ | author=प्रशांत हामिने | language=अंग्रेज़ी | archive-url=https://web.archive.org/web/20160114075937/http://www.afternoondc.in/city-news/rare-manuscripts-of-peshwa-history-lie-wrapped-in-government-apathy/article_155888 | archive-date=14 जनवरी 2016 | url-status=dead }}</ref> * 2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में काशीबाई का किरदार अभिनेत्री [[इशिता गांगुली]] ने निभाया।<ref>{{Cite web|url=https://nettv4u.com/about/hindi/tv-serials/peshwa-bajirao/all-cast-and-crew|title=Hindi Tv Serial Peshwa Bajirao - Full Cast and Crew|website=nettv4u|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] prjjmjspw9q5t7s9zxh23nhrsepbqe7 6628296 6628168 2026-10-11T06:18:21Z Mundhalia746 934684 6628296 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | spouse = [[बाजीराव प्रथम]] | children = ४ | parents = महादजी कृष्ण जोशी <br> शिऊबाई <ref>{{cite book |url=https://books.google.ca/books?id=THR5AAAAIAAJ |title=Poona in the eighteenth century: an urban history |author=Balkrishna Govind Gokhale |publisher=Oxford University Press |year=१९८८ |page=५०, १३२ |trans-title=अठारहवीं शताब्दी में पूना: शहरी इतिहास |language=अंग्रेज़ी |access-date=4 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010500/https://books.google.ca/books?id=THR5AAAAIAAJ |archive-date=5 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> }} '''काशीबाई''' १८वीं सदी के [[मराठा साम्राज्य]] के प्रधानमंत्री ([[पेशवा]]) [[बाजीराव प्रथम]] की पहली पत्नी थी। उनके चार पुत्र थे जिनमें से [[बालाजी बाजी राव|बालाजी बाजीराव]] और [[रघुनाथराव]] आगे चल कर पेशवा बने।<ref name="mehta">{{cite book|last=Mehta|first=Jaswant Lal|title=Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|year=२००५|page=१२४|url=http://books.google.co.in/books?id=d1wUgKKzawoC&pg=PA124&lpg=PA124&dq=kashibai+bajirao+history&source=bl&ots=HLRUh54jUi&sig=hoovwWoPTcTsrM2CZCPukNVn-_4&hl=en&sa=X&ei=Rjd-U9fwMcLClAWewoHIDg&ved=0CBkQ6AEwBTge#v=onepage&q=kashibai%20bajirao%20history&f=false|trans-title=आधुनिक भारत के इतिहास में एक उन्नत अध्ययन १७०७-१८१३|language=अंग्रेज़ी|access-date=10 जून 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222112719/http://books.google.co.in/books?id=d1wUgKKzawoC&pg=PA124&lpg=PA124&dq=kashibai+bajirao+history&source=bl&ots=HLRUh54jUi&sig=hoovwWoPTcTsrM2CZCPukNVn-_4&hl=en&sa=X&ei=Rjd-U9fwMcLClAWewoHIDg&ved=0CBkQ6AEwBTge#v=onepage&q=kashibai%20bajirao%20history&f=false|archive-date=22 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> बाजीराव की दुसरी शादी के बाद बुंदेलखंड राज्य की [[मस्तानी]] काशीबाई की सौतन थी। बाजीराव की मौत के बाद काशीबाई ने विभिन्न तीर्थयात्राएं की। कुछ इतिहासकारों के अनुसार वे एक प्रकार के [[संधि शोथ]] से पीड़ित रही। == जीवन == काशीबाई छास के महादाजी कृष्ण जोशी और शिऊबाई की बेटी थी, जो एक धनी परिवार था।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=Ez4wAQAAIAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | title=The Chitpavans: social ascendancy of a creative minority in Maharashtra, 1818–1918 | publisher=Shubhi Publications | author=Sandhya Gokhale | year=२००८ | page=८२ | isbn=9788182901322 | trans-title=चित्तपावन: महाराष्ट्र में एक रचनात्मक अल्पसंख्यक की सामाजिक शक्ति, १८१८-१९१८ | language=अंग्रेज़ी | access-date=3 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818174951/https://books.google.co.in/books?id=Ez4wAQAAIAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> उन्हें कृष्णराव छासकर नाम का एक भाई भी था।<ref name="Reddy">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=UU1uAAAAMAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | title=Bajirao I: an outstanding cavalry general | publisher=Reliance Pub. House | author=R. D. Palsokar, T. Rabi Reddy | year=१९९५ | page=५३ | isbn=9788185972947 | trans-title=बाजीराव I: एक उत्कृष्ट घुड़सवार सेनाके जनरल | language=अंग्रेज़ी | access-date=3 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818175352/https://books.google.co.in/books?id=UU1uAAAAMAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> ११ मार्च १७२० को [[सासवड]] में एक घरेलू समारोह में उन्होंने बाजीराव से विवाह किया था।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=p7E5AQAAIAAJ&q=kashibai+Bajirao&dq=kashibai+Bajirao&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjs2b3cr4_KAhWEBo4KHURHADw4ChDoAQgaMAA | title=A History of the Maratha People: From the death of Shivaji to the death of Shahu | publisher=S. Chand | author=Charles Augustus Kincaid, Dattātraya Baḷavanta Pārasanīsa | year=१९२२ | page=१८० | trans-title=मराठा लोगों का इतिहास: शिवाजी की मृत्यु से शाहू की मृत्यु तक | language=अंग्रेज़ी | access-date=3 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818175047/https://books.google.co.in/books?id=p7E5AQAAIAAJ&q=kashibai+Bajirao&dq=kashibai+Bajirao&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjs2b3cr4_KAhWEBo4KHURHADw4ChDoAQgaMAA | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> काशीबाई और बाजीराव के चार बेटे थे। [[बालाजी बाजी राव|बालाजी बाजीराव]] उर्फ नानासाहेब का जन्म १७२१ में हुआ था और बाद में बाजीराव की मौत के बाद १७४० में शाहु ने उन्हें पेशवा नियुक्त किया। दूसरे बेटे रामचंद्र की मृत्यु हो गई और तीसरा बेटा [[रघुनाथराव]] १७७३-७४ के दौरान पेशवा के रूप में कार्यरत थे। चौथे पुत्र जनार्दन कि भी रामचंद्र जैसे जवानी में मृत्यु हो गई।<ref name="Reddy"/> बाजीराव ने [[मस्तानी]] से दुसरी शादी की; जो कि [[बुन्देलखण्ड|बुंदेलखंड]] के हिंदू राजा [[महाराजा छत्रसाल|छत्रसाल]] और उनकी एक फारसी मुस्लिम पत्नी रुहानी बाई की बेटी थी। पेशवा परिवार ने इस शादी को स्वीकार नहीं किया। परंतु यह ध्यान योग्य है कि मस्तानी के खिलाफ पेशवा परिवार द्वारा जो घरेलू युद्ध छिड़ा था, उसमें काशीबाई ने कोई भूमिका नहीं निभाई।<ref name="Family">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=YFhuAAAAMAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | title=Home, Family and Kinship in Maharashtra | publisher=Oxford University Press | author=I. P. Glushkova, Rajendra Vora | year=१९९९ | page=१०७ | isbn=9780195646351 | trans-title=महाराष्ट्र के राजाओके परिवार | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818180923/https://books.google.co.in/books?id=YFhuAAAAMAAJ&dq=kashibai+Bajirao&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> इतिहासकार [[पांडुरंग बालकावडे]] कहते हैं कि विभिन्न ऐतिहासिक दस्तावेजों से पता चलता है कि काशीबाई मस्तानी को बाजीराव की दूसरी पत्नी के रूप में स्वीकार करने के लिए तैयार थीं, लेकिन उनकी सास [[राधाबाई]] और देवर [[चिमाजी अप्पा]] के विरोध के कारण ऐसा नहीं हो सका। १८वीं सदी के रूढ़िवादी भारत की कई महिलाओं की तरह उन्हें महत्वपूर्ण मामलों में कोई भी दखल देने कि अनुमति नहीं थी।<ref name="Firstlady"/> [[पुणे]] के ब्राह्मणों ने बाजीराव के मस्तानी के साथ संबंधों के कारण पेशवा परिवार का बहिष्कार किया। चिमाजी अप्पा और [[बालाजी बाजी राव|बालाजी बाजीराव]] उर्फ नानासाहेब ने १७४० में बाजीराव और मस्तानी के पृथक्करण हेतु बलप्रयोग की शुरुआत की। जब बाजीराव अभियान पर पुणे से बाहर थे, तब मस्तानी को घर में नजरबंद किया गया। अभियान पर बाजीराव कि बिगड़ती स्वास्थ्य को देखकर चिमाजी ने नानासाहेब को मस्तानी को छोड़ने और बाजीराव से मिलने के लिए भेज देने का आदेश दिया। पर नानासाहेब ने इसके बजाय अपनी मां काशीबाई को भेजा।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=TXxjo0OY2oQC&pg=PA63 | title=Mahrattas, Sikhs and Southern Sultans of India: Their Fight Against Foreign Power | publisher=Deep Publications | author=एच एस भाटिया | year=२००१ | page=६६ | isbn=9788171003693 | trans-title=मराठा, सिख और भारत के दक्षिणी सुल्तान: उनकी विदेशी शक्ति विरुद्ध लड़ाई | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818180924/https://books.google.co.in/books?id=TXxjo0OY2oQC&pg=PA63 | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> कहा जाता है कि काशीबाई ने बाजीराव की मृत्युशय्या पर एक वफ़ादार और कर्तव्य परायण पत्नी बनकर उनकी सेवा की है और उनका विवरण पति को अत्यधिक समर्पित बताया गया है।<ref name="mehta"/> उन्होंने और उनके बेटे जनार्दन ने बाजीराव का अंतिम संस्कार किया।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=90gZAAAAIAAJ&q=bajirao+peshwa+janardan+kashibai&dq=bajirao+peshwa+janardan+kashibai&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi9sp2q64_KAhUKC44KHaqgAuoQ6AEIIjAB | title=Imprint, Volume 21 | publisher=Business Press | year=१९८१ | pages=१६९ | trans-title=इम्प्रिन्ट, खंड २१ | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170818174948/https://books.google.co.in/books?id=90gZAAAAIAAJ&q=bajirao+peshwa+janardan+kashibai&dq=bajirao+peshwa+janardan+kashibai&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi9sp2q64_KAhUKC44KHaqgAuoQ6AEIIjAB | archive-date=18 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> बाजीराव की मौत के बाद १७४० में मस्तानी का भी निधन हो गया और काशीबाई ने उनके पुत्र [[शमशेर बहादुर प्रथम]] का ख्याल रखा और उन्हें हथियारों में प्रशिक्षण देने की सुविधा दी।<ref name="Firstlady"/> वह अपने पति की मृत्यु के बाद और अधिक धार्मिक हो गई। उन्होंने विभिन्न तीर्थयात्राएं की और [[वाराणसी|बनारस]] में चार साल तक रही।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=dX3XAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A5%87+pilgrimage&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A5%87+pilgrimage | title=The Sikh Review, Volume 25, Issues 277–288 | publisher=Sikh Cultural Centre | year=१९७७ | page=४८ | trans-title=सिख समीक्षा, खंड २५, अंक २७७-२८८ | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170819234154/https://books.google.co.in/books?id=dX3XAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A5%87+pilgrimage&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A5%87+pilgrimage | archive-date=19 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> इस तरह के एक दौरे पर वह १०,००० से अधिक तीर्थयात्रियों के साथ थी और इस यात्रापर एक लाख रुपए खर्च किए थे।<ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=Y-C1AAAAIAAJ&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BE&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | title=Bundelkhand under the Marathas, 1720–1818 A.D.: a study of Maratha-Bundela relations, Volumes 1–2 | publisher=Vishwa Bharati Prakashan | author=B. R. Andhare | year=१९८४ | pages=७७-७८ | trans-title=मराठों के तहत बुंदेलखंड, १७२०-१८१८ ए डी: मराठा-बुंदेला संबंधों का एक अध्ययन, खंड १-२ | language=अंग्रेज़ी | access-date=4 मई 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170819234120/https://books.google.co.in/books?id=Y-C1AAAAIAAJ&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BE&focus=searchwithinvolume&q=kashibai | archive-date=19 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> जुलाई १७४७ में तीर्थयात्रा से लौटने पर, उसने अपने गाव छास में [[शिव]] भगवान को समर्पित सोमेश्वर मंदिर बनाने का कार्य शुरु किया। १७४९ में निर्मित मंदिर १.५ एकड़ भूमि पर खड़ा है और [[त्रिपुरारी पौर्णिमा]] उत्सव के लिए लोकप्रिय है। पुणे के पास एक पर्यटक स्थल के रूप में इस मंदिर को गिना जाता है।<ref name="Firstlady">{{cite web | url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/kashibai-the-first-lady/ | title=Kashibai: The first lady | work=[[द इंडियन एक्सप्रेस|दी इंडियन एक्सप्रेस]] | date=३ जनवरी २०१६ | accessdate=४ जनवरी २०१६ | author=गरिमा मीश्रा | trans-title=काशीबाई: पहली महिला | language=अंग्रेज़ी | archive-url=https://web.archive.org/web/20170508093137/http://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/kashibai-the-first-lady/ | archive-date=8 मई 2017 | url-status=live }}</ref> ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== * 2015 की निर्देशक [[संजय लीला भंसाली]] की फ़िल्म ''[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|बाजीराव मस्तानी]]'' में काशीबाई का किरदार अभिनेत्री [[प्रियंका चोपड़ा]] ने निभाया।<ref>{{cite web|title=Priyanka Chopra to join Bajirao Mastani cast|url=http://indiatoday.intoday.in/story/priyanka-chopra-bajirao-mastani-kashibai-ranveer-singh-deepika-padukone/1/350549.html|publisher=इंडिया टुडे|access-date=10 जून 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331230609/http://indiatoday.intoday.in/story/priyanka-chopra-bajirao-mastani-kashibai-ranveer-singh-deepika-padukone/1/350549.html|archive-date=31 मार्च 2015|url-status=live}}</ref> फ़िल्म के गीत "पिंगा" में उनके नृत्य और पोशाक पर सामाजिक मीडिया में चिल्लाहट हुई और दोनों काशीबाई और मस्तानी के वंशजो ने इसका आलोचना की।<ref name="Firstlady"/><ref>{{cite web | url=http://www.firstpost.com/bollywood/why-the-outrage-around-bajirao-mastanis-pinga-is-casteist-and-hypocritical-2511398.html | title=Why the outrage around Bajirao Mastani's 'Pinga' is casteist and hypocritical | trans-title=क्यों बाजीराव मस्तानी की 'पिंगा' के आसपास आक्रोश जातिवादी और पाखंडी है | work=Firstpost | date=१९ नवंबर २०१५ | accessdate=४ जनवरी २०१६ | author=मृणामयी ऐनापुरे | language=अंग्रेज़ी | archive-url=https://web.archive.org/web/20160108114704/http://www.firstpost.com/bollywood/why-the-outrage-around-bajirao-mastanis-pinga-is-casteist-and-hypocritical-2511398.html | archive-date=8 जनवरी 2016 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/bajirao-and-mastanis-descendants-object-to-songs/article7950504.ece | title=Bajirao and Mastani's descendants object to songs | trans-title=बाजीराव और मस्तानी के वंशज गीतों पर आक्षेप करते हैं | work=[[द हिन्दू]] | date=५ दिसंबर २०१५ | accessdate=४ जनवरी २०१६ | author=सतीश नंदगांवकर | language=अंग्रेज़ी | archive-url=https://web.archive.org/web/20170911231343/http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/bajirao-and-mastanis-descendants-object-to-songs/article7950504.ece | archive-date=11 सितंबर 2017 | url-status=live }}</ref> कुछ इतिहासकारों ने यह भी कहा कि इस तरह की प्रतिष्ठित महिला का जनता में नृत्य करना अनुपयुक्त होता था। इसके अलावा, काशीबाई एक प्रकार के [[संधि शोथ]] से पीड़ित थी और इस तरह का नृत्य शारीरिक रूप से संभव नहीं था।<ref name="Hamine">{{cite web | url=http://www.afternoondc.in/city-news/rare-manuscripts-of-peshwa-history-lie-wrapped-in-government-apathy/article_155888 | title=Rare manuscripts of Peshwa history lie wrapped in government apathy | trans-title=पेशवा इतिहास की दुर्लभ पांडुलिपियां सरकार की उदासीनता में लिपटे | work=Afternoon DC | date=१५ दिसंबर २०१५ | accessdate=४ जनवरी २०१६ | author=प्रशांत हामिने | language=अंग्रेज़ी | archive-url=https://web.archive.org/web/20160114075937/http://www.afternoondc.in/city-news/rare-manuscripts-of-peshwa-history-lie-wrapped-in-government-apathy/article_155888 | archive-date=14 जनवरी 2016 | url-status=dead }}</ref> * 2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में काशीबाई का किरदार अभिनेत्री [[इशिता गांगुली]] ने निभाया।<ref>{{Cite web|url=https://nettv4u.com/about/hindi/tv-serials/peshwa-bajirao/all-cast-and-crew|title=Hindi Tv Serial Peshwa Bajirao - Full Cast and Crew|website=nettv4u|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य से सम्बन्धित महिलाएँ]] [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] 5uhg0j35hbfobfrnhlxz2u25i74abhq चिमाजी अप्पा 0 647060 6628170 6611986 2026-10-10T21:57:30Z Mundhalia746 934684 6628170 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = चिमाजी अप्पा |image = Statue of Chimaji Appa.jpg |birth_date = १७०७ |birth_place = [[भारत]] |known_for = बाजीराव के छोटे भाई |occupation = |title = पेशवा |parents = |spouse = रखमाबाई और अन्नपूर्णाबाई |children = |religion = }} '''चिमाजी अप्पा''' या '''चिमणाजी अप्पा''' [[बालाजी विश्वनाथ]] के बेटे और [[बाजीराव]] के छोटे भाई थे। उन्होंने पुर्तगाली शासन से भारत के पश्चिमी तट को मुक्त कराया। वह वसई किले में हुए एक कठिन युद्ध को जीत लिया। ==पृष्ठभूमि== जब भारत में अंग्रेज, फ्रांस और डच लोग नावों द्वारा धीरे धीरे आ रहे थे। तब पुर्तगाली सेना भी भारत के गुजरात में पश्चिमी तट पर अपनी विशाल सेना के साथ थी और उससे युद्ध करना कठिन था। साथ ही वसई किले के कारण उनकी शक्ति और बढ़ गई थी। फिर भी चिमाजी अप्पा अपनी सेना के साथ पुर्तगाली सेना पर हमला कर उन लोगों को हटा दिया और पश्चिमी तट को पुर्तगाली शासन से मुक्त कराया। सन 1739 में [[बाजीराव प्रथम]] ने चिमाजी अप्पा को पुर्तगालियों को बेसीन से हटाने का आदेश दिया चिमाजी अप्पा ने पुर्तगालियों को कई पत्र लिखिए परंतु उसका जवाब उन्हें अच्छा नहीं लगा जिस कारण से उन्होंने कान्होजी आंग्रे के पुत्र और मराठा सरदारो को एकत्रित कर बेसिन के किले पर घेरा डाल दिया अंततः पुर्तगालियों को 1739 में अपने आप को आत्मसमर्पण करना पड़ा और बेसिन मराठो को दे दिया गया। पुर्तगाली धीरे धीरे अपना व्यापार बढ़ा रहे थे इस सब चीजों को मराठों को एक बार फिर विदेशी शक्तियों से खतरा हो रहा था और दुआ जबरन धर्म परिवर्तन कर रहे थे। इसके अलावा चिमाजी अप्पा ने 1736 में जंजीरा के सिद्दियो को भी पराजित किया और एक और सफल अभियान में अपनी भूमिका अदा की। 1740 ईस्वी में ही चिमाजी अप्पा की मृत्यु हो गई उनके भाई [[बाजीराव पेशवा]] की भी 1740 में रावेर खेड़ी नदी के किनारे मृत्यु हो गई थी बाद में चिमाजी अप्पा के पुत्र [[सदाशिवराव भाऊ|सदाशिव राव भाऊ]] आगे चलकर [[पेशवा]] बालाजी बाजीराव के दीवान नियुक्त हुए और 1761 में [[पानीपत के तृतीय युद्ध]] में उन्हें मराठा सेना की कमान दी गई हालांकि इस युद्ध में वे मारे गए परंतु उनका नाम आज भी भारतीय इतिहास में अंकित हैं, और बड़े ही सम्मान से लिया जाता है। ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== * 2015 की निर्देशक [[संजय लीला भंसाली]] की फ़िल्म ''[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|बाजीराव मस्तानी]]'' में चिमाजी अप्पा का किरदार वैभव तत्ववादी ने निभाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bajirao-mastani/cast/|title=Bajirao Mastani Cast List {{!}} Bajirao Mastani Movie Star Cast {{!}} Release Date {{!}} Movie Trailer {{!}} Review|last=Hungama|first=Bollywood|date=2015-12-18|website=Bollywood Hungama|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> *2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में चिमाजी अप्पा को सौरभ घोखले ने अभिनीत किया है।<ref>{{Cite web|url=https://nettv4u.com/about/hindi/tv-serials/peshwa-bajirao/all-cast-and-crew|title=Hindi Tv Serial Peshwa Bajirao - Full Cast and Crew|website=nettv4u|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] f86c7po7zq6hrzyl5oc85tgdn6gsl2u वीर लोरिक 0 662523 6628392 6480570 2026-10-11T09:21:11Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628392 wikitext text/x-wiki '''वीर लोरिक''', पूर्वी उत्तर प्रदेश की [[अहीर]] जाति का एक दिव्य चरित्र है।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books/about/An_Introduction_to_the_Popular_Religion.html?id=AVPlMYbWi5U|id=AVPlMYbWi5UC|page=291|title=Introduction to the Popular Religion and Folklore of Northern India|author=William Crooke|date=|accessdate=2014-02-27}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books/about/Bihar_Ek_Sanstkritik_Vaibhav.html?id=syip6LKz78kC|title=Bihar : Ek Sanstkritik Vaibhav, from..._Shankar Dayal Singh – Google Books|accessdate=22 June 2020|isbn=81-7182-294-0|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009164747/https://books.google.com/books/about/Bihar_Ek_Sanstkritik_Vaibhav.html?id=syip6LKz78kC|archive-date=9 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books/about/Kala_ka_Saundrya_1.html?id=lfpHv65tB7UC|title=Kala ka Saundrya-1– Google Books|accessdate=22 June 2020|isbn=978-81-8143-888-1}}</ref> एस॰एम॰ पांडे ने इसे भारत के अहीर कृषक वर्ग का राष्ट्रीय महाकाव्य कहा है।<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=75e5RRqIhMQC|page=8}}|title=Traditions of heroic and epic poetry |date=1969-12-04 |accessdate=2014-02-27}}</ref> [[लोरिकायन]], या लोरिक की कथा, [[भोजपुरी]] भाषा की एक नीति कथा है। इसे अहीर जाति की [[रामायण]] का दर्जा दिया जाता है।<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=CzLaAAAAMAAJ}} |title=Folk India: A Comprehenseive Study of Indian Folk Music and Culture |author= Manorma Sharma |date= |accessdate=2014-02-27}}</ref> ==वीर लोरिक का प्रेम सम्बंध== "" जिस वक्त उत्तर प्रदेश के बलिया जिले के गौरा के रहने वाले वीर लोरिक ने 200 किमी दूर सोनभद्र के अगोरी स्टेट की रहने वाली मंजरी को अपना प्रेम प्रस्ताव दिया, तो मंजरी कई रातों तक सो नहीं सकी थी। मगर मंजरी को देखने के बाद लोरिक ने सोच लिया था कि वो मंजरी के अलावा किसी से ब्याह नहीं करेगा, उधर मंजरी के ख्यालों में भी दिन रात केवल लोरिक का मासूम चेहरा और बलशाली भुजाएं थी। लोरिक और मंजरी की दसवीं सदी की यह प्रेम कहानी आज भी समूचे [[उत्तर भारत]] के आदिवासी समाज के जीवन का हिस्सा है। वो इस प्रेम कहानी से न सिर्फ प्रेम करना सीख रहा है बल्कि अपनी संस्कृति और विरासत के प्रति जवाबदेह भी बना हुआ है। राजा की मंजरी पर बुरी निगाह थी। अहीर नायक लोरिक<ref>{{Cite web|title=जब एक योद्धा ने प्यार को पाने के लिए तलवार से चट्टान के दो टुकड़े कर दिए|url=https://hindi.oneindia.com/news/uttar-pradesh/valentine-day-special-story-real-lover-veer-lorik-sonbhadra-444381.html|website=[[वन इंडिया]]|access-date=22 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190206063557/https://hindi.oneindia.com/news/uttar-pradesh/valentine-day-special-story-real-lover-veer-lorik-sonbhadra-444381.html|archive-date=6 फ़रवरी 2019|url-status=dead}}</ref> की कथा से सोनभद्र के ही एक अगोरी किले का गहरा सम्बन्ध है, यह किला आज भी मौजूद तो है मगर बहुत ही जीर्ण शीर्ण अवस्था में है। ईसा पूर्व निर्मित इस किले का दसवीं शती के आस पास खरवार और चन्देल राजाओं ने पुनर्निर्माण कराया था। दरअसल मंजरी अगोरी के रहने वाले मेहर नाम के ही एक अहीर की बेटी थी, जिस पर अगोरी के राजा मोलाभागत की निगाह थी जिसके बारे में कहा जाता है कि वो बेहद अत्याचारी थी। जब मेहर को बेटी के प्यार का पता चला तो वो भयभीत हो गया क्यूंकि उसे मोलाभागत के मंसूबों का पता था। मेहर ने लोरिक से तुरंत संपर्क किया और मंजरी से जिसका घर का नाम चंदा था तत्काल ब्याह करने को कहा। रक्त की नदी पार करके पहुंची लोरिक की बारातमाँ काली के भक्त लोरिक की शक्ति का अंदाजा इस बात से लगाया जा सकता है कि उनकी तलवार 85 मन की थी। युद्ध में वे अकेले हज़ारो के बराबर थे। लोरिक को पता था कि बिना मोलागत को पराजित किये वह मंजरी को विदा नहीं करा पायेगा। युद्ध की तैयारी के साथ बलिया से बारात सोन नदी तट के तक आ गयी । राजा मोलागत ने तमाम उपाय किये कि बारात सोन को न पार कर सके, किन्तु बारात नदी पार कर अगोरी किले तक जा पहुँची, भीषण युद्ध और रक्तपात हुआ। इतना खून बहा कि अगोरी से निलकने वाले नाले का नाम ही रुधिरा नाला पड़ गया और आज भी इसी नाम से जाना जाता है। तलवार से काट डाला चट्टानमोलागत और उसकी सारी सेना और उसका अपार बलशाली इंद्रावत नामक हाथी भी इस युद्ध में मारा गया आज भी हाथी का एक प्रतीक प्रस्तर किले के सामने सोंन नदी में दिखता है। लोरिक के साथ मोलागत और उसके कई मित्र राजाओं से हुए युद्ध के प्रतीक चिह्न किले के आस पास मौजूद है।मंजरी की विदाई के बाद डोली मौजूदा वाराणसी शक्तिनगर मार्ग के मारकुंडी पहाडी पर पहुंची। जहाँ पर नवविवाहिता मंजरी लोरिक के अपार बल को एक बार और देखने के लिए चुनौती दी और कहा कि कि कुछ ऐसा करो जिससे यहां के लोग याद रखें कि लोरिक और मंजरी कभी किस हद तक प्यार करते थे। लोरिक ने पूछा कि बोलो मंजरी क्या करूँ ?मंजरी ने लोरिक को एक विशाल चट्टान दिखाते हुए कहा कि वो अपने तलवार से इस चट्टान को एक ही वार में दो भागो में विभक्त कर दें - लोरिक ने ऐसा ही किया और अपनी प्रेम -परीक्षा में पास हो गएउस अद्भुत प्रेम का प्रतीक वो खंडित शिलाखंड आज भी मौजूद हैं जो उस प्रेम की कहानी कहानी कहता हुई बताते हैं कि मंजरी ने खंडित शिला से अपने मांग में सिन्दूर लगाया था। == लोक-कथा == लोरिकी में कई छोटे छोटे राज्यो जो कि- [[अहीर]] के है तथा शक्ति प्रदर्शन के लिए युद्ध होते हैं। इसमे अहीर द्विजात योद्धाओ के रूप में वर्णित है, जिनके लिए शादी के लिए अपहरण एक प्रथा है तथा शक्ति प्रदर्शन, वीरता, वफादारी, आदर्श व मान-सम्मान को मूल्यवान समझा जाता है। दूसरे लोक महाकाव्यों में दर्शित रीति के अनुरूप ही, यह काव्य के महानायक लोरिक के जीवन पर केन्द्रित है। लोरिकी के प्रसंगो पर क्षेत्रीय आधार पर कई स्थानीय संस्करण है, जिन्हे ग्रामीण अहीर अपनी जाति के इतिहास के रूप में देखते है क्योकि इसमे उनकी जाति में प्रचलित कई रीति रिवाज समाहित है। लोरिक को एतिहासिक महानायक व अहीरो के महान पूर्वज के रूप में देखा जाता है।<ref>{{cite web |url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft6p3007sk;chunk.id=0;doc.view=print |title=Culture and Power in Banaras |publisher=Publishing.cdlib.org |date= |accessdate=2014-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060212/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft6p3007sk;chunk.id=0;doc.view=print |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> यह कथा चंदा व एक अहीर लोरिक के प्रेम संबंधो के कारण पारिवारिक विरोध, सामाजिक तिरस्कार व लोरिक द्वारा उनका सामना करते हुये बच निकालने की घटनाओं के चारों तरफ घूमती है।<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=C-2lR4XaTgwC|page=39}} |title=India and Indonesia: General Perspectives |author= J. C. Heesterman|date= |accessdate=2014-02-27}}</ref> ==इतिहास व साहित्य में लोरिकी की महत्ता== हिन्दी के [[लोक साहित्य]] में लोरिक व चंदा की कथाओ का महत्वपूर्ण स्थान है। 14वी शताब्दी के पूर्व से ही लोरिक व चंदा की कथाए [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]] में दर्ज है।<ref name="Varna Ratnakar">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=SGsOGT8Xej8C&pg=PA219&dq=alha+ahir&hl=en&sa=X&ei=pxyTVISrOY-xuATn7oGgAw&ved=0CEYQ6AEwCA#v=onepage&q=alha%20ahir&f=false | title=Hindi Literature from Its Beginnings to the Nineteenth Century | publisher=Otto Harrassowitz Verlag | author=Ronald Stuart McGregor | year=1984 | pages=14 | isbn=9783447024136 | access-date=16 अगस्त 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150701210132/https://books.google.co.in/books?id=SGsOGT8Xej8C&pg=PA219&dq=alha+ahir&hl=en&sa=X&ei=pxyTVISrOY-xuATn7oGgAw&ved=0CEYQ6AEwCA#v=onepage&q=alha%20ahir&f=false | archive-date=1 जुलाई 2015 | url-status=live }}</ref> '[[चंदायन]]' नामक प्रथम हिंदवी प्रेम काव्य लिखने के लिए, सूफी कवि मौलाना दाऊद ने 1379 में लोरिक और चंदा के लोक महाग्रंथ को चुना था।<ref name="gbook1">{{cite web | url=http://books.google.co.in/books?id=ZbKv3zyIFD8C&pg=PA176&dq=lorik+ahir&hl=en&sa=X&ei=CsArVK76IYm3uASP_oKoBg&ved=0CDYQ6AEwBTgK#v=onepage&q=lorik%20ahir&f=false | title=Cultural History of Medieval India | publisher=Berghahn Books, | date=2007 | accessdate=1 October 2014 | author=Meenakshi Khanna | pages=176 | ISBN=9788187358305 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141006091601/http://books.google.co.in/books?id=ZbKv3zyIFD8C&pg=PA176&dq=lorik+ahir&hl=en&sa=X&ei=CsArVK76IYm3uASP_oKoBg&ved=0CDYQ6AEwBTgK#v=onepage&q=lorik%20ahir&f=false | archive-date=6 अक्तूबर 2014 | url-status=live }}</ref> मौलाना का मानना था कि 'चंदायन' एक दिव्य सत्य है तथा इसकी श्रुतियाँ, [[कुरान]] की आयतों के समतुल्य है।.<ref name=" J. C. Heesterman">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=C-2lR4XaTgwC&pg=PA39&lpg=PA39&dq=lorik+ahir&source=bl&ots=6qlV49uyar&sig=151dqdH3RTECPAnnBVFsDZPt_F4&hl=en&sa=X&ei=idaZVPvVBpeIuATGi4HYDA&ved=0CEcQ6AEwBw#v=onepage&q=lorik%20ahir&f=false | title=India and Indonesia: General Perspectives Volume 4 of Comparative history of India and Indonesia | publisher=BRILL | author=J. C. Heesterman | year=1989 | pages=39 | isbn=9789004083653 | access-date=16 अगस्त 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150704120445/https://books.google.co.in/books?id=C-2lR4XaTgwC&pg=PA39&lpg=PA39&dq=lorik+ahir&source=bl&ots=6qlV49uyar&sig=151dqdH3RTECPAnnBVFsDZPt_F4&hl=en&sa=X&ei=idaZVPvVBpeIuATGi4HYDA&ved=0CEcQ6AEwBw#v=onepage&q=lorik%20ahir&f=false | archive-date=4 जुलाई 2015 | url-status=live }}</ref> लोरिक-कथा का उल्लेख इलियट ने भी किया है तथा उन्होने इस संदर्भ में अहीर जाति का प्रामाणिक इतिहास भी दिया है।<ref name=" इलियट">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=xFoiAAAAMAAJ&q=%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0&hl=en&sa=X&ved=0CE4Q6AEwCDgoahUKEwig6YXVzbDHAhWTWo4KHetfBqk | title=लोरिकायान एक अध्ययन | publisher=लोरिकी प्रकाशन मूल- मिचिगन विश्वविद्यालय | author=अर्जुनदास केसरी | year=1982 | pages=169 | access-date=17 अगस्त 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200945/https://books.google.co.in/books?id=xFoiAAAAMAAJ&q=%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0&hl=en&sa=X&ved=0CE4Q6AEwCDgoahUKEwig6YXVzbDHAhWTWo4KHetfBqk | archive-date=4 मार्च 2016 | url-status=live }}</ref> लोरिक की कथा मात्र लोक कथा ही नहीं है, अपितु इस पर आधारित साहित्यिक कृतियाँ भी विद्यमान हैं।<ref name="Lorikāyana1979">{{cite book|author=लोरिकायान|title=लोंक महाकाव्य लोरिकी|url=https://books.google.com/books?id=cP4KAAAAMAAJ|accessdate=19 April 2018|year=1979|publisher=साहित्य भवन }}</ref> ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20141006113730/http://www.easternuptourism.com/Veer-Lorik-Pathar.jsp वीर लोरिक पत्थर] * [https://web.archive.org/web/20160307135445/https://www.youtube.com/watch?v=lBBHYABn--Y सन ईको पॉइंट] *[https://web.archive.org/web/20141224041139/http://khabar.ibnlive.in.com/news/1400/9/ आई.बी.एन. खबर - सतयुग की प्रेम-निशानी पत्थर] == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:अहीर इतिहास]] [[श्रेणी:अहीर]] [[श्रेणी:अहीर (आभीर) राजवंश]] 5gxz0bgj38op737wro8lsj51goqr1kn पड़री लालपुर 0 664584 6628136 6627856 2026-10-10T17:27:58Z ~2026-54584-81 952899 /* विवरण */ पड़री लालपुर में जन्मे प्रसिद्ध व्यक्ति का संक्षिप्त परिचय जोड़ा। 6628136 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name=पड़री लालपुर |other_name=Padri Lalpur |image= |image_caption= |pushpin_label=पड़री लालपुर |pushpin_map=India Uttar Pradesh |coordinates={{coord|26.231|80.234|display=inline, title}} |pushpin_map_caption=उत्तर प्रदेश में स्थिति |subdivision_type=देश |subdivision_name={{IND}} |subdivision_type1=[[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] |subdivision_name1=[[उत्तर प्रदेश]] |subdivision_type2=[[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2=[[कानपुर नगर ज़िला]] |population_total=7795 |population_as_of=2011 |demographics_type1=भाषाएँ |demographics1_title1=प्रचलित |demographics1_info1=[[हिन्दी]] |timezone1=[[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1=+5:30 }} '''पड़री लालपुर''' (Padri Lalpur) [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर ज़िले]] में स्थित एक गाँव है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=qzUqk7TWF4wC Uttar Pradesh in Statistics]," Kripa Shankar, APH Publishing, 1987, ISBN 9788170240716</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC Political Process in Uttar Pradesh: Identity, Economic Reforms, and Governance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423083533/https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC |date=23 अप्रैल 2017 }}," Sudha Pai (editor), Centre for Political Studies, Jawaharlal Nehru University, Pearson Education India, 2007, ISBN 9788131707975</ref> == विवरण == पड़री लालपुर की पूर्वोत्तर दिशा में 5 किलोमीटर दूर [[भीतरगांव]] नामक स्थान पर एक [[गुप्त राजवंश|गुप्तकालीन]] प्राचीन मन्दिर है। यहाँ से 4 किमी की दूरी पर पतारा रेलवे स्टेशन है। जो कि कानपुर-चित्रकूट रेलमार्ग पर स्थित है। यह कानपूर-सागर राष्ट्रीय राजमार्ग NH 86 से 4 किमी की दूरी पर स्थित है। लखनऊ के प्रसिद्ध कवि, गीतकार,साहित्यकार दिलीप तिवारी का जन्म पड़री लालपुर में हुआ था। इनको सन 2017 में उत्तर प्रदेश सरकार द्वारा₹40000 के आर्यभट्ट पुरस्कार द्वारा सम्मानित किया जा चुका है इनके अनेक गीत यूट्यूब पर उपलब्ध हैं। == इन्हें भी देखें == * [[कानपुर नगर ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:कानपुर नगर ज़िला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के गाँव]] [[श्रेणी:कानपुर नगर ज़िले के गाँव]] 578b8vt8xgvyu82hur30y691r622s60 आंग्ल-मराठा युद्ध 0 666724 6628138 6572034 2026-10-10T17:57:29Z Mundhalia746 934684 6628138 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मार्च 2018}} [[भारत]] के इतिहास में तीन '''आंग्ल-मराठा युद्ध''' हुए हैं। ये तीनों युद्ध 1775 ई. से 1818 ई. तक चले। ये युद्ध ब्रिटिश सेनाओं और 'मराठा महासंघ' के बीच हुए थे। इन युद्धों का परिणाम यह हुआ कि मराठा महासंघ का पूरी तरह से विनाश हो गया। मराठों में पहले से ही आपस में काफ़ी भेदभाव थे, जिस कारण वह अंग्रेज़ों के विरुद्ध एकजुट नहीं हो सके। जहाँ [[रघुनाथराव]] ने [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी]] से मित्रता करके पेशवा बनने का सपना देखा, और अंग्रेज़ों के साथ [[सूरत की सन्धि]] की, वहीं [[बाजीराव द्वितीय]] ने बसीन भागकर अंग्रेज़ों के साथ पहली [[वसई की संधि]](1803-06) की और दूसरी बसिन कि संधि(1817-1818) की स्वतंत्रता को बेच दिया। पहला युद्ध(1775-1782 ई.) रघुनाथराव द्वारा महासंघ के पेशवा (मुख्यमंत्री) के दावे को लेकर ब्रिटिश समर्थन से प्रारम्भ हुआ। जनवरी 1779 ई. में बड़गाँव में अंग्रेज़ पराजित हो गए, लेकिन उन्होंने मराठों के साथ [[सालबाई की संधि]] (मई 1782 ई.) होने तक युद्ध जारी रखा। इसमें अंग्रेज़ों को बंबई (वर्तमान मुंबई) के पास 'सालसेत द्वीप' पर क़ब्ज़े के रूप में एकमात्र लाभ मिला। 1818 ई. में बाजीराव द्वितीय ने अंग्रेज़ों के आगे आत्म समर्पण कर दिया। अंग्रेज़ों ने उसे बन्दी बनाकर बिठूर भेज दिया था, जहाँ 1853 ई. में उसकी मृत्यु हो गई। मराठों के पतन में मुख्य भूमिका बाजीराव द्वितीय की ही रही थी, जिसने अपनी क़ायरता और धोखेबाज़ी से सम्पूर्ण मराठों और अपने कुल को कलंकित किया था। ==युद्ध== अंगेज़ों और मराठों के मध्य तीन आंग्ल-मराठा युद्ध हुए- * प्रथम युद्ध (1775 - 1782 ई.) * द्वितीय युद्ध (1803 - 1805 ई.) * तृतीय युद्ध (1817 - 1818 ई.) सालबाई संधि (1782) निम्न शर्ते थी– 1. अंग्रेजो ने राघोवा का साथ छोड़ने का आश्वासन दिया और पेशवा के द्वारा रागोबा को 25 हजार रुपए मासिक स्वीकार कर ली। 2. अंग्रेजो ने सालसोट तथा भड़ोस से अपना अधिकार त्याग दिया। 3. अंग्रेजो ने माधवराव द्वितीय को पेशवा स्वीकार कर लिया। 4. यमुना नदी के पश्चिम प्रदेश पर सिंधिया का अधिकार कायम रहा। ==प्रथम आंग्ल-मराठा युद्ध== * [[प्रथम आंग्ल मराठा युद्ध]] प्रथम आंग्ल मराठा युद्ध 1775 - 1782 ई. तक चला। राघोवा (रघुनाथराव) ईस्ट इंडिया कम्पनी से सांठ-गांठ करके स्वयं पेशवा बनने का सपना देखने लगा था। उसने 1775 ई. में अंग्रेज़ों से सूरत की सन्धि की, जिसके अनुसार बम्बई सरकार राघोवा से डेढ़ लाख रुपये मासिक ख़र्च लेकर उसे 2500 सैनिकों की सहायता देगी। इस सहायता के बदले राघोवा ने अंग्रेज़ों को बम्बई के समीप स्थित सालसेत द्वीप तथा बसीन को देने का वचन दिया। जिसमें पुरंदर की संधि हुई जिसके अनुसार सालसेट बाम्बे और बडोंच् प्रदेश एक दूसरे को सोपना था फिर सूरत की संधि को स्वीकार किया गया1778 ई. में कम्पनी सेना की बड़गाँव नामक स्थान पर भंयकर हार हुई और उसे बड़गाँव में सलबाई (1782) की सन्धि करनी पड़ी। इस संधि को अस्वीकार कर दी और इस हार के बावजूद भी [[वारेन हेस्टिंग्स]] ने सलबाईं की सन्धि होने तक युद्ध को जारी रखा था। ==द्वितीय आंग्ल-मराठा युद्ध== * [[द्वितीय आंग्ल-मराठा युद्ध]] [[File:Battle of Assaye.jpeg|thumb|द्वितीय आंग्ल-मराठा युद्ध]] द्वितीय-आंग्ल मराठा युद्ध 1803 - 1805 ई. तक चला। बाजीराव द्वितीय को अपने अधीन बनाने के पश्चात अंग्रेज़ इस बात के लिए प्रयत्नशील थे कि, वे होल्कर, भोसलें तथा महादजी शिन्दे को भी अपने अधीन कर लें। साथ ही वे अपनी कूटनीति से उस पारस्परिक कलह और फूट को बढ़ावा भी देते रहे, जो मराठा राजनीति का सदा ही एक गुण रहा था| इस युद्ध के बाद अंग्रेज मराठों से निम्नलिखित सन्धियां करते हैंं --1803 में भोसले परिवार से देवगाव की सन्धि --1803 में सिन्धिया परिवार से सुर्जीअर्जनगाव की सन्धि --1805 में होल्कर परिवार से राजपुरघाट की संधि ==तृतीय आंग्ल-मराठा युद्ध== * [[तृतीय आंग्ल-मराठा युद्ध]] तृतीय आंग्ल-मराठा युद्ध 1817 - 1818 ई. तक चला। यह युद्ध अन्तिम रूप से लॉर्ड हेस्टिंग्स(1813-1823) के भारत अंग्रेजी क्षेत्र)के गवर्नर-जनरल बनने के बाद लड़ा गया। अंग्रेजों ने पेशवा को 13 जून 1817 को तथा 5 नवम्बर, 1817 में दौलतराव सिंधिया के साथ ग्वालियर की सन्धि की, जिसके अनुसार महादजी शिन्दे पिंडारियों के दमन में अंग्रेजों का सहयोग करेगा और साथ ही चंबल नदी से दक्षिण-पश्चिम के राज्यों पर अपना प्रभाव हटा लेगा। जून, 1817 में अंग्रेजों ने से पूना की सन्धि की, जिसके तहत पेशवा ने 'मराठा संघ' की अध्यक्षता त्याग दी। ==इन्हें भी देखें== *[[मराठा साम्राज्य]] *[[ग्वालियर अभियान]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के युद्ध]] [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:मराठों से जुड़ी लड़ाई]] an9hdepllf7ca81lki7uglff300ai5o बाजीराव प्रथम 0 688764 6628158 6548359 2026-10-10T21:20:07Z Mundhalia746 934684 6628158 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =पेशवा बाजीराव प्रथम<br /> |title =[[पेशवा]] |image =Peshwa Bajirao Warrior New.jpg |image_size =300px |caption =[[बाजीराव प्रथम]] का चित्र |reign =[[मराठा साम्राज्य]] |coronation = |othertitles =राव, श्रीमन्त, महान पेशवा , हिन्दू सेनानी |full name =बाजीराव बाळाजी भट (पेशवे) |native_lang1 = |native_lang1_name1= |native_lang2 = |native_lang2_name1= |native_lang8 = |native_lang8_name1= |predecessor =[[बालाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथ]] पेशवा |successor =[[बालाजी बाजी राव|बाळाजी बाजीराव]] पेशवा |suc-type = |heir = |queen = |consort = [[काशीबाई]], [[मस्तानी]] |spouse = |issue = |house = |dynasty = |father =[[बालाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथ]] पेशवा |mother =राधाबाई | birth_date =[[१८|18]] अगस्त [[१७००|1700]] | birth_place = | death_date =[[२८|28]] अप्रैल [[१७४०|1740]] | death_place =रावेरखेडी, पश्चिम निमाड, मध्य प्रदेश | burial_date = | burial_place =नर्मदा नदी घाट, रावेरखेडी |}} '''पेशवा बाजीराव प्रथम''' '''(श्रीमन्त पेशवा बाजीराव बल्लाळ भट्ट)''' ([[१७००|1700]] - [[१७४०|1740]]) महान सेनानायक थे। वे [[१७२०|1720]] से [[१७४0|1740]] तक [[मराठा साम्राज्य]] के चौथे छत्रपति [[शाहु|शाहूजी महाराज]] के पेशवा (प्रधानमन्त्री) रहे। इनका जन्म [[चित्पावन ब्राह्मण|चितपावन]] कुल के ब्राह्मण परिवार में हुआ। इनको 'बाजीराव बल्लाळ' तथा 'थोरले बाजीराव' के नाम से भी जाना जाता है। इन्हें लोग अपराजित हिन्दू सेनानी सम्राट भी कहते थे। इन्होंने अपने कुशल नेतृत्व एवं रणकौशल के बल पर [[मराठा साम्राज्य]] का विस्तार (विशेषतः उत्तर भारत में) किया। इसके कारण ही उनकी मृत्यु के [[२०|20]] वर्ष बाद उनके पुत्र के शासनकाल में मराठा साम्राज्य अपने चरमोत्कर्ष पर पहुँच सका। बाजीराव प्रथम को सभी [[९|9]] महान पेशवाओं में सर्वश्रेष्ठ माना जाता है। इनके पिता [[बालाजी विश्वनाथ|पेेशवा बालाजी विश्वनाथ]] भी [[शाहु|छत्रपति शाहूजी महाराज]] के [[पेशवा]] थे। बचपन से बाजीराव को घुड़सवारी करना, तीरन्दाजी, तलवार भाला, बनेठी, लाठी आदि चलाने का शौक था। [[१३|13]]-[[१४|14]] वर्ष की खेलने की आयु में बाजीराव अपने पिताजी के साथ घूमते थे।<ref name="दुनिया">[http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/kidsworld/prompterpersonality/0908/18/1090818065_1.htm अपराजेय सेनानी बाजीराव (प्रथम) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511140314/http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/kidsworld/prompterpersonality/0908/18/1090818065_1.htm |date=11 मई 2012 }}। वेबदुनिया</ref> उनके साथ घूमते हुए वह दरबारी चालों व रीतिरिवाजों को आत्मसात करते रहते थे। यह क्रम 19-[[२०|20]] वर्ष की आयु तक चलता रहा। जब बाजीराव के पिता का अचानक निधन हो गया तो मात्र बीस वर्ष की आयु के बाजीराव को शाहूजी महाराज ने पेशवा बना दिया। जब महाराज शाहू ने [[१७२०|1720]] में बालाजी विश्वनाथ के मृत्यूपरान्त उसके 19 वर्षीय ज्येष्ठपुत्र बाजीराव को पेशवा नियुक्त किया तो पेशवा पद वंशपरम्परागत बन गया। अल्पवयस्क होते हुए भी बाजीराव ने असाधारण योग्यता प्रदर्शित की। पेशवा बनने के बाद अगले बीस वर्षों तक बाजीराव मराठा साम्राज्य को बढ़ाते रहे। उनका व्यक्तित्व अत्यन्त प्रभावशाली था; तथा उनमें जन्मजात नेतृत्वशक्ति थी। अपने अद्भुत रणकौशल, अदम्य साहस और अपूर्व संलग्नता से, तथा प्रतिभासम्पन्न अनुज श्रीमान चिमाजी साहिब अप्पा के सहयोग द्वारा शीघ्र ही उसने मराठा साम्राज्य को भारत में सर्वशक्तिमान् बना दिया।<ref name="ReferenceA">हिन्दी विश्वकोश, भाग-7, नागरी प्रचारिणी सभा, वाराणसी, संस्करण 1966, पृष्ठ 339.</ref> इसके लिए उन्हें अपने दुश्मनों से लगातार लड़ाईयाँ करना पड़ी। अपनी वीरता, अपनी नेतृत्व क्षमता व युद्ध-कौशल योजना द्वारा यह महान वीर हर लड़ाई को जीतता गया। शिवाजी महाराज की तरह वह बहुत ही कुशल घुड़सवार थे। घोड़े पर बैठे-बैठे भाला चलाना, बनेठी घुमाना, बन्दूक चलाना उनके बाएँ हाथ का खेल था। घोड़े पर बैठकर श्रीमन्तबाजीराव के भाले की फेंक इतनी जबरदस्त होती थी कि सामने वाला घुड़सवार अपने घोड़े सहित घायल हो जाता था। इस समय भारत की जनता मुगलों के साथ-साथ अंग्रेजों व पुर्तगालियों के अत्याचारों से त्रस्त हो चुकी थी। ये भारत के देवस्थान तोड़ते, जबरन [[धर्म|पन्थ]] परिवर्तन करते, महिलाओं व बच्चों को मारते व भयंकर शोषण करते थे।<ref name="दुनिया"/> ऐसे में श्रीमन्तबाजीराव पेशवा ने उत्तर भारत से लेकर दक्षिण भारत तक ऐसी विजय पताका फहराई कि चारों ओर उनके नाम का डंका बजने लगा। लोग उन्हें शिवाजी का अवतार मानने लगे। श्रीमन्तबाजीराव पेशवा में शिवाजी महाराज जैसी ही वीरता व पराक्रम था तो एक अपवाद छोड़कर लगभग वैसा ही उच्च चरित्र भी था। [[शकरखेडला]] में श्रीमन्त पेशवा ने मुबारिज़खाँ को परास्त किया। ([[१७२४|1724]])। [[मालवा]] तथा [[कर्नाटक]] पर प्रभुत्व स्थापित किया ([[१७२४|1724]]-[[२६|26]])। पालखेड़ में महाराष्ट्र के परम शत्रु निजामउलमुल्क को पराजित कर ([[१७२८|1728]]) उससे चौथ तथा सरदेशमुखी वसूली। फिर मालवा और बुन्देलखण्ड पर आक्रमण कर मुगल सेनानायक गिरधरबहादुर तथा दयाबहादुर पर विजय प्राप्त की ([[१७२८|1728]])। तदनन्तर मुहम्मद खाँ बंगश को परास्त किया ([[१७२९|1729]])। [[दभोई]] में त्रिम्बकराव को नतमस्तक कर ([[१७३१|1731]]) उसने आन्तरिक विरोध का दमन किया। सीदी, आंग्रिया तथा पुर्तगालियों एवं अंग्रेजो को भी बुरी तरह विजित किया। [[दिल्ली]] का अभियान ([[१७३७|1737]]) उनकी सैन्यशक्ति का चरमोत्कर्ष था। उसी वर्ष [[भोपाल]] में श्रीमन्तबाजीराव पेशवा ने फिर से निजाम को पराजय दी। अन्तत: [[१७३९|1739]] में उन्होनें नासिरजंग पर विजय प्राप्त की। बाजीराव प्रथम को एक महान घुड़सवार सेनापति के रूप में जाना जाता है और इतिहास के उन महान योद्धाओं में बाजीराव का नाम आता है जिन्होंने कभी भी अपने जीवन में युद्ध नहीं हारा और बाजीराव प्रथम ने अपने जीवन में एक भी युद्ध नहीं हारा और यह उनकी महानता को दर्शाता है। अमेरिकी इतिहासकार बर्नार्ड माण्टोगोमेरी के अनुसार बाजीराव पेशवा भारत के इतिहास का सबसे महानतम सेनापति था और पालखेड़ युद्ध में जिस तरीके से उन्होंने निजाम की सेनाओं को पराजित किया उस वक्त सिर्फ बाजीराव प्रथम ही कर सकते थे उसके अलावा भारत या भारतीय उपमहाद्वीप में यह सब करने की क्षमता किसी और से नहीं थी। बाजीराव प्रथम और उनके भाई चिमाजी अप्पा ने बेसिन के लोगों को पुर्तगालियों के अत्याचार से भी बचाया जो जबरन धर्म परिवर्तन करवा रहे थे और यूरोपीय सभ्यता को भारत में लाने की कोशिश कर रहे थे जिसके चलते [[१७३९|1739]] में अन्तिम दिनों में अपने भाई चिमाजी अप्पा को भेजकर उन्हें पुर्तगालियों को निस्तनाभूत कर दिया और वसई की सन्धि करवा दी। [[चित्र:Bajirao Peshwa Statue, Pune.jpg|right|thumb|300px|[[पुणे]] के शनिवार वाड़ा में '''बाजीराव बल्लाल''' की प्रतिमा]] [[१७२०|1720]] ईसवी में छत्रपति शाहू ने बाजीराव प्रथम को मराठा साम्राज्य का पेशवा नियुक्त किया जिसके बाद कई सारे बड़े मन्त्री उनसे नाराज हो गए जिसके कारण उन्होंने युवा सरदारों को अपने साथ में लाना शुरू कर दिया जिनमें [[मल्हारराव होलकर]], [[राणोजीराव शिन्दे]] आज भी शामिल थे इन सब ने मिलकर सम्पूर्ण भारत पर अपना प्रभाव जमाने को कर दिया [[बाजीराव प्रथम]] प्रथम सबसे बड़ी जीत [[१७२८|1728]] में [[पालखेड की लड़ाई]] में हुई जिसमें उन्होंने निजाम की सेनाओं को पूर्णतया दलदली नदी के किनारे ला खड़ा किया अब निजाम के पास आत्मसमर्पण के अलावा कुछ नहीं बचा था। और [[६|6]] मार्च [[१७२८|1728]] को उन्होंने मुंगी शेवगाव की सन्धि की। जिसमे निजाम हैदराबाद के साथ जिसके तहत उन्होंने ढक्कन में सरदेशमुखी और चोथ को लेने का अधिकार दे दिया। और शाहु को मराठा साम्राज्य का वास्तविक छत्रपति घोषित कर दिया और सम्भाजी द्वितीय को कोल्हापुर का छत्रपति। उसके बाद बाजीराव ने कई और लड़ाई लड़ी परन्तु [[१७३७|1737]] में बाजीराव ने दिल्ली पर चढ़ाई करी और वह सआदत अली खान की सेना जो कि करीब एक लाख की सेना थी उसको लोग अपनी चाल को चलते उस को चकमा देकर दिल्ली की ओर निकल गए और उन्होंने चिमाजी अप्पा को करीब [[१०,०००|10,000]] की सेना को लेकर निजाम को रोकने के लिए छोड़ दी थी अभी दिल्ली में लाल किले के सामने पहुँचे जहाँ मोहम्मद शाह जो कि मुगल सम्राट से उनको देखकर इतना घबरा गए कहीं जाकर छुप गए। वहाँ लूट कर बाजीराव वापस पुणे की ओर वापस लौटे जहाँ पर मोहम्मद शाह रंगीला ने [[साआदत अली खान]] और हैदराबाद के निजाम को लिखा कि आप बाजीराव को पुणे से पहले ही रोक ले जिसकी बाजीराव सामना भोपाल के निकट निजाम से हुआ जिसमें बाजीराव की सेना ने दोनों की सेनाओं को हरा कर दोराहा [[भोपाल]] की सन्धि की मालवा का सम्पूर्ण क्षेत्र मराठो को प्राप्त हो गया इससे मराठों का प्रभाव सम्पूर्ण भारत में स्थापित बाजीराव ने [[१७३०|1730]] मे [[शनिवार वाड़ा]] पुणे में उसका निर्माण करवाया और पुणे देशों की राजधानी नियुक्ति की। बाजीराव ने हिन्दु-शाही का वादा किया और सभी हिन्दुओं को एक कर विदेशी शक्तियों के खिलाफ लड़ने का बीड़ा उठाया। उन्होंने [[१७३९|1739]] में अपने भाई की चिमाजी की सेनाओं पुर्तगालियों को बेसिन पराजित कर वसई की सन्धि कर ली जिसके तहत पुर्तगालियों के अभद्र पूर्ण व्यवहार से भारतीय जनता को बाजीराव प्रथम ने बचा लिया बाजीराव प्रथम बहुत ही महान और काबिल हिन्दू योद्धा थे सम्पूर्ण भारत में बाजीराव प्रथम का खौफ फैला हुआ था यहाँ तक कि [[जयपुर]] के राजा [[जय सिंह द्वितीय|जयसिंह द्वितीय]] भी उनके लिए काफी तारीफ करते हैं। [[१७३१|1731]] में उन्होंने महाराजा छत्रसाल की बेटी से विवाह किया और बुन्देलखण्ड का एक तिहाई हिस्सा मराठा साम्राज्य में मिला लिया उन्होंने मोहम्मद खान बंग्स की सेना को पराजित कर महाराजा [[महाराजा छत्रसाल|छत्रसाल]] को जय उसे बचा लिया और वापस उनका बुन्देलखण्ड राज्य को लौटा दिया इसे प्रसन्न होकर उन्होंने अपनी पुत्री [[मस्तानी]] का विवाह बाजीराव से कर दिया।। [[चित्र:Peshwa bajirao Birla mandir 6 dec 2009 (47).JPG|250px|right|पेशवा श्रीमन्तबाजीराव का [[लक्ष्मी नारायण मन्दिर, दिल्ली|बिरला मन्दिर, दिल्ली]] में एक स्तम्भ पर शैल चित्र]] अपने यशोसूर्य के मध्यकाल में ही [[२८|28]] अप्रैल [[१७४०|1740]] को अचानक रोग के कारण उनकी असामयिक मृत्यु हुई। [[मस्तानी]] नामक मुसलमान स्त्री से उनके सम्बन्ध के प्रति विरोधप्रदर्शन के कारण श्रीमन्त साहेब के अंतिम दिन क्लेशमय बीते। उनके निरन्तर अभियानों के परिणामस्वरूप निस्सन्देह महाराष्ट्रीय शासन को अत्यधिक भार करना पड़ा। मराठा साम्राज्य सीमातीत विस्तृत होने के कारण असंगठित रह गया, मराठा संघ में व्यक्तिगत महत्वाकाँक्षाएँ प्रस्फुटित हुईं, तथा मराठा सेनाएँ विजित प्रदेशों में असन्तुष्टिकारक प्रमाणित हुई; तथापि श्रीमन्तबाजीराव पेशवा की लौह लेखनी ने निश्चय ही महाराष्ट्रीय इतिहास का गौरवपूर्ण परिच्छेद रचा।<ref name="ReferenceA"/> इतिहास तथा राजनीति के एक विद्वान् सर रिचर्ड टेंपिल ने बाजीराव की महत्ता का यथार्थ अनुमान एक वाक्य समूह में किया है, जिससे उसका असीम उत्साह फूट-फूट कर निकल रहा है। वह लिखता है - : ''सवार के रूप में बाजीराव को कोई भी मात नहीं दे सकता था। युद्ध में वह सदैव अग्रगामी रहता था। यदि कार्य दुस्साध्य होता तो वह सदैव अग्नि-वर्षा का सामना करने को उत्सुक रहता। वह कभी थकता न था। उसे अपने सिपाहियों के साथ दुःख-सुख उठाने में बड़ा आनन्द आता था। विरोधी मुसलमानों और राजनीतिक क्षितिज पर नवोदित यूरोपीय सत्ताओं के विरुद्ध राष्ट्रीय उद्योगों में सफलता प्राप्त करने की प्रेरणा उसे हिन्दुओं के विश्वास और श्रद्धा में सदैव मिलती रही। वह उस समय तक जीवित रहा जब तक अरब सागर से बंगाल की खाड़ी तक सम्पूर्ण भारतीय महाद्वीप पर मराठों का भय व्याप्त न हो गया। उसकी मृत्यु डेरे में हुई, जिसमें वह अपने सिपाहियों के साथ आजीवन रहा। युद्धकर्ता पेशवा के रूप में तथा हिन्दू शक्ति के अवतार के रूप में मराठे उसका स्मरण करते हैं।<ref>ओरिएंटल एक्सपीरियंस, पृष्ठ 390; मराठों का नवीन इतिहास भाग-2, गोविंद सखाराम सरदेसाई, शिवलाल अग्रवाल एंड कंपनी, आगरा; तृतीय संशोधित संस्करण 1972, पृष्ठ-190 से उद्धृत।</ref> जब भी इतिहास में महान योद्धाओं की बात होगी तो निस्सन्देह महान् पेशवा श्रीमन्तबाजीराव के नाम से लोग ओत-प्रोत होंगे। == छबि दीर्घा == <gallery widths="200" heights="200"> चित्र:Bajirao's letter to Chimaji Appa 01.tif| बाजीराव का पत्र [[चिमाजी अप्पा]] को चित्र:Facsimile of the handwriting of Bajirao Ballal (1720-40).jpg|31 मार्च 1739 ; बाजीराव अपने भाई [[चिमाजी अप्पा]] से [[नादिर शाह|नादिर शाह]] का सामना करने के लिए दिल्ली में कुमुक (अतिरिक्त सेना) भेजने के लिए पत्र लिखा।]] चित्र:Samples of MoDi writing.jpg|मराठों के हस्ताक्षरों ; इसमें तीसरी पंक्ति बाजीराव का हस्ताक्षर। चित्र:बाजीराव पेशवे यांच्या राजमुद्रेची प्रतिकृती शनिवारवाडा पुणे.jpg|बाजीराव बिल्लाल की राजमुद्रा चित्र:Bajirao's handwriting.jpg|बाजीराव बिल्लाल की लिखावट ([[मोडी लिपि]] में) </gallery> ==फ़िल्में और टेलीविज़न== *2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में बाजीराव प्रथम को [[करन सूचक]] ने अभिनीत किया है। == इन्हें भी देखें == *[https://coverbharat.com/%e0%a4%ac%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%87%e0%a4%b2-%e0%a4%95%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9c%e0%a4%be-%e0%a4%9b%e0%a4%a4/ वीर छत्रसाल का रोचक वर्णन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809210648/https://coverbharat.com/%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%9B%E0%A4%A4/ |date=9 अगस्त 2020 }} *[[मराठा साम्राज्य‎]] * [[मस्तानी]] * [[शमशेर बहादुर प्रथम]] {{start box}} {{succession box | before=[[बालाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथ]] | title=[[पेशवा]] | years=१७२०-१७४०| after=[[बालाजी बाजी राव|बाळाजी बाजीराव]] }} {{end box}} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:मराठी लोग]] rvoly7xf2hep6cs5c7ofs98fa9x4r6e 6628161 6628158 2026-10-10T21:23:59Z Mundhalia746 934684 6628161 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =पेशवा बाजीराव प्रथम<br /> |title =[[पेशवा]] |image =Peshwa Bajirao Warrior New.jpg |image_size =300px |caption =[[बाजीराव प्रथम]] का चित्र |reign =[[मराठा साम्राज्य]] |coronation = |othertitles =राव, श्रीमन्त, महान पेशवा , हिन्दू सेनानी |full name =बाजीराव बाळाजी भट (पेशवे) |native_lang1 = |native_lang1_name1= |native_lang2 = |native_lang2_name1= |native_lang8 = |native_lang8_name1= |predecessor =[[बालाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथ]] पेशवा |successor =[[बालाजी बाजी राव|बाळाजी बाजीराव]] पेशवा |suc-type = |heir = |queen = |consort = [[काशीबाई]], [[मस्तानी]] |spouse = |issue = |house = |dynasty = |father =[[बालाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथ]] पेशवा |mother =राधाबाई | birth_date =[[१८|18]] अगस्त [[१७००|1700]] | birth_place = | death_date =[[२८|28]] अप्रैल [[१७४०|1740]] | death_place =रावेरखेडी, पश्चिम निमाड, मध्य प्रदेश | burial_date = | burial_place =नर्मदा नदी घाट, रावेरखेडी |}} '''पेशवा बाजीराव प्रथम''' '''(श्रीमन्त पेशवा बाजीराव बल्लाळ भट्ट)''' ([[१७००|1700]] - [[१७४०|1740]]) महान सेनानायक थे। वे [[१७२०|1720]] से [[१७४0|1740]] तक [[मराठा साम्राज्य]] के चौथे छत्रपति [[शाहु|शाहूजी महाराज]] के पेशवा (प्रधानमन्त्री) रहे। इनका जन्म [[चित्पावन ब्राह्मण|चितपावन]] कुल के ब्राह्मण परिवार में हुआ। इनको 'बाजीराव बल्लाळ' तथा 'थोरले बाजीराव' के नाम से भी जाना जाता है। इन्हें लोग अपराजित हिन्दू सेनानी सम्राट भी कहते थे। इन्होंने अपने कुशल नेतृत्व एवं रणकौशल के बल पर [[मराठा साम्राज्य]] का विस्तार (विशेषतः उत्तर भारत में) किया। इसके कारण ही उनकी मृत्यु के [[२०|20]] वर्ष बाद उनके पुत्र के शासनकाल में मराठा साम्राज्य अपने चरमोत्कर्ष पर पहुँच सका। बाजीराव प्रथम को सभी [[९|9]] महान पेशवाओं में सर्वश्रेष्ठ माना जाता है। इनके पिता [[बालाजी विश्वनाथ|पेेशवा बालाजी विश्वनाथ]] भी [[शाहु|छत्रपति शाहूजी महाराज]] के [[पेशवा]] थे। बचपन से बाजीराव को घुड़सवारी करना, तीरन्दाजी, तलवार भाला, बनेठी, लाठी आदि चलाने का शौक था। [[१३|13]]-[[१४|14]] वर्ष की खेलने की आयु में बाजीराव अपने पिताजी के साथ घूमते थे।<ref name="दुनिया">[http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/kidsworld/prompterpersonality/0908/18/1090818065_1.htm अपराजेय सेनानी बाजीराव (प्रथम) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511140314/http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/kidsworld/prompterpersonality/0908/18/1090818065_1.htm |date=11 मई 2012 }}। वेबदुनिया</ref> उनके साथ घूमते हुए वह दरबारी चालों व रीतिरिवाजों को आत्मसात करते रहते थे। यह क्रम 19-[[२०|20]] वर्ष की आयु तक चलता रहा। जब बाजीराव के पिता का अचानक निधन हो गया तो मात्र बीस वर्ष की आयु के बाजीराव को शाहूजी महाराज ने पेशवा बना दिया। जब महाराज शाहू ने [[१७२०|1720]] में बालाजी विश्वनाथ के मृत्यूपरान्त उसके 19 वर्षीय ज्येष्ठपुत्र बाजीराव को पेशवा नियुक्त किया तो पेशवा पद वंशपरम्परागत बन गया। अल्पवयस्क होते हुए भी बाजीराव ने असाधारण योग्यता प्रदर्शित की। पेशवा बनने के बाद अगले बीस वर्षों तक बाजीराव मराठा साम्राज्य को बढ़ाते रहे। उनका व्यक्तित्व अत्यन्त प्रभावशाली था; तथा उनमें जन्मजात नेतृत्वशक्ति थी। अपने अद्भुत रणकौशल, अदम्य साहस और अपूर्व संलग्नता से, तथा प्रतिभासम्पन्न अनुज श्रीमान चिमाजी साहिब अप्पा के सहयोग द्वारा शीघ्र ही उसने मराठा साम्राज्य को भारत में सर्वशक्तिमान् बना दिया।<ref name="ReferenceA">हिन्दी विश्वकोश, भाग-7, नागरी प्रचारिणी सभा, वाराणसी, संस्करण 1966, पृष्ठ 339.</ref> इसके लिए उन्हें अपने दुश्मनों से लगातार लड़ाईयाँ करना पड़ी। अपनी वीरता, अपनी नेतृत्व क्षमता व युद्ध-कौशल योजना द्वारा यह महान वीर हर लड़ाई को जीतता गया। शिवाजी महाराज की तरह वह बहुत ही कुशल घुड़सवार थे। घोड़े पर बैठे-बैठे भाला चलाना, बनेठी घुमाना, बन्दूक चलाना उनके बाएँ हाथ का खेल था। घोड़े पर बैठकर श्रीमन्तबाजीराव के भाले की फेंक इतनी जबरदस्त होती थी कि सामने वाला घुड़सवार अपने घोड़े सहित घायल हो जाता था। इस समय भारत की जनता मुगलों के साथ-साथ अंग्रेजों व पुर्तगालियों के अत्याचारों से त्रस्त हो चुकी थी। ये भारत के देवस्थान तोड़ते, जबरन [[धर्म|पन्थ]] परिवर्तन करते, महिलाओं व बच्चों को मारते व भयंकर शोषण करते थे।<ref name="दुनिया"/> ऐसे में श्रीमन्तबाजीराव पेशवा ने उत्तर भारत से लेकर दक्षिण भारत तक ऐसी विजय पताका फहराई कि चारों ओर उनके नाम का डंका बजने लगा। लोग उन्हें शिवाजी का अवतार मानने लगे। श्रीमन्तबाजीराव पेशवा में शिवाजी महाराज जैसी ही वीरता व पराक्रम था तो एक अपवाद छोड़कर लगभग वैसा ही उच्च चरित्र भी था। [[शकरखेडला]] में श्रीमन्त पेशवा ने मुबारिज़खाँ को परास्त किया। ([[१७२४|1724]])। [[मालवा]] तथा [[कर्नाटक]] पर प्रभुत्व स्थापित किया ([[१७२४|1724]]-[[२६|26]])। पालखेड़ में महाराष्ट्र के परम शत्रु निजामउलमुल्क को पराजित कर ([[१७२८|1728]]) उससे चौथ तथा सरदेशमुखी वसूली। फिर मालवा और बुन्देलखण्ड पर आक्रमण कर मुगल सेनानायक गिरधरबहादुर तथा दयाबहादुर पर विजय प्राप्त की ([[१७२८|1728]])। तदनन्तर मुहम्मद खाँ बंगश को परास्त किया ([[१७२९|1729]])। [[दभोई]] में त्रिम्बकराव को नतमस्तक कर ([[१७३१|1731]]) उसने आन्तरिक विरोध का दमन किया। सीदी, आंग्रिया तथा पुर्तगालियों एवं अंग्रेजो को भी बुरी तरह विजित किया। [[दिल्ली]] का अभियान ([[१७३७|1737]]) उनकी सैन्यशक्ति का चरमोत्कर्ष था। उसी वर्ष [[भोपाल]] में श्रीमन्तबाजीराव पेशवा ने फिर से निजाम को पराजय दी। अन्तत: [[१७३९|1739]] में उन्होनें नासिरजंग पर विजय प्राप्त की। बाजीराव प्रथम को एक महान घुड़सवार सेनापति के रूप में जाना जाता है और इतिहास के उन महान योद्धाओं में बाजीराव का नाम आता है जिन्होंने कभी भी अपने जीवन में युद्ध नहीं हारा और बाजीराव प्रथम ने अपने जीवन में एक भी युद्ध नहीं हारा और यह उनकी महानता को दर्शाता है। अमेरिकी इतिहासकार बर्नार्ड माण्टोगोमेरी के अनुसार बाजीराव पेशवा भारत के इतिहास का सबसे महानतम सेनापति था और पालखेड़ युद्ध में जिस तरीके से उन्होंने निजाम की सेनाओं को पराजित किया उस वक्त सिर्फ बाजीराव प्रथम ही कर सकते थे उसके अलावा भारत या भारतीय उपमहाद्वीप में यह सब करने की क्षमता किसी और से नहीं थी। बाजीराव प्रथम और उनके भाई चिमाजी अप्पा ने बेसिन के लोगों को पुर्तगालियों के अत्याचार से भी बचाया जो जबरन धर्म परिवर्तन करवा रहे थे और यूरोपीय सभ्यता को भारत में लाने की कोशिश कर रहे थे जिसके चलते [[१७३९|1739]] में अन्तिम दिनों में अपने भाई चिमाजी अप्पा को भेजकर उन्हें पुर्तगालियों को निस्तनाभूत कर दिया और वसई की सन्धि करवा दी। [[चित्र:Bajirao Peshwa Statue, Pune.jpg|right|thumb|300px|[[पुणे]] के शनिवार वाड़ा में '''बाजीराव बल्लाल''' की प्रतिमा]] [[१७२०|1720]] ईसवी में छत्रपति शाहू ने बाजीराव प्रथम को मराठा साम्राज्य का पेशवा नियुक्त किया जिसके बाद कई सारे बड़े मन्त्री उनसे नाराज हो गए जिसके कारण उन्होंने युवा सरदारों को अपने साथ में लाना शुरू कर दिया जिनमें [[मल्हारराव होलकर]], [[राणोजीराव शिन्दे]] आज भी शामिल थे इन सब ने मिलकर सम्पूर्ण भारत पर अपना प्रभाव जमाने को कर दिया [[बाजीराव प्रथम]] प्रथम सबसे बड़ी जीत [[१७२८|1728]] में [[पालखेड की लड़ाई]] में हुई जिसमें उन्होंने निजाम की सेनाओं को पूर्णतया दलदली नदी के किनारे ला खड़ा किया अब निजाम के पास आत्मसमर्पण के अलावा कुछ नहीं बचा था। और [[६|6]] मार्च [[१७२८|1728]] को उन्होंने मुंगी शेवगाव की सन्धि की। जिसमे निजाम हैदराबाद के साथ जिसके तहत उन्होंने ढक्कन में सरदेशमुखी और चोथ को लेने का अधिकार दे दिया। और शाहु को मराठा साम्राज्य का वास्तविक छत्रपति घोषित कर दिया और सम्भाजी द्वितीय को कोल्हापुर का छत्रपति। उसके बाद बाजीराव ने कई और लड़ाई लड़ी परन्तु [[१७३७|1737]] में बाजीराव ने दिल्ली पर चढ़ाई करी और वह सआदत अली खान की सेना जो कि करीब एक लाख की सेना थी उसको लोग अपनी चाल को चलते उस को चकमा देकर दिल्ली की ओर निकल गए और उन्होंने चिमाजी अप्पा को करीब [[१०,०००|10,000]] की सेना को लेकर निजाम को रोकने के लिए छोड़ दी थी अभी दिल्ली में लाल किले के सामने पहुँचे जहाँ मोहम्मद शाह जो कि मुगल सम्राट से उनको देखकर इतना घबरा गए कहीं जाकर छुप गए। वहाँ लूट कर बाजीराव वापस पुणे की ओर वापस लौटे जहाँ पर मोहम्मद शाह रंगीला ने [[साआदत अली खान]] और हैदराबाद के निजाम को लिखा कि आप बाजीराव को पुणे से पहले ही रोक ले जिसकी बाजीराव सामना भोपाल के निकट निजाम से हुआ जिसमें बाजीराव की सेना ने दोनों की सेनाओं को हरा कर दोराहा [[भोपाल]] की सन्धि की मालवा का सम्पूर्ण क्षेत्र मराठो को प्राप्त हो गया इससे मराठों का प्रभाव सम्पूर्ण भारत में स्थापित बाजीराव ने [[१७३०|1730]] मे [[शनिवार वाड़ा]] पुणे में उसका निर्माण करवाया और पुणे देशों की राजधानी नियुक्ति की। बाजीराव ने हिन्दु-शाही का वादा किया और सभी हिन्दुओं को एक कर विदेशी शक्तियों के खिलाफ लड़ने का बीड़ा उठाया। उन्होंने [[१७३९|1739]] में अपने भाई की चिमाजी की सेनाओं पुर्तगालियों को बेसिन पराजित कर वसई की सन्धि कर ली जिसके तहत पुर्तगालियों के अभद्र पूर्ण व्यवहार से भारतीय जनता को बाजीराव प्रथम ने बचा लिया बाजीराव प्रथम बहुत ही महान और काबिल हिन्दू योद्धा थे सम्पूर्ण भारत में बाजीराव प्रथम का खौफ फैला हुआ था यहाँ तक कि [[जयपुर]] के राजा [[जय सिंह द्वितीय|जयसिंह द्वितीय]] भी उनके लिए काफी तारीफ करते हैं। [[१७३१|1731]] में उन्होंने महाराजा छत्रसाल की बेटी से विवाह किया और बुन्देलखण्ड का एक तिहाई हिस्सा मराठा साम्राज्य में मिला लिया उन्होंने मोहम्मद खान बंग्स की सेना को पराजित कर महाराजा [[महाराजा छत्रसाल|छत्रसाल]] को जय उसे बचा लिया और वापस उनका बुन्देलखण्ड राज्य को लौटा दिया इसे प्रसन्न होकर उन्होंने अपनी पुत्री [[मस्तानी]] का विवाह बाजीराव से कर दिया।। [[चित्र:Peshwa bajirao Birla mandir 6 dec 2009 (47).JPG|250px|right|पेशवा श्रीमन्तबाजीराव का [[लक्ष्मी नारायण मन्दिर, दिल्ली|बिरला मन्दिर, दिल्ली]] में एक स्तम्भ पर शैल चित्र]] अपने यशोसूर्य के मध्यकाल में ही [[२८|28]] अप्रैल [[१७४०|1740]] को अचानक रोग के कारण उनकी असामयिक मृत्यु हुई। [[मस्तानी]] नामक मुसलमान स्त्री से उनके सम्बन्ध के प्रति विरोधप्रदर्शन के कारण श्रीमन्त साहेब के अंतिम दिन क्लेशमय बीते। उनके निरन्तर अभियानों के परिणामस्वरूप निस्सन्देह महाराष्ट्रीय शासन को अत्यधिक भार करना पड़ा। मराठा साम्राज्य सीमातीत विस्तृत होने के कारण असंगठित रह गया, मराठा संघ में व्यक्तिगत महत्वाकाँक्षाएँ प्रस्फुटित हुईं, तथा मराठा सेनाएँ विजित प्रदेशों में असन्तुष्टिकारक प्रमाणित हुई; तथापि श्रीमन्तबाजीराव पेशवा की लौह लेखनी ने निश्चय ही महाराष्ट्रीय इतिहास का गौरवपूर्ण परिच्छेद रचा।<ref name="ReferenceA"/> इतिहास तथा राजनीति के एक विद्वान् सर रिचर्ड टेंपिल ने बाजीराव की महत्ता का यथार्थ अनुमान एक वाक्य समूह में किया है, जिससे उसका असीम उत्साह फूट-फूट कर निकल रहा है। वह लिखता है - : ''सवार के रूप में बाजीराव को कोई भी मात नहीं दे सकता था। युद्ध में वह सदैव अग्रगामी रहता था। यदि कार्य दुस्साध्य होता तो वह सदैव अग्नि-वर्षा का सामना करने को उत्सुक रहता। वह कभी थकता न था। उसे अपने सिपाहियों के साथ दुःख-सुख उठाने में बड़ा आनन्द आता था। विरोधी मुसलमानों और राजनीतिक क्षितिज पर नवोदित यूरोपीय सत्ताओं के विरुद्ध राष्ट्रीय उद्योगों में सफलता प्राप्त करने की प्रेरणा उसे हिन्दुओं के विश्वास और श्रद्धा में सदैव मिलती रही। वह उस समय तक जीवित रहा जब तक अरब सागर से बंगाल की खाड़ी तक सम्पूर्ण भारतीय महाद्वीप पर मराठों का भय व्याप्त न हो गया। उसकी मृत्यु डेरे में हुई, जिसमें वह अपने सिपाहियों के साथ आजीवन रहा। युद्धकर्ता पेशवा के रूप में तथा हिन्दू शक्ति के अवतार के रूप में मराठे उसका स्मरण करते हैं।<ref>ओरिएंटल एक्सपीरियंस, पृष्ठ 390; मराठों का नवीन इतिहास भाग-2, गोविंद सखाराम सरदेसाई, शिवलाल अग्रवाल एंड कंपनी, आगरा; तृतीय संशोधित संस्करण 1972, पृष्ठ-190 से उद्धृत।</ref> जब भी इतिहास में महान योद्धाओं की बात होगी तो निस्सन्देह महान् पेशवा श्रीमन्तबाजीराव के नाम से लोग ओत-प्रोत होंगे। == छबि दीर्घा == <gallery widths="200" heights="200"> चित्र:Bajirao's letter to Chimaji Appa 01.tif| बाजीराव का पत्र [[चिमाजी अप्पा]] को चित्र:Facsimile of the handwriting of Bajirao Ballal (1720-40).jpg|31 मार्च 1739 ; बाजीराव अपने भाई [[चिमाजी अप्पा]] से [[नादिर शाह|नादिर शाह]] का सामना करने के लिए दिल्ली में कुमुक (अतिरिक्त सेना) भेजने के लिए पत्र लिखा।]] चित्र:Samples of MoDi writing.jpg|मराठों के हस्ताक्षरों ; इसमें तीसरी पंक्ति बाजीराव का हस्ताक्षर। चित्र:बाजीराव पेशवे यांच्या राजमुद्रेची प्रतिकृती शनिवारवाडा पुणे.jpg|बाजीराव बिल्लाल की राजमुद्रा चित्र:Bajirao's handwriting.jpg|बाजीराव बिल्लाल की लिखावट ([[मोडी लिपि]] में) </gallery> ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== *2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में बाजीराव प्रथम को [[करन सूचक]] ने अभिनीत किया है। == इन्हें भी देखें == *[https://coverbharat.com/%e0%a4%ac%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%87%e0%a4%b2-%e0%a4%95%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9c%e0%a4%be-%e0%a4%9b%e0%a4%a4/ वीर छत्रसाल का रोचक वर्णन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809210648/https://coverbharat.com/%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%9B%E0%A4%A4/ |date=9 अगस्त 2020 }} *[[मराठा साम्राज्य‎]] * [[मस्तानी]] * [[शमशेर बहादुर प्रथम]] {{start box}} {{succession box | before=[[बालाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथ]] | title=[[पेशवा]] | years=१७२०-१७४०| after=[[बालाजी बाजी राव|बाळाजी बाजीराव]] }} {{end box}} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:मराठी लोग]] eyvk32mrrj3u5ygk2wers2q2kjr5pkh 6628164 6628161 2026-10-10T21:42:08Z Mundhalia746 934684 6628164 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =पेशवा बाजीराव प्रथम<br /> |title =[[पेशवा]] |image =Peshwa Bajirao Warrior New.jpg |image_size =300px |caption =[[बाजीराव प्रथम]] का चित्र |reign =[[मराठा साम्राज्य]] |coronation = |othertitles =राव, श्रीमन्त, महान पेशवा , हिन्दू सेनानी |full name =बाजीराव बाळाजी भट (पेशवे) |native_lang1 = |native_lang1_name1= |native_lang2 = |native_lang2_name1= |native_lang8 = |native_lang8_name1= |predecessor =[[बालाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथ]] पेशवा |successor =[[बालाजी बाजी राव|बाळाजी बाजीराव]] पेशवा |suc-type = |heir = |queen = |consort = [[काशीबाई]], [[मस्तानी]] |spouse = |issue = |house = |dynasty = |father =[[बालाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथ]] पेशवा |mother =राधाबाई | birth_date =[[१८|18]] अगस्त [[१७००|1700]] | birth_place = | death_date =[[२८|28]] अप्रैल [[१७४०|1740]] | death_place =रावेरखेडी, पश्चिम निमाड, मध्य प्रदेश | burial_date = | burial_place =नर्मदा नदी घाट, रावेरखेडी |}} '''पेशवा बाजीराव प्रथम''' '''(श्रीमन्त पेशवा बाजीराव बल्लाळ भट्ट)''' ([[१७००|1700]] - [[१७४०|1740]]) महान सेनानायक थे। वे [[१७२०|1720]] से [[१७४0|1740]] तक [[मराठा साम्राज्य]] के चौथे छत्रपति [[शाहु|शाहूजी महाराज]] के पेशवा (प्रधानमन्त्री) रहे। इनका जन्म [[चित्पावन ब्राह्मण|चितपावन]] कुल के ब्राह्मण परिवार में हुआ। इनको 'बाजीराव बल्लाळ' तथा 'थोरले बाजीराव' के नाम से भी जाना जाता है। इन्हें लोग अपराजित हिन्दू सेनानी सम्राट भी कहते थे। इन्होंने अपने कुशल नेतृत्व एवं रणकौशल के बल पर [[मराठा साम्राज्य]] का विस्तार (विशेषतः उत्तर भारत में) किया। इसके कारण ही उनकी मृत्यु के [[२०|20]] वर्ष बाद उनके पुत्र के शासनकाल में मराठा साम्राज्य अपने चरमोत्कर्ष पर पहुँच सका। बाजीराव प्रथम को सभी [[९|9]] महान पेशवाओं में सर्वश्रेष्ठ माना जाता है। इनके पिता [[बालाजी विश्वनाथ|पेेशवा बालाजी विश्वनाथ]] भी [[शाहु|छत्रपति शाहूजी महाराज]] के [[पेशवा]] थे। बचपन से बाजीराव को घुड़सवारी करना, तीरन्दाजी, तलवार भाला, बनेठी, लाठी आदि चलाने का शौक था। [[१३|13]]-[[१४|14]] वर्ष की खेलने की आयु में बाजीराव अपने पिताजी के साथ घूमते थे।<ref name="दुनिया">[http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/kidsworld/prompterpersonality/0908/18/1090818065_1.htm अपराजेय सेनानी बाजीराव (प्रथम) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511140314/http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/kidsworld/prompterpersonality/0908/18/1090818065_1.htm |date=11 मई 2012 }}। वेबदुनिया</ref> उनके साथ घूमते हुए वह दरबारी चालों व रीतिरिवाजों को आत्मसात करते रहते थे। यह क्रम 19-[[२०|20]] वर्ष की आयु तक चलता रहा। जब बाजीराव के पिता का अचानक निधन हो गया तो मात्र बीस वर्ष की आयु के बाजीराव को शाहूजी महाराज ने पेशवा बना दिया। जब महाराज शाहू ने [[१७२०|1720]] में बालाजी विश्वनाथ के मृत्यूपरान्त उसके 19 वर्षीय ज्येष्ठपुत्र बाजीराव को पेशवा नियुक्त किया तो पेशवा पद वंशपरम्परागत बन गया। अल्पवयस्क होते हुए भी बाजीराव ने असाधारण योग्यता प्रदर्शित की। पेशवा बनने के बाद अगले बीस वर्षों तक बाजीराव मराठा साम्राज्य को बढ़ाते रहे। उनका व्यक्तित्व अत्यन्त प्रभावशाली था; तथा उनमें जन्मजात नेतृत्वशक्ति थी। अपने अद्भुत रणकौशल, अदम्य साहस और अपूर्व संलग्नता से, तथा प्रतिभासम्पन्न अनुज श्रीमान चिमाजी साहिब अप्पा के सहयोग द्वारा शीघ्र ही उसने मराठा साम्राज्य को भारत में सर्वशक्तिमान् बना दिया।<ref name="ReferenceA">हिन्दी विश्वकोश, भाग-7, नागरी प्रचारिणी सभा, वाराणसी, संस्करण 1966, पृष्ठ 339.</ref> इसके लिए उन्हें अपने दुश्मनों से लगातार लड़ाईयाँ करना पड़ी। अपनी वीरता, अपनी नेतृत्व क्षमता व युद्ध-कौशल योजना द्वारा यह महान वीर हर लड़ाई को जीतता गया। शिवाजी महाराज की तरह वह बहुत ही कुशल घुड़सवार थे। घोड़े पर बैठे-बैठे भाला चलाना, बनेठी घुमाना, बन्दूक चलाना उनके बाएँ हाथ का खेल था। घोड़े पर बैठकर श्रीमन्तबाजीराव के भाले की फेंक इतनी जबरदस्त होती थी कि सामने वाला घुड़सवार अपने घोड़े सहित घायल हो जाता था। इस समय भारत की जनता मुगलों के साथ-साथ अंग्रेजों व पुर्तगालियों के अत्याचारों से त्रस्त हो चुकी थी। ये भारत के देवस्थान तोड़ते, जबरन [[धर्म|पन्थ]] परिवर्तन करते, महिलाओं व बच्चों को मारते व भयंकर शोषण करते थे।<ref name="दुनिया"/> ऐसे में श्रीमन्तबाजीराव पेशवा ने उत्तर भारत से लेकर दक्षिण भारत तक ऐसी विजय पताका फहराई कि चारों ओर उनके नाम का डंका बजने लगा। लोग उन्हें शिवाजी का अवतार मानने लगे। श्रीमन्तबाजीराव पेशवा में शिवाजी महाराज जैसी ही वीरता व पराक्रम था तो एक अपवाद छोड़कर लगभग वैसा ही उच्च चरित्र भी था। [[शकरखेडला]] में श्रीमन्त पेशवा ने मुबारिज़खाँ को परास्त किया। ([[१७२४|1724]])। [[मालवा]] तथा [[कर्नाटक]] पर प्रभुत्व स्थापित किया ([[१७२४|1724]]-[[२६|26]])। पालखेड़ में महाराष्ट्र के परम शत्रु निजामउलमुल्क को पराजित कर ([[१७२८|1728]]) उससे चौथ तथा सरदेशमुखी वसूली। फिर मालवा और बुन्देलखण्ड पर आक्रमण कर मुगल सेनानायक गिरधरबहादुर तथा दयाबहादुर पर विजय प्राप्त की ([[१७२८|1728]])। तदनन्तर मुहम्मद खाँ बंगश को परास्त किया ([[१७२९|1729]])। [[दभोई]] में त्रिम्बकराव को नतमस्तक कर ([[१७३१|1731]]) उसने आन्तरिक विरोध का दमन किया। सीदी, आंग्रिया तथा पुर्तगालियों एवं अंग्रेजो को भी बुरी तरह विजित किया। [[दिल्ली]] का अभियान ([[१७३७|1737]]) उनकी सैन्यशक्ति का चरमोत्कर्ष था। उसी वर्ष [[भोपाल]] में श्रीमन्तबाजीराव पेशवा ने फिर से निजाम को पराजय दी। अन्तत: [[१७३९|1739]] में उन्होनें नासिरजंग पर विजय प्राप्त की। बाजीराव प्रथम को एक महान घुड़सवार सेनापति के रूप में जाना जाता है और इतिहास के उन महान योद्धाओं में बाजीराव का नाम आता है जिन्होंने कभी भी अपने जीवन में युद्ध नहीं हारा और बाजीराव प्रथम ने अपने जीवन में एक भी युद्ध नहीं हारा और यह उनकी महानता को दर्शाता है। अमेरिकी इतिहासकार बर्नार्ड माण्टोगोमेरी के अनुसार बाजीराव पेशवा भारत के इतिहास का सबसे महानतम सेनापति था और पालखेड़ युद्ध में जिस तरीके से उन्होंने निजाम की सेनाओं को पराजित किया उस वक्त सिर्फ बाजीराव प्रथम ही कर सकते थे उसके अलावा भारत या भारतीय उपमहाद्वीप में यह सब करने की क्षमता किसी और से नहीं थी। बाजीराव प्रथम और उनके भाई चिमाजी अप्पा ने बेसिन के लोगों को पुर्तगालियों के अत्याचार से भी बचाया जो जबरन धर्म परिवर्तन करवा रहे थे और यूरोपीय सभ्यता को भारत में लाने की कोशिश कर रहे थे जिसके चलते [[१७३९|1739]] में अन्तिम दिनों में अपने भाई चिमाजी अप्पा को भेजकर उन्हें पुर्तगालियों को निस्तनाभूत कर दिया और वसई की सन्धि करवा दी। [[चित्र:Bajirao Peshwa Statue, Pune.jpg|right|thumb|300px|[[पुणे]] के शनिवार वाड़ा में '''बाजीराव बल्लाल''' की प्रतिमा]] [[१७२०|1720]] ईसवी में छत्रपति शाहू ने बाजीराव प्रथम को मराठा साम्राज्य का पेशवा नियुक्त किया जिसके बाद कई सारे बड़े मन्त्री उनसे नाराज हो गए जिसके कारण उन्होंने युवा सरदारों को अपने साथ में लाना शुरू कर दिया जिनमें [[मल्हारराव होलकर]], [[राणोजीराव शिन्दे]] आज भी शामिल थे इन सब ने मिलकर सम्पूर्ण भारत पर अपना प्रभाव जमाने को कर दिया [[बाजीराव प्रथम]] प्रथम सबसे बड़ी जीत [[१७२८|1728]] में [[पालखेड की लड़ाई]] में हुई जिसमें उन्होंने निजाम की सेनाओं को पूर्णतया दलदली नदी के किनारे ला खड़ा किया अब निजाम के पास आत्मसमर्पण के अलावा कुछ नहीं बचा था। और [[६|6]] मार्च [[१७२८|1728]] को उन्होंने मुंगी शेवगाव की सन्धि की। जिसमे निजाम हैदराबाद के साथ जिसके तहत उन्होंने ढक्कन में सरदेशमुखी और चोथ को लेने का अधिकार दे दिया। और शाहु को मराठा साम्राज्य का वास्तविक छत्रपति घोषित कर दिया और सम्भाजी द्वितीय को कोल्हापुर का छत्रपति। उसके बाद बाजीराव ने कई और लड़ाई लड़ी परन्तु [[१७३७|1737]] में बाजीराव ने दिल्ली पर चढ़ाई करी और वह सआदत अली खान की सेना जो कि करीब एक लाख की सेना थी उसको लोग अपनी चाल को चलते उस को चकमा देकर दिल्ली की ओर निकल गए और उन्होंने चिमाजी अप्पा को करीब [[१०,०००|10,000]] की सेना को लेकर निजाम को रोकने के लिए छोड़ दी थी अभी दिल्ली में लाल किले के सामने पहुँचे जहाँ मोहम्मद शाह जो कि मुगल सम्राट से उनको देखकर इतना घबरा गए कहीं जाकर छुप गए। वहाँ लूट कर बाजीराव वापस पुणे की ओर वापस लौटे जहाँ पर मोहम्मद शाह रंगीला ने [[साआदत अली खान]] और हैदराबाद के निजाम को लिखा कि आप बाजीराव को पुणे से पहले ही रोक ले जिसकी बाजीराव सामना भोपाल के निकट निजाम से हुआ जिसमें बाजीराव की सेना ने दोनों की सेनाओं को हरा कर दोराहा [[भोपाल]] की सन्धि की मालवा का सम्पूर्ण क्षेत्र मराठो को प्राप्त हो गया इससे मराठों का प्रभाव सम्पूर्ण भारत में स्थापित बाजीराव ने [[१७३०|1730]] मे [[शनिवार वाड़ा]] पुणे में उसका निर्माण करवाया और पुणे देशों की राजधानी नियुक्ति की। बाजीराव ने हिन्दु-शाही का वादा किया और सभी हिन्दुओं को एक कर विदेशी शक्तियों के खिलाफ लड़ने का बीड़ा उठाया। उन्होंने [[१७३९|1739]] में अपने भाई की चिमाजी की सेनाओं पुर्तगालियों को बेसिन पराजित कर वसई की सन्धि कर ली जिसके तहत पुर्तगालियों के अभद्र पूर्ण व्यवहार से भारतीय जनता को बाजीराव प्रथम ने बचा लिया बाजीराव प्रथम बहुत ही महान और काबिल हिन्दू योद्धा थे सम्पूर्ण भारत में बाजीराव प्रथम का खौफ फैला हुआ था यहाँ तक कि [[जयपुर]] के राजा [[जय सिंह द्वितीय|जयसिंह द्वितीय]] भी उनके लिए काफी तारीफ करते हैं। [[१७३१|1731]] में उन्होंने महाराजा छत्रसाल की बेटी से विवाह किया और बुन्देलखण्ड का एक तिहाई हिस्सा मराठा साम्राज्य में मिला लिया उन्होंने मोहम्मद खान बंग्स की सेना को पराजित कर महाराजा [[महाराजा छत्रसाल|छत्रसाल]] को जय उसे बचा लिया और वापस उनका बुन्देलखण्ड राज्य को लौटा दिया इसे प्रसन्न होकर उन्होंने अपनी पुत्री [[मस्तानी]] का विवाह बाजीराव से कर दिया।। [[चित्र:Peshwa bajirao Birla mandir 6 dec 2009 (47).JPG|250px|right|पेशवा श्रीमन्तबाजीराव का [[लक्ष्मी नारायण मन्दिर, दिल्ली|बिरला मन्दिर, दिल्ली]] में एक स्तम्भ पर शैल चित्र]] अपने यशोसूर्य के मध्यकाल में ही [[२८|28]] अप्रैल [[१७४०|1740]] को अचानक रोग के कारण उनकी असामयिक मृत्यु हुई। [[मस्तानी]] नामक मुसलमान स्त्री से उनके सम्बन्ध के प्रति विरोधप्रदर्शन के कारण श्रीमन्त साहेब के अंतिम दिन क्लेशमय बीते। उनके निरन्तर अभियानों के परिणामस्वरूप निस्सन्देह महाराष्ट्रीय शासन को अत्यधिक भार करना पड़ा। मराठा साम्राज्य सीमातीत विस्तृत होने के कारण असंगठित रह गया, मराठा संघ में व्यक्तिगत महत्वाकाँक्षाएँ प्रस्फुटित हुईं, तथा मराठा सेनाएँ विजित प्रदेशों में असन्तुष्टिकारक प्रमाणित हुई; तथापि श्रीमन्तबाजीराव पेशवा की लौह लेखनी ने निश्चय ही महाराष्ट्रीय इतिहास का गौरवपूर्ण परिच्छेद रचा।<ref name="ReferenceA"/> इतिहास तथा राजनीति के एक विद्वान् सर रिचर्ड टेंपिल ने बाजीराव की महत्ता का यथार्थ अनुमान एक वाक्य समूह में किया है, जिससे उसका असीम उत्साह फूट-फूट कर निकल रहा है। वह लिखता है - : ''सवार के रूप में बाजीराव को कोई भी मात नहीं दे सकता था। युद्ध में वह सदैव अग्रगामी रहता था। यदि कार्य दुस्साध्य होता तो वह सदैव अग्नि-वर्षा का सामना करने को उत्सुक रहता। वह कभी थकता न था। उसे अपने सिपाहियों के साथ दुःख-सुख उठाने में बड़ा आनन्द आता था। विरोधी मुसलमानों और राजनीतिक क्षितिज पर नवोदित यूरोपीय सत्ताओं के विरुद्ध राष्ट्रीय उद्योगों में सफलता प्राप्त करने की प्रेरणा उसे हिन्दुओं के विश्वास और श्रद्धा में सदैव मिलती रही। वह उस समय तक जीवित रहा जब तक अरब सागर से बंगाल की खाड़ी तक सम्पूर्ण भारतीय महाद्वीप पर मराठों का भय व्याप्त न हो गया। उसकी मृत्यु डेरे में हुई, जिसमें वह अपने सिपाहियों के साथ आजीवन रहा। युद्धकर्ता पेशवा के रूप में तथा हिन्दू शक्ति के अवतार के रूप में मराठे उसका स्मरण करते हैं।<ref>ओरिएंटल एक्सपीरियंस, पृष्ठ 390; मराठों का नवीन इतिहास भाग-2, गोविंद सखाराम सरदेसाई, शिवलाल अग्रवाल एंड कंपनी, आगरा; तृतीय संशोधित संस्करण 1972, पृष्ठ-190 से उद्धृत।</ref> जब भी इतिहास में महान योद्धाओं की बात होगी तो निस्सन्देह महान् पेशवा श्रीमन्तबाजीराव के नाम से लोग ओत-प्रोत होंगे। == छबि दीर्घा == <gallery widths="200" heights="200"> चित्र:Bajirao's letter to Chimaji Appa 01.tif| बाजीराव का पत्र [[चिमाजी अप्पा]] को चित्र:Facsimile of the handwriting of Bajirao Ballal (1720-40).jpg|31 मार्च 1739 ; बाजीराव अपने भाई [[चिमाजी अप्पा]] से [[नादिर शाह|नादिर शाह]] का सामना करने के लिए दिल्ली में कुमुक (अतिरिक्त सेना) भेजने के लिए पत्र लिखा।]] चित्र:Samples of MoDi writing.jpg|मराठों के हस्ताक्षरों ; इसमें तीसरी पंक्ति बाजीराव का हस्ताक्षर। चित्र:बाजीराव पेशवे यांच्या राजमुद्रेची प्रतिकृती शनिवारवाडा पुणे.jpg|बाजीराव बिल्लाल की राजमुद्रा चित्र:Bajirao's handwriting.jpg|बाजीराव बिल्लाल की लिखावट ([[मोडी लिपि]] में) </gallery> ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== * 2015 की निर्देशक [[संजय लीला भंसाली]] की फ़िल्म ''[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|बाजीराव मस्तानी]]'' में बाजीराव प्रथम का किरदार [[रणवीर सिंह]] ने निभाया। *2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में बाजीराव प्रथम को [[करन सूचक]] ने अभिनीत किया है। == इन्हें भी देखें == *[https://coverbharat.com/%e0%a4%ac%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%87%e0%a4%b2-%e0%a4%95%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9c%e0%a4%be-%e0%a4%9b%e0%a4%a4/ वीर छत्रसाल का रोचक वर्णन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809210648/https://coverbharat.com/%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%9B%E0%A4%A4/ |date=9 अगस्त 2020 }} *[[मराठा साम्राज्य‎]] * [[मस्तानी]] * [[शमशेर बहादुर प्रथम]] {{start box}} {{succession box | before=[[बालाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथ]] | title=[[पेशवा]] | years=१७२०-१७४०| after=[[बालाजी बाजी राव|बाळाजी बाजीराव]] }} {{end box}} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:मराठी लोग]] 7udnh2uwcc2aj1vbzld7oza01axcelo 6628167 6628164 2026-10-10T21:52:04Z Mundhalia746 934684 6628167 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =पेशवा बाजीराव प्रथम<br /> |title =[[पेशवा]] |image =Peshwa Bajirao Warrior New.jpg |image_size =300px |caption =[[बाजीराव प्रथम]] का चित्र |reign =[[मराठा साम्राज्य]] |coronation = |othertitles =राव, श्रीमन्त, महान पेशवा , हिन्दू सेनानी |full name =बाजीराव बाळाजी भट (पेशवे) |native_lang1 = |native_lang1_name1= |native_lang2 = |native_lang2_name1= |native_lang8 = |native_lang8_name1= |predecessor =[[बालाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथ]] पेशवा |successor =[[बालाजी बाजी राव|बाळाजी बाजीराव]] पेशवा |suc-type = |heir = |queen = |consort = [[काशीबाई]], [[मस्तानी]] |spouse = |issue = |house = |dynasty = |father =[[बालाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथ]] पेशवा |mother =राधाबाई | birth_date =[[१८|18]] अगस्त [[१७००|1700]] | birth_place = | death_date =[[२८|28]] अप्रैल [[१७४०|1740]] | death_place =रावेरखेडी, पश्चिम निमाड, मध्य प्रदेश | burial_date = | burial_place =नर्मदा नदी घाट, रावेरखेडी |}} '''पेशवा बाजीराव प्रथम''' '''(श्रीमन्त पेशवा बाजीराव बल्लाळ भट्ट)''' ([[१७००|1700]] - [[१७४०|1740]]) महान सेनानायक थे। वे [[१७२०|1720]] से [[१७४0|1740]] तक [[मराठा साम्राज्य]] के चौथे छत्रपति [[शाहु|शाहूजी महाराज]] के पेशवा (प्रधानमन्त्री) रहे। इनका जन्म [[चित्पावन ब्राह्मण|चितपावन]] कुल के ब्राह्मण परिवार में हुआ। इनको 'बाजीराव बल्लाळ' तथा 'थोरले बाजीराव' के नाम से भी जाना जाता है। इन्हें लोग अपराजित हिन्दू सेनानी सम्राट भी कहते थे। इन्होंने अपने कुशल नेतृत्व एवं रणकौशल के बल पर [[मराठा साम्राज्य]] का विस्तार (विशेषतः उत्तर भारत में) किया। इसके कारण ही उनकी मृत्यु के [[२०|20]] वर्ष बाद उनके पुत्र के शासनकाल में मराठा साम्राज्य अपने चरमोत्कर्ष पर पहुँच सका। बाजीराव प्रथम को सभी [[९|9]] महान पेशवाओं में सर्वश्रेष्ठ माना जाता है। इनके पिता [[बालाजी विश्वनाथ|पेेशवा बालाजी विश्वनाथ]] भी [[शाहु|छत्रपति शाहूजी महाराज]] के [[पेशवा]] थे। बचपन से बाजीराव को घुड़सवारी करना, तीरन्दाजी, तलवार भाला, बनेठी, लाठी आदि चलाने का शौक था। [[१३|13]]-[[१४|14]] वर्ष की खेलने की आयु में बाजीराव अपने पिताजी के साथ घूमते थे।<ref name="दुनिया">[http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/kidsworld/prompterpersonality/0908/18/1090818065_1.htm अपराजेय सेनानी बाजीराव (प्रथम) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511140314/http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/kidsworld/prompterpersonality/0908/18/1090818065_1.htm |date=11 मई 2012 }}। वेबदुनिया</ref> उनके साथ घूमते हुए वह दरबारी चालों व रीतिरिवाजों को आत्मसात करते रहते थे। यह क्रम 19-[[२०|20]] वर्ष की आयु तक चलता रहा। जब बाजीराव के पिता का अचानक निधन हो गया तो मात्र बीस वर्ष की आयु के बाजीराव को शाहूजी महाराज ने पेशवा बना दिया। जब महाराज शाहू ने [[१७२०|1720]] में बालाजी विश्वनाथ के मृत्यूपरान्त उसके 19 वर्षीय ज्येष्ठपुत्र बाजीराव को पेशवा नियुक्त किया तो पेशवा पद वंशपरम्परागत बन गया। अल्पवयस्क होते हुए भी बाजीराव ने असाधारण योग्यता प्रदर्शित की। पेशवा बनने के बाद अगले बीस वर्षों तक बाजीराव मराठा साम्राज्य को बढ़ाते रहे। उनका व्यक्तित्व अत्यन्त प्रभावशाली था; तथा उनमें जन्मजात नेतृत्वशक्ति थी। अपने अद्भुत रणकौशल, अदम्य साहस और अपूर्व संलग्नता से, तथा प्रतिभासम्पन्न अनुज श्रीमान चिमाजी साहिब अप्पा के सहयोग द्वारा शीघ्र ही उसने मराठा साम्राज्य को भारत में सर्वशक्तिमान् बना दिया।<ref name="ReferenceA">हिन्दी विश्वकोश, भाग-7, नागरी प्रचारिणी सभा, वाराणसी, संस्करण 1966, पृष्ठ 339.</ref> इसके लिए उन्हें अपने दुश्मनों से लगातार लड़ाईयाँ करना पड़ी। अपनी वीरता, अपनी नेतृत्व क्षमता व युद्ध-कौशल योजना द्वारा यह महान वीर हर लड़ाई को जीतता गया। शिवाजी महाराज की तरह वह बहुत ही कुशल घुड़सवार थे। घोड़े पर बैठे-बैठे भाला चलाना, बनेठी घुमाना, बन्दूक चलाना उनके बाएँ हाथ का खेल था। घोड़े पर बैठकर श्रीमन्तबाजीराव के भाले की फेंक इतनी जबरदस्त होती थी कि सामने वाला घुड़सवार अपने घोड़े सहित घायल हो जाता था। इस समय भारत की जनता मुगलों के साथ-साथ अंग्रेजों व पुर्तगालियों के अत्याचारों से त्रस्त हो चुकी थी। ये भारत के देवस्थान तोड़ते, जबरन [[धर्म|पन्थ]] परिवर्तन करते, महिलाओं व बच्चों को मारते व भयंकर शोषण करते थे।<ref name="दुनिया"/> ऐसे में श्रीमन्तबाजीराव पेशवा ने उत्तर भारत से लेकर दक्षिण भारत तक ऐसी विजय पताका फहराई कि चारों ओर उनके नाम का डंका बजने लगा। लोग उन्हें शिवाजी का अवतार मानने लगे। श्रीमन्तबाजीराव पेशवा में शिवाजी महाराज जैसी ही वीरता व पराक्रम था तो एक अपवाद छोड़कर लगभग वैसा ही उच्च चरित्र भी था। [[शकरखेडला]] में श्रीमन्त पेशवा ने मुबारिज़खाँ को परास्त किया। ([[१७२४|1724]])। [[मालवा]] तथा [[कर्नाटक]] पर प्रभुत्व स्थापित किया ([[१७२४|1724]]-[[२६|26]])। पालखेड़ में महाराष्ट्र के परम शत्रु निजामउलमुल्क को पराजित कर ([[१७२८|1728]]) उससे चौथ तथा सरदेशमुखी वसूली। फिर मालवा और बुन्देलखण्ड पर आक्रमण कर मुगल सेनानायक गिरधरबहादुर तथा दयाबहादुर पर विजय प्राप्त की ([[१७२८|1728]])। तदनन्तर मुहम्मद खाँ बंगश को परास्त किया ([[१७२९|1729]])। [[दभोई]] में त्रिम्बकराव को नतमस्तक कर ([[१७३१|1731]]) उसने आन्तरिक विरोध का दमन किया। सीदी, आंग्रिया तथा पुर्तगालियों एवं अंग्रेजो को भी बुरी तरह विजित किया। [[दिल्ली]] का अभियान ([[१७३७|1737]]) उनकी सैन्यशक्ति का चरमोत्कर्ष था। उसी वर्ष [[भोपाल]] में श्रीमन्तबाजीराव पेशवा ने फिर से निजाम को पराजय दी। अन्तत: [[१७३९|1739]] में उन्होनें नासिरजंग पर विजय प्राप्त की। बाजीराव प्रथम को एक महान घुड़सवार सेनापति के रूप में जाना जाता है और इतिहास के उन महान योद्धाओं में बाजीराव का नाम आता है जिन्होंने कभी भी अपने जीवन में युद्ध नहीं हारा और बाजीराव प्रथम ने अपने जीवन में एक भी युद्ध नहीं हारा और यह उनकी महानता को दर्शाता है। अमेरिकी इतिहासकार बर्नार्ड माण्टोगोमेरी के अनुसार बाजीराव पेशवा भारत के इतिहास का सबसे महानतम सेनापति था और पालखेड़ युद्ध में जिस तरीके से उन्होंने निजाम की सेनाओं को पराजित किया उस वक्त सिर्फ बाजीराव प्रथम ही कर सकते थे उसके अलावा भारत या भारतीय उपमहाद्वीप में यह सब करने की क्षमता किसी और से नहीं थी। बाजीराव प्रथम और उनके भाई चिमाजी अप्पा ने बेसिन के लोगों को पुर्तगालियों के अत्याचार से भी बचाया जो जबरन धर्म परिवर्तन करवा रहे थे और यूरोपीय सभ्यता को भारत में लाने की कोशिश कर रहे थे जिसके चलते [[१७३९|1739]] में अन्तिम दिनों में अपने भाई चिमाजी अप्पा को भेजकर उन्हें पुर्तगालियों को निस्तनाभूत कर दिया और वसई की सन्धि करवा दी। [[चित्र:Bajirao Peshwa Statue, Pune.jpg|right|thumb|300px|[[पुणे]] के शनिवार वाड़ा में '''बाजीराव बल्लाल''' की प्रतिमा]] [[१७२०|1720]] ईसवी में छत्रपति शाहू ने बाजीराव प्रथम को मराठा साम्राज्य का पेशवा नियुक्त किया जिसके बाद कई सारे बड़े मन्त्री उनसे नाराज हो गए जिसके कारण उन्होंने युवा सरदारों को अपने साथ में लाना शुरू कर दिया जिनमें [[मल्हारराव होलकर]], [[राणोजीराव शिन्दे]] आज भी शामिल थे इन सब ने मिलकर सम्पूर्ण भारत पर अपना प्रभाव जमाने को कर दिया [[बाजीराव प्रथम]] प्रथम सबसे बड़ी जीत [[१७२८|1728]] में [[पालखेड की लड़ाई]] में हुई जिसमें उन्होंने निजाम की सेनाओं को पूर्णतया दलदली नदी के किनारे ला खड़ा किया अब निजाम के पास आत्मसमर्पण के अलावा कुछ नहीं बचा था। और [[६|6]] मार्च [[१७२८|1728]] को उन्होंने मुंगी शेवगाव की सन्धि की। जिसमे निजाम हैदराबाद के साथ जिसके तहत उन्होंने ढक्कन में सरदेशमुखी और चोथ को लेने का अधिकार दे दिया। और शाहु को मराठा साम्राज्य का वास्तविक छत्रपति घोषित कर दिया और सम्भाजी द्वितीय को कोल्हापुर का छत्रपति। उसके बाद बाजीराव ने कई और लड़ाई लड़ी परन्तु [[१७३७|1737]] में बाजीराव ने दिल्ली पर चढ़ाई करी और वह सआदत अली खान की सेना जो कि करीब एक लाख की सेना थी उसको लोग अपनी चाल को चलते उस को चकमा देकर दिल्ली की ओर निकल गए और उन्होंने चिमाजी अप्पा को करीब [[१०,०००|10,000]] की सेना को लेकर निजाम को रोकने के लिए छोड़ दी थी अभी दिल्ली में लाल किले के सामने पहुँचे जहाँ मोहम्मद शाह जो कि मुगल सम्राट से उनको देखकर इतना घबरा गए कहीं जाकर छुप गए। वहाँ लूट कर बाजीराव वापस पुणे की ओर वापस लौटे जहाँ पर मोहम्मद शाह रंगीला ने [[साआदत अली खान]] और हैदराबाद के निजाम को लिखा कि आप बाजीराव को पुणे से पहले ही रोक ले जिसकी बाजीराव सामना भोपाल के निकट निजाम से हुआ जिसमें बाजीराव की सेना ने दोनों की सेनाओं को हरा कर दोराहा [[भोपाल]] की सन्धि की मालवा का सम्पूर्ण क्षेत्र मराठो को प्राप्त हो गया इससे मराठों का प्रभाव सम्पूर्ण भारत में स्थापित बाजीराव ने [[१७३०|1730]] मे [[शनिवार वाड़ा]] पुणे में उसका निर्माण करवाया और पुणे देशों की राजधानी नियुक्ति की। बाजीराव ने हिन्दु-शाही का वादा किया और सभी हिन्दुओं को एक कर विदेशी शक्तियों के खिलाफ लड़ने का बीड़ा उठाया। उन्होंने [[१७३९|1739]] में अपने भाई की चिमाजी की सेनाओं पुर्तगालियों को बेसिन पराजित कर वसई की सन्धि कर ली जिसके तहत पुर्तगालियों के अभद्र पूर्ण व्यवहार से भारतीय जनता को बाजीराव प्रथम ने बचा लिया बाजीराव प्रथम बहुत ही महान और काबिल हिन्दू योद्धा थे सम्पूर्ण भारत में बाजीराव प्रथम का खौफ फैला हुआ था यहाँ तक कि [[जयपुर]] के राजा [[जय सिंह द्वितीय|जयसिंह द्वितीय]] भी उनके लिए काफी तारीफ करते हैं। [[१७३१|1731]] में उन्होंने महाराजा छत्रसाल की बेटी से विवाह किया और बुन्देलखण्ड का एक तिहाई हिस्सा मराठा साम्राज्य में मिला लिया उन्होंने मोहम्मद खान बंग्स की सेना को पराजित कर महाराजा [[महाराजा छत्रसाल|छत्रसाल]] को जय उसे बचा लिया और वापस उनका बुन्देलखण्ड राज्य को लौटा दिया इसे प्रसन्न होकर उन्होंने अपनी पुत्री [[मस्तानी]] का विवाह बाजीराव से कर दिया।। [[चित्र:Peshwa bajirao Birla mandir 6 dec 2009 (47).JPG|250px|right|पेशवा श्रीमन्तबाजीराव का [[लक्ष्मी नारायण मन्दिर, दिल्ली|बिरला मन्दिर, दिल्ली]] में एक स्तम्भ पर शैल चित्र]] अपने यशोसूर्य के मध्यकाल में ही [[२८|28]] अप्रैल [[१७४०|1740]] को अचानक रोग के कारण उनकी असामयिक मृत्यु हुई। [[मस्तानी]] नामक मुसलमान स्त्री से उनके सम्बन्ध के प्रति विरोधप्रदर्शन के कारण श्रीमन्त साहेब के अंतिम दिन क्लेशमय बीते। उनके निरन्तर अभियानों के परिणामस्वरूप निस्सन्देह महाराष्ट्रीय शासन को अत्यधिक भार करना पड़ा। मराठा साम्राज्य सीमातीत विस्तृत होने के कारण असंगठित रह गया, मराठा संघ में व्यक्तिगत महत्वाकाँक्षाएँ प्रस्फुटित हुईं, तथा मराठा सेनाएँ विजित प्रदेशों में असन्तुष्टिकारक प्रमाणित हुई; तथापि श्रीमन्तबाजीराव पेशवा की लौह लेखनी ने निश्चय ही महाराष्ट्रीय इतिहास का गौरवपूर्ण परिच्छेद रचा।<ref name="ReferenceA"/> इतिहास तथा राजनीति के एक विद्वान् सर रिचर्ड टेंपिल ने बाजीराव की महत्ता का यथार्थ अनुमान एक वाक्य समूह में किया है, जिससे उसका असीम उत्साह फूट-फूट कर निकल रहा है। वह लिखता है - : ''सवार के रूप में बाजीराव को कोई भी मात नहीं दे सकता था। युद्ध में वह सदैव अग्रगामी रहता था। यदि कार्य दुस्साध्य होता तो वह सदैव अग्नि-वर्षा का सामना करने को उत्सुक रहता। वह कभी थकता न था। उसे अपने सिपाहियों के साथ दुःख-सुख उठाने में बड़ा आनन्द आता था। विरोधी मुसलमानों और राजनीतिक क्षितिज पर नवोदित यूरोपीय सत्ताओं के विरुद्ध राष्ट्रीय उद्योगों में सफलता प्राप्त करने की प्रेरणा उसे हिन्दुओं के विश्वास और श्रद्धा में सदैव मिलती रही। वह उस समय तक जीवित रहा जब तक अरब सागर से बंगाल की खाड़ी तक सम्पूर्ण भारतीय महाद्वीप पर मराठों का भय व्याप्त न हो गया। उसकी मृत्यु डेरे में हुई, जिसमें वह अपने सिपाहियों के साथ आजीवन रहा। युद्धकर्ता पेशवा के रूप में तथा हिन्दू शक्ति के अवतार के रूप में मराठे उसका स्मरण करते हैं।<ref>ओरिएंटल एक्सपीरियंस, पृष्ठ 390; मराठों का नवीन इतिहास भाग-2, गोविंद सखाराम सरदेसाई, शिवलाल अग्रवाल एंड कंपनी, आगरा; तृतीय संशोधित संस्करण 1972, पृष्ठ-190 से उद्धृत।</ref> जब भी इतिहास में महान योद्धाओं की बात होगी तो निस्सन्देह महान् पेशवा श्रीमन्तबाजीराव के नाम से लोग ओत-प्रोत होंगे। == छबि दीर्घा == <gallery widths="200" heights="200"> चित्र:Bajirao's letter to Chimaji Appa 01.tif| बाजीराव का पत्र [[चिमाजी अप्पा]] को चित्र:Facsimile of the handwriting of Bajirao Ballal (1720-40).jpg|31 मार्च 1739 ; बाजीराव अपने भाई [[चिमाजी अप्पा]] से [[नादिर शाह|नादिर शाह]] का सामना करने के लिए दिल्ली में कुमुक (अतिरिक्त सेना) भेजने के लिए पत्र लिखा।]] चित्र:Samples of MoDi writing.jpg|मराठों के हस्ताक्षरों ; इसमें तीसरी पंक्ति बाजीराव का हस्ताक्षर। चित्र:बाजीराव पेशवे यांच्या राजमुद्रेची प्रतिकृती शनिवारवाडा पुणे.jpg|बाजीराव बिल्लाल की राजमुद्रा चित्र:Bajirao's handwriting.jpg|बाजीराव बिल्लाल की लिखावट ([[मोडी लिपि]] में) </gallery> ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== * 2015 की निर्देशक [[संजय लीला भंसाली]] की फ़िल्म ''[[बाजीराव मस्तानी (फ़िल्म)|बाजीराव मस्तानी]]'' में बाजीराव प्रथम का किरदार [[रणवीर सिंह]] ने निभाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bajirao-mastani/cast/|title=Bajirao Mastani Cast List {{!}} Bajirao Mastani Movie Star Cast {{!}} Release Date {{!}} Movie Trailer {{!}} Review|last=Hungama|first=Bollywood|date=2015-12-18|website=Bollywood Hungama|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> *2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में बाजीराव प्रथम को [[करन सूचक]] ने अभिनीत किया है।<ref>{{Cite web|url=https://nettv4u.com/about/hindi/tv-serials/peshwa-bajirao/all-cast-and-crew|title=Hindi Tv Serial Peshwa Bajirao - Full Cast and Crew|website=nettv4u|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> == इन्हें भी देखें == *[https://coverbharat.com/%e0%a4%ac%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%87%e0%a4%b2-%e0%a4%95%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9c%e0%a4%be-%e0%a4%9b%e0%a4%a4/ वीर छत्रसाल का रोचक वर्णन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809210648/https://coverbharat.com/%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%9B%E0%A4%A4/ |date=9 अगस्त 2020 }} *[[मराठा साम्राज्य‎]] * [[मस्तानी]] * [[शमशेर बहादुर प्रथम]] {{start box}} {{succession box | before=[[बालाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथ]] | title=[[पेशवा]] | years=१७२०-१७४०| after=[[बालाजी बाजी राव|बाळाजी बाजीराव]] }} {{end box}} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:मराठी लोग]] q7war5aqpu0g8pk0azrzoj422u552bj फाइनेंसियल प्रबंध 0 691110 6628394 4567510 2026-10-11T09:21:35Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628394 wikitext text/x-wiki {{मूल शोध}} वित्तीय प्रबंधन प्रशासन और वित्तीय परिसंपत्तियों के रखरखाव सहित एक सकारात्मक नकदी प्रवाह सुनिश्चित करने के लिए एक व्यक्ति या एक व्यावसायिक उद्यम के भविष्य के लिए योजना बनाने की जरूरत पर जोर देता। वित्तीय प्रबंधन की प्राथमिक चिंता का विषय नहीं बल्कि वित्तीय मात्रा का ठहराव की तकनीक से आकलन है। कुछ विशेषज्ञों का धन प्रबंधन के विज्ञान के रूप में वित्तीय प्रबंधन के लिए देखें। वित्तीय प्रबंधन की रूपरेखा के पांच बुनियादी घटक हैं: नियोजन और विश्लेषण, परिसंपत्ति और देनदारी प्रबंधन, रिपोर्टिंग, लेनदेन प्रसंस्करण और नियंत्रण। ==प्रदर्शन चश्मे== प्रदर्शन चश्मे के अपने अभियान के समग्र प्रदर्शन को मापने की उनकी खोज में सहायता संगठनों को आगे करने की नीली, एडम्स द्वारा विकसित किया गया है कि एक दूसरी पीढ़ी के प्रदर्शन माप और प्रबंधन ढांचा है। इस मॉडल के रचनाकारों संगठनों लगभग किसी भी उद्योग के भीतर काम करने के लिए, प्रबंधन का सबसे महत्वपूर्ण पहलू यह है कि संगठन के साथ जुड़े हितधारकों की अपेक्षाओं को पूरा करने के लिए है कि सुझाव। प्रदर्शन चश्मे संगठनों अक्सर अपने परिचालन माहौल के संदर्भ में उनके विभिन्न हितधारकों के साथ के अधिकारी है कि जटिल रिश्तों के साथ मदद करने के लिए बनाया गया है। यह लंबे समय तक सफलता और व्यवहार्यता के लिए महत्वपूर्ण है क्या करने के लिए प्रबंधन ध्यान निर्देश और वे भीतर का सामना करना पड़ता है कि विशिष्ट मुद्दों के लिए प्रासंगिक है कि एक तरह से उनके प्रदर्शन माप सिस्टम काम करते हैं और ताज़ा, डिजाइन, निर्माण संगठनों में मदद करता है कि एक अभिनव और समग्र ढांचा प्रदान करता है उनके दिए गए उद्योग। यह मॉडल इस तरह अंततः एक उद्योग के भीतर सक्रिय है, के बजाय सिर्फ संगठन के प्रदर्शन को मापने का एक तरीका के रूप में अपनाया जा सकता है कि एक माप प्रणाली पर एक अद्वितीय परिप्रेक्ष्य की पेशकश से संतुलित स्कोरकार्ड के रूप में अन्य इसी तरह के मॉडल से खुद को अलग करने के लिए प्रयास करता है। संतुलित स्कोरकार्ड, अपने चार दृष्टिकोण के साथ, वित्त, ग्राहकों, आंतरिक प्रक्रियाओं और नवाचार और शिक्षा पर केंद्रित है। ऐसा करने में यह इस तरह के आपूर्तिकर्ताओं और कर्मचारियों के रूप में अन्य हितधारकों, के महत्व को कम। व्यावसायिक उत्कृष्टता मॉडल नहीं हैं, जिनमें से कुछ समर्थक, के साथ आसानी से औसत दर्जे का है परिणाम है, जो जोड़ती है। शेयरधारक मूल्य चौखटे समीकरण में पूंजी की लागत शामिल है, लेकिन सभी पहलुओं हितधारकों से संबंधित उपेक्षा ==मौजूदा परिसंपत्तियों के वित्तपोषण== उद्यमों की मौजूदा संपत्ति अल्पकालिक स्रोतों या लंबी अवधि के स्रोतों से या दोनों के संयोजन के द्वारा या तो वित्त पोषण किया जा सकता है। लंबी अवधि के वित्तपोषण का गठन मुख्य स्रोत शेयर, डिबेंचर हैं, और ऋण बैंकों और वित्तीय संस्थानों के रूप में। वित्त की लंबी अवधि के स्रोत कार्यशील पूंजी मार्जिन कहा जाता है जो मौजूदा परिसंपत्तियों आवश्यकताओं के एक छोटे से हिस्से के लिए सहायता प्रदान करता है। कार्यशील पूंजी मार्जिन मौजूदा परिसंपत्तियों और मौजूदा देनदारियों के बीच अंतर को व्यक्त करने के लिए यहाँ प्रयोग किया जाता है। मौजूदा परिसंपत्तियों के लघु अवधि के वित्तपोषण के लिए एक फर्म ज्यादातर अग्रिम व्यवस्था करने की आवश्यकता है जो अल्पकालिक ऋण के स्रोतों में शामिल हैं। लघु अवधि के बैंक ऋण, आदि वाणिज्यिक कागजात उसके घटकों में से कुछ कर रहे हैं। मौजूदा परिसंपत्तियों जैसे स्त्रोतों और प्रावधानों, व्यापार ऋण, लघु अवधि के बैंक वित्त, लघु अवधि के जमा और जैसे मौजूदा देनदारियों भी शामिल है, जो भी मौजूदा परिसंपत्तियों वित्त कर सकते हैं वित्तपोषण के लिए एक अल्पकालिक अवधि स्रोतों में भेजा जाता है लेनदारों, देय बिल, और बकाया प्राप्तियों। यह लागत से मुक्त है के बाद से एक उत्पाद फर्म हमेशा पूरी तरह से सहज स्रोतों के उपयोग के लिए चुनते हैं। कोई और अधिक वित्तपोषण की सहज स्रोतों से वित्त पोषण किया जा सकता है कि हर चिंताओं अल्पकालिक और दो के प्रासंगिक अनुपात के साथ साथ वित्त की लंबी अवधि के स्रोत के बीच तय करना पड़ता है। लोकप्रिय नाम इस्तेमाल कर रहे हैं कि मौजूदा परिसंपत्तियों के वित्तपोषण के तीन तरीके हैं। वे; 1. मिलान दृष्टिकोण नाम से ही पता चलता है, एक वित्तपोषण साधन लगभग एक ही परिपक्वता असर वित्तपोषण साधन असर, विचाराधीन मौजूदा परिसंपत्ति ऑफसेट होगा। सरल शब्दों में, इस दृष्टिकोण के तहत एक मैच फंड के स्रोत के साथ वित्त पोषण किया जा करने के लिए वर्तमान संपत्ति की उम्मीद जीवन के बीच स्थापित है मौजूदा परिसंपत्तियों के वित्तपोषण के लिए उठाया ==ड्यूपॉन्ट विश्लेषण== इक्विटी (आरओई) विश्लेषण पर वापसी, [[वित्तीय विवरण]] विश्लेषण के कारणों की एक किस्म के लिए कार्यरत है। बाहर के निवेशकों को लंबे समय के लिए एक व्यापार की व्यवहार्यता और ले जाया जा रहा जोखिम के विचार में एक पर्याप्त वापसी प्रदान करने के लिए अपनी संभावनाओं के रूप में जानकारी की मांग कर रहे हैं। लेनदारों एक संभावित उधारकर्ता या ग्राहक ऋण दिया जा रहा सेवा कर सकते हैं कि क्या पता करने की इच्छा। आंतरिक विश्लेषकों और प्रबंधन, नीतिगत निर्णयों के परिणाम पर नजर रखने के भविष्य के प्रदर्शन लक्ष्यों की भविष्यवाणी, निवेश रणनीतियों का विकास, और पूंजी की जरूरत का आकलन करने के लिए एक साधन के रूप में वित्तीय विवरण विश्लेषण का उपयोग। क्रेडिट प्रबंधक की भूमिका पार कार्यात्मक रूप से विस्तार किया है, वह या वह इन परिस्थितियों से किसी के अधीन वित्तीय विवरण विश्लेषण का संचालन करने के लिए फोन का जवाब करने के लिए आवश्यक हो सकता है। ड्यूपॉन्ट विश्लेषण एक सिंहावलोकन और इस तरह के विश्लेषण के लिए एक ध्यान दोनों प्रदान करने में एक उपयोगी उपकरण है। ==ड्यूपॉन्ट विश्लेषण का इतिहास== वित्तीय विश्लेषण के ड्यूपॉन्ट मॉडल, एफ डोनाल्डसन ब्राउन, कुछ साल बाद 1914 में विशाल रासायनिक कंपनी के ट्रेजरी विभाग में शामिल हो गए हैं, जो एक बिजली इंजीनियर द्वारा किया गया था ड्यूपॉन्ट जनरल मोटर्स कार्पोरेशन के शेयर का 23 प्रतिशत खरीदा और ब्राउन कार्य दिया की कार निर्माता उलझ वित्त को सफाई। यह शायद संयुक्त राज्य अमेरिका में पहली बार बड़े पैमाने पर फिर से इंजीनियरिंग प्रयास था। भूरा इन कंपनियों द्वारा उत्पन्न शेयरधारक रिटर्न के स्रोत का विश्लेषण करने के फार्मूले तैयार की। इन फार्मूलों या तरीकों के विश्लेषण के ड्यूपॉन्ट प्रणाली के रूप में जाना जाने लगा। आगामी सफलता सभी प्रमुख अमेरिकी निगमों में शोहरत की ओर ड्यूपॉन्ट मॉडल का शुभारंभ किया। यह 1970 की है, जब तक वित्तीय विश्लेषण के प्रमुख रूप बने रहे। ड्यूपॉन्ट विश्लेषण ड्यूपॉन्ट समीकरण, ड्यूपॉन्ट फ्रेमवर्क, ड्यूपॉन्ट पहचान, ड्यूपॉन्ट मॉडल, ड्यूपॉन्ट विधि, या सामरिक लाभ मॉडल सहित कई अन्य नामों से जाना जाता है ==भारतीय बैंकिंग में गतिशील प्रोविजनिंग== गतिशील प्रोविजनिंग: बासल फ्रेमवर्क स्पष्ट रूप से अलग ईएल (उम्मीद की हानि) और उल (अप्रत्याशित हानि) को मापने के लिए बैंकों की आवश्यकता द्वारा गतिशील प्रावधानीकरण आ रहा है। ईएल आधारित प्रावधानीकरण यह चूक की संभावना के चक्र दृश्य के माध्यम से शामिल करने के लिए सक्षम है के रूप में दूरंदेशी तत्व है। हाल के वित्तीय संकट की वजह से समर्थक चक्रीय विचार करने के लिए एक दूरंदेशी प्रावधान दृष्टिकोण के लिए खोज करने के लिए एक अभी भी आगे प्रोत्साहन प्रदान की गई है। नियअधिकारियों या बैंक प्रबंधन द्वारा निर्धारित रूप में सामान्य प्रावधानों सामान्य रूप से पूर्व पूर्व बना रहे हैं। विशेष प्रावधान बनाने के लिए ऐसी नीति समर्थक चक्रीय है, वहीं सामान्य प्रावधानों के लिए कि उसके उपयोग के लिए उद्देश्य नियमों नीचे रखना नहीं है। भारतीय बैंकों के लिए वर्तमान में ऋण हानि प्रावधानों के निम्नलिखित प्रकार करते हैं: मानक आस्तियों के लिए सामान्य प्रावधानों •, एनपीए के लिए विशेष प्रावधान •, • प्रावधानों फ्लोटिंग, • एक पुनर्गठन परिसंपत्ति का उचित मूल्य में कमी के खिलाफ प्रावधान। वर्तमान प्रावधानीकरण नीति का पालन कमियां हैं: • मानक परिसंपत्ति प्रावधानों की दर निर्धारित की भारतीय बैंकों की किसी भी वैज्ञानिक विश्लेषण या क्रेडिट नुकसान इतिहास के आधार पर नहीं किया गया है। • बैंकों किसी भी पूर्व निर्धारित नियमों के बिना उनकी मर्ज़ी से चल प्रावधान नहीं है और सभी बैंकों के अस्थायी प्रावधान करना। यह अंतर-बैंक तुलना कठिन बना देता है। • यह प्रावधानीकरण ढांचे प्रतिचक्रीय या चक्र के तत्वों के पास नहीं है। [[भारतीय रिज़र्व बैंक|भारतीय रिजर्व बैंक]] के मानक परिसंपत्ति प्रावधानीकरण दरों की प्रतिचक्रीय भिन्नता की नीति का पालन किया गया है, कार्यप्रणाली काफी हद बल्कि क्रेडिट चक्र और हानि इतिहास के एक विश्लेषण पर की तुलना में वर्तमान में उपलब्ध डेटा और न्याय पर आधारित कर दिया गया है। ==भारतीय [[बैंक]]िंग प्रणाली में तरलता== ===उतार चढ़ाव के लिए कारण=== बैंकिंग संगठनों अपने व्यापार गतिविधियों में लाभ उठाने का एक महत्वपूर्ण राशि को रोजगार और ग्राहकों और निधि प्रदाताओं के विश्वास को बनाए रखने के क्रम में संविदात्मक दायित्वों को पूरा करने की जरूरत है क्योंकि तरलता जोखिम में बैंक के मुख्य व्यवसाय में निहित है। तरलता जोखिम को मापने और प्रबंधन में पहला कदम जोखिम का सबसे महत्वपूर्ण स्रोतों की पहचान है। बैंकिंग का भारतीय संदर्भ में, अप्रत्याशित तरलता में उतार-चढ़ाव निम्नलिखित मदों द्वारा मुख्य रूप से संचालित कर रहे हैं: • गैर परिपक्वता जमा की व्यवहार: एक भारतीय बैंक में जमा राशि का एक बड़ा अंश, किसी भी अनुबंध परिपक्वता नहीं है जो कम लागत के चालू और बचत जमा होते हैं। इसके अलावा, जमाकर्ता परिचय या समय के किसी भी बिंदु पर पैसे निकालने के लिए विकल्प है। यह भविष्य के नकदी प्रवाह और के विश्लेषण के लिए काफी मुश्किल बना देता है। बैंकों के बंद होने का मुख्य कारण अचानक मांग पर जमाकर्ताओं का भुगतान करने में असमर्थता कर दिया गया है क्योंकि हालांकि, यह अत्यंत महत्वपूर्ण है। इसलिए, बैंक कम समय में बाहर प्रवाह यानी संभावना है, अस्थिर है और कितना कोर या स्थिर, बैंक को छोड़ने के लिए यानी की संभावना नहीं है कि कितना इन जमाओं के बारे में पता करने की जरूरत है। संविदात्मक परिपक्वता के अभाव में बैंक इन जमाओं के व्यवहार परिपक्वता का विश्लेषण करने की जरूरत है। • [[सावधि जमा]] के नवीकरण पैटर्न नवीकरण के वास्तविक अनुपात बैंक क्या उम्मीद की तुलना में अधिक है, तो यह कम दरों पर पुनर्निवेश करना पड़ सकता है, जो अधिशेष धन के साथ छोड़ दिया है। वास्तविक अंश प्रत्याशित की तुलना में कम है, तो बैंक उच्च वित्तपोषण की लागत मिलना हो सकता है जो एक तरलता की कमी, चेहरे। [[श्रेणी:विकिपरियोजना क्राइस्ट विश्वविद्यालय २०१६]] 4lxdqrgz6hrk2y6tqs4umsiou0o790u कुछ रंग प्यार के ऐसे भी 0 692594 6628385 6568477 2026-10-11T08:52:22Z ~2026-54764-67 952976 /* कलाकार */ 6628385 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = [[चित्र:कुछ रंग प्यार के ऐसे भी.jpg]] | image_upright = | image_size = 200px | image_alt = "कुछ रंग प्यार के ऐसे भी" | caption = | genre = प्रेम, नाट्य<!--Must be reliably sourced--> | creator =दुर्जोय दत्ता | based_on = <!-- {{based on|work|author}} --> | developer = | writer =दुर्जोय दत्ता | screenplay = | story =मिताली भट्टाचार्य <br /> शिप्रा अरोरा | director =साकेत चौधरी | creative_director =प्रियंका बाजपेई | presenter = <!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list --> | starring = <!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list --> | judges = <!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list --> | voices = आदिल-प्रशांत <br /> सुभाजित मुखर्जी <br /> अर्पिता मुखर्जी | narrated = | theme_music_composer =सुभाजित मुखर्जी | opentheme = | endtheme = | composer =दुर्जोय दत्ता | country = भारत | language = हिन्दी | num_seasons = 3 | num_episodes = कुल 504 | list_episodes = | executive_producer = | producer = यश पटनायक,<br /> ममता यश पटनायक | editor =क्षितिजा खंडागले | location = सीजन 1 और 2 :- दिल्ली , कोलकाता <br /> सीजन 3 :- हैदराबाद | cinematography =सतीष शेट्टी | camera = बहु-कैमरा | runtime = लगभग 24 मिनट<!-- Reliable source required --> | company =बियोंड ड्रीम्स प्राइवेट लिमिटेड <br />[[इंस्पायर फिल्म्स प्राइवेट लिमिटेड ]] | budget = | network = सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविजन <br /> सोनी लिव | released = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | first_aired = {{Start date|2016|02|29}} | last_aired = {{End date|2021|11|12}} | related = [[कुछ रंग प्यार के ऐसे भी: नई कहानी]]<!-- To be used only for remakes, spin-offs, and adaptations --> }} '''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी''' एक लोकप्रीय भारतीय हिन्दी धारावाहिक है, जिसका प्रसारण सोनी पर 29 फरवरी 2016 से 2 नवम्बर 2017 तक हुआ। इस धारावाहिक के निर्माता यश पटनायक और ममता यश पटनायक हैं। इस शो के मुख्य भूमिका में नजर आते थे [[शहीर शेख]], [[एरिका फर्नान्डिज]] और [[सुप्रिया पिलगांवकर]]। ==कहानी== देव एक बहुत बड़ा व्यापारी है, जो अपनी माँ ईश्वरी और तीन बहनों के साथ रहता है। देव आठ वर्ष की उम्र में ही अपने पिता को खो चुका होता है। उसकी माँ ईश्वरी अपने बच्चों को पालने हेतु बहुत से त्याग करती है। देव अपनी माँ के खुशी के लिए कुछ भी करने को तत्पर रहता है। देव अपनी माँ की घर में देख रेख के लिए सोनाक्षी को रखता है। बाद में दोनों एक दूसरे से प्यार करने लगते हैं। जब उन दोनों के प्यार के बारे में ईश्वरी को पता चलता है तो वो यकीन नहीं कर पाती कि उसका बेटा उससे बातें छुपाने लगा है। देव को अपने मामा से पता चलता है कि उसकी माँ को उसके प्यार के बारे में पता है। वो अपनी माँ से सोनाक्षी के बारे में बात करता है और उसकी माँ मान जाती है। देव को सोनाक्षी के प्यार में पागल हुए फिरते देख उसकी माँ [[अवसाद]] (डिप्रेशन) में चले जाती है। जब देव को पता चलता है कि उसके माँ की उदासी की वजह सोनाक्षी है तो वो उसके साथ रिश्ता तोड़ देता है। इस तरह से रिश्ता तोड़ देने से सोनाक्षी दुःखी हो जाती है और जल्द से जल्द किसी से भी शादी करने के पीछे पड़ जाती है। सोनाक्षी के इस फैसले से देव की हालत खराब होने लगती है और मजबूरी में ईश्वरी को सोनाक्षी को वापस लाने के लिए कहना पड़ता है। इसके बाद उन दोनों की शादी हो जाती है और शादी के बाद देव की मामी उर्फ गरीब की बेटी अपना रंग दिखाना शुरू कर देती है और परिवार वालों के बीच आग लगाने का काम शुरू कर देती है। जिससे दीक्षित और बोस परिवार वालों के बीच इतना तनाव बढ़ जाता है कि देव और सोनाक्षी अलग हो जाते हैं और सोनाक्षी दिल्ली से बाहर चले जाती है। ;सात साल बाद सोनाक्षी अपने काम से कोलकाता से दिल्ली आती है और वो अपनी 6 साल की बेटी, सुहाना को बताती है कि उसके पिता भी दिल्ली में रहते हैं। देव और सोनाक्षी दिल्ली में एक पुरस्कार समारोह में मिलते हैं। देव को जल्द ही एहसास हो जाता है कि सुहाना उसकी ही बेटी है और कई कोशिशों के बाद वो देव को अपना लेती है। बाद में ईश्वरी भी सोनाक्षी को पसंद करने लगती है और वो दोनों फिर से एक हो जाते हैं। देव और सोनाक्षी का शुभ नाम का एक बच्चा भी होता है। ;6 माह बाद देव और सोनाक्षी न तो अच्छी तरह बच्चों को संभाल पा रहे हैं और न तो ठीक से अपना अपना काम कर पा रहे हैं। बच्चों की चिंता कर रही ईश्वरी, सोनाक्षी से कहती है कि वो अपनी नौकरी छोड़ कर शुभ और सुहाना की देख रेख करे। देव को सोनाक्षी का अपने काम के लिए प्यार का पता होता है और वो सोनाक्षी को अपना काम जारी रखने को कहता है और खुद काम छोड़ कर घर संभालने बैठ जाता है। कहानी के अंत में शुभ अपने माता-पिता का नाम लेने लगता है और इसी के साथ कहानी समाप्त हो जाती है। ==कलाकार== * [[शहीर शेख]] - देवरथ दीक्षित<ref>{{समाचार सन्दर्भ|title=Even though she spoke English, we Could hardly understand each other’s emotions: Shaheer Sheikh|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Even-though-she-spoke-English-we-Could-hardly-understand-each-others-emotions-Shaheer-Sheikh/articleshow/50564241.cms|accessdate=20 जनवरी 2016|language=अंग्रेज़ी|publisher=टाइम्स ऑफ इंडिया|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117090904/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Even-though-she-spoke-English-we-Could-hardly-understand-each-others-emotions-Shaheer-Sheikh/articleshow/50564241.cms|archive-date=17 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref> * [[एरिका फर्नान्डिज]] - डॉ॰ सोनाक्षी बोस * [[सुप्रिया पिलगांवकर]] - ईश्वरी दीक्षित * जगत राँव - विजय बोस * मून बेनर्जी - आशा बोस * मुश्ताक खान - वलदेव * अल्का मोघा - राधाराणी * वैैैभव सिंह - विक्कि * प्रेरणा पनवर - एलिना * आशिका भाटिया - निक्की * अंकिता बहुगुणा - रिया * चेष्ठा भगत - नेहा * जिया खान - बाल कलाकार * पवन चोपड़ा - नताशा के पिता * रूप दुर्गपाल - नताशा गुजराल * हेमन्त चौधरी - डॉ॰ सिन्हा * सतवीर सैनी ==गीत== {{Track listing | title1 = ये लम्हे हजार से | length1 = 3:17<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jxEaDj6Y60Y|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - कुछ रंग प्यार के ऐसे भी - Episode 28 - 6th April, 2016|last=SET India|date=6 April 2016|access-date=30 June 2016|via=YouTube}}</ref> | title2 = रंग रही हूं ये कैसे रंग में | length2 = 1:33<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=s1bplC54Yb4|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - कुछ रंग प्यार के ऐसे भी - Episode 46 - 2nd May, 2016|last=SET India|date=2 May 2016|access-date=15 July 2016|via=YouTube}}</ref> | title3 = बदले से दिल है मेरी बदली से रातें (दोनों) | length3 = 5.39<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/sonytelevision/videos/1110389075650521/|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - Badle Se Din Aur Badli Se Raatein - Song|last=SET India|date=29 June 2016|publisher=[[Sony TV]]|access-date=30 June 2016|via=Facebook}}</ref> | title4 = बदले से दिल है मेरी बदली से रातें (महिला) | length4 = 2:08<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=GSAt1kGrF8o|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - Tere Rangon Mein Kuch Rang Hai - Song|last=SET India|date=20 June 2016|access-date=30 June 2016|via=YouTube}}</ref> | title5 = बदले से दिल है मेरी बदली से रातें (पुरूष) | length5 = 2:10<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eaKiELDqVzw|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - Tu mujhme mujhse zyaada hai - Song|last=SET India|date=16 June 2016|access-date=30 June 2016|via=YouTube}}</ref> | title6 = तू मुझमें मुझसे ज्यादा है (पुरूष) | length6 = 2:17<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=m75FDxEU34c|title=Song Tu Mujhme Mujhse Zyada Hai - Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi|last=SET India|date=22 June 2016|access-date=30 June 2016|via=YouTube}}</ref> | title7 = तू मुझमें मुझसे ज्यादा है (महिला) | length7 = 2:28<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Kts3iqglOyM|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - Tu Mujh Mein Mujhse Jyada Hai - Song|last=SET India|date=29 June 2016|access-date=30 June 2016|via=YouTube}}</ref> | title8 = तू मुझमें मुझसे ज्यादा है (दोनों) | length8 = 3:49<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=-_cbYHYe8Kc|title=Sonakshi and Dev Break Up - Kuch Rang Pyaar Ke Aise Bhi - Song|last=SET India|date=21 August 2016|access-date=22 August 2016|via=YouTube}}</ref> | title9 = किस्मत के लेखे किसने देखे (दुःखी) | length9 = 3:59<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QhOf5tcLYj4|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - कुछ रंग प्यार के ऐसे भी-Maha Episode-Episode 140 - 12th September, 2016|last=SET India|date=14 September 2016|access-date=8 October 2016|via=YouTube}}</ref> | title10 = वक्त ने किया क्या हसीन सितम (दोनों) | note10 = आदिल-प्रशांत द्वारा दोबारा निर्मित | length10 = 2:30 | title11 = थोड़ी सी तेरी जिम्मेदारी (सीजन 02) | length11 = 3:05<ref>{{cite AV media |title=Thodi Si Teri Zimmedari Full Song- Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi |date=25 September 2017 |url=https://www.youtube.com/watch?v=8vB3__MJWyw%2Fkuch-rang-pyar-ke-aise-bhi&feature=youtu.be}}</ref> | title12 = क्यों इस दफा तू मुझसे यूं खफा हैं | title13 = | length12 = 1:09<ref>{{cite AV media |title=Kyun Iss Dafa Tu Mujhse Yun Khafaa Hain |url=https://www.youtube.com/4Jvxf9I9eOo}}</ref> | length13 = | headline = वास्तविक गानें | title14 = | title15 = | title16 = | title17 = | note14 = | note15 = }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [http://www.setindia.com/in-hi/shows/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi आधिकारिक जालस्थल] * {{IMDb title|5697728}} {{सोनी टीवी के कार्यक्रम}} 7ylq8uc46fbx91jaodnqv89yg96ji4o 6628386 6628385 2026-10-11T08:55:12Z ~2026-54764-67 952976 6628386 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = [[चित्र:कुछ रंग प्यार के ऐसे भी.jpg]] | image_upright = | image_size = 200px | image_alt = "कुछ रंग प्यार के ऐसे भी" | caption = | genre = प्रेम, नाट्य<!--Must be reliably sourced--> | creator =दुर्जोय दत्ता | based_on = <!-- {{based on|work|author}} --> | developer = | writer =दुर्जोय दत्ता | screenplay = | story =मिताली भट्टाचार्य <br /> शिप्रा अरोरा | director =साकेत चौधरी | creative_director =प्रियंका बाजपेई | presenter = <!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list --> | starring = <!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list --> | judges = <!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list --> | voices = आदिल-प्रशांत <br /> सुभाजित मुखर्जी <br /> अर्पिता मुखर्जी | narrated = | theme_music_composer =सुभाजित मुखर्जी | opentheme = | endtheme = | composer =दुर्जोय दत्ता | country = भारत | language = हिन्दी | num_seasons = 3 | num_episodes = कुल 504 | list_episodes = | executive_producer = | producer = यश पटनायक,<br /> ममता यश पटनायक | editor =क्षितिजा खंडागले | location = सीजन 1 और 2 :- दिल्ली , कोलकाता <br /> सीजन 3 :- हैदराबाद | cinematography =सतीष शेट्टी | camera = बहु-कैमरा | runtime = लगभग 24 मिनट<!-- Reliable source required --> | company =बियोंड ड्रीम्स प्राइवेट लिमिटेड <br />[[इंस्पायर फिल्म्स प्राइवेट लिमिटेड ]] | budget = | network = सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविजन <br /> सोनी लिव | released = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | first_aired = {{Start date|2016|02|29}} | last_aired = {{End date|2021|11|12}} | related = [[कुछ रंग प्यार के ऐसे भी: नई कहानी]]<!-- To be used only for remakes, spin-offs, and adaptations --> }} '''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी''' एक लोकप्रीय भारतीय हिन्दी धारावाहिक है, जिसका प्रसारण सोनी पर 29 फरवरी 2016 से 2 नवम्बर 2017 तक हुआ। इस धारावाहिक के निर्माता यश पटनायक और ममता यश पटनायक हैं। इस शो के मुख्य भूमिका में नजर आते थे [[शहीर शेख]], [[एरिका फर्नान्डिज]] और [[सुप्रिया पिलगांवकर]]। ==कहानी== देव एक बहुत बड़ा व्यापारी है, जो अपनी माँ ईश्वरी और तीन बहनों के साथ रहता है। देव आठ वर्ष की उम्र में ही अपने पिता को खो चुका होता है। उसकी माँ ईश्वरी अपने बच्चों को पालने हेतु बहुत से त्याग करती है। देव अपनी माँ के खुशी के लिए कुछ भी करने को तत्पर रहता है। देव अपनी माँ की घर में देख रेख के लिए सोनाक्षी को रखता है। बाद में दोनों एक दूसरे से प्यार करने लगते हैं। जब उन दोनों के प्यार के बारे में ईश्वरी को पता चलता है तो वो यकीन नहीं कर पाती कि उसका बेटा उससे बातें छुपाने लगा है। देव को अपने मामा से पता चलता है कि उसकी माँ को उसके प्यार के बारे में पता है। वो अपनी माँ से सोनाक्षी के बारे में बात करता है और उसकी माँ मान जाती है। देव को सोनाक्षी के प्यार में पागल हुए फिरते देख उसकी माँ [[अवसाद]] (डिप्रेशन) में चले जाती है। जब देव को पता चलता है कि उसके माँ की उदासी की वजह सोनाक्षी है तो वो उसके साथ रिश्ता तोड़ देता है। इस तरह से रिश्ता तोड़ देने से सोनाक्षी दुःखी हो जाती है और जल्द से जल्द किसी से भी शादी करने के पीछे पड़ जाती है। सोनाक्षी के इस फैसले से देव की हालत खराब होने लगती है और मजबूरी में ईश्वरी को सोनाक्षी को वापस लाने के लिए कहना पड़ता है। इसके बाद उन दोनों की शादी हो जाती है और शादी के बाद देव की मामी उर्फ गरीब की बेटी अपना रंग दिखाना शुरू कर देती है और परिवार वालों के बीच आग लगाने का काम शुरू कर देती है। जिससे दीक्षित और बोस परिवार वालों के बीच इतना तनाव बढ़ जाता है कि देव और सोनाक्षी अलग हो जाते हैं और सोनाक्षी दिल्ली से बाहर चले जाती है। ;सात साल बाद सोनाक्षी अपने काम से कोलकाता से दिल्ली आती है और वो अपनी 6 साल की बेटी, सुहाना को बताती है कि उसके पिता भी दिल्ली में रहते हैं। देव और सोनाक्षी दिल्ली में एक पुरस्कार समारोह में मिलते हैं। देव को जल्द ही एहसास हो जाता है कि सुहाना उसकी ही बेटी है और कई कोशिशों के बाद वो देव को अपना लेती है। बाद में ईश्वरी भी सोनाक्षी को पसंद करने लगती है और वो दोनों फिर से एक हो जाते हैं। देव और सोनाक्षी का शुभ नाम का एक बच्चा भी होता है। ;6 माह बाद देव और सोनाक्षी न तो अच्छी तरह बच्चों को संभाल पा रहे हैं और न तो ठीक से अपना अपना काम कर पा रहे हैं। बच्चों की चिंता कर रही ईश्वरी, सोनाक्षी से कहती है कि वो अपनी नौकरी छोड़ कर शुभ और सुहाना की देख रेख करे। देव को सोनाक्षी का अपने काम के लिए प्यार का पता होता है और वो सोनाक्षी को अपना काम जारी रखने को कहता है और खुद काम छोड़ कर घर संभालने बैठ जाता है। कहानी के अंत में शुभ अपने माता-पिता का नाम लेने लगता है और इसी के साथ कहानी समाप्त हो जाती है। ==कलाकार== * [[शहीर शेख]] - देवरथ दीक्षित<ref>{{समाचार सन्दर्भ|title=Even though she spoke English, we Could hardly understand each other’s emotions: Shaheer Sheikh|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Even-though-she-spoke-English-we-Could-hardly-understand-each-others-emotions-Shaheer-Sheikh/articleshow/50564241.cms|accessdate=20 जनवरी 2016|language=अंग्रेज़ी|publisher=टाइम्स ऑफ इंडिया|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117090904/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Even-though-she-spoke-English-we-Could-hardly-understand-each-others-emotions-Shaheer-Sheikh/articleshow/50564241.cms|archive-date=17 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref> * [[एरिका फर्नान्डिज]] - डॉ॰ सोनाक्षी बोस * [[सुप्रिया पिलगांवकर]] - ईश्वरी दीक्षित * जगत राँव - विजय बोस * मून बेनर्जी - आशा बोस * मुश्ताक खान - वलदेव * अल्का मोघा - राधाराणी * वैैैभव सिंह - विक्कि * प्रेरणा पनवर - एलिना * आशिका भाटिया - निक्की * अंकिता बहुगुणा - रिया * चेष्ठा भगत - नेहा * जिया खान - बाल कलाकार * पवन चोपड़ा - नताशा के पिता * रूप दुर्गपाल - नताशा गुजराल * हेमन्त चौधरी - डॉ॰ सिन्हा * [[सतवीर सैनी]] ==गीत== {{Track listing | title1 = ये लम्हे हजार से | length1 = 3:17<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jxEaDj6Y60Y|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - कुछ रंग प्यार के ऐसे भी - Episode 28 - 6th April, 2016|last=SET India|date=6 April 2016|access-date=30 June 2016|via=YouTube}}</ref> | title2 = रंग रही हूं ये कैसे रंग में | length2 = 1:33<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=s1bplC54Yb4|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - कुछ रंग प्यार के ऐसे भी - Episode 46 - 2nd May, 2016|last=SET India|date=2 May 2016|access-date=15 July 2016|via=YouTube}}</ref> | title3 = बदले से दिल है मेरी बदली से रातें (दोनों) | length3 = 5.39<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/sonytelevision/videos/1110389075650521/|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - Badle Se Din Aur Badli Se Raatein - Song|last=SET India|date=29 June 2016|publisher=[[Sony TV]]|access-date=30 June 2016|via=Facebook}}</ref> | title4 = बदले से दिल है मेरी बदली से रातें (महिला) | length4 = 2:08<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=GSAt1kGrF8o|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - Tere Rangon Mein Kuch Rang Hai - Song|last=SET India|date=20 June 2016|access-date=30 June 2016|via=YouTube}}</ref> | title5 = बदले से दिल है मेरी बदली से रातें (पुरूष) | length5 = 2:10<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eaKiELDqVzw|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - Tu mujhme mujhse zyaada hai - Song|last=SET India|date=16 June 2016|access-date=30 June 2016|via=YouTube}}</ref> | title6 = तू मुझमें मुझसे ज्यादा है (पुरूष) | length6 = 2:17<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=m75FDxEU34c|title=Song Tu Mujhme Mujhse Zyada Hai - Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi|last=SET India|date=22 June 2016|access-date=30 June 2016|via=YouTube}}</ref> | title7 = तू मुझमें मुझसे ज्यादा है (महिला) | length7 = 2:28<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Kts3iqglOyM|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - Tu Mujh Mein Mujhse Jyada Hai - Song|last=SET India|date=29 June 2016|access-date=30 June 2016|via=YouTube}}</ref> | title8 = तू मुझमें मुझसे ज्यादा है (दोनों) | length8 = 3:49<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=-_cbYHYe8Kc|title=Sonakshi and Dev Break Up - Kuch Rang Pyaar Ke Aise Bhi - Song|last=SET India|date=21 August 2016|access-date=22 August 2016|via=YouTube}}</ref> | title9 = किस्मत के लेखे किसने देखे (दुःखी) | length9 = 3:59<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QhOf5tcLYj4|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi - कुछ रंग प्यार के ऐसे भी-Maha Episode-Episode 140 - 12th September, 2016|last=SET India|date=14 September 2016|access-date=8 October 2016|via=YouTube}}</ref> | title10 = वक्त ने किया क्या हसीन सितम (दोनों) | note10 = आदिल-प्रशांत द्वारा दोबारा निर्मित | length10 = 2:30 | title11 = थोड़ी सी तेरी जिम्मेदारी (सीजन 02) | length11 = 3:05<ref>{{cite AV media |title=Thodi Si Teri Zimmedari Full Song- Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi |date=25 September 2017 |url=https://www.youtube.com/watch?v=8vB3__MJWyw%2Fkuch-rang-pyar-ke-aise-bhi&feature=youtu.be}}</ref> | title12 = क्यों इस दफा तू मुझसे यूं खफा हैं | title13 = | length12 = 1:09<ref>{{cite AV media |title=Kyun Iss Dafa Tu Mujhse Yun Khafaa Hain |url=https://www.youtube.com/4Jvxf9I9eOo}}</ref> | length13 = | headline = वास्तविक गानें | title14 = | title15 = | title16 = | title17 = | note14 = | note15 = }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [http://www.setindia.com/in-hi/shows/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi आधिकारिक जालस्थल] * {{IMDb title|5697728}} {{सोनी टीवी के कार्यक्रम}} 2evyidpvznijhtakir5rsvslxrdn5zc जौंला, सवाई माधोपुर 0 700309 6628238 5232214 2026-10-11T03:18:49Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:सवाई माधोपुर ज़िले के गाँव]] जोड़ी 6628238 wikitext text/x-wiki जौंला गांव [[सवाई माधोपुर]] जिले के अंतर्गत [[चौथ का बरवाड़ा]] तहसील के अंतर्गत आने वाला प्रमुख गांव है। गांव का विधानसभा क्षेत्र [[खंडार]] लगता है वही लोकसभा क्षेत्र [[टोंक-सवाई माधोपुर]] पड़ता है। यह गांव सवाई माधोपुर जिला मुख्यालय से १४ किमी व तहसील मुख्यालय चौथ का बरवाड़ा से १५ किमी की दूरी पर स्थित है। [[श्रेणी:सवाई माधोपुर ज़िले के गाँव]] 0pyy5ssumdd8eebvp631rlqeaqrr24n 6628239 6628238 2026-10-11T03:19:02Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628239 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} जौंला गांव [[सवाई माधोपुर]] जिले के अंतर्गत [[चौथ का बरवाड़ा]] तहसील के अंतर्गत आने वाला प्रमुख गांव है। गांव का विधानसभा क्षेत्र [[खंडार]] लगता है वही लोकसभा क्षेत्र [[टोंक-सवाई माधोपुर]] पड़ता है। यह गांव सवाई माधोपुर जिला मुख्यालय से १४ किमी व तहसील मुख्यालय चौथ का बरवाड़ा से १५ किमी की दूरी पर स्थित है। [[श्रेणी:सवाई माधोपुर ज़िले के गाँव]] p5q0ifhnzz7qg2mx2833kavki5gfzcv गुलशेर ख़ाँ शानी 0 713792 6628400 6548638 2026-10-11T09:23:29Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628400 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अगस्त 2018}} '''गुलशेर ख़ाँ शानी''' ({{lang-en|Shaani}}, जन्म: 16 मई, 1933 - मृत्यु: 10 फ़रवरी, 1995) प्रसिद्ध कथाकार एवं [[भारतीय साहित्य अकादमी|साहित्य अकादमी]] की पत्रिका 'समकालीन भारतीय साहित्य' और 'साक्षात्कार' के संस्थापक-संपादक थे। 'नवभारत टाइम्स' में भी इन्होंने कुछ समय काम किया। अनेक भारतीय भाषाओं के अलावा रूसी, लिथुवानी, चेक और अंग्रेज़ी में इनकी रचनाएं अनूदित हुई। [[मध्य प्रदेश]] के शिखर सम्मान से अलंकृत और उत्तर प्रदेश सरकार द्वारा पुरस्कृत हैं। == जीवन-परिचय == 16 मई 1933 को जगदलपुर में जन्‍मे शानी ने अपनी लेखनी का सफ़र जगदलपुर से आरंभ कर ग्वालियर फिर भोपाल और दिल्ली तक तय किया। वे '[[मध्य प्रदेश साहित्य परिषद|मध्‍य प्रदेश साहित्‍य परिषद]]', भोपाल के सचिव और परिषद की साहित्यिक पत्रिका 'साक्षात्कार' के संस्‍थापक संपादक रहे। दिल्‍ली में वे 'नवभारत टाइम्स' के सहायक संपादक भी रहे और साहित्य अकादमी से संबद्ध हो गए। साहित्‍य अकादमी की पत्रिका 'समकालीन भारतीय साहित्‍य' के भी वे संस्‍थापक संपादक रहे। इस संपूर्ण यात्रा में शानी साहित्‍य और प्रशासनिक पदों की उंचाईयों को निरंतर छूते रहे। मैट्रिक तक शिक्षा प्राप्‍त शानी बस्तर जैसे आदिवासी इलाके में रहने के बावजूद अंग्रेज़ी, [[उर्दू भाषा|उर्दू]], हिन्‍दी के अच्‍छे ज्ञाता थे। उन्‍होंने एक विदेशी समाजविज्ञानी के आदिवासियों पर किए जा रहे शोध पर भरपूर सहयोग किया और शोध अवधि तक उनके साथ सूदूर बस्‍तर के अंदरूनी इलाकों में घूमते रहे। कहा जाता है कि उनकी दूसरी कृति 'सालवनो का द्वीप' इसी यात्रा के संस्‍मरण के अनुभवों में पिरोई गई है। उनकी इस कृति की प्रस्‍तावना उसी विदेशी ने लिखी और शानी ने इस कृति को प्रसिद्ध साहित्‍यकार प्रोफेसर कांति कुमार जैन जो उस समय 'जगदलपुर महाविद्यालय' में ही पदस्‍थ थे, को समर्पित किया है। शालवनों के द्वीप एक औपन्‍यासिक यात्रावृत है। मान्‍यता है कि बस्‍तर का जैसा अंतरंग चित्र इस कृति में है वैसा हिन्‍दी में अन्‍यत्र नहीं है। शानी ने 'साँप और सीढ़ी', 'फूल तोड़ना मना है', 'एक लड़की की डायरी' और 'काला जल' जैसे उपन्‍यास लिखे। लगातार विभिन्‍न पत्र-पत्रिकाओं में छपते हुए 'बंबूल की छाँव', 'डाली नहीं फूलती', 'छोटे घेरे का विद्रोह', 'एक से मकानों का नगर', 'युद्ध', 'शर्त क्‍या हुआ ?', 'बिरादरी' और 'सड़क पार करते हुए' नाम से कहानी संग्रह व प्रसिद्ध संस्‍मरण 'शालवनो का द्वीप' लिखा। शानी ने अपनी यह समस्‍त लेखनी जगदलपुर में रहते हुए ही लगभग छ:-सात वर्षों में ही की। जगदलपुर से निकलने के बाद उन्‍होंनें अपनी उल्‍लेखनीय लेखनी को विराम दे दिया। बस्तर के बैलाडीला खदान कर्मियों के जीवन पर तत्‍कालीन परिस्थितियों पर उपन्‍यास लिखने की उनकी कामना मन में ही रही और 10 फ़रवरी 1995 को वे इस दुनिया से रुख़सत हो गए। == साहित्यिक परिचय == शानी एक ऐसे कथा लेखक है जो अपनी समसामयिक विषय की पृष्ठभूमि को अपने लेखन से प्रभावित करते रहे हैं। उन्होंने समकालीन शैलीगत प्रभाव को पूर्णरूपेण प्रयोग करते हुए अपने उपन्यास में नयी शैलीगत मान्यताओं को प्रक्षेपित किया है। जो अपने आप में शैली की दृष्टि से विशिष्ट हैं। शानी ने अपनी अनुभूतियों और विचारों को अभिव्यक्ति देने के लिए अच्छी शैली का प्रयोग किया है। इनके उपन्यास साहित्य के पात्र जितना कुछ बोलते है उससे कहीं अधिक अपने भीतर की पीड़ा और वेदना को अभिव्यक्त भी करते हैं। शानी के उपन्यास साहित्य के शैली तत्व इनकी लेखनी का स्पर्श पाकर पाठकों को अभिभूत करते हैं। इनके उपन्यास पाठकों के हृदय तथा बुद्धि को समान रूप से आविष्ट करने की क्षमता रखते हैं। इनकी शैली का क्षेत्र अत्यन्त व्यापक एवं विस्तृत है। विषय विस्तार की जहाँ आवश्यकता होती है वहाँ लेखन अपनी बात स्पष्ट रूप से कह देते है। इसी प्रकार नारी पात्र 'सल्लो आपा' जो कि किसी नवयुवक से प्रेम करती है किन्तु वह अपने परिवार के डर के कारण कुछ कह नहीं पाती है और जब उसके घर वालों को पता चलता है कि वह अविवाहित ही गर्भवती हो गई है तो उसे जहर देकर मार दिता जाता है। === भाषा-शैली === शानी ने परिवेश के अनुकूल ही भाषा शैली को अपनाया है। जैसा परिवेश एवं माहौल होता है उसी प्रकार अभिव्यक्ति की शैली निर्मित हो जाती है। यह रचनाकार की सम्भावनाशीलता को दिखती है। रचनाकार पर हिन्दुस्तानी और उर्दू दोनों भाषाओं का प्रभाव दिखायी देता है। इसलिए ठेठ हिन्दुस्तानी शैली का प्रयोग भी उनके उपन्यास में दिखायी देता है। कथात्मक शैली का भी प्रयोग शानी के उपन्यास में देखने को मिलती है। कथात्मक शैली से तात्पर्य उपन्यास के बीच में कही जाने वाली लघु कथाओं से युक्त शैली से है जो कि उपन्यास में कही जाने वाली बातों की वास्तविकता सिद्ध करती है। लघु कथाएँ उपन्यास को यथार्थता से जोड़ती है। साथ ही साथ वर्तमान समय में जिस बातों को नकार दिया जाता है , तब लोक प्रचलित लघुकथाएँ उनकी सार्थकता सिद्ध करती है। कथात्मक शैली का प्रयोग उपन्यास में ज़्यादातर के माध्यम से किया गया है। बीच -बीच में नैरेटर का कार्य करता है- शानी द्वारा रचित उपन्यास 'काला जल' में संवादात्मक शैली भी देखने को मिलती है। इसे वार्तालाप या कथोपकथन कहा जाता है। नाटकों में जितना संवादों का महत्वपूर्ण स्थान होता है। उतना ही महत्व उपन्यास में भी है कथा को आगे बढ़ाने के लिए तथा पात्रों के गतिविधियों को स्पष्ट करने में संवाद महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। शानी के उपन्यास साहित्य की शैली में विविधता देखने को मिलती है जो कि इनके साहित्य में कलात्मक एवं रोचकता की वृद्धि करता है। लेखक के शैली का सौंदर्य भाषा एवं भाषागत या भाषा इकाइयों का सुव्यवस्थित से विषयनुकूल चयन है। == प्रकाशित कृतियाँ == ; कहानी संग्रह- # '''बबूल की छाँव''' -1958 # '''डाली नहीं फूलती''' -1960 # '''छोटे घेरे का विद्रोह''' -1964 # '''एक से मकानों का नगर''' -1971 # '''युद्ध''' -1973 # '''शर्त का क्या हुआ'''? -1975 # '''बिरादरी तथा अन्य कहानियाँ''' -1977 # '''सड़क पार करते हुए''' -1979 # '''जहाँपनाह जंगल''' -1984 ; चयनित कहानियों का संग्रह- # '''मेरी प्रिय कहानियाँ''' -1976 (राजपाल एंड सन्ज़, नयी दिल्ली से प्रकाशित) # '''प्रतिनिधि कहानियाँ''' -1985 (राजकमल प्रकाशन, नयी दिल्ली से प्रकाशित) # '''दस प्रतिनिधि कहानियाँ''' -1997 (किताबघर प्रकाशन, नयी दिल्ली से प्रकाशित) # '''चर्चित कहानियाँ''' (सामयिक प्रकाशन, नयी दिल्ली से प्रकाशित) ; कहानी समग्र- # '''सब एक जगह''' (दो भागों में) -1981 (नेशनल पब्लिशिंग हाउस, नयी दिल्ली से प्रकाशित) # '''सम्पूर्ण कहानियाँ''' (दो भागों में) -2015 (शिल्पायन, शाहदरा, दिल्ली से प्रकाशित) ; उपन्यास- # '''कस्तूरी''' -1960 (हिन्दी प्रचारक पुस्तकालय, वाराणसी से प्रकाशित) # '''पत्थरों में बंद आवाज़''' -1964 (अनुभव प्रकाशन, भोपाल से प्रकाशित; कुछ परिवर्तनों के साथ ''' 'एक लड़की की डायरी' ''' नाम से 1980 में नेशनल पब्लिशिंग हाउस, नयी दिल्ली से प्रकाशित)<ref>शानी रचनावली, खण्ड-4, संपादक- जानकीप्रसाद शर्मा, शिल्पायन, शाहदरा, नयी दिल्ली, पेपरबैक संस्करण-2015, पृष्ठ-11.</ref> # '''काला जल''' -1965 (अक्षर प्रकाशन, नयी दिल्ली से; अब राजकमल प्रकाशन, नयी दिल्ली से पेपरबैक में प्रकाशित)<ref>शानी रचनावली, खण्ड-3, पूर्ववत्, पृष्ठ-11.</ref> # '''नदी और सीपियाँ''' -1970 (राजकमल प्रकाशन, नयी दिल्ली से प्रकाशित; कुछ परिवर्तनों के साथ ''' 'फूल तोड़ना मना है' ''' नाम से 1980 में प्रभात प्रकाशन, नयी दिल्ली से प्रकाशित)<ref>शानी रचनावली, खण्ड-4, पूर्ववत्, पृष्ठ-13-14.</ref> # '''साँप और सीढ़ी''' -1983 ('कस्तूरी' उपन्यास का ही संशोधित-परिवर्धित रूप 'साँप और सीढ़ी' नाम से नेशनल पब्लिशिंग हाउस, नयी दिल्ली से प्रकाशित)<ref>शानी रचनावली, खण्ड-4, पूर्ववत्, पृष्ठ-9-10.</ref> ; संस्मरण- * '''शालवनों का द्वीप''' -1966 ; निबंध संग्रह- * '''एक शहर में सपने बिकते हैं''' -1984 * '''नैना कभी न दीठ''' -1993 ; संपादन- # साक्षात्कार (साहित्यिक पत्रिका) # समकालीन भारतीय साहित्य # कहानी ; रचना समग्र- * '''शानी रचनावली''' (छह खण्डों में) -2015 (सजिल्द एवं पेपरबैक; शिल्पायन, शाहदरा, दिल्ली से प्रकाशित) === शानी पर केन्द्रित साहित्य === # '''साक्षात्कार''' (शानी विशेषांक) - मई-जून 1996 # '''शानी : आदमी और अदीब''' -1996 (संपादक- जानकीप्रसाद शर्मा, नेशनल पब्लिशिंग हाउस, नयी दिल्ली से) # '''शानी''' (विनिबंध) -2007 (लेखक- जानकीप्रसाद शर्मा, साहित्य अकादमी, नयी दिल्ली से) # '''वाङ्मय''' (नवंबर 2011 - अप्रैल 2012, 'कथाकार गुलशेर खाँ शानी विशेषांक', संपादक- डॉ० एम० फ़ीरोज़ अहमद) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20170420083044/http://shaanifoundation.org/ शानी फ़ौन्डेशन] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] 3j0nv8c52iyg78wzgxsvv7q0srm1s1p १९वें कुशक बकुला रिनपोछे 0 727330 6628156 5415676 2026-10-10T21:02:55Z Fróis 850282 6628156 wikitext text/x-wiki [[चित्र:The 19th Kushok Bakula Rinpoche, 1942.jpg|right|thumb|300px|]] '''१९वें कुशक बकुला रिनपोछे''' (19th Kushok Bakula Rinpoche ; 21 मई, 1917 - 4 नवम्बर, 2003) [[कुशक बकुला रिनपोछे]] के अवतार माने जाते हैं। वे [[लद्दाख़|लद्दाख]] के सर्वाधिक प्रसिद्ध [[लामा]]ओं में से एक थे। वे [[भारत]] के अन्तरराष्ट्रीय राजनयिक भी थे। उन्होने [[मंगोलिया]] एवं [[रूस]] में [[बौद्ध धर्म]] के पुनरुत्थान के लिये उल्लेखनीय योगदान दिया तथा भारत में निवास कर रहे तिब्बती शरणार्थियों से उनका सम्बन्ध स्थापित किया। १९८८ में उन्हें [[पद्म भूषण|पद्मभूषण]] से सम्मानित किया गया। २००५ में [[लेह]] विमानपत्तन का नाम उनके नाम पर [[कुशोक बकुला रिंपोचे विमानपत्तन|बकुला रिनपोछे विमानपत्तन]] रखा गया। ==जीवन परिचय== १९वें कुशक बकुला रिनपोछे का जन्म १९ मई, १९१७ को [[लेह]] ([[लद्दाख़|लद्दाख]]) के पास माथो गांव के एक राजपरिवार में हुआ था। १९२२ में १३वें दलाई लामा ने उन्हें १९वाँ कुशक बकुला घोषित किया। तिब्बत की राजधानी [[ल्हासा]] के द्रेपुंग विश्वविद्यालय में उन्होंने १४ वर्ष तक [[बौद्ध दर्शन]] का अध्ययन किया। १९४० में लद्दाख वापस आकर उन्होंने अपना जीवन देश, धर्म और समाज को समर्पित कर दिया। अब वे संन्यासी बनकर भ्रमण करने लगे। १९४७-४८ में [[पाकिस्तान]] ने [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू-कश्मीर]] पर आक्रमण कर दिया। श्री रिम्पोछे ने भारतीय सेना के साथ मिलकर इसे विफल किया और लद्दाख को बचा लिया। १९४९ में [[जवाहरलाल नेहरू]] के आग्रह पर उन्होंने राजनीति में प्रवेश किया और लद्दाख के नवनिर्माण में लग गये। जम्मू-कश्मीर में सत्ता पाते ही [[शेख़ अब्दुल्ला|शेख अब्दुल्ला]] ने 'लैंड सीलिंग एक्ट' बना दिया। अब कोई व्यक्ति या संस्था १२० कनाल से अधिक भूमि नहीं रख सकती थी। इसका उद्देश्य विशाल बौद्ध मठों और मंदिरों की भूमि कब्जाना था। श्री रिम्पोछे ने सभी मठों के प्रमुखों के साथ ‘अखिल लद्दाख गोम्पा समिति’ बनायी। फिर वे शेख अब्दुल्ला, नेहरू जी और [[भीमराव आम्बेडकर|डा. अम्बेडकर]] से मिले। डा. अम्बेडकर के हस्तक्षेप से यह कानून वापस हुआ। १९५१ में जम्मू-कश्मीर संविधान सभा बनने पर वे निर्विरोध उसके सदस्य निर्वाचित हुए। उन्होंने विधानसभा में लद्दाख के भारत में एकीकरण का समर्थन तथा जम्मू-कश्मीर को भारत से अलग होने का अधिकार देने का खुला विरोध किया। श्री रिम्पोछे का [[मंगोलिया]] के सांस्कृतिक पुनर्जागरण में भी बड़ा योगदान है। मंगोलिया में मान्यता थी कि एक समय ऐसा आएगा, जब वहां बौद्ध विहारों, ग्रन्थों तथा भिक्षुओं को काफी खराब समय देखना होगा। फिर भारत से एक अर्हत आकर इसे ठीक करेंगे। और सचमुच यही हुआ। १९२४ में साम्यवादी शासन आते ही हजारों भिक्षु मार डाले गये। धर्मग्रंथ तथा विहार जला दिये गये। ऐसे में १९९० में श्री रिम्पोछे भारत के राजदूत बनाकर वहां भेजे गये।<ref>{{Cite web |url=http://www.panchjanya.com/Encyc/2018/5/19/aadhunik-laddkha-ke-nirmata.html |title=आधुनिक लद्दाख के निर्माता कुशक बकुला रिम्पोछे |access-date=21 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522032823/http://www.panchjanya.com/Encyc/2018/5/19/aadhunik-laddkha-ke-nirmata.html |archive-date=22 मई 2018 |url-status=dead }}</ref> उनके वहां जाने के कुछ समय बाद शासन और लोकतंत्र समर्थकों में सशस्त्र संघर्ष छिड़ गया। श्री रिम्पोछे ने लोकतंत्र प्रेमियों को अहिंसा के संदेश के साथ ही हाथ पर बांधने के लिए एक अभिमंत्रित धागा दिया। लोकतंत्रप्रेमियों ने अपने बाकी साथियों के हाथ पर भी वह धागा बांध दिया। तभी शासन ने भी हिंसा छोड़कर शांति और लोकतंत्र बहाली की घोषणा कर दी। १० वर्ष के कार्यकाल में उन्होंने बंद मठ और विहारों को खुलवाया तथा बौद्ध अध्ययन के लिए एक महाविद्यालय स्थापित किया। उनके योगदान के लिए मंगोलिया शासन ने उन्हें अपना सर्वोच्च नागरिक सम्मान 'पोलर स्टार' प्रदान किया। श्री रिम्पोछे लद्दाख से दो बार विधायक तथा दो बार सांसद बनेे। १९७८ से ८९ तक वे अल्पसंख्यक आयोग के सदस्य रहे। १९८८ में शासन ने उन्हें ‘पद्मभूषण’ से सम्मानित किया। चार नवम्बर, २००३ को उनका निधन हो गया। १६ नवम्बर को राजकीय सम्मान के साथ अंतिम संस्कार हुआ। ==इन्हें भी देखें== *[[२०वें कुशक बकुला रिनपोछे]] ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20171210015604/https://www.notedlife.com/hi/19th-Kushok-Bakula-Rinpoche-biography-in-hindi '''१९वें कुशक बकुला रिनपोछे''' जीवन परिचय] *[https://bolbindaass.com/kushok-bakula-will-always-be-remembered-as-a-great-mp-sumitra-mahajan/ महान सांसद के तौर पर हमेशा याद किए जाएंगे कुशोक बकुला : सुमित्रा महाजन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925195421/http://bolbindaass.com/kushok-bakula-will-always-be-remembered-as-a-great-mp-sumitra-mahajan/ |date=25 सितंबर 2020 }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:राजनयिक]] [[श्रेणी:१९८८ पद्म भूषण]] 3axk3qkdjk75ruc3asa1i0gsj85wwqi राधाबाई 0 730824 6628295 4531977 2026-10-11T06:17:59Z Mundhalia746 934684 6628295 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date= अगस्त 2016}} '''राधाबाई''' [[नेवास]] के [[बर्वे परिवार]] की कन्या थीं जिनका [[विवाह]] [[बालाजी विश्वनाथ]] के साथ हुआ था। इनके पिता का नाम डुबेरकर अंताजी मल्हार बर्वे था। राधाबाई बालाजी के पिता विश्वनाथ भट्ट सिद्दियों के अधीन श्रीवर्धन गाँव के देशमुख थे। भारत के पश्चिमी सिद्दियों से न पटने के कारण विश्वनाथ और बालाजी श्रीवर्धन गाँव छोड़कर बेला नामक स्थान पर भानु भाइयों के साथ रहने लगे। राधाबाई भी अपने परिवार के साथ बेला में रहने लगीं। कुछ समय पश्चात् बालाजी डंडाराजपुरी के देशमुख हो गए। १६९९ ई. से १७०८ ई. तक वे [[पुणे|पूना]] के सर-सूबेदार रहे। राधाबाई में त्याग, दृढ़ता, कार्यकुशलता, व्यवहारचातुर्य और उदारता आदि गुण थे। राधाबाई एवं बालाजी के दो पुत्र और दो पुत्रियाँ थीं। इनके बड़े पुत्र बाजीराव का जन्म १७०० ई. में और दूसरे पुत्र चिमाजी अप्पा का सन् १७१० में हुआ था। इनकी पुत्रियों के नाम अनुबाई और भिऊबाई थे। [[बालाजी विश्वनाथ]] की मृत्यु सन् १७२० में हुई। राधाबाई को बहुत दु:ख हुआ, यद्यपि उनके पुत्र [[बाजीराव]] पेशवा बनाए गए। राधाबाई राज्य के विभिन्न कार्यों में बाजीराव को उचित सलाह देती थीं। जब १७३५ में राधाबाई ने तीर्थयात्रा पर जाने की इच्छा प्रकट की, चिमाजी अप्पा ने इसका प्रबंध शीघ्र ही किया। १४ फरवरी को इन्होंने पूना से प्रस्थान किया। ८ मार्च को वे [[बुरहानपुर]] पहुँची। ६ मई को [[उदयपुर]] में उन्हें राजकीय सम्मान मिला। २१ मई को [[नाथद्वारा]] का दर्शन किया और २१ जून को [[जयपुर]] पहुँची। [[जय सिंह द्वितीय|सवाई राजा जयसिंह]] ने उनका अत्यधिक आदर सत्कार किया। वे यहाँ तीन माह तक ठहरीं। सितंबर मास में वे जयपुर से चल पड़ीं। वे [[मथुरा]], [[वृन्दावन|वृंदावन]], [[कुरुक्षेत्र]] और [[इलाहाबाद|प्रयाग]] होती हुईं १७ अक्टूबर को [[वाराणसी]] पहुँच गईं। वहाँ से दिसंबर के अंतिम सप्ताह में [[गया]] की ओर प्रस्थान किया। वहीं से १७३६ में वे वापसी यात्रा पर चल पड़ीं। मार्ग में स्थानीय शासकों ने उनके लिए अंगरक्षकों की व्यवस्था की। [[मोहम्मद खान बंगश]] ने राधाबाई का बहुत सम्मान किया और उन्हें बहुमूल्य उपहार प्रदान किए। राधाबाई प्रसन्न हुई और १ जून, १७३६ ई. को पूना पहुंचीं। राधाबाई की इस यात्रा ने साधारणत: मराठों के लिए और विशेषकर [[पेशवा बाजीराव]] के लिए मित्रतापूर्ण वातावरण का निर्माण किया। राधाबाई को यात्रा से लौट दो वर्ष भी न हो पाए थे कि उन्हें एक और परिस्थिति का सामना करना पड़ा। [[मस्तानी]] और [[बाजीराव]] का संबंध सरदारों की आलोचना का विषय बन चुका था। बाजीराव के आलोचकों का वर्ताव उस समय और तीव्र हुआ जब पेशवा परिवार में [[रघुनाथ राव]] का उपनयन और [[सदाशिव राव]] का विवाह होने वाला था। पंडितों ने किसी भी ऐसे कार्य में भाग न लेने का निर्णय किया। राधाबाई ने बाजीराव को विशेष रूप से सतर्क रहने के लिए लिखा। अंतत: राधाबाई उपर्युक्त कार्य कराने में सफल हुई। मस्तानी और बाजीराव के संबंध को विशेष महत्व कभी नहीं दिया अपितु सदा ही यह प्रयत्न किया कि परिवार में फूट की स्थिति न उत्पन्न हो और पेशवा परिवार का सम्मान भी बना रहे। [[चिमाजी अप्पा]] ने मस्तानी को कैद किया। राधाबाई ने मस्तानी को कैद से छुड़ाया और वह बाजीराव के पास आ गई। बाजीराव ने भी राधाबाई की आज्ञाओं का पालन किया। १७४० ई. के अप्रैल मास में बाजीराव की मृत्यु से राधाबाई को बहुत दु:ख हुआ। पाँच माह पश्चात् ही चिमाजी अप्पा की भी मृत्यु हो गई। अब राधाबाई का उत्साह शिथिल पड़ गया। फिर भी, जब कभी आवश्यकता पड़ती थी, वे परिवार की सेवा और राजकीय कार्यों में बालाजी बाजीराव को उचित परामर्श देतीं थीं। १७५२ ई. में जब पेशवा दक्षिण की ओर गए हुए थे राधाबाई ने [[ताराबाई]] और [[उमाबाई]] की सम्मिलित सेना को पूना की ओर बढ़ने से रोकने का उपाय किया। दूसरे अवसर पर उन्होंने बाबूजी नाइक को पेशवा बालाजी के विरुद्ध अनशन करने से रोका। राधाबाई ने तत्कालीन राजनीति में सक्रिय भाग लिया। इनके व्यवहार में कभी भी कटुता नहीं आने पाती थी। इन्होंने अपने परिवार को साधारण स्थिति से पेशवा पद प्राप्त करते देखा। २० मार्च, १७५३ ई. को इनकी मृत्यु हुई। {{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य से सम्बन्धित महिलाएँ]] [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] bkf051mcm7umfp4vbzo008hutpkhv0t क्यूआर कोड 0 763928 6628361 6611681 2026-10-11T08:08:33Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628361 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=सितंबर 2019}} {{विकिफ़ाइ|date=सितंबर 2024}} [[चित्र:QR code for mobile English Wikipedia.svg|अंगूठाकार|QR कोड के लिए [[सम स्रोत निर्धारक (स्रोनि)|URL]] की अंग्रेजी|पाठ=QR कोड के लिए URL की अंग्रेजी]] '''क्यूआर कोड''' या क्विक रिस्पॉन्स कोड (अंग्रेजी: QR code: Quick Response code) यह एक प्रकार के मैट्रिक्स बारकोड (अथवा द्वि-आयामी संकेतावली) के लिए ट्रेडमार्क है। क्यूआर संकेतावली सर्वप्रथम मोटर वाहन उद्योगों के लिए विकसित की गई थी। लेकिन इसकी तेज़ पठनीयता और अधिक भंडारण क्षमता के कारण हाल ही में यह तकनीक मोटर वाहन उद्योग से परे भी लोकप्रिय हो गया। '''QR कोड''' (क्विक रिस्पॉन्स कोड का संक्षिप्त)  [[बारकूट|मैट्रिक्स बारकोड]] (या दो आयामी बारकोड) का एक प्रकार का ट्रेडमार्क है जो सर्वप्रथम जापान में मोटर वाहन उद्योग के लिए बनाया गया था। बारकोड एक मशीन-पठनीय ऑप्टिकल लेबल होता है, जो उससे जुड़ी वस्तु की जानकारी संग्रहीत करता है। एक QR कोड चार मानकीकृत एन्कोडिंग मोड (आंकिक, अल्फान्यूमेरिक, बाइट / द्विआधारी, और कांजी) का कुशलता से डेटा स्टोर करने के लिए उपयोग करता है; एक्सटेंशनों  का भी इस्तेमाल किया जा सकता है।<ref name="QRCodefeatures">{{Cite web|title=QR Code features|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130129064920/http://www.qrcode.com/en/qrfeature.html|url=http://www.qrcode.com/en/qrfeature.html|publisher=Denso-Wave|accessdate=3 October 2011|archivedate=2013-01-29}}</ref> क्यूआर कोड प्रणाली मानक UPC बारकोड की तुलना में अपनी तेजी से पठनीयता और अधिक से अधिक भंडारण क्षमता के कारण मोटर वाहन उद्योग के बाहर लोकप्रिय हो गई। इसके अनुप्रयोगों में उत्पाद पर नज़र रखना, वस्तु की पहचान, समय ट्रैकिंग, दस्तावेज़ प्रबंधन, और सामान्य विपणन।<ref name="autogenerated1">{{Cite web|year=2011|title=QR Code Essentials|url=http://www.nacs.org/LinkClick.aspx?fileticket=D1FpVAvvJuo%3D&tabid=1426&mid=4802|publisher=Denso ADC|accessdate=12 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512180619/http://www.nacs.org/LinkClick.aspx?fileticket=D1FpVAvvJuo%3d&tabid=1426&mid=4802|archive-date=12 मई 2013|url-status=dead}}</ref> == बारकोड रीडर == बारकोड एक वस्तु को मशीन द्वारा विशिष्ट रूप से पहचानने का एक तरीका है । हर एक ऑब्जेक्ट को विशिष्ट रूप से पहचानने के लिए एक कोड दिया जाता है जिसे एक मशीन के द्वारा पढ़ा जा सकता है। मूल रूप से बारकोड को समांतर रेखाओं की मोटाई और उनके बीच की दूरी के आधार पर विशिष्ट पहचान दी जाती थी। लेकिन बाद में दो आयामी आकृतियों जैसे आयत, षट्भुज और अन्य ज्यामितीय आकारों में विकसित हुआ। यह मुख्य रूप से शॉपिंग मॉल और डिपार्टमेंटल स्टोर्स में तेज़ बिलिंग और इन्वेंट्री प्रबंधन के लिए उपयोग किया जाता है। एक विशेष हैंडहेल्ड डिवाइस, जो कंप्यूटर टर्मिनल से जुड़ा होता है,बार कोड पढ़ने और आइटम की पहचान करने के लिए इस्तेमाल किया जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणी सूची}} == बाहरी कडियाँ == {{Commonscat|Quick Response Codes|QR-Codes}} [[श्रेणी:कूट]] [[श्रेणी:स्वतः पहचान प्रक्रिया और डाटा प्रग्रहण]] [[श्रेणी:कूटलेखनियाँ]] 8tktip92jr46p4d1vr1ke870i7ciyzi हिट विकेट 0 765738 6628343 6627284 2026-10-11T07:23:51Z Max 651050 improved 6628343 wikitext text/x-wiki '''हिट विकेट''' [[क्रिकेट]] में किसी खिलाड़ी को बल्लेबाजी से [[बर्खास्तगी (क्रिकेट)|बाहर]] (आउट) करने की एक विधि है। बल्लेबाज को बाहर करने के लिए यह विधि [[क्रिकेट के नियम|क्रिकेट नियमावली]] के नियम संख्या 35 द्वारा विनियमित है। गेंदबाज द्वारा गेंद फेंके जाने के बाद और बल्लेबाज द्वारा गेंद खेलने के दौरान यदि बल्लेबाज का बल्ला या वो स्वयं स्टंप्स की गिल्लियां गिरा देता है तो उस स्थिति में बल्लेबाज के बाहर होने को हिट विकेट कहा जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/law-35-hit-wicket/|title=Law 35 – Hit wicket|website=lords.org|language=en|access-date=2026-10-09|language=en|trans-title=नियम ३५ – हिट विकेट}}</ref> बल्लेबाज गेंद को खेलने के लिए बल्ले को पीछे करते हुये और गेंद को खेलने के बाद रन लेने के लिए तैयार होते समय यह गलती कर सकता है। अन्य शब्दों में बल्लेबाज जब गेंद को खेलते समय या रन लेने के प्रयास के दौरान स्टंप्स की गिल्लियां (बेल्स) को गिरा देता है या स्टंप्स को उखाड़ देता है तो उसे हिट विकेट कहा जाता है। सितम्बर 2026 तक [[टेस्ट क्रिकेट]] में बल्लेबाज कुल 164 बार हिट विकेट आउट हुए हैं,<ref>{{cite web|title=Batsmen dismissed by hit wicket in Test cricket|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=1;dismissal=6;filter=advanced;orderby=start;size=200;template=results;type=batting;view=innings|publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=9 अक्टूबर 2026}}</ref> [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] में ये 81 बार<ref>{{cite web|title=Batsmen dismissed by hit wicket in One Day International cricket|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;dismissal=6;filter=advanced;orderby=start;size=200;template=results;type=batting;view=innings|publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=9 अक्टूबर 2026}}</ref> और [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय|टी20 अंतरराष्ट्रीय]] 57 बार हिट विकेट हुआ है।<ref>{{cite web |title=Batsmen dismissed by hit wicket in Twenty20 International cricket |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=3;dismissal=6;filter=advanced;orderby=start;size=200;template=results;type=batting;view=innings |access-date=9 अक्टूबर 2026 |publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> महिला क्रिकेट में 12 बार [[महिला टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट क्रिकेट]] में,<ref>{{cite web|title=Players dismissed by hit wicket in women's Test cricket|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=8;dismissal=6;filter=advanced;orderby=start;size=200;template=results;type=batting;view=innings|publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=9 अक्टूबर 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814151705/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=8;dismissal=6;filter=advanced;orderby=start;size=200;template=results;type=batting;view=innings |archive-date= 14 Aug 2023 }}</ref> 10 बार [[महिला एक दिवसीय अन्तरराष्ट्रीय क्रिकेट|एकदिवसीय अन्तरराष्ट्रीय]]<ref>{{cite web|title=Players dismissed by hit wicket in women's One Day International cricket|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=9;dismissal=6;filter=advanced;orderby=start;size=200;template=results;type=batting;view=innings|publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=9 अक्टूबर 2026 |url-status=live }}</ref> और 37 बार [[महिला ट्वेन्टी २० अंतरराष्ट्रीय|टी20]] में हिट विकेट हुआ है।<ref>{{cite web|title=Players dismissed by hit wicket in women's Twenty20 International cricket|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=10;dismissal=6;filter=advanced;orderby=start;size=200;template=results;type=batting;view=innings|publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=9 अक्टूबर 2026 |url-status=live }}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:क्रिकेट शब्दावली]] r3dubeyhg16xt3w4sjv2xso7ggpivcc वरुण ग्रोवर (लेखक) 0 771778 6628049 6622729 2026-10-10T14:26:00Z विक्रम प्रताप 911487 वेबसाइट जोड़ी 6628049 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक लेखक | name = वरुण ग्रोवर | image = Varun Grover in Stockholm 2024 (cropped2).jpg | caption = 2024 में [[स्टॉकहोम]] में ग्रोवर | birth_date = {{birth date and age|1980|1|26}} | birth_place = [[सुंदरनगर]], [[हिमाचल प्रदेश]], भारत | occupation = {{hlist|[[गीतकार]]|[[फ़िल्म निर्देशक|निर्देशक]]|[[पटकथा लेखक]]|[[स्टैंड-अप कॉमेडी|स्टैंड-अप कॉमेडियन]]|[[अभिनेता]]}} | years_active = 2004–वर्तमान | notable_works = [[मसान]], [[उड़ता पंजाब]], [[दम लगा के हईशा]], [[सेक्रेड गेम्स]], [[आरआरआर]] | education = [[भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान (काशी हिन्दू विश्वविद्यालय) वाराणसी]] | spouse = राज कुमारी | website = {{url|https://varungrover.co/}} }} '''वरुण ग्रोवर''' (जन्म: 26 जनवरी 1980) एक भारतीय [[गीतकार]], [[पटकथा लेखक]], [[स्टैंड-अप कॉमेडी|स्टैंड-अप कॉमेडियन]] और [[फ़िल्म निर्देशक|फ़िल्मकार]] हैं। उन्हें वर्ष 2015 में 63वें [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] में सर्वश्रेष्ठ गीतकार के पुरस्कार से सम्मानित किया गया था।<ref name="63rdawardPDF">{{cite web |url=http://dff.nic.in/writereaddata/Winners_of_63rd_NFA_2015.pdf |title=63rd National Film Awards |trans-title=63वें राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार |publisher=[[फ़िल्म समारोह निदेशालय]] |access-date=13 फ़रवरी 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215071718/http://dff.nic.in/writereaddata/Winners_of_63rd_NFA_2015.pdf |archive-date=15 दिसम्बर 2017 |url-status=dead |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="News18_Pal">{{cite news |last1=पाल |first1=दिव्या |title=National Award winning lyricist Varun Grover recalls initial reactions to 'Moh Moh Ke Dhaage' |trans-title=राष्ट्रीय पुरस्कार विजेता गीतकार वरुण ग्रोवर ने 'मोह मोह के धागे' की शुरुआती प्रतिक्रियाओं को याद किया |url=http://www.news18.com/news/movies/bahut-achcha-hai-par-slow-hai-national-award-winning-lyricist-varun-grover-recalls-initial-reactions-to-moh-moh-ke-dhaage-1222145.html |access-date=13 फ़रवरी 2018 |date=28 मार्च 2016 |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="ITBHU">{{cite web |title=Varun Grover (Civil 2003) wins award as Best Lyricist at 63rd National Film Awards 2016 |trans-title=वरुण ग्रोवर (सिविल 2003) ने 63वें राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार 2016 में सर्वश्रेष्ठ गीतकार का पुरस्कार जीता |url=http://www.itbhuglobal.org/chronicle/archives/2016/03/varun_grover_ci_1.php |access-date=13 फ़रवरी 2018 |archive-date=18 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418230105/http://www.itbhuglobal.org/chronicle/archives/2016/03/varun_grover_ci_1.php |url-status=dead |language=अंग्रेज़ी}}</ref> वे राजनीतिक व्यंग्य समूह ''ऐसी तैसी डेमोक्रेसी'' के सह-संस्थापक भी हैं,<ref name="IndiaToday_2016">{{Cite magazine |date=25 मार्च 2016 |title=The worst time for comedy is the best time for comedy: Varun Grover |trans-title=कॉमेडी के लिए सबसे बुरा समय ही कॉमेडी के लिए सबसे अच्छा समय होता है: वरुण ग्रोवर |url=https://www.indiatoday.in/india-today-conclave-2016/story/worst-time-for-comedy-varun-grover-india-today-conclave-2016-upa-pm-narendra-modi-arun-jaitley-dissent-up-313941-2016-03-18 |access-date=29 जून 2020 |magazine=इंडिया टुडे |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="Firstpost_2019">{{Cite web |date=5 सितम्बर 2019 |title=Varun Grover on adapting Sacred Games, and why pro-establishment comedy is against Indian culture |trans-title=सेक्रेड गेम्स को रूपांतरित करने और क्यों सत्ता-समर्थक कॉमेडी भारतीय संस्कृति के खिलाफ है, इस पर वरुण ग्रोवर |url=https://www.firstpost.com/entertainment/varun-grover-on-why-he-adapted-sacred-games-and-how-pro-establishment-comedy-is-against-indian-culture-7255191.html |access-date=3 अगस्त 2024 |website=फर्स्टपोस्ट |language=अंग्रेज़ी}}</ref> और उनके [[फ़िल्म निर्देशक|निर्देशन]] में बनी पहली फ़िल्म ''[[ऑल इंडिया रैंक]]'' वर्ष 2023 में 52वें [[अंतरराष्ट्रीय फ़िल्म फ़ेस्टिवल रॉटरडैम]] की समापन फ़िल्म थी।<ref name=":4">{{Cite web |title=All India Rank {{!}} IFFR |trans-title=ऑल इंडिया रैंक {{!}} आई॰एफ॰एफ॰आर॰ |url=https://iffr.com/en/iffr/2023/films/all-india-rank |access-date=15 फ़रवरी 2023 |website=iffr.com |language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसके अतिरिक्त, ग्रोवर स्टैंड-अप कॉमेडी करते हैं, [[कवि|कविताएँ]] लिखते हैं और [[अभिनेता|अभिनय]] भी करते हैं।<ref name="IndianExpress_2020">{{cite web |date=12 जुलाई 2020 |title=Vinod Kambli was reduced to his assumed ('lowest') caste identity |trans-title=विनोद कांबली को उनकी कल्पित ('सबसे निचली') जाति की पहचान तक सीमित कर दिया गया |url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/reservation-vinod-kambli-dalits-varun-grover-6501257/ |language=अंग्रेज़ी}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == वरुण ग्रोवर का जन्म [[हिमाचल प्रदेश]] के [[सुंदरनगर]] में हुआ था। उनकी [[माता]] एक [[शिक्षक|स्कूल शिक्षिका]] थीं और [[पिता]] [[सेना]] में [[अभियन्ता|इंजीनियर]] थे। उनका संबंध एक [[पंजाबी हिंदू]] परिवार से है।<ref>अक्षय मनवानी (24 जुलाई 2016), [https://scroll.in/reel/812351/varun-grover-interview-the-lack-of-respect-for-writers-stays-with-you-but-also-fuels-you "Varun Grover interview: ‘The lack of respect for writers stays with you, but also fuels you’"], ''[[स्क्रॉल.इन|Scroll.in]]''। 20 मार्च 2020 को प्राप्त।</ref> उनके [[दादा]] मूल रूप से [[ब्रिटिश भारत के प्रेसिडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] के [[पंजाब प्रांत (ब्रिटिश भारत)|पंजाब प्रांत]] स्थित [[फ़ैसलाबाद]] शहर के निवासी थे। [[भारत का विभाजन|भारत विभाजन]] के बाद, फ़ैसलाबाद [[पाकिस्तान]] के [[पंजाब (पाकिस्तान)|पश्चिमी पंजाब प्रांत]] का हिस्सा बन गया, जिसके कारण उनके परिवार को विस्थापित होकर वर्तमान [[हरियाणा]] के [[जगाधरी]] में आना पड़ा। वहाँ बसने के बाद उनके दादा ने दुकानों के लिए [[साइन पेंटिंग]] का [[व्यवसाय]] शुरू किया। 1950 के दशक की शुरुआत में, जगाधरी में एक [[सिनेमा हॉल]] खुला जिसके लिए उन्होंने पोस्टर डिज़ाइन करना शुरू कर दिया। उन्होंने वरुण के पिता के दोनों बड़े भाइयों को भी ऐसे ही पोस्टर बनाने के काम में लगा लिया। इस वजह से परिवार में फ़िल्मों के प्रति गहरी रुचि पैदा हुई और उन्होंने उसी सिनेमा हॉल में कई फ़िल्में देखीं, जहाँ वरुण के दादा उनके पिता को भी अक्सर साथ ले जाया करते थे। वरुण फ़िल्मों में अपनी रुचि का श्रेय इसी पारिवारिक पृष्ठभूमि को देते हैं; उनके अनुसार, उन्हें "यह लत अपने पिता से विरासत में मिली है"।<ref>{{cite AV media |people=ग्रोवर, वरुण |date=21 फ़रवरी 2024 |title=Sab Achhi Baatein {{!}} All India Rank {{!}} Varun Grover - Spoken Fest |type=video |language=hi |url=https://youtube.com/watch?v=h3aJBO9WXho |access-date=7 अगस्त 2024 |location=भारत |publisher=Kommune India}}</ref> वरुण का प्रारंभिक जीवन [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] के [[देहरादून]] और [[हिमाचल प्रदेश|हिमाचल]] के [[सुंदरनगर]] में बीता। इसके बाद, [[किशोरावस्था]] के दौरान वे [[लखनऊ]] आ गए। उन्होंने [[भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान (काशी हिन्दू विश्वविद्यालय) वाराणसी|भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान (बी॰एच॰यू॰) वाराणसी]] से [[सिविल इंजीनियरी|सिविल इंजीनियरिंग]] की पढ़ाई की और वर्ष 2003 में [[स्नातक डिग्री|स्नातक की उपाधि]] प्राप्त की।<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/brutal-censors-give-another-route-to-creativity-masaan-writer-varun-grover/|title=Brutal censors give another route to creativity: 'Masaan' writer Varun Grover|trans-title=क्रूर सेंसर रचनात्मकता को एक और मार्ग देते हैं: 'मसान' के लेखक वरुण ग्रोवर|date=7 अक्टूबर 2015|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=19 जनवरी 2018|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref>{{cite web |title=Liberal in his thoughts |trans-title=अपने विचारों में उदार |url=http://dailypost.in/lifestyle/fashion-and-beauty/52886-liberal-in-his-thoughts |agency=डेली पोस्ट इंडिया |access-date=25 नवम्बर 2015 |archive-date=26 नवम्बर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126005015/http://dailypost.in/lifestyle/fashion-and-beauty/52886-liberal-in-his-thoughts |url-status=dead |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thebetterindia.com/92124/varun-grover-interview-comedy-songwriter-scrip-writer/|title=EXCLUSIVE: Varun Grover on His Journey, the Film Industry, & Sexism in Standup Comedy|trans-title=एक्सक्लूसिव: अपनी यात्रा, फिल्म उद्योग और स्टैंडअप कॉमेडी में लिंगवाद पर वरुण ग्रोवर|date=20 मार्च 2017|work=द बेटर इंडिया|access-date=19 जनवरी 2018|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Leisure/VXp7QpToHxvptmcOU9ZCyH/Masaan-man-Varun-Grovers-journey-A-civil-engineer-turned-B.html|title=Masaan man Varun Grover's journey: A civil engineer turned Bollywood scriptwriter|trans-title=मसान मैन वरुण ग्रोवर का सफर: एक सिविल इंजीनियर जो बॉलीवुड स्क्रिप्ट राइटर बना|last=झा|first=लता|date=5 अगस्त 2015|work=livemint.com|access-date=1 अगस्त 2018|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/neeraj-ghaywan-varun-grover-to-donate-national-award-prize-money-to-farmers-2784161/|title=Neeraj Ghaywan, Varun Grover to donate National Award prize money to farmers|trans-title=नीरज घायवान, वरुण ग्रोवर राष्ट्रीय पुरस्कार की इनामी राशि किसानों को दान करेंगे|date=4 मई 2016|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=19 जनवरी 2018|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2018/07/06/arts/television/sacred-games-netflix-review.html |title=Review: The Criminal Life in Mumbai in 'Sacred Games' |trans-title=समीक्षा: 'सेक्रेड गेम्स' में मुंबई का आपराधिक जीवन |date=6 जुलाई 2018 |work=द न्यूयॉर्क टाइम्स |access-date=15 जुलाई 2018 |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/the-devil-of-the-details-5239759/ |title=Sacred Games review: The Devil of the Details |trans-title=सेक्रेड गेम्स समीक्षा: द डेविल ऑफ द डिटेल्स |date=30 जून 2018 |work=द इंडियन एक्सप्रेस |access-date=15 जुलाई 2018 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> उन्होंने अपने करियर की शुरुआत [[पुणे]] में [[बहुराष्ट्रीय कम्पनी]] [[कैनबे]] में एक सॉफ़्टवेयर सलाहकार के रूप में की, जहाँ उन्होंने लगभग एक वर्ष तक काम किया। वर्ष 2004 में, लेखन के क्षेत्र में अपना करियर बनाने के उद्देश्य से वरुण [[मुम्बई|मुंबई]] आ गए। अगले वर्ष, उन्हें [[टेलीविजन कार्यक्रम|टेलीविज़न शृंखला]] [[द ग्रेट इंडियन कॉमेडी शो]] के लिए पटकथा लिखने का अवसर प्राप्त हुआ। वर्ष 2018 में, बच्चों के लिए लिखी गई उनकी [[लघुकथा|लघु कथाओं]] का संग्रह ''पेपर चोर'' हिंदी में प्रकाशित हुआ था।<ref>{{Cite web |last=ग्रीर |first=रॉबर्ट |date=15 अगस्त 2019 |title=Interview {{!}} Varun Grover: Of Paper Thieves and Nuclear Ducks |trans-title=साक्षात्कार {{!}} वरुण ग्रोवर: कागज़ चोरों और परमाणु बतखों के बारे में |url=https://thelondonmagazine.org/interview-varun-grover-of-paper-thieves-and-nuclear-ducks/ |access-date=4 मार्च 2026 |website=द लंदन मैगज़ीन |language=अंग्रेज़ी}}</ref> == संगीत == वर्ष 2017 में, वरुण ग्रोवर ने अमेरिका स्थित संगीत निर्माता कृष्णा चेतन के साथ मिलकर ''बीते दिनों के गीत'' नामक एक गीत जारी किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/people-writer-comedian-varun-grover-discusses-new-collaboration-indie-space-lifestyle/18284165 |title=Indian music and cinema are tough nuts to crack: Varun Grover |trans-title=भारतीय संगीत और सिनेमा को समझना मुश्किल है: वरुण ग्रोवर |website=mid-day.com |date=27 मई 2017 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> == कॉमेडी == वर्ष 2025 में, वरुण ग्रोवर ने अपना स्टैंड-अप स्पेशल ''नथिंग मेक्स सेंस'' जारी किया।<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=O-sdocGbdRg |title=Varun Grover {{!}}{{!}} Comedy Special {{!}}{{!}} Nothing Makes Sense |date=2 जनवरी 2026 |last=ग्रोवर |first=वरुण |access-date=4 मार्च 2026 |via=YouTube}}</ref> == फिल्मोग्राफी == === फ़िल्में === {| class="wikitable" ! rowspan="2" | वर्ष ! rowspan="2" | शीर्षक ! colspan="5" | श्रेय |- ! गीतकार ! लेखक ! निर्देशक ! अभिनेता ! टिप्पणियाँ |- | 2006 | [[घूम (फ़िल्म)|घूम]] |{{no}} |{{Partial|संवाद}} |{{no}} |{{no}} | |- | 2009 | [[एक्सीडेंट ऑन हिल रोड]] |{{no}} |{{Partial|संवाद}} |{{no}} |{{no}} | |- | 2011<ref name=":3" /> | [[दैट गर्ल इन येलो बूट्स]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | rowspan="3" |2012<ref name=":2" /> | [[पेडलर्स (फ़िल्म)|पेडलर्स]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | [[गैंग्स ऑफ वासेपुर|गैंग्स ऑफ वासेपुर – भाग 1]]<ref name=":2" /> |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | [[गैंग्स ऑफ वासेपुर – भाग 2]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | 2013<ref name=":3" /> | [[प्राग (२०१३ फ़िल्म)|प्राग]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | rowspan="2" |2014<ref name=":3" /> | [[कटियाबाज़]]<ref name=":3" /> |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | [[आंखों देखी]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | rowspan="3" |2015 | [[दम लगा के हईशा]]<ref name=":3">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/loved-the-simplicity-of-tu-kisi-rail-si-varun-grover/|title=Loved the simplicity of 'Tu kisi rail si…': Varun Grover|date=2015-08-06|work=The Indian Express|access-date=2018-08-02|language=en-US}}</ref> |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |सर्वश्रेष्ठ गीतकार के लिए [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] जीता |- | [[बॉम्बे वेलवेट]] <ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.in/suprateek-chatterjee/yes-bombay-velvet-is-pret_b_7291322.html|title=Yes, 'Bombay Velvet' Is Pretty Atrocious, But We Should Not Be Happy About It|date=15 May 2015|publisher=Huffington Post}}</ref> |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{yes}} | |- | [[मसान]] <ref name=":2">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/brutal-censors-give-another-route-to-creativity-masaan-writer-varun-grover/|title=Brutal censors give another route to creativity: 'Masaan' writer Varun Grover|date=2015-10-07|work=The Indian Express|access-date=2018-08-02|language=en-US}}</ref> |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} | |- | rowspan="4" |2016<ref name=":1">{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-varun-grover-lyricist-of-many-phantom-films-slams-vikas-bahl-for-sexually-abusing-a-female-employee-2396304|title=Varun Grover, lyricist of many Phantom films, SLAMS Vikas Bahl for sexually abusing a female employee!|date=2017-04-11|work=dna|access-date=2018-08-02|language=en-US}}</ref> | [[ज़ुबान]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | [[फ़ैन (फ़िल्म)|फैन]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | [[रमन राघव 2.0]]<ref name=":1" /> |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | [[उड़ता पंजाब]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | 2017<ref>{{Cite news|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/padmaavat-varun-grover-comedy-sanjay-leela-bhansali-deepika-padukone-karni-sena/191770|title=Before watching Padmaavat, check out comedian Varun Grover's hilarious take on the film|access-date=2018-08-02|language=en-GB}}</ref> | [[न्यूटन (फिल्म)|न्यूटन]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | rowspan="2" |2018 | [[काला (2018 फ़िल्म)|काला]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | [[सुई धागा: मेड इन इंडिया|सुई धागा]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- |2019 |[[सोनचिड़िया]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | 2021 |[[संदीप और पिंकी फरार]] |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |सर्वश्रेष्ठ संवाद के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार जीता |- |rowspan="6" | 2022 |[[आरआरआर]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |हिंदी संस्करण के लिए गीतकार |- | [[बधाई दो]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- | [[मोनिका, ओ माय डार्लिंग]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- |[[पृथ्वीराज (फ़िल्म)|पृथ्वीराज]] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} | |- |[[किस (2022 फ़िल्म)|किस]]||{{no}} |{{yes}} || {{yes}} |{{no}} |निर्देशन में पदार्पण, लघु फ़िल्म |- |[[कला (फ़िल्म)|कला]]|| {{yes}} |{{no}} || {{no}} |{{yes}} | |- |2023 |[[डंकी (फ़िल्म)|डंकी]]|| rowspan="2" {{yes}} |rowspan="2" {{no}} || rowspan="2" {{no}} || rowspan="2" {{no}} | |- | rowspan="4" |2024 |[[मेरी क्रिसमस (2024 फ़िल्म)|मेरी क्रिसमस]] | |- |[[ऑल इंडिया रैंक]] |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |निर्देशन में पदार्पण, फ़ीचर फ़िल्म |- |[[जिगरा]] |{{Yes}} |{{No}} |{{No}} |{{No}} | |- |[[चश्मा (लघु फ़िल्म)|चश्मा]] |{{No}} |{{Yes}} |{{No}} |{{No}} |<ref>{{Cite web |title=Chashma |url=https://gubbaraentertainment.com/chashma/ |access-date=2025-11-23 |website=Gubbara Entertainment |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219012749/https://gubbaraentertainment.com/chashma/ |archive-date=19 दिसंबर 2025 |url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="4" |2025 |[[सुपरबॉयज़ ऑफ़ मालेगाँव]] |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} | |- | [[होमबाउंड (2025 फ़िल्म)|होमबाउंड]] |{{no}} |{{Partial|संवाद}} |{{no}} |{{no}} | |} === टेलीविज़न === {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! शीर्षक !! श्रेय |- |2004–2006<ref name=":0" /> |[[द ग्रेट इंडियन कॉमेडी शो]] |rowspan="7" | लेखक |- |2007 |एसएबी का भेजा फ्राई |- | 2007–2008 |[[रणवीर विनय और कौन?]]<ref name=Groverrediff>{{cite interview |interviewer=Aseem Chhabra |title='I don't want to be Anand Bakshi' |date=26 February 2015 |publisher=[[Rediff.com]] |location=Mumbai |url=https://www.rediff.com/movies/report/i-dont-want-to-be-anand-bakshi/20150226.htm |access-date=1 May 2024}}</ref> |- | 2008–2009 |[[ओए! इट्स फ्राइडे!]]<ref name=":0" /> |- | 2008–2009 | [[दस का दम]] |- | 2009 | [[घर की बात है]]<ref>{{cite web|url=http://www.redchillies.com/ghar_ki_baat/index.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021062835/http://www.redchillies.com/ghar_ki_baat/index.asp|archive-date=2011-10-21|title=Idiot Box &#124; Red Chillies Entertainments|date=21 October 2011}}</ref> |- |2009–2013<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/sacred-games-writers-didnt-want-to-load-the-script-with-sex-or-violence/19605177|title=Sacred Games writers didn t want to load the script with sex or violence|date=2018-07-15|work=mid-day|access-date=2018-08-02}}</ref> | [[जय हिंद! (टीवी श्रृंखला)|जय हिन्द!]] |- | 2018–2019 |[[सेक्रेड गेम्स]] | लेखक और कार्यकारी निर्माता |} == पुरस्कार और नामांकन == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Rajat Kamal Award to Shri Varun Grover (Best Lyrics) for Dum Laga Ke Haisha, at the 63rd National Film Awards Function, in New Delhi (cropped).jpg|thumb|[[63वें राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] समारोह में राष्ट्रपति [[प्रणब मुखर्जी]] से ''[[दम लगा के हईशा]]'' के लिए [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ गीतकार पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ गीतकार]] का पुरस्कार प्राप्त करते हुए वरुण ग्रोवर]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | पुरस्कार ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | नामित कार्य ! scope="col" | श्रेणी ! scope="col" | परिणाम ! scope="col" class="unsortable" | संदर्भ |- ! scope="row" rowspan="2" |[[प्रोड्यूसर्स गिल्ड फ़िल्म अवार्ड्स|अप्सरा फ़िल्म एंड टेलीविज़न प्रोड्यूसर्स गिल्ड अवार्ड]] |2013 |"वुमनिया" – ''[[गैंग्स ऑफ वासेपुर – भाग 1]]'' |rowspan="2" | सर्वश्रेष्ठ गीतकार |{{नामित}} |align="center"| |- |2016 |"मोह मोह के धागे" |{{जीत}} |align="center" |<ref>{{cite web |title=Winner - Producers Guild of India |url=https://time.com/collection/next-generation-leaders/6317267/dhruv-rathee/ |website=Producers Guild of India |date=5 October 2023 |access-date=30 October 2023}}</ref><ref>{{cite news|title=Winners of 11th Renault Sony Guild Awards|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/9455|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223143419/http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/9455|url-status=dead|archive-date=23 December 2015 |access-date=30 October 2023}}</ref> |- !scope="row" rowspan="6" | [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] |[[61वें फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|2016]] |"मोह मोह के धागे" – ''[[दम लगा के हईशा]]'' |[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ गीतकार पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ गीतकार]] |{{नामित}} |align="center" | <ref>{{cite web |title=Check out the nominees for Filmfare Awards 2016 |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-check-out-the-nominees-for-filmfare-awards-2016-2164906 |website=DNA |access-date=30 October 2023 |date=12 January 2016}}</ref> |- |rowspan="3" | [[67वें फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|2022]] |rowspan="3" | ''[[संदीप और पिंकी फरार]]'' |[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ कथा पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ कहानी]] |{{नामित}} |align="center"|<ref name="Filmfare">{{cite web |title=67th Wolf777news Filmfare Awards 2022 with Government of Maharashtra |url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2022/nominations |website=Filmfare |access-date=30 October 2023}}</ref> |- |[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पटकथा पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ पटकथा]] |{{नामित}} |align="center" | <ref name="Filmfare"/> |- |[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ संवाद लेखन पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ संवाद]] |{{जीत}} |align="center" | <ref name="Filmfare"/> |- |rowspan="2"|[[70वें फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|2025]] |''[[ऑल इंडिया रैंक]]'' |[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ प्रथम निर्देशन पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ प्रथम निर्देशन]] |{{नामित}} |<ref>{{cite news |title=Nominations for The 70th Hyundai Filmfare Awards 2025 With Gujarat Tourism: Full List Out |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/nominations-for-the-70th-hyundai-filmfare-awards-2025-with-gujarat-tourism-full-list-out-78037.html|date=26 September 2025|website=Filmfare}}</ref> |- | "रात अकेली थी" – ''[[मेरी क्रिसमस (2024 फ़िल्म)|मेरी क्रिसमस]]'' |[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ गीतकार पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ गीतकार]] |{{नामित}} |- ! scope="row" rowspan="2" | [[ग्लोबल इंडियन म्यूज़िक एकेडमी अवार्ड्स]] |rowspan="2" | 2016 |rowspan="2" | "मोह मोह के धागे" – ''[[दम लगा के हईशा]]'' |[[गिमा सर्वश्रेष्ठ गीतकार पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ गीतकार]] |{{जीत}} | |- |[[गिमा सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म गीत पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म गीत]] |{{नामित}} | |- ! scope="row" rowspan="3" |[[मिर्ची संगीत पुरस्कार]] |[[7वें मिर्ची म्यूज़िक अवार्ड्स|2014]] |"आई बहार" – ''[[आंखों देखी]]'' |वर्ष का राग-प्रेरित गीत |{{नामित}} | |- |[[8वें मिर्ची म्यूज़िक अवार्ड्स|2016]] |"मोह मोह के धागे" – ''[[दम लगा के हईशा]]'' |[[मिर्ची म्यूज़िक अवार्ड्स - वर्ष का सर्वश्रेष्ठ गीतकार|वर्ष का सर्वश्रेष्ठ गीतकार]] |{{जीत}} | |- |[[9वें मिर्ची म्यूज़िक अवार्ड्स|2017]] |''[[उड़ता पंजाब]]'' |[[मिर्ची म्यूज़िक अवार्ड्स - वर्ष की सर्वश्रेष्ठ एल्बम|वर्ष की सर्वश्रेष्ठ एल्बम]] |{{नामित}} | |- ! scope="row" | [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] |[[63वें राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार|2016]] |"मोह मोह के धागे" – ''[[दम लगा के हईशा]]'' |[[सर्वश्रेष्ठ गीतकार के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ गीतकार]] |{{जीत}} |align="center"|<ref>{{cite web |title=National Awards winner, 2016 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/national-awards-winners/2015/108 |website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |access-date=30 October 2023}}</ref><ref name="63rdawardPDF" /> |- ! scope="row" | [[टाइम्स ऑफ इंडिया फ़िल्म अवार्ड्स]] |2016 |''[[दम लगा के हईशा]]'' |सर्वश्रेष्ठ गीतकार |{{जीत}} | |- ! scope="row" | [[ज़ी सिने पुरस्कार]] |2016 |"मोह मोह के धागे" – ''[[दम लगा के हईशा]]'' |[[सर्वश्रेष्ठ गीतकार के लिए ज़ी सिने पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ गीतकार]] |{{जीत}} | align="center" |<ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/zee-cine-awards-complete-list-of-winners-1279607|title=Zee Cine Awards: Complete List of Winners |date=21 February 2016|publisher=NDTV}}</ref> |- |} == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [[इंटरनेट मूवी डेटाबेस|आई॰एम॰डी॰बी]] पर [[imdbname:3542598|वरुण ग्रोवर]] * [[रॉटेन टमेटोज़]] पर [https://www.rottentomatoes.com/celebrity/varun_grover वरुण ग्रोवर] {{कॉमन्स श्रेणी|Varun Grover (writer)|वरुण ग्रोवर}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1980 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:गीतकार]] [[श्रेणी:निर्देशक]] [[श्रेणी:निर्देशक की फ़िल्में]] [[श्रेणी:अभिनेता]] [[श्रेणी:पटकथा लेखक]] 34ky6dq12dr1zro2uufqdfy6hehkeuw २००५ कश्मीर भूकम्प 0 776999 6628116 6030795 2026-10-10T16:34:17Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628116 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake |name = 2005 कश्मीर भूकम्प |image = |alt = |caption = |map = |map_alt = |map_caption = |map2 = {{Location map+ | Pakistan | places = {{Location map~|Pakistan|lat=34.53|long=69.1|label=Kabul|position=left|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|Pakistan|lat=33.74|long=73.07|label=Islamabad|position=bottom|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|Pakistan|lat=31.55|long=74.34|label=Lahore|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|Pakistan|lat=34.45|long=73.65|mark=Bullseye1.png|marksize=40}} | width = 250 | float = right | caption = | relief = yes }} |date = 8 October 2005 |time = {{tooltip|03:50:39 UTC|08:50:39 Pakistan Standard Time}} <ref name=ISC-GEM/> |duration = |magnitude = 7.6 [[आघूर्ण परिमाण मापक्रम|M<sub>w</sub>]] <ref name=ISC-GEM/> |depth = {{convert|15|km|abbr=on}} <ref name=ISC-GEM/> |location = {{Coord|34.45|73.65|display=inline, title}} <ref name=ISC-GEM/> |type = [[भ्रंश (भूविज्ञान)|परोक्ष-सरकाव]] |affected = [[पाकिस्तान]], [[भारत]], [[अफ़ग़ानिस्तान|अफ़्ग़ानिस्तान]] |damages = |intensity = [[मेर्साली तीव्रता परिमाप|VIII (विनाशकारी)]] <ref name=USGS/> |pga = <!-- NN''[[Peak ground acceleration|g]]'' --> |tsunami = |landslide = हाँ <ref name=Bulmer/> |foreshocks = |aftershocks = 5.9 M<sub>W</sub> अक्तूबर 8 के 03:57 बजे <ref name=USGS1/> <br> 5.8 M<sub>W</sub> अक्तूबर 8 at 03:58 <ref name=USGS2/> <br> 6.4 M<sub>W</sub> अक्तूबर 8 at 10:46 <ref name=USGS3/> |casualties = 86,000–87,351 मृतक <ref name=PAGER-CAT/> <br> 69,000–75,266 घायल <ref name=PAGER-CAT/> <br> 28 लाख बेघर <ref name=PAGER-CAT/> }} '''२००५ कश्मीर भूकम्प''' ८ अक्तूबर २००५ में उत्तरी [[पाकिस्तान]] के [[ख़ैबर पख़्तूनख़्वा|ख़ैबर-पख़्तूनख़्वा]] प्रान्त, [[पाकिस्तान अधिकृत कश्मीर]] और [[भारत]] के [[जम्मू और कश्मीर]] राज्य में आने वाला [[भूकम्प]] था। यह [[भारतीय मानक समय]] के अनुसार सुबह के ०९:२०:३९ बजे घटा और इसका [[उपरिकेंद्र]] पाक-अधिकृत कश्मीर की राजधानी [[मुज़फ़्फ़राबाद]] के पास स्थित था। भारत व पाकिस्तान के अन्य क्षेत्रों के अलावा इसके झटके [[अफ़ग़ानिस्तान|अफ़्ग़ानिस्तान]], [[ताजिकिस्तान]] और [[चीन]] के [[शिंजियांग]] प्रान्त में भी महसूस गए। इसे 1935 के क्वेटा भूकंप से ज्यादा [[दक्षिण एशिया]] में आने वाला सबसे घातक भूकंप माना जाता है।<ref name="Dawn_Quetta_2005">{{cite web|url=http://www.dawn.com/2005/10/25/fea.htm|title=The great Quetta tragedy|publisher=[[Dawn (newspaper)|DAWN Newspaper]]|date=25 October 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/regionalnews/story/2008/10/printable/081029_pakistan_quake_pa|title=पाकिस्तान में भूकंप, 170 की मौत}}</ref> == भूकम्प == इस भूकम्प का [[आघूर्ण परिमाण मापक्रम|क्षणिक परिमाण परिमाप]] ७.६ था और इसमें लगभग ८०,००० लोगों की मृत्यु हुई और २८ लाख लोग बेघर हो गए, जो अधिकांश पाकिस्तान-नियंत्रित क्षेत्रों में थे। इस क्षेत्र में दो [[प्लेट विवर्तनिकी|भौगोलिक तख़्तों]] ([[यूरेशियाई प्लेट]] और [[भारतीय प्लेट]]) का टकराव जारी है, जिस कारणवश यहाँ समय-समय पर भूकम्प आते रहते हैं और यही इस भूकम्प का कारण भी था। ==क्षति== [[File:earthquake Information for Pakistan.png|thumb|left|क्षेत्रीय टेक्टोनिक प्लेटों को दर्शाने वाला मानचित्र]] ज्यादातर तबाही उत्तरी पाकिस्तान और [[पाकिस्तान प्रशासित कश्मीर]] को लगी। कश्मीर में, तीन मुख्य जिले बुरी तरह से प्रभावित हुए थे और [[पाकिस्तान प्रशासित कश्मीर]] की राजधानी [[मुज़फ़्फ़राबाद]], हताहतों की संख्या और विनाश के मामले में सबसे मुश्किल था। पुलिस और सशस्त्र बलों सहित अस्पतालों, स्कूलों और बचाव सेवाओं को लकवा मार गया। वस्तुतः कोई बुनियादी ढांचा नहीं था और संचार बुरी तरह प्रभावित हुआ था। मुजफ्फराबाद में 70% से अधिक लोगों के हताहत होने का अनुमान था। दूसरे सबसे अधिक प्रभावित जिले बाग में कुल हताहतों का 15% हिस्सा था। नवंबर 2005 तक पाकिस्तानी सरकार की आधिकारिक मृत्यु टोल 87,350 थी, हालांकि यह अनुमान है कि मरने वालों की संख्या 100,000 से अधिक हो सकती है। लगभग 138,000 घायल हुए और 3.5 मिलियन से अधिक बेघर हुए। सरकारी आंकड़ों के अनुसार, भूकंप में 19,000 बच्चों की मौत हुई, उनमें से ज्यादातर स्कूल भवनों के व्यापक ढहने के थे। भूकंप से 500,000 से अधिक परिवार प्रभावित हुए। इसके अलावा, लगभग 250,000 खेत जानवरों की मौत पत्थर के खलिहान गिरने से हुई, और कठोर सर्दियों में 500,000 से अधिक बड़े जानवरों को तत्काल आश्रय की आवश्यकता थी। चूंकि इस क्षेत्र में [[शनिवार]] एक सामान्य स्कूल का दिन होता है, भूकंप आने पर अधिकांश छात्र स्कूलों में थे। कई ढह गए स्कूल भवनों के नीचे दब गए। बहुत से लोग अपने घरों में भी फंसे हुए थे और क्योंकि यह [[रमजान]] का महीना था, ज्यादातर लोग अपने सुबह के भोजन के बाद झपकी ले रहे थे और उनके बचने का समय नहीं था। रिपोर्टों से पता चलता है कि पूरे शहर और गांवों को उत्तरी पाकिस्तान में पूरी तरह से मिटा दिया गया था, आसपास के अन्य क्षेत्रों में भी गंभीर क्षति हुई। भारत के [[जम्मू और कश्मीर]] राज्य में कम से कम 1350 लोग मारे गए और 6,266 लोग घायल हुए। <ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/event/Kashmir-earthquake-of-2005|title=Kashmir earthquake of 2005}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2005/10/27/world/asia/twentytwo-tetanus-deaths-reported-in-pakistan-quake-zone.html|title=Twenty-two tetanus deaths reported in Pakistan quake zone}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2005/10/16/relief-helicopter-crashes-in-pakistan|title=pakistan toll at 38000 is expected to rise}}</ref> [[उत्तर भारत]] में दिल्ली और पंजाब के रूप में दूर तक झटके महसूस किए गए। अफगानिस्तान में चार घातक हमले और 14 घायल बचे। [[File:USGS Shakemap - 2005 Kashmir earthquake.jpg|thumb|USGS Shakemap for the event]] == इन्हें भी देखें == * [[2014 भारत - पाकिस्तान बाढ़]] * [[२०१९ कश्मीर भूकंप]] * [[आघूर्ण परिमाण मापक्रम|क्षणिक परिमाण परिमाप]] * [[भारत में आए भूकम्पों की सूची]] == सन्दर्भ == {{reflist|30em|refs= <ref name=Bulmer>{{citation|title=Landslide hazards after the 2005 Kashmir earthquake|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007EO050001/pdf|first=M.|last=Bulmer|first2=T.|last2=Farquhar|first3=M.|last3=Roshan|first4=S. S.|last4=Akhtar|first5=S. K.|last5=Wahla|year=2007|journal=EOS|publisher=John Wiley & Sons|volume=88|number=5|pages=53–68|doi=10.1029/2007eo050001|bibcode=2007EOSTr..88...53B|access-date=21 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118025517/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007EO050001/pdf|archive-date=18 जनवरी 2017|url-status=live}}</ref> <ref name=ISC-GEM>{{citation|title=ISC-GEM Global Instrumental Earthquake Catalogue (1900–2009)|url=http://www.isc.ac.uk/iscgem/index.php|author=ISC|year=2014|publisher=International Seismological Centre|series=Version 1.05|access-date=21 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125091901/http://www.isc.ac.uk/iscgem/index.php|archive-date=25 नवंबर 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name=PAGER-CAT>{{citation|title=PAGER-CAT Earthquake Catalog (Earthquake ID 20051008035040)|url=http://earthquake.usgs.gov/data/pager/catalogs/|author=USGS|date=September 4, 2009|publisher=United States Geological Survey|series=Version 2008_06.1|access-date=21 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161004150402/http://earthquake.usgs.gov/data/pager/catalogs/|archive-date=4 अक्तूबर 2016|url-status=live}}</ref> <ref name=USGS>{{cite web|title=M7.6 - Pakistan|author=USGS|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000e12e#general_summary|publisher=United States Geological Survey|access-date=21 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008010713/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000e12e#general_summary|archive-date=8 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> <ref name=USGS1>{{cite web|title=M5.9 - Pakistan|author=USGS|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000e12f#general_summary|publisher=United States Geological Survey|access-date=21 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406045539/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000e12f#general_summary|archive-date=6 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> <ref name=USGS2>{{cite web|title=M5.8 - Pakistan|author=USGS|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000e12h#general_summary|publisher=United States Geological Survey|access-date=21 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141921/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000e12h#general_summary|archive-date=3 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> <ref name=USGS3>{{cite web|title=M6.4 - Pakistan|author=USGS|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000e166#general_summary|publisher=United States Geological Survey|access-date=21 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010004015/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000e166#general_summary|archive-date=10 अक्तूबर 2016|url-status=live}}</ref> }} [[श्रेणी:२००५ कश्मीर भूकम्प]] [[श्रेणी:पाकिस्तान में भूकम्प]] [[श्रेणी:भारत में भूकम्प]] [[श्रेणी:अफ़ग़ानिस्तान में भूकम्प]] 02ali3pthugllgk7k3q1hgwbp8vb5k3 शेख मुजीबुर्रहमान हत्याकाण्ड 0 799216 6628402 6236053 2026-10-11T09:23:54Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628402 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जनवरी 2021}} '''[[शेख मुजीबुर्रहमान|शेख मुजीबुर रहमान]] हत्याकाण्ड''' एक राजनीतिक [[तख्तापलट]] था जिसमें १५ अगस्त १९७५ को लगभग पूरे परिवार सहित शेख मुजीबुर रहमान की हत्या कर दी गयी। यह हत्याकाण्ड बाग्लादेश सेनाबाहिनी के एक युवा समूह द्वारा प्रातःकाल में किया गया था। हत्या के बाद [[खांडकर मुश्ताक अहमद]] को राष्ट्रपति बना दिया गया जो मुजीब के कैबिनेट के एक मंत्री थे। यह भी तख्तापलट का एक पूर्वनियोजित हिस्सा था। == पृष्ठभूमि == === मुजीब की अध्यक्षता === 1970 के पाकिस्तानी आम चुनाव में, शेख मुजीब की पार्टी, अवामी लीग (जिसे पहले अवामी मुस्लिम लीग के नाम से जाना जाता था) ने पाकिस्तानी नेशनल असेंबली में अधिकांश सीटें जीती थीं। उन्होंने पूर्वी पाकिस्तान में 169 सीटों में से 167 सीटें जीतीं, जो बाद में पश्चिम पाकिस्तान से अलग होने के बाद बांग्लादेश बन जाएगा। पाकिस्तान की सैन्य सरकार को सत्ता सौंपने में देरी के बावजूद, मुजीब का घर पूर्वी पाकिस्तान में मार्च तक सरकार का वास्तविक प्रमुख बन गया था। 1971 में [[बांग्लादेश मुक्ति युद्ध]] की शुरुआत में, उन्हें पाकिस्तानी सैनिकों ने अपने घर में गिरफ्तार किया था। उस वर्ष बाद में बांग्लादेशी विद्रोह की अस्थायी सरकार, मुजीबनगर सरकार ने 10 अप्रैल को गठन किया और मुजीब को अपना प्रमुख बनाया और बांग्लादेशी सशस्त्र बलों का नेता भी बनाया। 16 दिसंबर 1971 को पाकिस्तानी सेना की हार के बाद, शेख मुजीबुर रहमान को 22 दिसंबर 1971 को लंदन में पाकिस्तान से हिरासत से रिहा कर दिया गया और बांग्लादेश के बाद भारत के लिए उड़ान भरी। मुजीब ने बांग्लादेश की स्वतंत्रता प्राप्त करने के बाद तीन साल तक बांग्लादेश के प्रधान मंत्री के रूप में सरकार का नेतृत्व किया। === जातीय रक्षी बाहिनी के खिलाफ सेना में विवाद और आक्रोश === जातीय रक्षी बाहिनी या जेआरबी 1972 में गठित एक अत्यधिक विवादास्पद राजनीतिक मिलिशिया थी और शेख मुजीबुर रहमान के प्रति वफादार थी। यद्यपि यह नागरिकों से हथियारों की वसूली के लिए स्थापित किया गया था, लेकिन इसने मुजीब की सरकार को उखाड़ फेंकने से बचाने के लिए काम किया। इसके 30,000 कार्यकर्ताओं ने अवामी लीग के विरोधियों को विभिन्न तरीकों से डराया और प्रताड़ित किया। 1965-6 के बजट में, मुजीब सरकार ने रक्षा बाहिनी के लिए आवंटन बढ़ाकर 13% कर दिया, जो कि पाकिस्तान अवधि के दौरान 50-60 प्रतिशत था। इस असंतोष को मुजीबुर की हत्या के कारणों में से एक माना जाता है। === मुजीब-परिवार के भीतर भाई-भतीजावाद और भ्रष्टाचार का आरोप === शेख मुजीबुर द्वारा गठित सरकार में शेख फजलुल हक मणि को आकर्षक स्थान दिया गया। जब भारत के साथ निजी व्यापार को मुद्रास्फीति को धीमा करने के लिए प्रतिबंधित किया गया था, फ़ज़लुल हक सक्रिय रूप से मुजीबुर के आशीर्वाद के साथ इसमें लगे हुए थे। इसे मुजीबुर द्वारा राजवंश बनाने के प्रयास के रूप में देखा गया था। 1973 के अंत के करीब शेख कमल एक गोलीबारी में शामिल थे जिसमें उन्हें गोली लगने से घायल कर दिया गया था। गोलीबारी कैसे हुई, इसके कई दावे किए गए हैं। कई लोगों का दावा है कि शेख कमाल और उनके दोस्तों द्वारा बैंक की लूट के प्रयास के दौरान यह गोलीबारी हुई थी। हालांकि, बांग्लादेश सेना के एक सेवानिवृत्त प्रमुख जनरल ने दावा किया कि यह वास्तव में दोस्ताना आग का मामला था। 1973 के अंत के करीब, बांग्लादेशी सुरक्षा बलों को खुफिया सूचना मिली कि वामपंथी क्रांतिकारी कार्यकर्ता सिराज सिकदर और उनके विद्रोही ढाका के आसपास समन्वित हमले शुरू करने जा रहे हैं। पुलिस और अन्य सुरक्षा अधिकारी पूरे अलर्ट पर थे और सादे लिबास में ढाका की सड़कों पर गश्त कर रहे थे। शेख कमल और उनके दोस्त सशस्त्र और सिराज सिकंदर की तलाश में शहर में गश्त कर रहे थे। जब धानमंडी में माइक्रोबस हुआ तो पुलिस ने शेख कमल और उसके दोस्तों को विद्रोही होने के लिए उकसाया और उन पर गोलियां चला दी, जिससे शेख कमल घायल हो गया। हालांकि, यह भी दावा किया जाता है कि शेख कमल और उनके दोस्त हाल ही में खरीदी गई एक नई कार का परीक्षण करने के लिए धनमंडी में थे, जिसे उनके दोस्त इकबाल हसन महमूद टुकू ने खरीदा था। चूंकि ढाका भारी पुलिस गश्त के तहत था, तत्कालीन सिटी एसपी महामुद्दीन बीर बिक्रम की कमान में पुलिस विशेष बलों ने यह सोचकर कार पर गोलियां चलाईं कि यात्री बदमाश थे। === वामपंथी उग्रवाद === 1972 से 1975 तक एक वामपंथी उग्रवाद को व्यापक रूप से उन परिस्थितियों के लिए जिम्मेदार ठहराया जाता है जो हत्या की ओर ले गईं। 1972 में, जातीय समाज तांत्रिक दल (JSD) नाम के एक वामपंथी समूह की स्थापना बांग्लादेश छत्र लीग, बांग्लादेश अवामी लीग की छात्र शाखा, JSD में विभाजन से हुई थी। कर्नल अबू ताहेर और राजनेता के नेतृत्व वाली सशस्त्र शाखा गोंबोवाहिनी के माध्यम से हसनुल हक इनु, ने सरकारी समर्थकों, अवामी लीग के सदस्यों और पुलिस का राजनीतिक नरसंहार शुरू किया। उनके अभियान ने देश में कानून और व्यवस्था को तोड़ने में योगदान दिया और मुजीब की हत्या का मार्ग प्रशस्त किया। हसनुल हक इनु ने बाद में शेख हसीना के दूसरे और तीसरे मंत्रिमंडल के तहत सूचना मंत्री का पद संभाला। === दलिम-मुस्तफा संघर्ष === 1974 में, गाज़ी गोलम मुस्तफ़ा ने एक तर्क के बाद ढाका लेडीज़ क्लब से मेजर शरीफुल हक़ दलिम और उनकी पत्नी का अपहरण कर लिया। यह ढाका लेडीज़ क्लब में डालिम के चचेरे भाई की शादी का रिसेप्शन था। डालिम का एकमात्र बहनोई बप्पी (उसकी पत्नी निम्मी का भाई) कनाडा से भाग ले रहा था। मुस्तफा के बेटे ने बप्पी के पीछे की कुर्सी पर कब्जा कर लिया और बप्पी के बालों को पीछे से खींच लिया। बप्पी ने अपने व्यवहार के लिए लड़के को डांटा और कहा कि अब उसके पीछे पंक्ति पर मत बैठो। मुस्तफा के बेटे (जो शेख कमाल के करीबी दोस्त थे) और कुछ साथियों ने रेड क्रीसेंट के स्वामित्व वाले माइकल्स में डालिम, निम्मी, दूल्हे की मां, और दो दलिम के दोस्तों (दोनों को स्वतंत्रता सेनानियों में से एक के रूप में अलग कर दिया) का अपहरण कर लिया। मुस्तफा उन्हें राखीबहिनी मुख्यालय ले जा रहे थे लेकिन बाद में उन्हें शेख मुजीबुर रहमान के घर ले गए। मुजीब ने उन दोनों के बीच समझौता किया और मुस्तफा से निम्मी से माफी मांगी। जब अपहरण की खबर फैली, तो 1 बंगाल लांसर्स ने मुस्तफा की हत्या कर दी और उसके पूरे परिवार को बंदी बना लिया। उन्होंने मेजर डालिम और अपहरणकर्ताओं की तलाश में शहर भर में चेक पोस्ट स्थापित किए। परिणामस्वरूप कुछ अधिकारियों ने अपनी नौकरी खो दी। इसमें शामिल अधिकारी, शरीफुल हक़ डालिम, बाद में 15 अगस्त 1975 को तख्तापलट के ऑर्केस्ट्रेटर थे और शेख मुजीब की हत्या। === सिराज सिकदर की उदय और मृत्यु === सिराज सिकदर मुजीब के शासन में समकालीन बांग्लादेशी माओवादी नेता थे। 1944 में जन्मे, उन्होंने 1967 में ईस्ट पाकिस्तान यूनिवर्सिटी ऑफ़ इंजीनियरिंग एंड टेक्नोलॉजी (अब BUET) से इंजीनियरिंग की डिग्री प्राप्त की। जब वह एक छात्र था तब वह पूर्वी पाकिस्तान छात्र संघ का सदस्य बना। 1967 में, उन्हें छात्र संघ की केंद्रीय समिति का उपाध्यक्ष चुना गया और बाद में उसी वर्ष वह एक इंजीनियर के रूप में सरकार के सीएंडबी विभाग में शामिल हो गए। बाद में उन्होंने एक निजी इंजीनियरिंग कंपनी शुरू करने के लिए अपनी नौकरी छोड़ दी। 8 जनवरी 1968 को, समान विचारधारा वाले कार्यकर्ताओं के साथ, सिकदर ने मौजूदा "कम्युनिस्ट" संगठनों के संशोधनवाद के खिलाफ संघर्ष का नेतृत्व करने और एक उद्देश्य बनाने के उद्देश्य से पूर्ब बंगला श्रमिक एंडोलन (ईस्ट बंगाल वर्कर्स मूवमेंट ईबीडब्ल्यूएम) नाम की एक गुप्त संस्था बनाई। क्रांतिकारी कम्युनिस्ट पार्टी। इस पहल ने एक थीसिस को आगे बढ़ाया कि पूर्वी बंगाल पाकिस्तान का उपनिवेश है और समाज में प्रमुख विरोधाभास एक तरफ पाकिस्तान के नौकरशाही पूंजीपतियों और सामंतवादियों के बीच है, और दूसरी ओर पूर्वी बंगाल के लोगों के बीच। पूर्वी बंगाल के "स्वतंत्र, लोकतांत्रिक, शांतिपूर्ण, गुटनिरपेक्ष, प्रगतिशील" जनवादी गणराज्य बनाने के लिए केवल स्वतंत्रता संघर्ष, अमेरिकी साम्राज्यवाद, सोवियत सामाजिक-साम्राज्यवाद और भारतीय विस्तारवाद के उत्पीड़न से मुक्त भी समाज को समाजवाद के लिए आगे ले जा सकता है और साम्यवाद। 1968 के अंत में, ढाका में माओ त्से तुंग अनुसंधान केंद्र की स्थापना के लिए सिकदर ने नौकरी छोड़ दी, लेकिन बाद में इसे पाकिस्तानी सरकार ने बंद कर दिया। सिकंदर ढाका में टेक्निकल ट्रेनिंग कॉलेज में लेक्चरर बने। इस बीच, बांग्लादेश युद्ध की स्वतंत्रता के दौरान, देश के दक्षिणी भाग में झलकोटी जिले के भीम्रुल में पीरबगन नामक एक मुक्त आधार क्षेत्र में, 3 जून 1971 को, सिकदर ने पूर्ब बांगर सरबहारा पार्टी (पूर्व बंगाल की सर्वहारा पार्टी) नामक एक नई पार्टी की स्थापना की। मार्क्सवाद और माओ त्सेतुंग थॉट की विचारधारा द्वारा (न कि "माओवाद", 1960 के दशक के दौरान माओ-लाइन के अनुयायी उनकी विचारधारा को मार्क्सवाद-लेनिनवाद-माओ त्से-तुंग थॉट के रूप में पहचानते थे)। युद्ध की शुरुआत में, वह बारिसल गए और उन्होंने घोषणा की कि एक मुक्त रहने की जगह के रूप में और इसे अपना आधार बनाकर अन्य जगहों पर अपनी क्रांति शुरू करने का प्रयास किया। बांग्लादेश की स्वतंत्रता के बाद वह शेख मुजीब सरकार के खिलाफ हो गए। अप्रैल 1973 को, उन्होंने पूर्बा बांग्लार जाति मुक्ति मोर्चा (ईस्ट बंगाल यूनाइटेड लिबरेशन फ्रंट) का गठन किया और बांग्लादेश सरकार पर घोषणा की। उनके नेतृत्व में, सरबाहरा पार्टी ने धन उधारदाताओं और जमींदारों के खिलाफ हमले किए। 1975 में, सिकदर को सरकार के खुफिया बल द्वारा चटगाँव के हाली शहर में गिरफ्तार किया गया था। 3 जनवरी 1975 को ढाका हवाई अड्डे से सावर स्थित रक्खी बाहिनी कैंप जाने के दौरान पुलिस हिरासत में उनकी मौत हो गई थी। एंथनी मस्कारेन्हास ने अपनी पुस्तक "बांग्लादेश: ए लिगेसी ऑफ ब्लड" में बताया कि, सिराज की बहन शमीम सिकदर ने अपने भाई की हत्या के लिए मुजीब को दोषी ठहराया। === भ्रष्टाचार, खराबी और बाकशाल === शेख मुजीब को बाद में बांग्लादेश का राष्ट्रपति चुना गया और सभी राजनीतिक दलों और स्वतंत्र प्रेस पर प्रतिबंध लगाकर 7 जून 1975 को एक राष्ट्रीय एकता सरकार, बांग्लादेश कृषक श्रमिक अवामी लीग (बाक्शाल) की स्थापना की। मुजीब ने सुधार को दूसरी क्रांति का नाम दिया। हालाँकि बाक्शाल का उद्देश्य बांग्लादेश में स्थिरता लाना था और कानून और व्यवस्था को बनाए रखना था, लेकिन इसने नौकरशाही, सैन्य और नागरिक समाज के बीच दुश्मनी को बढ़ा दिया। विपक्षी समूहों, साथ ही मुजीब के कुछ समर्थकों ने, मुजीब के सत्तावादी, एकदलीय राज्य को चुनौती दी। बाक्शाल के एकदलीय शासन की अवधि को व्यापक सेंसरशिप और न्यायपालिका के दुरुपयोग के साथ-साथ सामान्य आबादी, बुद्धिजीवियों और अन्य सभी राजनीतिक समूहों के विरोध द्वारा चिह्नित किया गया था। देश अराजकता में था: भ्रष्टाचार व्याप्त था, और भोजन की कमी और खराब वितरण के कारण विनाशकारी अकाल हुआ, जहाँ लगभग 3,00,000 से 4,50,000 (या 10 से 15 लाख) लोगों की मृत्यु हुई। कई विश्लेषकों ने इस अकाल को शेख मुजीब की हत्या के प्रमुख कारणों में से एक माना। उद्योग का राष्ट्रीयकरण किसी भी ठोस प्रगति को प्राप्त करने में विफल रहा। न केवल सरकार कमजोर थी और न ही स्पष्ट लक्ष्यों के साथ, बल्कि देश भी लगभग दिवालिया हो गया था। सुदूर पूर्वी आर्थिक समीक्षा में, पत्रकार लॉरेंस लाइफस्कुल्ट ने 1974 में लिखा था कि बांग्लादेश में "भ्रष्टाचार और राष्ट्रीय धन की लूट और लूट" "अभूतपूर्व" थे। === बलात्कार-हत्या के मामले के लिए पक्षपात === जेआरबी के साथ भेदभाव करने के लिए शेख मुजीब के साथ सेना पहले ही असंतुष्ट थी। हालांकि, एंथोनी मस्कारेन्हास ने अपनी पुस्तक बांग्लादेश: ए लिगेसी ऑफ ब्लड में लिखा है कि, उन्होंने प्रभावशाली के रूप में अंतिम प्रकोप के पीछे एक विशिष्ट कारक का हवाला दिया: टोंगई के एक समकालीन अवामी लीग के युवा नेता और टोंगामी अवामी लीग के चेयरमैन मोजामेल ने कार जब्त की एक नवविवाहित गृहिणी ने अपने ड्राइवर और पति की हत्या कर दी, उसका अपहरण कर लिया और उसके साथ सामूहिक बलात्कार किया और तीन दिन बाद, उसका शव टोंगी के एक पुल के पास सड़क पर पाया गया। मोजम्मल को मेजर नासर नाम के बंगाल लांसर के एक स्क्वाड्रन के एक नेता ने गिरफ्तार किया और पुलिस को सौंप दिया, लेकिन पुलिस ने उसे तुरंत रिहा कर दिया। उस समय, कई लोगों ने सोचा था कि वह केवल शेख मुजीब के हस्तक्षेप से उस अपराध की सजा से मुक्त हुआ था। इस घटना ने सेना में, विशेष रूप से मेजर फारुक में शेख मुजीब के खिलाफ असंतोष बढ़ा दिया और उनकी हत्या के पीछे प्रमुख रूप से अंतिम मिनट के प्रभावों में से एक के रूप में कार्य किया। == साजिश == मेजर सैयद फ़ारूक़ रहमान; खंडेकर अब्दुर रशीद; दिलकश हकीम दलिम; मोहिउद्दीन अहमद; और रश्मि चौधरी, ए.के.एम. मोहिउद्दीन अहमद, बज़लुल हुदा और एसएचएमबी नूर चौधरी (बांग्लादेश सेना में तीन प्रमुख और बांग्लादेश मुक्ति युद्ध के दिग्गज), ने सरकार को गिराने और अपनी खुद की सैन्य सरकार स्थापित करने की योजना बनाई। वे पहले बांग्लादेश कृषक श्रमिक अवामी लीग (बाक्शाल) के विरोध का हिस्सा थे और सरकार को भारत के लिए बहुत अधिक संवेदनशील और बांग्लादेश की सेना के लिए खतरा मानते थे। एंथनी मैस्करेनहास के अनुसार, फ़ारुक ने मेजर ज़ियाउर रहमान को परोक्ष रूप से योजना में भाग लेने की पेशकश की और उन्हें समझाने की कोशिश की, लेकिन ज़िया ने चतुराई से मामले को टाल दिया। फारूक के अनुसार, जिया के इशारे का मतलब था: "मुझे खेद है, मैं इसमें शामिल नहीं होना चाहता। यदि आप जूनियर अधिकारी कुछ करना चाहते हैं, तो आपको इसे स्वयं करना चाहिए। मुझे इसमें शामिल न करें।" हालांकि, हत्यारे लेफ्टिनेंट। कर्नल खांडेकर अब्दुर रशीद की पत्नी और आरोपी जोबैदा रशीद ने अपने बयान में कहा, "सेना के अलावा रक्खी बहु को बनाने से अधिक सुविधाएं प्रदान करने के लिए सेना के अधिकारियों के बीच आलोचना हुई। मैं फारूक की इन बातों को सुनता हूं। मेजर फारूक बचपन से ही जनरल जिया के संपर्क में थे। वह ज़िया के पूर्व परिचित थे। एक रात मेजर फारूक ज़िया के घर से लौटे और मेरे पति से कहा कि सरकार बदलने पर ज़िया राष्ट्रपति बनना चाहती थी। ज़िया ने कहा, "यह मेरे लिए एक सफलता है। अगर यह असफलता है तो मुझे शामिल न करें। शेख मुजीब को जीवित रखकर सरकार को बदलना संभव नहीं है। " मेजर जनरल (अवकाश प्राप्त) एम खलीलुर्रहमान (तब BDR के निदेशक) ने गवाही दी," कुछ सेना अधिकारी जनरल सफीउल्लाह के रूप में विभाजित होने के बावजूद सेना प्रमुख नहीं बने। जनरल ज़िया की संख्या के आधार पर एक वरिष्ठ होने के नाते। मैंने सुना है कि जनरल ज़िया सेना से सेवानिवृत्त होंगे और एक राजदूत के रूप में विदेश भेजे जाएंगे। ” कैबिनेट में शपथ ग्रहण के बाद एक बिंदु पर, मेजर राशिद ने मुझे अपनी पत्नी से मिलवाया। मुझे लगा कि मेजर राशिद थोड़ा गर्वित हैं और उन्होंने कहा, “वह मेरी पत्नी हैं। हमारी पत्नी ने जो कुछ भी किया है, उसके पीछे मास्टरमाइंड है। "हत्यारों ने विफलता के संभावित कारणों पर विचार किया, और मुजीब की हत्या के बाद आगामी अवधि के लिए, उन्होंने मुजीब की अवामी लीग और एक व्यक्ति से एक शुभचिंतक का उपयोग करने का फैसला किया यदि वांछित हो तो समय पर हटा दिया जाए, ताकि संभावित भारतीय हस्तक्षेप पर अंकुश लगाया जा सके, अवामी लीग का तामसिक विरोध, अवामी-विरोधी लीग की संभावित बढ़ती मनमानी और स्थिति को अस्थायी रूप से नियंत्रित करने के लिए। खोज के कुछ समय बाद, अवामी लीग कैबिनेट। मुजीब सरकार के तहत मंत्री, खोंडेकर मोस्ताक अहमद, राष्ट्रपति पद संभालने के लिए सहमत हो गए। जर्नलिस्ट लॉरेंस लाइफस्चुल्ट्ज़ ने साजिश की एक वैकल्पिक तस्वीर पेश की, हालांकि, यह बात मोस्टाक और यूएस सेंट्रल इंटेलिजेंस एजेंसी (सीआईए) को बताती है। उनकी किताब बांग्लादेश: अनफिनिश्ड रेवोल्यूशन। , उन्होंने लिखा कि "ढाका में सीआईए स्टेशन प्रमुख, फिलिप चेरी, राष्ट्रपिता की हत्या में सक्रिय रूप से शामिल थे - बंगबंधु शेख मुजीब रहमान। "यह आरोप लगाया गया है कि सेनाध्यक्ष, मेजर जनरल काजी मोहम्मद शफीउल्लाह, और डायरेक्टोरेट जनरल ऑफ फोर्सेज इंटेलिजेंस एयर वाइस मार्शल, अमीनुल इस्लाम खान, साजिश के बारे में जानते थे। मेजर फ़ारुक ने एंथनी मैस्करेंहस को बताया कि उन्होंने अन्धा हाफ़िज़ के निर्देशन के बाद हत्या को अंजाम दिया, चटगाँव के एक अंधे संत जो अलौकिक शक्तियाँ जानते थे और उनकी पत्नी फ़रीदा ने उन्हें संत से संवाद करने में मदद की। एक पीर के रूप में हकदार संत ने उन्हें इस्लाम के हित में हत्या को अंजाम देने के लिए कहा, उन्हें व्यक्तिगत हितों को छोड़ने और सही समय पर हत्या को अंजाम देने की सलाह दी। हालांकि, बाद में साप्ताहिक बिचिन्ता के साथ एक साक्षात्कार में अन्धा हाफ़िज़ ने इस दावे का खंडन किया। == घटनाक्रम == === हत्या === 15 अगस्त 1975 के शुरुआती घंटों में, षड्यंत्रकारियों को चार समूहों में विभाजित किया गया। मेजर हुडा के तहत फर्स्ट आर्मर्ड डिवीजन और 535 वीं इन्फैन्ट्री डिवीजन के बंगाल लांसर्स के सदस्यों वाले एक समूह ने मुजीब के आवास पर हमला किया। 1974 तक ढाका में बांग्लादेश मुक्ति संग्राम का वर्णन करने वाले आनंदबाजार पत्रिका के प्रतिनिधि सुखरंजन दासगुप्ता ने डक्का में अपनी पुस्तक मिडनाइट हत्याकांड में लिखा है कि "नरसंहार का सटीक विवरण हमेशा रहस्य में डूबा रहेगा।" हालांकि, वह कहते हैं कि राष्ट्रपति के घर की रक्षा करने वाली सेना की पलटन ने कोई प्रतिरोध नहीं किया। मुजीब के बेटे शेख कमाल को ग्राउंड फ्लोर पर रिसेप्शन एरिया में गोली मार दी गई थी। इस बीच, मुजीब को इस्तीफा देने के लिए कहा गया और अपनी पसंद पर विचार करने के लिए समय दिया गया। उन्होंने सैन्य खुफिया विभाग के नए प्रमुख कर्नल जमील उद्दीन अहमद को फोन किया। जब जमील पहुंचे और सैनिकों को बैरक में वापस जाने का आदेश दिया, तो उन्हें निवास के गेट पर बंद कर दिया गया। इस्तीफा देने से इनकार करने के बाद, मुजीब की गोली मारकर हत्या कर दी गई। हमले में मारे गए अन्य लोग मुजीब की पत्नी शेख फाजिलतुन्नेस मुजीब थे, जो ऊपर मारे गए थे; शेख नासिर, मुजीब के छोटे भाई, जो एक लवमेट में मारे गए थे; मुजीब के कई सेवक, जिन्हें भी प्रयोगशालाओं में मार दिया गया था; मुजीब के दूसरे बेटे और एक सेना अधिकारी शेख जमाल; मुजीब के सबसे छोटे बेटे दस वर्षीय शेख रसेल; और मुजीब की दो बेटियां। धानमंडी में, सैनिकों के दो अन्य समूहों ने शेख फजलुल हक मणि, मुजीब के भतीजे और अवामी लीग के एक नेता के साथ-साथ उनकी गर्भवती पत्नी, आरज़ू मोनी और अब्दुर रब सरनियत, मुजीब के बहनोई की हत्या कर दी। उन्होंने सरकार के एक मंत्री और मिंटू रोड पर अपने परिवार के सदस्यों के तेरह लोगों की हत्या कर दी। चौथे और सबसे शक्तिशाली समूह को वहां तैनात सुरक्षा बलों द्वारा अपेक्षित जवाबी हमले को पीछे हटाने के लिए सावर की ओर भेजा गया। एक संक्षिप्त लड़ाई और ग्यारह पुरुषों की हार के बाद, सुरक्षा बलों ने आत्मसमर्पण कर दिया। अवामी लीग के संस्थापक नेताओं में से चार, बांग्लादेश के पहले प्रधानमंत्री ताजुद्दीन अहमद, पूर्व प्रधानमंत्री मंसूर अली, पूर्व उपराष्ट्रपति सैयद नजरुल इस्लाम और पूर्व गृह मंत्री ए। एच। एम। क़मरुज़्ज़मान को गिरफ्तार किया गया था। तीन महीने बाद, 3 नवंबर 1975 को ढाका सेंट्रल जेल में उनकी हत्या कर दी गई। === हत्या के बाद === हत्या की सुबह, तत्कालीन लेफ्टिनेंट कर्नल अमीन अहमद चौधरी ने जनरल जियाउर रहमान के घर में प्रवेश किया और रेडियो पर पता चला कि राष्ट्रपति शेख मुजीबुर रहमान की हत्या कर दी गई थी, उन्होंने इस घटना का वर्णन किया, "जनरल जिया एक तरफ शेविंग कर रही है लेकिन दूसरे पर नहीं। सोते हुए सूट में चल रहा है, उसने शफात जमील से पूछा, "क्या हुआ, शफात?" शफात ने जवाब दिया, "जाहिर तौर पर दो बटालियनों ने तख्तापलट किया। हम अभी तक नहीं जानते कि बाहर क्या हुआ। हम रेडियो पर घोषणा सुनते हैं कि राष्ट्रपति मर चुका है। "तो जनरल जिया ने कहा," तो क्या? उपाध्यक्ष को पदभार संभालने दें। हमारा राजनीति से कोई लेना-देना नहीं है। अपने सैनिकों को तैयार करें। संविधान को बनाए रखें।” खोंडेकर मोस्ताक अहमद ने राष्ट्रपति पद संभाला और मेजर जनरल जियाउर्रहमान नए सेनाध्यक्ष बने। प्रमुख षड्यंत्रकारियों को सभी उच्च सरकारी रैंक दिए गए थे। 3 नवंबर 1975 को ब्रिगेडियर जनरल खालिद मोशर्रफ के नेतृत्व में एक और तख्तापलट के बाद वे सभी टूट गए थे। मोशर्रफ की मौत चार दिन बाद 7 नवंबर को जवाबी विद्रोह के दौरान हुई थी, जिसने मेजर जनरल जिया रहमान को सत्ता से मुक्त कर दिया था और उन्हें लाने के लिए लाया गया था। कानून एवं व्यवस्था। मेजर सैयद फ़ारूक़ रहमान, राशिद, और अन्य सेना अधिकारियों को लेफ्टिनेंट कर्नल के पद पर पदोन्नत किया गया था। फिर भी, उन्हें लीबिया, चीन, रोडेशिया, कनाडा और अन्य देशों में निर्वासित कर दिया गया, हालांकि उन्हें विदेशों में बांग्लादेशी मिशनों में कई राजनयिक पद दिए गए थे। लेफ्टिनेंट कर्नल (अवकाश प्राप्त) सैयद फ़ारूक़ रहमान ने बाद में वापसी की और 1985 में बांग्लादेश फ्रीडम पार्टी की स्थापना की और 1987 में सैन्य शासक लेफ्टिनेंट जनरल हुसैन मोहम्मद एरस के खिलाफ राष्ट्रपति चुनाव में भाग लिया लेकिन भूस्खलन में वह चुनाव हार गए। उनकी हत्या के समय मुजीब की दो बेटियां, शेख हसीना और शेख रेहाना पश्चिम जर्मनी में थीं। तख्तापलट के बाद, वे बांग्लादेश के बजाय भारत वापस आ गए और [[भारत सरकार]] के साथ शरण ली। शेख हसीना 17 मई 1981 को बांग्लादेश लौटने से पहले आत्म-निर्वासित वनवास में [[नई दिल्ली]] में रहीं। === विचार === सेना ने उन सैन्य अधिकारियों को कोर्ट-मार्शल न करने का फैसला किया, जिन्होंने तख्तापलट में भाग लिया और भाग लिया। ए। एफ। एम। मोहितुल इस्लाम, शेख मुजीब के निजी सहायक और उनके घर पर हमले से बचे, ने सैन्य अधिकारियों के खिलाफ मामला दर्ज करने का प्रयास किया, लेकिन पुलिस ने उन्हें थप्पड़ मार दिया और रिपोर्ट दर्ज करने से इनकार कर दिया। राष्ट्रपति खोंडेकर मोस्टाक अहमद के तहत सरकार द्वारा पारित क्षतिपूर्ति अधिनियम के कारण हत्या के षड्यंत्रकारियों को कानून की अदालत में रखने की कोशिश नहीं की जा सकती थी। जब मुजीब की बेटी शेख हसीना के नेतृत्व वाली अवामी लीग ने 1996 में चुनाव जीता, तो इस अधिनियम को निरस्त कर दिया गया। बंगबंधु हत्या का मुकदमा ए। एफ। एम। मोहितुल इस्लाम ने दायर किया था। कर्नल (Rtd।) सैयद फ़ारूक़ रहमान को उनके ढाका घर से गिरफ्तार किया गया था, और कर्नल (Rtd।) बाज़ुल हुदा को बैंकाक से वापस लाया गया था, जहाँ वह थाईलैंड और बांग्लादेश के बीच एक आपराधिक विनिमय कार्यक्रम के भाग के रूप में दुकानदारी के लिए जेल की सजा काट रहा था। लेफ्टिनेंट कर्नल मोहिउद्दीन अहमद गिरफ्तार होने पर सक्रिय सैन्य सेवा में थे। कर्नल (Rtd।) सुल्तान शहरयार रशीद खान को बांग्लादेश की पूर्व प्रधान मंत्री बेगम खालिदा जिया ने सक्रिय राजनयिक सेवा के लिए नियुक्त किया था, लेकिन उन्हें बांग्लादेश लौट आया और उन्हें विदेश मंत्रालय द्वारा वापस बुलाए जाने पर गिरफ्तार कर लिया गया। कर्नल (Rtd।) अब्दुर रशीद और अन्य आरोपी व्यक्ति पहले ही बांग्लादेश छोड़ चुके थे। उनका मानना ​​था कि आगामी 1996 का आम चुनाव अवामी लीग की जीत होगी, जिसके परिणामस्वरूप क्षतिपूर्ति अधिनियम को निरस्त किया जाएगा और उनकी बाद की गिरफ्तारी होगी। कर्नल (Rtd।) रशीद अब कथित तौर पर पाकिस्तान और लीबिया के बीच बंद हो गया। ये सभी लोग 3 नवंबर 1975 को जेल हत्या दिवस में भी शामिल थे, जब अवामी लीग के चार अधिकारियों की हत्या कर दी गई थी। पहला मुकदमा 8 नवंबर 1998 को समाप्त हुआ। ढाका के जिला और सत्र न्यायाधीश मोहम्मद गोलम रसूल ने हत्या के षड्यंत्र के बीस आरोपियों में से पंद्रह को गोली मारकर मौत की सजा का आदेश दिया। तुरंत सजा नहीं सुनाई गई, क्योंकि पांच दोषियों ने बांग्लादेश के सर्वोच्च न्यायालय के उच्च न्यायालय के डिवीजन में अपील दायर करने की मांग की। सुप्रीम कोर्ट, जिसमें न्यायमूर्ति मोहम्मद रूहुल अमीन और न्यायमूर्ति ए। बी। एम। खैरुल हक शामिल थे, जो बांग्लादेश के पूर्व मुख्य न्यायाधीश थे, ने एक विभाजनकारी फैसला दिया। सीनियर जस्टिस अमीन ने मूल पंद्रह आरोपियों में से पांच को बरी कर दिया, जबकि जूनियर जस्टिस हक ने निचली अदालत के फैसले को सही ठहराया। एक तीसरे न्यायाधीश से एक निर्णय आवश्यक हो गया। बाद में, जस्टिस मोहम्मद फजलुल करीम ने मूल पंद्रह में से बारह की निंदा की, जिनमें से दो जस्टिस अमीन के फैसले में बरी हो गए। दोषियों में से एक, मेजर (आरडीटी) अजीज पाशा 2 जून 2001 को जिम्बाब्वे में निधन हो गया। हालांकि पांचों अभियुक्तों ने सर्वोच्च न्यायालय के अपीलीय विभाजन की अपील की, उनका निर्णय अगस्त 2001 से लंबित रहा। कई न्यायाधीशों ने मामले की सुनवाई करने से इनकार कर दिया, जिसका मतलब था कि सरकार के पास सुनवाई सत्र आयोजित करने के लिए आवश्यक तीन न्यायाधीशों की कमी थी। 18 जून 2007 को, साजिशकर्ताओं में से एक को मौत की सजा दी गई थी, मेजर (अवकाश प्राप्त) ए। के। एम। मोहिउद्दीन अहमद को संयुक्त राज्य अमेरिका में शरण या स्थायी निवास प्राप्त करने के असफल प्रयासों की एक श्रृंखला के बाद संयुक्त राज्य अमेरिका से बांग्लादेश में प्रत्यर्पित किया गया था। 7 अगस्त 2007 को, हत्या के मामले की सुनवाई छह साल की देरी के बाद फिर से शुरू हुई। बांग्लादेश के सर्वोच्च न्यायालय के अपीलीय प्रभाग ने 19 नवंबर 2009 को अपना फैसला सुनाया, पांच सदस्यीय विशेष पीठ के बाद, न्यायमूर्ति महम तफ़ज्जल इस्लाम की अध्यक्षता में, दोषी द्वारा दायर याचिका पर सुनवाई करते हुए 29 दिन बिताए। दोषियों की अपील खारिज कर दी गई, और मौत की सजा को बरकरार रखा गया। फैसले से पहले, दोषी पुरुषों के समर्थकों द्वारा कार्यवाही को बाधित करने से रोकने के लिए लगभग 12,000 अतिरिक्त पुलिसकर्मियों को सर्वोच्च न्यायालय भवन सहित रणनीतिक इमारतों की सुरक्षा के लिए तैनात किया गया था। फिर भी, अक्टूबर 2009 में अभियोजन पक्ष के वकीलों में से एक पर ग्रेनेड हमले के लिए उन्हें सरकार द्वारा दोषी ठहराया गया था, हालांकि अभी तक किसी पर आरोप नहीं लगाया गया है। कैप्टन (अवकाश प्राप्त) क़िस्मत हशम, कैप्टन (अवकाश प्राप्त) नज़्मुल हुसैन अंसार, और (अवकाश प्राप्त) अब्दुल मजीद को हाईकोर्ट डिवीज़न और अपीलीय डिवीज़न के फ़ैसलों के माध्यम से बरी कर दिया गया और अब वे कनाडा में रहते हैं। पूर्व सूचना मंत्री और संदिग्धों में से एक, ताहिरुद्दीन ठाकुर को हसीना सरकार के दौरान, मुकदमे में बरी कर दिया गया और रिहा कर दिया गया। उनका 2009 में स्वाभाविक रूप से निधन हो गया। मेजर (अवकाश प्राप्त) बाज़ुल हुदा, लेफ्टिनेंट कर्नल (अवकाश प्राप्त) मोहिउद्दीन अहमद, मेजर (अवकाश प्राप्त) AKM मोहिउद्दीन अहमद, कर्नल (अवकाश प्राप्त) सैयद फ़ारूक़ रहमान, और कर्नल (अवकाश प्राप्त) सहित शत्रुओं का निधन हो गया। 28 जनवरी 2010 को शहरयार राशिद खान को मार दिया गया। 11 अप्रैल 2020 को अब्दुल माजिद को फांसी की सजा दी गई। वह 23 साल के लिए भगोड़ा होने के बाद पिछले महीने बांग्लादेश लौट आया था। ==इन्हें भी देखें== * [[शेख मुजीबुर्रहमान]] * [[देयाल (उपन्यास)]] ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:बांग्लादेश का इतिहास]] 8lin9b4ci2mwxjwa8eidwai5r6hatfr येसूबाई 0 800875 6628291 5626439 2026-10-11T06:16:30Z Mundhalia746 934684 6628291 wikitext text/x-wiki {{कम दृष्टिकोण|date=अप्रैल 2017}} {{वैश्वीकरण|date=अप्रैल 2017}} {{स्रोतहीन|date=अप्रैल 2017}} '''महारानी येसूबाई''' (1719 ए डी), [[मराठा साम्राज्य|मराठा]] [[छत्रपति]] [[सम्भाजी|संभाजी महाराज]] की पत्नी थीं।  वह पिलाजीराव शिरके, एक मराठा [[सरदार]] (मुखिया) जो कि छत्रपति [[शिवाजी महाराज]] की सेवाओं में थे, उनकी बेटी थीं। जब रायगढ़ के मराठा किले पर  मुग़लों द्वारा 1689 में कब्जा कर लिया गया था, तब येसूबाई को उनके युवा पुत्र शाहु के साथ कैद कर लिया गया था। हालांकि उनको हर जगह औरंगजेब के साथ लेजाया जाता था पर फिर भी उसने (औरंगजेब) कभी भी उनका ध्यान नहीं रखा। 1707 में औरंगजेब की मृत्यु के बाद, उनका बेटा आजम सम्राट बना और उसने मराठा रैंकों में विभाजन को प्रोत्साहित करने के लिए, शाहु को जारी किया। हालांकि, मुग़लों ने येसूबाई को एक दशक के लिए कैद में रखा था, यह सुनिश्चित करने के लिए कि शाहु अपनी रिहाई पर हस्ताक्षर किए गए संधि की शर्तों पर ध्यान रखे। आखिर 1719 में, पेशवा [[बालाजी पेशवा]] भट ने उन्हें वहाँ से एक व्यापक संधि के साथ छुड़वा लिया जिसे मुग़लों की मान्यता प्राप्त थी और उसमें शाहु को शिवाजी का असली उत्तराधिकारी माना गया था। == सन्दर्भ == {{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य से सम्बन्धित महिलाएँ]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र का इतिहास]] [[श्रेणी:भोंसले परिवार]] 033d9zr4pzkuvwzrfehch8n5tkk6jxn सई भोसले 0 804830 6628290 6156965 2026-10-11T06:15:54Z Mundhalia746 934684 6628290 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |consort=yes | name = सईबाई भोसले | image = Saibai.png | caption = सईबाई | title = | reign = | spouse = [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] | issue = सखुबाई निम्बालकर<br>राणूबाई जाधव<br> अम्बिकाबाई महाडिक<br>[[सम्भाजी]] | house = निम्बालकर<br>भोसले (कुर्मी) | father = मुधोजीराव नायक निम्बालकर | mother =रेऊ बाई | birth_date =१६३३ | birth_place =[[फलटण]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | death_date = ०५ सितम्बर १६५९ (उम्र ३२) | death_place =[[राजगढ़]], [[पुणे]], [[भारत]] | place of burial= | religion =[[हिन्दू]] | date of burial = | full name= | signature= }} '''सई भोसले''' (१६३३ - ०५ सितम्बर १६९५, [[फलटण]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]) [[मराठा साम्राज्य]] के संस्थापक [[शिवाजी]] की पहली और प्रमुख पत्नी थीं। वह अपने पति के उत्तराधिकारी [[सम्भाजी]] की मां थीं।<ref>{{cite news|last=Tare|first=Kiran|title=First-ever portrait of Shivaji's queen to be unveiled soon|url=http://indiatoday.intoday.in/story/first-ever-portrait-of-shivajis-queen-to-be-unveiled-soon/1/200856.html|accessdate=०५ मई २०१७|newspaper=[[इंडिया टुडे]]|date=जून 16, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005170711/http://indiatoday.intoday.in/story/first-ever-portrait-of-shivajis-queen-to-be-unveiled-soon/1/200856.html|archive-date=5 अक्तूबर 2015|url-status=live}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} {{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य से सम्बन्धित महिलाएँ]] [[श्रेणी:भोंसले परिवार]] [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] [[श्रेणी:मराठी लोग]] [[श्रेणी:महिला]] o9vg80vyqibybw34tzngwxubntb1ncd श्रीभट्ट 0 809648 6628396 5182980 2026-10-11T09:22:06Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628396 wikitext text/x-wiki '''श्रीभट्ट ''' की [[निम्बार्क सम्प्रदाय]] के प्रमुख कवियों में गणना की जाती है।<ref name="hindisahityainfo.blogspot.in">http://hindisahityainfo.blogspot.in/2017/05/blog-post.html?spref=gp{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==जीवन परिचय== माधुर्य के सच्चे उपासक श्रीभट्ट केशव कश्मीरी के शिष्य थे। ग्रन्थ "युगल शतक " का रचना काल निम्न दोहे में दिया है ; ;नयन वान पुनि राम शशि गनो अंक गति वाम। ;प्रगट भयो युगल शतक यह संवत अभिराम। नैन 2 वान 5 राम 3 शशि 1 उलटा करने पर 1352 तेरह सौ वावन होता है। यह श्रीयुगल शतक का रचना काल है ।<ref name="hindisahityainfo.blogspot.in"/> ==साहित्य सृजन == निम्बार्क सम्प्रदाय के विद्वानों के अनुसार श्री भट्ट जी ने बहुत दोहे लिखे थे,जिनमें से कुछ ही युगल शतक के रूप में अवशिष्ट रह गये हैं।<ref name="hindisahityainfo.blogspot.in"/><ref>{{Cite web |url=http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209020814/http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F |archive-date=9 फ़रवरी 2019 |url-status=dead }}</ref> ==माधुर्य भक्ति का वर्णन== श्रीभट्ट जी के उपास्य वृन्दाविपिन विलासी [[राधा]] और [[कृष्ण]] हैं। ये सदा प्रेम में मत्त हो विविध कुंजों में अपनी लीलाओं का प्रसार करते हैं। भट्ट जी की यह जोड़ी सनातन ,एकरस -विहरण -परायण ,अविचल ,नित्य -किशोर-वयस और सुषमा का आगार है। प्रस्तुत उदाहरण में : ;राधा माधव अद्भुत जोरी। ;सदा सनातन इक रस विहरत अविचल [[नवल किशोर]] किशोरी। ;नख सिख सब सुषमा रतनागर,भरत रसिक वर हृदय सरोरी। ;जै श्रीभट्ट कटक कर कुंडल गंडवलय मिली लसत किशोरी।। राधा और कृष्ण सदा विहार में लीन रहते हैं। किन्तु इनका यह नित्य विहार कन्दर्प की क्रीड़ा नहीं है। विहार में क्रीड़ा का मूल प्रेरक तत्त्व प्रेम है न कि काम। इसी कारण नित्य-विहार के ध्यान मात्र से भक्त को मधुर रस की अनुभूति हो जाती है। अतः भट्ट जी सदा राधा-कृष्ण के इस विहार के दर्शन करना चाहते हैं और यही उनकी उपासना है। वे कहते हैं : ;सेऊँ श्री वृन्दाविपिन विलास। ;जहाँ युगल मिलि मंगल मूरति करत निरन्तर वास।। ;प्रेम प्रवाह रसिक जन प्यारै कबहुँ न छाँड़त पास। ;खा कहौं भाग की श्री भट्ट राधा -कृष्ण रस-चास।।<ref name="hindisahityainfo.blogspot.in"/> युगल किशोर की वन-विहार ,जल-विहार ,भोजन,हिंडोला,मान,सुरत आदि सभी लीलाएं समान रूप से आनन्द मूलक हैं। अतः भट्ट जी ने सभी का सरस् ढंग से वर्णन किया है। यमुना किनारे हिंडोला झूलते हुए राधा-कृष्ण का यह वर्णन बहुत सुन्दर है। इसमें झूलन के साथ तदनुकूल प्रकृति का भी उद्दीपन के रूप में वर्णन किया गया है। : हिंडोरे झूलत पिय प्यारी। ;श्री रंगदेवी सुदेवी विशाखा झोटा डेट ललिता री।। ;श्री यमुना वंशीवट के तट सुभग भूमि हरियारी। ;तैसेइ दादुर मोर करत धुनि सुनी मन हरत महारी।। ;घन गर्जन दामिनी तें डरपि पिय हिय लपटि सुकुमारी। ;जै श्री भट्ट निरखि दंपती छवि डेट अपनपौ वारी।।(युगल शतक :पृष्ठ 40 ) इसी प्रकार वर्षा में भीगते हुए राधा-कृष्ण का यह वर्णन मनोहारी है। यहाँ भाव की सुन्दरता के अतिरिक्त भाषा की सरसता ,स्पष्टता और प्रांजलता भी दर्शनीय है ; भींजत कुंजन ते दोउ आवत। ;ज्यों ज्यों बूंद परत चुनरी पर त्यों त्यों हरि उर लावत।। ;अति गंभीर झीनें मेघन की द्रुम तर छीन बिरमावत। ;जै श्री भट्ट रसिक रस लंपट हिलि मिलि हिय सचुपावत।।(युगल शतक ) सिद्धांत की बात को सिद्ध करने के लिए एक पद। [[जुगल किशोर]] हमारे ठाकुर। सदा सर्वदा हम जिनके हैं,जनम जनम घर जाये चाकर। चूक परे परिहरही न कबहू सवही भांति दया के आकर । जै श्रीभट्ट प्रकट त्रिभुवन में प्रणतनि पोषण परम सुधाकर।। ==साभार स्रोत== *ब्रजभाषा के कृष्ण-काव्य में माधुर्य भक्ति :डॉ रूपनारायण :हिन्दी अनुसन्धान परिषद् [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] दिल्ली के निमित्त :नवयुग प्रकाशन दिल्ली -७ *युगल शतक ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:कवि]] [[श्रेणी:महाकवि]] [[श्रेणी:भारत]] [[श्रेणी:हिन्दी]] [[श्रेणी:भक्त कवि]] [[श्रेणी:भाषा]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] 6xq9rlwjcnb9d04g61wsbg7zpt1kdat बहादुर शाह प्रथम 0 822915 6628088 6508449 2026-10-10T15:30:29Z Mundhalia746 934684 6628088 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = बहादुर शाह प्रथम <br /> {{nobold|{{unq|بهادر شاه}}}} | title = [[बादशाह]]<br>अस-सुल्तान अल-आज़म | image = Bahadur Shah, ca. 1670, Bibliothèque nationale de France, Paris.jpg | succession =[[मुग़ल सम्राट]] | reign = 19 जून 1707 – 27 फ़रवरी 1712 | coronation = 15 जून 1707 | predecessor= [[आज़म शाह]] | successor =[[जहांदार शाह]] | spouse = नूरुन्निसा बेगम | spouse-type = Consort | spouses = मिहर परवर बेगम <br /> अमत-उल-हबीब बेगम <br /> रानी छत्तर बाई <br /> एक और पत्नी | spouses-type = पत्नियाँ | issue = [[जहांदार शाह]] <br /> आज़-उद-दीन मिर्जा <br /> अजीम-उश-शान मिर्जा <br /> दौलत-अफज़ा मिर्जा <br /> रफ़ी-उश शान मिर्जा <br /> जहां श़ाह मिर्जा <br /> मोहम्मद हुमायूं मिर्जा <br /> दाहर अफ्रज़ बानो बेगम <br /> एक और बेटा | full name = मिर्ज़ा मुहम्मद मुअज्ज़म | dynasty = [[तैमूरी राजवंश]] | father =[[औरंगजे़ब]] | mother = [[नवाब बाई]] | birth_date = 14 अक्टूबर 1643 | birth_place =[[शाही क़िला]], [[बुरहानपुर]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1712|2|27|1643|10|14}} | death_place = [[लाहौर]], [[मुगल साम्राज्य]] | burial_date = 15 मई 1712 | place of burial = मोती मस्जिद, [[दिल्ली]] | religion = [[सुन्नी इस्लाम]] |burial_place={{Flagicon|India}} [[मोती मस्जिद]], [[महरौली]], [[दिल्ली]], [[भारत]]|house=[[मुग़ल राजवंश]]|signature_type=चिह्न|signature=Genealogical seal of Shah Alam I, 1121 A.H. (ca.1710 C.E.).png|regnal name=शाह आलम प्रथम<br>बहादुर शाह प्रथम}} '''मिर्ज़ा मुहम्मद मुअज्ज़म''' ({{Langx|fa|{{unq|میرزا محمد معظم}}}}), जिसे प्रायः '''बहादुर शाह प्रथम''' या '''शाह आलम प्रथम''' के उपनाम से जाना जाता है, [[मुग़ल साम्राज्य]] के आठवें सम्राट था। वह [[औरंगज़ेब]] का दूसरा पुत्र था। अपने पिता के भाई और प्रतिद्वंद्वी शाहशुजा के साथ बड़े भाई के मिल जाने के बाद बहादुर शाह प्रथम ही औरंगज़ेब के संभावी उत्तराधिकारी बना। == क़ाबुल का सूबेदार == [[चित्र:ResidentAssistantCommandantEscortingBahadurShahZafar.jpg|अंगूठाकार|बहादुर शाह जफर]] बहादुर शाह प्रथम को सन् 1663 ई. में दक्षिण के दक्कन पठार क्षेत्र और मध्य भारतमें पिता का प्रतिनिधि बनाकर भेजा गया। सन1683-1684 ई. में उन्होंने दक्षिण बंबई (वर्तमान मुंबई) गोवा के पुर्तग़ाली इलाक़ों में मराठों के ख़िलाफ़ सेना का नेतृत्व किया, लेकिन पुर्तग़ालियों की सहायता न मिलने की स्थिति में उन्हें पीछे हटना पड़ा। आठ वर्ष तक तंग किए जाने के बाद उन्हें उनके पिता ने 1699 में क़ाबुल (वर्तमान अफ़ग़ानिस्तान) का सूबेदार नियुक्त किया। == उत्तराधिकार का युद्ध == औरंगज़ेब की मृत्यु के बाद उसके 63 वर्षीय पुत्र 'मुअज्ज़म' (शाहआलम प्रथम) ने लाहौर के उत्तर में स्थित 'शाहदौला' नामक पुल पर मई, 1707 में 'बहादुर शाह' के नाम से अपने को सम्राट घोषित किया। बूँदी के 'बुधसिंह हाड़ा' तथा 'अम्बर' के विजय कछवाहा को उसने पहले से ही अपने ओर आकर्षित कर लिया था। उनके माध्यम से उसे बड़ी संख्या में राजपूतों का समर्थन प्राप्त हो गया। उत्तराधिकार को लेकर बहादुरशाह प्रथम एवं आजमशाह में सामूगढ़ के समीप 'जाजऊ' नामक स्थान पर 12 जून, 1707 को युद्ध हुआ, जिसमें आजमशाह तथा उसके दो बेटे 'बीदर बख़्त' तथा 'वलाजाह' मारे गये। बहादुरशाह प्रथम को अपने छोटे भाई 'कामबख़्श' से भी मुग़ल सिंहासन के लिए लड़ाई लड़नी पड़ी। कामबख़्श ने 13 जनवरी, 1709 को हैदराबाद के नजदीक बहादुशाह प्रथम के विरुद्ध युद्ध किया। युद्ध में पराजित होने के उपरान्त कामबख़्श की मृत्यु हो गई। ==== सबसे वृद्ध मुग़ल शासक ==== अपनी विजय के बाद बहादुर शाह प्रथम ने अपने समर्थकों को नई पदवियाँ तथा ऊचें दर्जे प्रदान किए। मुनीम ख़ाँ को वज़ीर नियुक्त किया गया। औरंगज़ेब के वज़ीर, असद ख़ाँ को 'वकील-ए-मुतलक़' का पद दिया था, तथा उसके बेटे ज़ुल्फ़िक़ार ख़ाँ को मीर बख़्शी बनाया गया। बहादुरशाह प्रथम गद्दी पर बैठने वाला सबसे वृद्ध मुग़ल शासक था। जब वह गद्दी पर बैठा, तो उस समय उसकी उम्र 63 वर्ष थी। वह अत्यन्त उदार, आलसी तथा उदासीन व्यक्ति था। इतिहासकार ख़फ़ी ख़ाँ ने कहा है कि, बादशाह राजकीय कार्यों में इतना अधिक लापरवाह था, कि लोग उसे "शाहे बेख़बर" कहने लगे थे। बहादुर शाह प्रथम के शासन काल में दरबार में षड्यन्त्र बढ़ने लगा। बहादु शाह प्रथम शिया था, और उस कारण दरबार में दो दल विकसित हो गए थे-(1.) ईरानी दल (2.) तुरानी दल। ईरानी दल 'शिया मत' को मानने वाले थे, जिसमें असद ख़ाँ तथा उसके बेटे जुल्फिकार ख़ाँ जैसे सरदार थे। तुरानी दल 'सुन्नी मत' के समर्थक थे, जिसमें 'चिनकिलिच ख़ाँ तथा फ़िरोज़ ग़ाज़ीउद्दीन जंग जैसे लोग थे। ==== राजपूतों से सन्धि ==== बहादुर शाह प्रथम ने उत्तराधिकार के युद्ध के समाप्त होने के बाद सर्वप्रथम राजपूताना की ओर रुख़ किया। उसने मारवाड़ के राजा अजीत सिंह को पराजित कर, उसे 3500 का मनसब एवं महाराज की उपाधि प्रदान की, परन्तु बहादुर शाह प्रथम के दक्षिण जाने पर अजीत सिंह, दुर्गादास एवं जयसिंह कछवाहा ने मेवाड़ के महाराज अमरजीत सिंह के नेतृत्व में अपने को स्वतंत्र घोषित कर लिया और राजपूताना संघ का गठन किया। बहादुर शाह प्रथम ने इन राजाओं से संघर्ष करने से बेहतर सन्धि करना उचित समझा और उसने इन शासकों को मान्यता दे दी। == सिक्खों से संघर्ष == 8 जून 1707 ई. आगरा के पास जांजू के पास लड़ाई लड़ी गई, जिसमें बहादुरशाह की जीत हुई। इस लड़ाई में गुरु गोविन्द सिंह की हमदर्दी अपने पुराने मित्र बहादुरशाह के साथ थी। कहा जाता है कि गुरु जी ने अपने सैनिकों द्वारा जांजू की लड़ाई में बहादुरशाह का साथ दिया, उनकी मदद की। इससे बादशाह बहादुरशाह की जीत हुई। बादशाह ने गुरु गोविन्द सिंह जी को आगरा बुलाया। उसने एक बड़ी क़ीमती सिरोपायो (सम्मान के वस्त्र) एक धुकधुकी (गर्दन का गहना) जिसकी क़ीमत 60 हज़ार रुपये थी, गुरुजी को भेंट की। मुग़लों के साथ एक युग पुराने मतभेद समाप्त होने की सम्भावना थी। गुरु साहब की तरफ से 2 अक्टूबर 1707 ई. और धौलपुर की संगत तरफ लिखे हुक्मनामा के कुछ शब्दों से लगता है कि गुरुजी की बादशाह बहादुरशाह के साथ मित्रतापूर्वक बातचीत हो सकती थी। जिसके खत्म होने से गुरु जी आनंदपुर साहिब वापस आ जांएगे, जहाँ उनको आस थी कि खालसा लौट के इकट्ठा हो सकेगा। पर हालात के चक्कर में उनको दक्षिण दिशा में पहुँचा दिया जहाँ अभी बातचीत ही चल रही थी। बादशाह बहादुरशाह कछवाहा राजपूतों के विरुद्ध कार्यवाही करने कूच किया था कि उसके भाई कामबख़्श ने बग़ावत कर दी। बग़ावत दबाने के लिए बादशाह दक्षिण की तरफ़ चला और विनती करके गुरु जी को भी साथ ले गया।[1] नांदेड़ में 1708 ई. में गुरु गोविन्द सिंह की हत्या के बाद सिक्खों ने बन्दा सिंह के नेतृत्व में मुग़लों के विरुद्ध विद्रोह कर दिया। उसने मुसलमानों के विरुद्ध लड़ने के लिए पंजाब के विभिन्न हिस्सों में सिक्खों को इकट्ठा किया तथा कैथल, समाना, शाहबाद, अम्बाला, क्यूरी तथा सधौरा पर क़ब्ज़ा कर लिया। उसकी सबसे बड़ी विजय सरहिन्द के गर्वनर नजीर ख़ाँ के विरुद्ध थी, जिसे उसने हराकर मार डाला। उसके बारे में कहा जाता है कि, उसको गुरु गोबिंद सिंह जी का आशीर्वाद प्राप्त था। उसने स्वयं को 'सच्चा बादशाह' घोषित किया, अपने टकसाल चलायीं और एक स्वतंत्र सिक्ख राज्य की स्थापना का प्रयत्न किया। बन्दा ने सरहिन्द, सोनीपत, सधौरा, एवं उत्तर प्रदेश के कई स्थानों पर लुटेरों के साथ खूब लूटपाट की। बहादुर शाह प्रथम ने सिख नेता बन्दा को दण्ड देने के लिए 26 जून, 1710 को सधौरा में घेरा डाला। यहाँ से बन्दा लोहागढ़ के क़िले में आ गया। बहादुरशाह ने लोहगढ़ को घेरकर सिखों से कड़ा संघर्ष किया। 1711 ई.में मुग़लों ने पुनः सरहिन्द पर अधिकर कर लिया। लोहगढ़ का क़िला गुरु गोविन्द सिंह ने अम्बाला के उत्तर-पूर्व में हिमालय की तराई में बनाया था। बहादुर शाह प्रथम ने बुन्देला सरदार 'छत्रसाल' से मेल-मिलाप कर लिया। छत्रसाल एक निष्ठावान सामन्त बना रहा। बादशाह ने जाट सरदार चूड़ामन से भी दोस्ती कर ली। चूड़ामन ने बन्दा बहादुर के ख़िलाफ़ अभियान में बादशाह का साथ दिया। ==== मराठों के प्रति नीति ==== बहादुर शाह प्रथम को 'शाहे बेख़बर' कहा जाता था। राजपूतों की भांति मराठों के प्रति भी बहादुर शाह प्रथम की नीति अस्थिर रही। बहादुर शाह प्रथम की क़ैद से मुक्त शाहू ने आरंभ में तो मुग़ल आधिपत्य स्वीकार कर लिया, परन्तु जब बहादुर शाह प्रथम ने उसके 'चौथ' और 'सरदेशमुखी' वसूल करने के अधिकार को स्पष्टतया स्वीकार नहीं किया, तब उसके सरदारों ने मुग़ल सीमाओं पर आक्रमण करके मुग़लों के अधीन शासकों द्वारा मुग़ल सीमाओं पर भी आक्रमण करने की ग़लत परंपरा की नींव डाली। इस प्रकार मुग़लों की समस्या को बहादुर शाह प्रथम ने और गम्भीर बना दिया। बहादुर शाह प्रथम ने मीरबख़्शी के पद पर आसीन ज़ुल्फ़िक़ार ख़ाँ को दक्कन की सूबेदारी प्रदान कर एक ही अमीर को एक साथ दो महत्त्वपूर्ण पद प्रदान करने की भूल की। उसके समय में ही वज़ीर के पद के सम्मान में वृद्धि हुई, जिसके कारण वज़ीर का पद प्राप्त करने की प्रतिस्पर्द्धा बढ़ी। ==== उपनाम ==== बहादुर शाह प्रथम के विषय में प्रसिद्ध लेखक 'सर सिडनी ओवन' ने लिखा है कि, "यह अन्तिम मुग़ल सम्राट था, जिसके विषय में कुछ अच्छे शब्द कहे जा सकते हैं। इसके पश्चात् मुग़ल साम्राज्य का तीव्रगामी और पूर्ण पतन मुग़ल सम्राटों की राजनीतिक तुच्छता और शक्तिहीनता का द्योतक था।" सर सिडनी ओवन का कथन काफ़ी हद तक सही जान पड़ता है, क्योंकि वे मुग़ल शासक जो अपने ऐशो-आराम में ही डूबे रहते थे, जिन्हें शासन व साम्राज्य की कोई चिंता ही नहीं थी, उनको प्रजा ने निम्न नामों से पुकारना प्रारम्भ कर दिया था- * '''बहादुरशाह''' - शाहे बेख़बर * '''जहाँदारशाह''' - लम्पट मूर्ख * '''फ़र्रूख़सियर''' - घृणित कायर * '''मुहम्मदशाह''' - रंगीला == बहादुर शाह की मृत्यु == बहादुर शाह प्रथम के दरबार में 1711 में एक डच प्रतिनिधि शिष्टमण्डल 'जेसुआ केटेलार' के नेतृत्व में गया। इस शिष्टमण्डल का दरबार में स्वागत किया गया। इस स्वागत में एक पुर्तग़ाली स्त्री 'जुलियानी' की महत्त्वपूर्ण भूमिका थी। उसकी इस भूमिका के लिए उसे 'बीबी फिदवा' की उपाधि दी गयी। 27 फ़रवरी, 1712 को बहादुर शाह प्रथम की मृत्यु हो गयी। मृत्यु के पश्चात् उसके चारों पुत्रों, जहाँदारशाह, अजीमुश्शान, रफ़ीउश्शान और जहानशाह में उत्तराधिकार का युद्ध आरंभ हो गया। फलतः बहादुरशाह का शव 10 सप्ताह तक दफनाया नहीं जा सका। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य]] jrhm2yn5nyv2uu2tmz8w2ia51pzy1y6 6628090 6628088 2026-10-10T15:31:14Z Mundhalia746 934684 6628090 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = बहादुर शाह प्रथम | title = [[बादशाह]]<br>अस-सुल्तान अल-आज़म | image = Bahadur Shah, ca. 1670, Bibliothèque nationale de France, Paris.jpg | succession =[[मुग़ल सम्राट]] | reign = 19 जून 1707 – 27 फ़रवरी 1712 | coronation = 15 जून 1707 | predecessor= [[आज़म शाह]] | successor =[[जहांदार शाह]] | spouse = नूरुन्निसा बेगम | spouse-type = Consort | spouses = मिहर परवर बेगम <br /> अमत-उल-हबीब बेगम <br /> रानी छत्तर बाई <br /> एक और पत्नी | spouses-type = पत्नियाँ | issue = [[जहांदार शाह]] <br /> आज़-उद-दीन मिर्जा <br /> अजीम-उश-शान मिर्जा <br /> दौलत-अफज़ा मिर्जा <br /> रफ़ी-उश शान मिर्जा <br /> जहां श़ाह मिर्जा <br /> मोहम्मद हुमायूं मिर्जा <br /> दाहर अफ्रज़ बानो बेगम <br /> एक और बेटा | full name = मिर्ज़ा मुहम्मद मुअज्ज़म | dynasty = [[तैमूरी राजवंश]] | father =[[औरंगजे़ब]] | mother = [[नवाब बाई]] | birth_date = 14 अक्टूबर 1643 | birth_place =[[शाही क़िला]], [[बुरहानपुर]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1712|2|27|1643|10|14}} | death_place = [[लाहौर]], [[मुगल साम्राज्य]] | burial_date = 15 मई 1712 | place of burial = मोती मस्जिद, [[दिल्ली]] | religion = [[सुन्नी इस्लाम]] |burial_place={{Flagicon|India}} [[मोती मस्जिद]], [[महरौली]], [[दिल्ली]], [[भारत]]|house=[[मुग़ल राजवंश]]|signature_type=चिह्न|signature=Genealogical seal of Shah Alam I, 1121 A.H. (ca.1710 C.E.).png|regnal name=शाह आलम प्रथम<br>बहादुर शाह प्रथम}} '''मिर्ज़ा मुहम्मद मुअज्ज़म''', जिसे प्रायः '''बहादुर शाह प्रथम''' या '''शाह आलम प्रथम''' के उपनाम से जाना जाता है, [[मुग़ल साम्राज्य]] के आठवें सम्राट था। वह [[औरंगज़ेब]] का दूसरा पुत्र था। अपने पिता के भाई और प्रतिद्वंद्वी शाहशुजा के साथ बड़े भाई के मिल जाने के बाद बहादुर शाह प्रथम ही औरंगज़ेब के संभावी उत्तराधिकारी बना। == क़ाबुल का सूबेदार == [[चित्र:ResidentAssistantCommandantEscortingBahadurShahZafar.jpg|अंगूठाकार|बहादुर शाह जफर]] बहादुर शाह प्रथम को सन् 1663 ई. में दक्षिण के दक्कन पठार क्षेत्र और मध्य भारतमें पिता का प्रतिनिधि बनाकर भेजा गया। सन1683-1684 ई. में उन्होंने दक्षिण बंबई (वर्तमान मुंबई) गोवा के पुर्तग़ाली इलाक़ों में मराठों के ख़िलाफ़ सेना का नेतृत्व किया, लेकिन पुर्तग़ालियों की सहायता न मिलने की स्थिति में उन्हें पीछे हटना पड़ा। आठ वर्ष तक तंग किए जाने के बाद उन्हें उनके पिता ने 1699 में क़ाबुल (वर्तमान अफ़ग़ानिस्तान) का सूबेदार नियुक्त किया। == उत्तराधिकार का युद्ध == औरंगज़ेब की मृत्यु के बाद उसके 63 वर्षीय पुत्र 'मुअज्ज़म' (शाहआलम प्रथम) ने लाहौर के उत्तर में स्थित 'शाहदौला' नामक पुल पर मई, 1707 में 'बहादुर शाह' के नाम से अपने को सम्राट घोषित किया। बूँदी के 'बुधसिंह हाड़ा' तथा 'अम्बर' के विजय कछवाहा को उसने पहले से ही अपने ओर आकर्षित कर लिया था। उनके माध्यम से उसे बड़ी संख्या में राजपूतों का समर्थन प्राप्त हो गया। उत्तराधिकार को लेकर बहादुरशाह प्रथम एवं आजमशाह में सामूगढ़ के समीप 'जाजऊ' नामक स्थान पर 12 जून, 1707 को युद्ध हुआ, जिसमें आजमशाह तथा उसके दो बेटे 'बीदर बख़्त' तथा 'वलाजाह' मारे गये। बहादुरशाह प्रथम को अपने छोटे भाई 'कामबख़्श' से भी मुग़ल सिंहासन के लिए लड़ाई लड़नी पड़ी। कामबख़्श ने 13 जनवरी, 1709 को हैदराबाद के नजदीक बहादुशाह प्रथम के विरुद्ध युद्ध किया। युद्ध में पराजित होने के उपरान्त कामबख़्श की मृत्यु हो गई। ==== सबसे वृद्ध मुग़ल शासक ==== अपनी विजय के बाद बहादुर शाह प्रथम ने अपने समर्थकों को नई पदवियाँ तथा ऊचें दर्जे प्रदान किए। मुनीम ख़ाँ को वज़ीर नियुक्त किया गया। औरंगज़ेब के वज़ीर, असद ख़ाँ को 'वकील-ए-मुतलक़' का पद दिया था, तथा उसके बेटे ज़ुल्फ़िक़ार ख़ाँ को मीर बख़्शी बनाया गया। बहादुरशाह प्रथम गद्दी पर बैठने वाला सबसे वृद्ध मुग़ल शासक था। जब वह गद्दी पर बैठा, तो उस समय उसकी उम्र 63 वर्ष थी। वह अत्यन्त उदार, आलसी तथा उदासीन व्यक्ति था। इतिहासकार ख़फ़ी ख़ाँ ने कहा है कि, बादशाह राजकीय कार्यों में इतना अधिक लापरवाह था, कि लोग उसे "शाहे बेख़बर" कहने लगे थे। बहादुर शाह प्रथम के शासन काल में दरबार में षड्यन्त्र बढ़ने लगा। बहादु शाह प्रथम शिया था, और उस कारण दरबार में दो दल विकसित हो गए थे-(1.) ईरानी दल (2.) तुरानी दल। ईरानी दल 'शिया मत' को मानने वाले थे, जिसमें असद ख़ाँ तथा उसके बेटे जुल्फिकार ख़ाँ जैसे सरदार थे। तुरानी दल 'सुन्नी मत' के समर्थक थे, जिसमें 'चिनकिलिच ख़ाँ तथा फ़िरोज़ ग़ाज़ीउद्दीन जंग जैसे लोग थे। ==== राजपूतों से सन्धि ==== बहादुर शाह प्रथम ने उत्तराधिकार के युद्ध के समाप्त होने के बाद सर्वप्रथम राजपूताना की ओर रुख़ किया। उसने मारवाड़ के राजा अजीत सिंह को पराजित कर, उसे 3500 का मनसब एवं महाराज की उपाधि प्रदान की, परन्तु बहादुर शाह प्रथम के दक्षिण जाने पर अजीत सिंह, दुर्गादास एवं जयसिंह कछवाहा ने मेवाड़ के महाराज अमरजीत सिंह के नेतृत्व में अपने को स्वतंत्र घोषित कर लिया और राजपूताना संघ का गठन किया। बहादुर शाह प्रथम ने इन राजाओं से संघर्ष करने से बेहतर सन्धि करना उचित समझा और उसने इन शासकों को मान्यता दे दी। == सिक्खों से संघर्ष == 8 जून 1707 ई. आगरा के पास जांजू के पास लड़ाई लड़ी गई, जिसमें बहादुरशाह की जीत हुई। इस लड़ाई में गुरु गोविन्द सिंह की हमदर्दी अपने पुराने मित्र बहादुरशाह के साथ थी। कहा जाता है कि गुरु जी ने अपने सैनिकों द्वारा जांजू की लड़ाई में बहादुरशाह का साथ दिया, उनकी मदद की। इससे बादशाह बहादुरशाह की जीत हुई। बादशाह ने गुरु गोविन्द सिंह जी को आगरा बुलाया। उसने एक बड़ी क़ीमती सिरोपायो (सम्मान के वस्त्र) एक धुकधुकी (गर्दन का गहना) जिसकी क़ीमत 60 हज़ार रुपये थी, गुरुजी को भेंट की। मुग़लों के साथ एक युग पुराने मतभेद समाप्त होने की सम्भावना थी। गुरु साहब की तरफ से 2 अक्टूबर 1707 ई. और धौलपुर की संगत तरफ लिखे हुक्मनामा के कुछ शब्दों से लगता है कि गुरुजी की बादशाह बहादुरशाह के साथ मित्रतापूर्वक बातचीत हो सकती थी। जिसके खत्म होने से गुरु जी आनंदपुर साहिब वापस आ जांएगे, जहाँ उनको आस थी कि खालसा लौट के इकट्ठा हो सकेगा। पर हालात के चक्कर में उनको दक्षिण दिशा में पहुँचा दिया जहाँ अभी बातचीत ही चल रही थी। बादशाह बहादुरशाह कछवाहा राजपूतों के विरुद्ध कार्यवाही करने कूच किया था कि उसके भाई कामबख़्श ने बग़ावत कर दी। बग़ावत दबाने के लिए बादशाह दक्षिण की तरफ़ चला और विनती करके गुरु जी को भी साथ ले गया।[1] नांदेड़ में 1708 ई. में गुरु गोविन्द सिंह की हत्या के बाद सिक्खों ने बन्दा सिंह के नेतृत्व में मुग़लों के विरुद्ध विद्रोह कर दिया। उसने मुसलमानों के विरुद्ध लड़ने के लिए पंजाब के विभिन्न हिस्सों में सिक्खों को इकट्ठा किया तथा कैथल, समाना, शाहबाद, अम्बाला, क्यूरी तथा सधौरा पर क़ब्ज़ा कर लिया। उसकी सबसे बड़ी विजय सरहिन्द के गर्वनर नजीर ख़ाँ के विरुद्ध थी, जिसे उसने हराकर मार डाला। उसके बारे में कहा जाता है कि, उसको गुरु गोबिंद सिंह जी का आशीर्वाद प्राप्त था। उसने स्वयं को 'सच्चा बादशाह' घोषित किया, अपने टकसाल चलायीं और एक स्वतंत्र सिक्ख राज्य की स्थापना का प्रयत्न किया। बन्दा ने सरहिन्द, सोनीपत, सधौरा, एवं उत्तर प्रदेश के कई स्थानों पर लुटेरों के साथ खूब लूटपाट की। बहादुर शाह प्रथम ने सिख नेता बन्दा को दण्ड देने के लिए 26 जून, 1710 को सधौरा में घेरा डाला। यहाँ से बन्दा लोहागढ़ के क़िले में आ गया। बहादुरशाह ने लोहगढ़ को घेरकर सिखों से कड़ा संघर्ष किया। 1711 ई.में मुग़लों ने पुनः सरहिन्द पर अधिकर कर लिया। लोहगढ़ का क़िला गुरु गोविन्द सिंह ने अम्बाला के उत्तर-पूर्व में हिमालय की तराई में बनाया था। बहादुर शाह प्रथम ने बुन्देला सरदार 'छत्रसाल' से मेल-मिलाप कर लिया। छत्रसाल एक निष्ठावान सामन्त बना रहा। बादशाह ने जाट सरदार चूड़ामन से भी दोस्ती कर ली। चूड़ामन ने बन्दा बहादुर के ख़िलाफ़ अभियान में बादशाह का साथ दिया। ==== मराठों के प्रति नीति ==== बहादुर शाह प्रथम को 'शाहे बेख़बर' कहा जाता था। राजपूतों की भांति मराठों के प्रति भी बहादुर शाह प्रथम की नीति अस्थिर रही। बहादुर शाह प्रथम की क़ैद से मुक्त शाहू ने आरंभ में तो मुग़ल आधिपत्य स्वीकार कर लिया, परन्तु जब बहादुर शाह प्रथम ने उसके 'चौथ' और 'सरदेशमुखी' वसूल करने के अधिकार को स्पष्टतया स्वीकार नहीं किया, तब उसके सरदारों ने मुग़ल सीमाओं पर आक्रमण करके मुग़लों के अधीन शासकों द्वारा मुग़ल सीमाओं पर भी आक्रमण करने की ग़लत परंपरा की नींव डाली। इस प्रकार मुग़लों की समस्या को बहादुर शाह प्रथम ने और गम्भीर बना दिया। बहादुर शाह प्रथम ने मीरबख़्शी के पद पर आसीन ज़ुल्फ़िक़ार ख़ाँ को दक्कन की सूबेदारी प्रदान कर एक ही अमीर को एक साथ दो महत्त्वपूर्ण पद प्रदान करने की भूल की। उसके समय में ही वज़ीर के पद के सम्मान में वृद्धि हुई, जिसके कारण वज़ीर का पद प्राप्त करने की प्रतिस्पर्द्धा बढ़ी। ==== उपनाम ==== बहादुर शाह प्रथम के विषय में प्रसिद्ध लेखक 'सर सिडनी ओवन' ने लिखा है कि, "यह अन्तिम मुग़ल सम्राट था, जिसके विषय में कुछ अच्छे शब्द कहे जा सकते हैं। इसके पश्चात् मुग़ल साम्राज्य का तीव्रगामी और पूर्ण पतन मुग़ल सम्राटों की राजनीतिक तुच्छता और शक्तिहीनता का द्योतक था।" सर सिडनी ओवन का कथन काफ़ी हद तक सही जान पड़ता है, क्योंकि वे मुग़ल शासक जो अपने ऐशो-आराम में ही डूबे रहते थे, जिन्हें शासन व साम्राज्य की कोई चिंता ही नहीं थी, उनको प्रजा ने निम्न नामों से पुकारना प्रारम्भ कर दिया था- * '''बहादुरशाह''' - शाहे बेख़बर * '''जहाँदारशाह''' - लम्पट मूर्ख * '''फ़र्रूख़सियर''' - घृणित कायर * '''मुहम्मदशाह''' - रंगीला == बहादुर शाह की मृत्यु == बहादुर शाह प्रथम के दरबार में 1711 में एक डच प्रतिनिधि शिष्टमण्डल 'जेसुआ केटेलार' के नेतृत्व में गया। इस शिष्टमण्डल का दरबार में स्वागत किया गया। इस स्वागत में एक पुर्तग़ाली स्त्री 'जुलियानी' की महत्त्वपूर्ण भूमिका थी। उसकी इस भूमिका के लिए उसे 'बीबी फिदवा' की उपाधि दी गयी। 27 फ़रवरी, 1712 को बहादुर शाह प्रथम की मृत्यु हो गयी। मृत्यु के पश्चात् उसके चारों पुत्रों, जहाँदारशाह, अजीमुश्शान, रफ़ीउश्शान और जहानशाह में उत्तराधिकार का युद्ध आरंभ हो गया। फलतः बहादुरशाह का शव 10 सप्ताह तक दफनाया नहीं जा सका। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य]] oarp2iqs2l98jnwk9eualomzvkptllt 6628145 6628090 2026-10-10T20:05:34Z Mundhalia746 934684 6628145 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = बहादुर शाह प्रथम | title = [[बादशाह]]<br>अस-सुल्तान अल-आज़म | image = Bahadur Shah, ca. 1670, Bibliothèque nationale de France, Paris.jpg | succession =[[मुग़ल सम्राट]] | reign = 19 जून 1707 – 27 फ़रवरी 1712 | coronation = 15 जून 1707 | predecessor= [[आज़म शाह]] | successor =[[जहांदार शाह]] | spouse = नूरुन्निसा बेगम | spouse-type = Consort | spouses = मिहर परवर बेगम <br /> अमत-उल-हबीब बेगम <br /> रानी छत्तर बाई <br /> एक और पत्नी | spouses-type = पत्नियाँ | issue = [[जहांदार शाह]] <br /> आज़-उद-दीन मिर्जा <br /> अजीम-उश-शान मिर्जा <br /> दौलत-अफज़ा मिर्जा <br /> रफ़ी-उश शान मिर्जा <br /> जहां श़ाह मिर्जा <br /> मोहम्मद हुमायूं मिर्जा <br /> दाहर अफ्रज़ बानो बेगम <br /> एक और बेटा | full name = मिर्ज़ा मुहम्मद मुअज्ज़म | dynasty = [[तैमूरी राजवंश]] | father =[[औरंगजे़ब]] | mother = [[नवाब बाई]] | birth_date = 14 अक्टूबर 1643 | birth_place =[[शाही क़िला]], [[बुरहानपुर]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1712|2|27|1643|10|14}} | death_place = [[लाहौर]], [[मुगल साम्राज्य]] | burial_date = 15 मई 1712 | place of burial = मोती मस्जिद, [[दिल्ली]] | religion = [[सुन्नी इस्लाम]] |burial_place={{Flagicon|India}} [[मोती मस्जिद]], [[महरौली]], [[दिल्ली]], [[भारत]]|house=[[मुग़ल राजवंश]]|signature_type=चिह्न|signature=Genealogical seal of Shah Alam I, 1121 A.H. (ca.1710 C.E.).png|regnal name=शाह आलम प्रथम<br>बहादुर शाह प्रथम}} '''मिर्ज़ा मुहम्मद मुअज्ज़म''', जिसे प्रायः '''बहादुर शाह प्रथम''' या '''शाह आलम प्रथम''' के उपनाम से जाना जाता है, [[मुग़ल साम्राज्य]] के आठवें सम्राट था। वह [[औरंगज़ेब]] का दूसरा पुत्र था। अपने पिता के भाई और प्रतिद्वंद्वी शाहशुजा के साथ बड़े भाई के मिल जाने के बाद बहादुर शाह प्रथम ही औरंगज़ेब के संभावी उत्तराधिकारी बना। == क़ाबुल का सूबेदार == [[चित्र:ResidentAssistantCommandantEscortingBahadurShahZafar.jpg|अंगूठाकार|बहादुर शाह जफर]] बहादुर शाह प्रथम को सन् 1663 ई. में दक्षिण के दक्कन पठार क्षेत्र और मध्य भारतमें पिता का प्रतिनिधि बनाकर भेजा गया। सन1683-1684 ई. में उन्होंने दक्षिण बंबई (वर्तमान मुंबई) गोवा के पुर्तग़ाली इलाक़ों में मराठों के ख़िलाफ़ सेना का नेतृत्व किया, लेकिन पुर्तग़ालियों की सहायता न मिलने की स्थिति में उन्हें पीछे हटना पड़ा। आठ वर्ष तक तंग किए जाने के बाद उन्हें उनके पिता ने 1699 में क़ाबुल (वर्तमान अफ़ग़ानिस्तान) का सूबेदार नियुक्त किया। == उत्तराधिकार का युद्ध == औरंगज़ेब की मृत्यु के बाद उसके 63 वर्षीय पुत्र 'मुअज्ज़म' (शाहआलम प्रथम) ने लाहौर के उत्तर में स्थित 'शाहदौला' नामक पुल पर मई, 1707 में 'बहादुर शाह' के नाम से अपने को सम्राट घोषित किया। बूँदी के 'बुधसिंह हाड़ा' तथा 'अम्बर' के विजय कछवाहा को उसने पहले से ही अपने ओर आकर्षित कर लिया था। उनके माध्यम से उसे बड़ी संख्या में राजपूतों का समर्थन प्राप्त हो गया। उत्तराधिकार को लेकर बहादुरशाह प्रथम एवं आजमशाह में सामूगढ़ के समीप 'जाजऊ' नामक स्थान पर 12 जून, 1707 को युद्ध हुआ, जिसमें आजमशाह तथा उसके दो बेटे 'बीदर बख़्त' तथा 'वलाजाह' मारे गये। बहादुरशाह प्रथम को अपने छोटे भाई 'कामबख़्श' से भी मुग़ल सिंहासन के लिए लड़ाई लड़नी पड़ी। कामबख़्श ने 13 जनवरी, 1709 को हैदराबाद के नजदीक बहादुशाह प्रथम के विरुद्ध युद्ध किया। युद्ध में पराजित होने के उपरान्त कामबख़्श की मृत्यु हो गई। ==== सबसे वृद्ध मुग़ल शासक ==== अपनी विजय के बाद बहादुर शाह प्रथम ने अपने समर्थकों को नई पदवियाँ तथा ऊचें दर्जे प्रदान किए। मुनीम ख़ाँ को वज़ीर नियुक्त किया गया। औरंगज़ेब के वज़ीर, असद ख़ाँ को 'वकील-ए-मुतलक़' का पद दिया था, तथा उसके बेटे ज़ुल्फ़िक़ार ख़ाँ को मीर बख़्शी बनाया गया। बहादुरशाह प्रथम गद्दी पर बैठने वाला सबसे वृद्ध मुग़ल शासक था। जब वह गद्दी पर बैठा, तो उस समय उसकी उम्र 63 वर्ष थी। वह अत्यन्त उदार, आलसी तथा उदासीन व्यक्ति था। इतिहासकार ख़फ़ी ख़ाँ ने कहा है कि, बादशाह राजकीय कार्यों में इतना अधिक लापरवाह था, कि लोग उसे "शाहे बेख़बर" कहने लगे थे। बहादुर शाह प्रथम के शासन काल में दरबार में षड्यन्त्र बढ़ने लगा। बहादु शाह प्रथम शिया था, और उस कारण दरबार में दो दल विकसित हो गए थे-(1.) ईरानी दल (2.) तुरानी दल। ईरानी दल 'शिया मत' को मानने वाले थे, जिसमें असद ख़ाँ तथा उसके बेटे जुल्फिकार ख़ाँ जैसे सरदार थे। तुरानी दल 'सुन्नी मत' के समर्थक थे, जिसमें 'चिनकिलिच ख़ाँ तथा फ़िरोज़ ग़ाज़ीउद्दीन जंग जैसे लोग थे। ==== राजपूतों से सन्धि ==== बहादुर शाह प्रथम ने उत्तराधिकार के युद्ध के समाप्त होने के बाद सर्वप्रथम राजपूताना की ओर रुख़ किया। उसने मारवाड़ के राजा अजीत सिंह को पराजित कर, उसे 3500 का मनसब एवं महाराज की उपाधि प्रदान की, परन्तु बहादुर शाह प्रथम के दक्षिण जाने पर अजीत सिंह, दुर्गादास एवं जयसिंह कछवाहा ने मेवाड़ के महाराज अमरजीत सिंह के नेतृत्व में अपने को स्वतंत्र घोषित कर लिया और राजपूताना संघ का गठन किया। बहादुर शाह प्रथम ने इन राजाओं से संघर्ष करने से बेहतर सन्धि करना उचित समझा और उसने इन शासकों को मान्यता दे दी। == सिक्खों से संघर्ष == 8 जून 1707 ई. आगरा के पास जांजू के पास लड़ाई लड़ी गई, जिसमें बहादुरशाह की जीत हुई। इस लड़ाई में गुरु गोविन्द सिंह की हमदर्दी अपने पुराने मित्र बहादुरशाह के साथ थी। कहा जाता है कि गुरु जी ने अपने सैनिकों द्वारा जांजू की लड़ाई में बहादुरशाह का साथ दिया, उनकी मदद की। इससे बादशाह बहादुरशाह की जीत हुई। बादशाह ने गुरु गोविन्द सिंह जी को आगरा बुलाया। उसने एक बड़ी क़ीमती सिरोपायो (सम्मान के वस्त्र) एक धुकधुकी (गर्दन का गहना) जिसकी क़ीमत 60 हज़ार रुपये थी, गुरुजी को भेंट की। मुग़लों के साथ एक युग पुराने मतभेद समाप्त होने की सम्भावना थी। गुरु साहब की तरफ से 2 अक्टूबर 1707 ई. और धौलपुर की संगत तरफ लिखे हुक्मनामा के कुछ शब्दों से लगता है कि गुरुजी की बादशाह बहादुरशाह के साथ मित्रतापूर्वक बातचीत हो सकती थी। जिसके खत्म होने से गुरु जी आनंदपुर साहिब वापस आ जांएगे, जहाँ उनको आस थी कि खालसा लौट के इकट्ठा हो सकेगा। पर हालात के चक्कर में उनको दक्षिण दिशा में पहुँचा दिया जहाँ अभी बातचीत ही चल रही थी। बादशाह बहादुरशाह कछवाहा राजपूतों के विरुद्ध कार्यवाही करने कूच किया था कि उसके भाई कामबख़्श ने बग़ावत कर दी। बग़ावत दबाने के लिए बादशाह दक्षिण की तरफ़ चला और विनती करके गुरु जी को भी साथ ले गया।[1] नांदेड़ में 1708 ई. में गुरु गोविन्द सिंह की हत्या के बाद सिक्खों ने बन्दा सिंह के नेतृत्व में मुग़लों के विरुद्ध विद्रोह कर दिया। उसने मुसलमानों के विरुद्ध लड़ने के लिए पंजाब के विभिन्न हिस्सों में सिक्खों को इकट्ठा किया तथा कैथल, समाना, शाहबाद, अम्बाला, क्यूरी तथा सधौरा पर क़ब्ज़ा कर लिया। उसकी सबसे बड़ी विजय सरहिन्द के गर्वनर नजीर ख़ाँ के विरुद्ध थी, जिसे उसने हराकर मार डाला। उसके बारे में कहा जाता है कि, उसको गुरु गोबिंद सिंह जी का आशीर्वाद प्राप्त था। उसने स्वयं को 'सच्चा बादशाह' घोषित किया, अपने टकसाल चलायीं और एक स्वतंत्र सिक्ख राज्य की स्थापना का प्रयत्न किया। बन्दा ने सरहिन्द, सोनीपत, सधौरा, एवं उत्तर प्रदेश के कई स्थानों पर लुटेरों के साथ खूब लूटपाट की। बहादुर शाह प्रथम ने सिख नेता बन्दा को दण्ड देने के लिए 26 जून, 1710 को सधौरा में घेरा डाला। यहाँ से बन्दा लोहागढ़ के क़िले में आ गया। बहादुरशाह ने लोहगढ़ को घेरकर सिखों से कड़ा संघर्ष किया। 1711 ई.में मुग़लों ने पुनः सरहिन्द पर अधिकर कर लिया। लोहगढ़ का क़िला गुरु गोविन्द सिंह ने अम्बाला के उत्तर-पूर्व में हिमालय की तराई में बनाया था। बहादुर शाह प्रथम ने बुन्देला सरदार 'छत्रसाल' से मेल-मिलाप कर लिया। छत्रसाल एक निष्ठावान सामन्त बना रहा। बादशाह ने जाट सरदार चूड़ामन से भी दोस्ती कर ली। चूड़ामन ने बन्दा बहादुर के ख़िलाफ़ अभियान में बादशाह का साथ दिया। ==== मराठों के प्रति नीति ==== बहादुर शाह प्रथम को 'शाहे बेख़बर' कहा जाता था। राजपूतों की भांति मराठों के प्रति भी बहादुर शाह प्रथम की नीति अस्थिर रही। बहादुर शाह प्रथम की क़ैद से मुक्त शाहू ने आरंभ में तो मुग़ल आधिपत्य स्वीकार कर लिया, परन्तु जब बहादुर शाह प्रथम ने उसके 'चौथ' और 'सरदेशमुखी' वसूल करने के अधिकार को स्पष्टतया स्वीकार नहीं किया, तब उसके सरदारों ने मुग़ल सीमाओं पर आक्रमण करके मुग़लों के अधीन शासकों द्वारा मुग़ल सीमाओं पर भी आक्रमण करने की ग़लत परंपरा की नींव डाली। इस प्रकार मुग़लों की समस्या को बहादुर शाह प्रथम ने और गम्भीर बना दिया। बहादुर शाह प्रथम ने मीरबख़्शी के पद पर आसीन ज़ुल्फ़िक़ार ख़ाँ को दक्कन की सूबेदारी प्रदान कर एक ही अमीर को एक साथ दो महत्त्वपूर्ण पद प्रदान करने की भूल की। उसके समय में ही वज़ीर के पद के सम्मान में वृद्धि हुई, जिसके कारण वज़ीर का पद प्राप्त करने की प्रतिस्पर्द्धा बढ़ी। ==== उपनाम ==== बहादुर शाह प्रथम के विषय में प्रसिद्ध लेखक 'सर सिडनी ओवन' ने लिखा है कि, "यह अन्तिम मुग़ल सम्राट था, जिसके विषय में कुछ अच्छे शब्द कहे जा सकते हैं। इसके पश्चात् मुग़ल साम्राज्य का तीव्रगामी और पूर्ण पतन मुग़ल सम्राटों की राजनीतिक तुच्छता और शक्तिहीनता का द्योतक था।" सर सिडनी ओवन का कथन काफ़ी हद तक सही जान पड़ता है, क्योंकि वे मुग़ल शासक जो अपने ऐशो-आराम में ही डूबे रहते थे, जिन्हें शासन व साम्राज्य की कोई चिंता ही नहीं थी, उनको प्रजा ने निम्न नामों से पुकारना प्रारम्भ कर दिया था- * '''बहादुरशाह''' - शाहे बेख़बर * '''जहाँदारशाह''' - लम्पट मूर्ख * '''फ़र्रूख़सियर''' - घृणित कायर * '''मुहम्मदशाह''' - रंगीला == बहादुर शाह की मृत्यु == बहादुर शाह प्रथम के दरबार में 1711 में एक डच प्रतिनिधि शिष्टमण्डल 'जेसुआ केटेलार' के नेतृत्व में गया। इस शिष्टमण्डल का दरबार में स्वागत किया गया। इस स्वागत में एक पुर्तग़ाली स्त्री 'जुलियानी' की महत्त्वपूर्ण भूमिका थी। उसकी इस भूमिका के लिए उसे 'बीबी फिदवा' की उपाधि दी गयी। 27 फ़रवरी, 1712 को बहादुर शाह प्रथम की मृत्यु हो गयी। मृत्यु के पश्चात् उसके चारों पुत्रों, जहाँदारशाह, अजीमुश्शान, रफ़ीउश्शान और जहानशाह में उत्तराधिकार का युद्ध आरंभ हो गया। फलतः बहादुरशाह का शव 10 सप्ताह तक दफनाया नहीं जा सका। ==फ़िल्में और टेलीविज़न== *2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में बहादुर शाह प्रथम को मनीष खन्ना ने अभिनीत किया है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य]] 4b49v1ha04fxumfa4i5t3arfcq8s3ii 6628159 6628145 2026-10-10T21:22:31Z Mundhalia746 934684 6628159 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = बहादुर शाह प्रथम | title = [[बादशाह]]<br>अस-सुल्तान अल-आज़म | image = Bahadur Shah, ca. 1670, Bibliothèque nationale de France, Paris.jpg | succession =[[मुग़ल सम्राट]] | reign = 19 जून 1707 – 27 फ़रवरी 1712 | coronation = 15 जून 1707 | predecessor= [[आज़म शाह]] | successor =[[जहांदार शाह]] | spouse = नूरुन्निसा बेगम | spouse-type = Consort | spouses = मिहर परवर बेगम <br /> अमत-उल-हबीब बेगम <br /> रानी छत्तर बाई <br /> एक और पत्नी | spouses-type = पत्नियाँ | issue = [[जहांदार शाह]] <br /> आज़-उद-दीन मिर्जा <br /> अजीम-उश-शान मिर्जा <br /> दौलत-अफज़ा मिर्जा <br /> रफ़ी-उश शान मिर्जा <br /> जहां श़ाह मिर्जा <br /> मोहम्मद हुमायूं मिर्जा <br /> दाहर अफ्रज़ बानो बेगम <br /> एक और बेटा | full name = मिर्ज़ा मुहम्मद मुअज्ज़म | dynasty = [[तैमूरी राजवंश]] | father =[[औरंगजे़ब]] | mother = [[नवाब बाई]] | birth_date = 14 अक्टूबर 1643 | birth_place =[[शाही क़िला]], [[बुरहानपुर]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1712|2|27|1643|10|14}} | death_place = [[लाहौर]], [[मुगल साम्राज्य]] | burial_date = 15 मई 1712 | place of burial = मोती मस्जिद, [[दिल्ली]] | religion = [[सुन्नी इस्लाम]] |burial_place={{Flagicon|India}} [[मोती मस्जिद]], [[महरौली]], [[दिल्ली]], [[भारत]]|house=[[मुग़ल राजवंश]]|signature_type=चिह्न|signature=Genealogical seal of Shah Alam I, 1121 A.H. (ca.1710 C.E.).png|regnal name=शाह आलम प्रथम<br>बहादुर शाह प्रथम}} '''मिर्ज़ा मुहम्मद मुअज्ज़म''', जिसे प्रायः '''बहादुर शाह प्रथम''' या '''शाह आलम प्रथम''' के उपनाम से जाना जाता है, [[मुग़ल साम्राज्य]] के आठवें सम्राट था। वह [[औरंगज़ेब]] का दूसरा पुत्र था। अपने पिता के भाई और प्रतिद्वंद्वी शाहशुजा के साथ बड़े भाई के मिल जाने के बाद बहादुर शाह प्रथम ही औरंगज़ेब के संभावी उत्तराधिकारी बना। == क़ाबुल का सूबेदार == [[चित्र:ResidentAssistantCommandantEscortingBahadurShahZafar.jpg|अंगूठाकार|बहादुर शाह जफर]] बहादुर शाह प्रथम को सन् 1663 ई. में दक्षिण के दक्कन पठार क्षेत्र और मध्य भारतमें पिता का प्रतिनिधि बनाकर भेजा गया। सन1683-1684 ई. में उन्होंने दक्षिण बंबई (वर्तमान मुंबई) गोवा के पुर्तग़ाली इलाक़ों में मराठों के ख़िलाफ़ सेना का नेतृत्व किया, लेकिन पुर्तग़ालियों की सहायता न मिलने की स्थिति में उन्हें पीछे हटना पड़ा। आठ वर्ष तक तंग किए जाने के बाद उन्हें उनके पिता ने 1699 में क़ाबुल (वर्तमान अफ़ग़ानिस्तान) का सूबेदार नियुक्त किया। == उत्तराधिकार का युद्ध == औरंगज़ेब की मृत्यु के बाद उसके 63 वर्षीय पुत्र 'मुअज्ज़म' (शाहआलम प्रथम) ने लाहौर के उत्तर में स्थित 'शाहदौला' नामक पुल पर मई, 1707 में 'बहादुर शाह' के नाम से अपने को सम्राट घोषित किया। बूँदी के 'बुधसिंह हाड़ा' तथा 'अम्बर' के विजय कछवाहा को उसने पहले से ही अपने ओर आकर्षित कर लिया था। उनके माध्यम से उसे बड़ी संख्या में राजपूतों का समर्थन प्राप्त हो गया। उत्तराधिकार को लेकर बहादुरशाह प्रथम एवं आजमशाह में सामूगढ़ के समीप 'जाजऊ' नामक स्थान पर 12 जून, 1707 को युद्ध हुआ, जिसमें आजमशाह तथा उसके दो बेटे 'बीदर बख़्त' तथा 'वलाजाह' मारे गये। बहादुरशाह प्रथम को अपने छोटे भाई 'कामबख़्श' से भी मुग़ल सिंहासन के लिए लड़ाई लड़नी पड़ी। कामबख़्श ने 13 जनवरी, 1709 को हैदराबाद के नजदीक बहादुशाह प्रथम के विरुद्ध युद्ध किया। युद्ध में पराजित होने के उपरान्त कामबख़्श की मृत्यु हो गई। ==== सबसे वृद्ध मुग़ल शासक ==== अपनी विजय के बाद बहादुर शाह प्रथम ने अपने समर्थकों को नई पदवियाँ तथा ऊचें दर्जे प्रदान किए। मुनीम ख़ाँ को वज़ीर नियुक्त किया गया। औरंगज़ेब के वज़ीर, असद ख़ाँ को 'वकील-ए-मुतलक़' का पद दिया था, तथा उसके बेटे ज़ुल्फ़िक़ार ख़ाँ को मीर बख़्शी बनाया गया। बहादुरशाह प्रथम गद्दी पर बैठने वाला सबसे वृद्ध मुग़ल शासक था। जब वह गद्दी पर बैठा, तो उस समय उसकी उम्र 63 वर्ष थी। वह अत्यन्त उदार, आलसी तथा उदासीन व्यक्ति था। इतिहासकार ख़फ़ी ख़ाँ ने कहा है कि, बादशाह राजकीय कार्यों में इतना अधिक लापरवाह था, कि लोग उसे "शाहे बेख़बर" कहने लगे थे। बहादुर शाह प्रथम के शासन काल में दरबार में षड्यन्त्र बढ़ने लगा। बहादु शाह प्रथम शिया था, और उस कारण दरबार में दो दल विकसित हो गए थे-(1.) ईरानी दल (2.) तुरानी दल। ईरानी दल 'शिया मत' को मानने वाले थे, जिसमें असद ख़ाँ तथा उसके बेटे जुल्फिकार ख़ाँ जैसे सरदार थे। तुरानी दल 'सुन्नी मत' के समर्थक थे, जिसमें 'चिनकिलिच ख़ाँ तथा फ़िरोज़ ग़ाज़ीउद्दीन जंग जैसे लोग थे। ==== राजपूतों से सन्धि ==== बहादुर शाह प्रथम ने उत्तराधिकार के युद्ध के समाप्त होने के बाद सर्वप्रथम राजपूताना की ओर रुख़ किया। उसने मारवाड़ के राजा अजीत सिंह को पराजित कर, उसे 3500 का मनसब एवं महाराज की उपाधि प्रदान की, परन्तु बहादुर शाह प्रथम के दक्षिण जाने पर अजीत सिंह, दुर्गादास एवं जयसिंह कछवाहा ने मेवाड़ के महाराज अमरजीत सिंह के नेतृत्व में अपने को स्वतंत्र घोषित कर लिया और राजपूताना संघ का गठन किया। बहादुर शाह प्रथम ने इन राजाओं से संघर्ष करने से बेहतर सन्धि करना उचित समझा और उसने इन शासकों को मान्यता दे दी। == सिक्खों से संघर्ष == 8 जून 1707 ई. आगरा के पास जांजू के पास लड़ाई लड़ी गई, जिसमें बहादुरशाह की जीत हुई। इस लड़ाई में गुरु गोविन्द सिंह की हमदर्दी अपने पुराने मित्र बहादुरशाह के साथ थी। कहा जाता है कि गुरु जी ने अपने सैनिकों द्वारा जांजू की लड़ाई में बहादुरशाह का साथ दिया, उनकी मदद की। इससे बादशाह बहादुरशाह की जीत हुई। बादशाह ने गुरु गोविन्द सिंह जी को आगरा बुलाया। उसने एक बड़ी क़ीमती सिरोपायो (सम्मान के वस्त्र) एक धुकधुकी (गर्दन का गहना) जिसकी क़ीमत 60 हज़ार रुपये थी, गुरुजी को भेंट की। मुग़लों के साथ एक युग पुराने मतभेद समाप्त होने की सम्भावना थी। गुरु साहब की तरफ से 2 अक्टूबर 1707 ई. और धौलपुर की संगत तरफ लिखे हुक्मनामा के कुछ शब्दों से लगता है कि गुरुजी की बादशाह बहादुरशाह के साथ मित्रतापूर्वक बातचीत हो सकती थी। जिसके खत्म होने से गुरु जी आनंदपुर साहिब वापस आ जांएगे, जहाँ उनको आस थी कि खालसा लौट के इकट्ठा हो सकेगा। पर हालात के चक्कर में उनको दक्षिण दिशा में पहुँचा दिया जहाँ अभी बातचीत ही चल रही थी। बादशाह बहादुरशाह कछवाहा राजपूतों के विरुद्ध कार्यवाही करने कूच किया था कि उसके भाई कामबख़्श ने बग़ावत कर दी। बग़ावत दबाने के लिए बादशाह दक्षिण की तरफ़ चला और विनती करके गुरु जी को भी साथ ले गया।[1] नांदेड़ में 1708 ई. में गुरु गोविन्द सिंह की हत्या के बाद सिक्खों ने बन्दा सिंह के नेतृत्व में मुग़लों के विरुद्ध विद्रोह कर दिया। उसने मुसलमानों के विरुद्ध लड़ने के लिए पंजाब के विभिन्न हिस्सों में सिक्खों को इकट्ठा किया तथा कैथल, समाना, शाहबाद, अम्बाला, क्यूरी तथा सधौरा पर क़ब्ज़ा कर लिया। उसकी सबसे बड़ी विजय सरहिन्द के गर्वनर नजीर ख़ाँ के विरुद्ध थी, जिसे उसने हराकर मार डाला। उसके बारे में कहा जाता है कि, उसको गुरु गोबिंद सिंह जी का आशीर्वाद प्राप्त था। उसने स्वयं को 'सच्चा बादशाह' घोषित किया, अपने टकसाल चलायीं और एक स्वतंत्र सिक्ख राज्य की स्थापना का प्रयत्न किया। बन्दा ने सरहिन्द, सोनीपत, सधौरा, एवं उत्तर प्रदेश के कई स्थानों पर लुटेरों के साथ खूब लूटपाट की। बहादुर शाह प्रथम ने सिख नेता बन्दा को दण्ड देने के लिए 26 जून, 1710 को सधौरा में घेरा डाला। यहाँ से बन्दा लोहागढ़ के क़िले में आ गया। बहादुरशाह ने लोहगढ़ को घेरकर सिखों से कड़ा संघर्ष किया। 1711 ई.में मुग़लों ने पुनः सरहिन्द पर अधिकर कर लिया। लोहगढ़ का क़िला गुरु गोविन्द सिंह ने अम्बाला के उत्तर-पूर्व में हिमालय की तराई में बनाया था। बहादुर शाह प्रथम ने बुन्देला सरदार 'छत्रसाल' से मेल-मिलाप कर लिया। छत्रसाल एक निष्ठावान सामन्त बना रहा। बादशाह ने जाट सरदार चूड़ामन से भी दोस्ती कर ली। चूड़ामन ने बन्दा बहादुर के ख़िलाफ़ अभियान में बादशाह का साथ दिया। ==== मराठों के प्रति नीति ==== बहादुर शाह प्रथम को 'शाहे बेख़बर' कहा जाता था। राजपूतों की भांति मराठों के प्रति भी बहादुर शाह प्रथम की नीति अस्थिर रही। बहादुर शाह प्रथम की क़ैद से मुक्त शाहू ने आरंभ में तो मुग़ल आधिपत्य स्वीकार कर लिया, परन्तु जब बहादुर शाह प्रथम ने उसके 'चौथ' और 'सरदेशमुखी' वसूल करने के अधिकार को स्पष्टतया स्वीकार नहीं किया, तब उसके सरदारों ने मुग़ल सीमाओं पर आक्रमण करके मुग़लों के अधीन शासकों द्वारा मुग़ल सीमाओं पर भी आक्रमण करने की ग़लत परंपरा की नींव डाली। इस प्रकार मुग़लों की समस्या को बहादुर शाह प्रथम ने और गम्भीर बना दिया। बहादुर शाह प्रथम ने मीरबख़्शी के पद पर आसीन ज़ुल्फ़िक़ार ख़ाँ को दक्कन की सूबेदारी प्रदान कर एक ही अमीर को एक साथ दो महत्त्वपूर्ण पद प्रदान करने की भूल की। उसके समय में ही वज़ीर के पद के सम्मान में वृद्धि हुई, जिसके कारण वज़ीर का पद प्राप्त करने की प्रतिस्पर्द्धा बढ़ी। ==== उपनाम ==== बहादुर शाह प्रथम के विषय में प्रसिद्ध लेखक 'सर सिडनी ओवन' ने लिखा है कि, "यह अन्तिम मुग़ल सम्राट था, जिसके विषय में कुछ अच्छे शब्द कहे जा सकते हैं। इसके पश्चात् मुग़ल साम्राज्य का तीव्रगामी और पूर्ण पतन मुग़ल सम्राटों की राजनीतिक तुच्छता और शक्तिहीनता का द्योतक था।" सर सिडनी ओवन का कथन काफ़ी हद तक सही जान पड़ता है, क्योंकि वे मुग़ल शासक जो अपने ऐशो-आराम में ही डूबे रहते थे, जिन्हें शासन व साम्राज्य की कोई चिंता ही नहीं थी, उनको प्रजा ने निम्न नामों से पुकारना प्रारम्भ कर दिया था- * '''बहादुरशाह''' - शाहे बेख़बर * '''जहाँदारशाह''' - लम्पट मूर्ख * '''फ़र्रूख़सियर''' - घृणित कायर * '''मुहम्मदशाह''' - रंगीला == बहादुर शाह की मृत्यु == बहादुर शाह प्रथम के दरबार में 1711 में एक डच प्रतिनिधि शिष्टमण्डल 'जेसुआ केटेलार' के नेतृत्व में गया। इस शिष्टमण्डल का दरबार में स्वागत किया गया। इस स्वागत में एक पुर्तग़ाली स्त्री 'जुलियानी' की महत्त्वपूर्ण भूमिका थी। उसकी इस भूमिका के लिए उसे 'बीबी फिदवा' की उपाधि दी गयी। 27 फ़रवरी, 1712 को बहादुर शाह प्रथम की मृत्यु हो गयी। मृत्यु के पश्चात् उसके चारों पुत्रों, जहाँदारशाह, अजीमुश्शान, रफ़ीउश्शान और जहानशाह में उत्तराधिकार का युद्ध आरंभ हो गया। फलतः बहादुरशाह का शव 10 सप्ताह तक दफनाया नहीं जा सका। ==लोकप्रिय संस्कृति में छवि== ===फ़िल्में और टेलीविज़न=== *2017 की [[पेशवा बाजीराव (टीवी श्रृंखला)]] में बहादुर शाह प्रथम को मनीष खन्ना ने अभिनीत किया है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य]] if3vjafa81773x2idu8q7kxrg6m0p0a योद्धा 0 838561 6628292 5805823 2026-10-11T06:16:33Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6628292 wikitext text/x-wiki ''' योद्धा ''' का कार्य [[युद्ध]] करना होता है। संसार में अनेकों योद्धा हुए हैं। [[कर्ण]], [[द्रोणाचार्य]], [[अर्जुन]] इत्यादि ये सभी योद्धा थे। योद्धा को संस्कृत में लोधम कहा जाता है <ref>{{Cite web |url=http://www.hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-mahapurush/hindu-sanatan-dharma-top-ten-ancient-warriors-116062200032_1.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171125125422/http://hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-mahapurush/hindu-sanatan-dharma-top-ten-ancient-warriors-116062200032_1.html |archive-date=25 नवंबर 2017 |url-status=dead }}</ref> भारत में कई योद्धा तो धर्म की रक्षा के लिए लड़े। ऐसे योद्धाओं को धर्म योद्धा भी कहा जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://hindish.com/top-10-greatest-warriors-all-time-hindi/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820105347/http://hindish.com/top-10-greatest-warriors-all-time-hindi/ |archive-date=20 अगस्त 2017 |url-status=dead }}</ref> == ऐतिहासिक योद्धा == * [[अर्जुन]] * [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यू]] * [[भीम]] * [[सम्राट अशोक]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} sewd82jtukbsy96lh3hg8jm3r04us5p 6628298 6628292 2026-10-11T06:19:44Z RJ Raawat 670084 सन्दर्भ जोड़े/सुधारे गये 6628298 wikitext text/x-wiki ''' योद्धा ''' का कार्य [[युद्ध]] करना होता है। संसार में अनेकों योद्धा हुए हैं। [[कर्ण]], [[द्रोणाचार्य]], [[अर्जुन]], अंगद इत्यादि ये सभी योद्धा थे। योद्धा को संस्कृत में लोधम कहा जाता है <ref>{{Cite web |url=http://www.hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-mahapurush/hindu-sanatan-dharma-top-ten-ancient-warriors-116062200032_1.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171125125422/http://hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-mahapurush/hindu-sanatan-dharma-top-ten-ancient-warriors-116062200032_1.html |archive-date=25 नवंबर 2017 |url-status=dead }}</ref> भारत में कई योद्धा तो धर्म की रक्षा के लिए लड़े।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/haryana/kaithal/angad-planted-his-foot-firmly-in-ravanas-court-the-warriors-strength-paled-in-comparison-kaithal-news-c-245-1-kht1014-156201-2026-10-08|title=Kaithal News: अंगद ने रावण के दरबार में जमाया पैर, योद्धाओं की ताकत पड़ी फीकी|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-10-11}}</ref> ऐसे योद्धाओं को धर्म योद्धा भी कहा जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://hindish.com/top-10-greatest-warriors-all-time-hindi/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820105347/http://hindish.com/top-10-greatest-warriors-all-time-hindi/ |archive-date=20 अगस्त 2017 |url-status=dead }}</ref> == ऐतिहासिक योद्धा == * [[अर्जुन]] * [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यू]] * [[भीम]] * [[सम्राट अशोक]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} qmeoa9vu7ub2xqmykntac5crdupugbz 6628301 6628298 2026-10-11T06:26:17Z RJ Raawat 670084 सन्दर्भ जोड़े/सुधारे गये 6628301 wikitext text/x-wiki ''' योद्धा ''' का कार्य [[युद्ध]] करना होता है। संसार में अनेकों योद्धा हुए हैं। [[कर्ण]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/south-cinema-ramesh-varma-mahaveer-karna-teaser-out-release-date-announced-details-inside-ws-n-10772751.html|title=बड़े पर्दे पर छाएगी 'महाभारत' के योद्धा की कहानी, 'महावीर कर्ण' का टीजर OUT, नोट कर लीजिए रिलीज डेट|last=Prasad|first=Kamta|date=22 अगस्त 2026|work=News18|access-date=11 अक्टूबर 2026}}</ref>, [[द्रोणाचार्य]], [[अर्जुन]], [[अंगद]] इत्यादि ये सभी योद्धा थे। योद्धा को संस्कृत में लोधम कहा जाता है <ref>{{Cite web |url=http://www.hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-mahapurush/hindu-sanatan-dharma-top-ten-ancient-warriors-116062200032_1.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171125125422/http://hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-mahapurush/hindu-sanatan-dharma-top-ten-ancient-warriors-116062200032_1.html |archive-date=25 नवंबर 2017 |url-status=dead }}</ref> भारत में कई योद्धा तो धर्म की रक्षा के लिए लड़े।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/haryana/kaithal/angad-planted-his-foot-firmly-in-ravanas-court-the-warriors-strength-paled-in-comparison-kaithal-news-c-245-1-kht1014-156201-2026-10-08|title=Kaithal News: अंगद ने रावण के दरबार में जमाया पैर, योद्धाओं की ताकत पड़ी फीकी|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-10-11}}</ref> ऐसे योद्धाओं को धर्म योद्धा भी कहा जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://hindish.com/top-10-greatest-warriors-all-time-hindi/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820105347/http://hindish.com/top-10-greatest-warriors-all-time-hindi/ |archive-date=20 अगस्त 2017 |url-status=dead }}</ref> == ऐतिहासिक योद्धा == * [[अर्जुन]] * [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यू]] * [[भीम]] * [[सम्राट अशोक]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} hoom0syo2e4q643h4no6w461b6wzj24 6628302 6628301 2026-10-11T06:28:02Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6628302 wikitext text/x-wiki ''' योद्धा ''' का कार्य [[युद्ध]] करना होता है। संसार में अनेकों योद्धा हुए हैं। [[कर्ण]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/south-cinema-ramesh-varma-mahaveer-karna-teaser-out-release-date-announced-details-inside-ws-n-10772751.html|title=बड़े पर्दे पर छाएगी 'महाभारत' के योद्धा की कहानी, 'महावीर कर्ण' का टीजर OUT, नोट कर लीजिए रिलीज डेट|last=Prasad|first=Kamta|date=22 अगस्त 2026|work=News18|access-date=11 अक्टूबर 2026}}</ref>, [[द्रोणाचार्य]], [[अर्जुन]], [[अंगद]] इत्यादि ये सभी योद्धा थे। योद्धा को [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में लोधम कहा जाता है <ref>{{Cite web |url=http://www.hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-mahapurush/hindu-sanatan-dharma-top-ten-ancient-warriors-116062200032_1.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171125125422/http://hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-mahapurush/hindu-sanatan-dharma-top-ten-ancient-warriors-116062200032_1.html |archive-date=25 नवंबर 2017 |url-status=dead }}</ref> [[भारत]] में कई योद्धा तो धर्म की रक्षा के लिए लड़े।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/haryana/kaithal/angad-planted-his-foot-firmly-in-ravanas-court-the-warriors-strength-paled-in-comparison-kaithal-news-c-245-1-kht1014-156201-2026-10-08|title=Kaithal News: अंगद ने रावण के दरबार में जमाया पैर, योद्धाओं की ताकत पड़ी फीकी|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-10-11}}</ref> ऐसे योद्धाओं को [[धर्म]] योद्धा भी कहा जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://hindish.com/top-10-greatest-warriors-all-time-hindi/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820105347/http://hindish.com/top-10-greatest-warriors-all-time-hindi/ |archive-date=20 अगस्त 2017 |url-status=dead }}</ref> == ऐतिहासिक योद्धा == * [[अर्जुन]] * [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यू]] * [[भीम]] * [[सम्राट अशोक]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} iyj7e0idj221yy3cega24yl082k4fau चंदावर का युद्ध 0 851822 6628132 6625096 2026-10-10T17:14:39Z Mundhalia746 934684 6628132 wikitext text/x-wiki '''चंदावर का युद्ध''' [[मोहम्मद ग़ोरी|मुहम्मद ग़ोरी]] और कन्नौज के राजा [[जयचन्द|जयचंद]] के बीच लड़ा गया जिसमें जयचंद की हार और मृत्यु हुई।<ref name="Chandra2004">{{cite book|author=Satish Chandra|title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals-Delhi Sultanat (1206-1526) - Part One|url=https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC&pg=PA27|year=2004|publisher=Har-Anand Publications|isbn=978-81-241-1064-5|pages=27–|access-date=29 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170310225730/https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC|archive-date=10 मार्च 2017|url-status=live}}</ref><ref name="Kishore2016">{{cite book|author=Kunal Kishore|title=Ayodhya Revisited|url=https://books.google.com/books?id=gKKaDAAAQBAJ&pg=PA315|year=2016|publisher=Ocean Books Pvt. Limited|isbn=978-81-8430-357-5|pages=315–}}</ref> चंदावर या चंदवार, वर्तमान [[फ़िरोज़ाबाद]] का पूर्ववर्ती नगर था<ref>{{Cite web |url=http://firozabad.nic.in/District_History.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=29 दिसंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171218194012/http://firozabad.nic.in/District_History.html |archive-date=18 दिसंबर 2017 |url-status=live }}</ref>, फ़िरोज़ाबाद वर्तमान में उत्तर प्रदेश में फ़िरोज़ाबाद जिले का मुख्यालय है जो पहले मैनपुरी ज़िले के अंतर्गत आता था। गोरी ने [[पृथ्वीराज चौहान]] को हराने के पश्चात् 1194 ई. में भारत पर पुन: आक्रमण किया था। उस आक्रमण में ग़ोरी ने पृथ्वीराज के प्रबल प्रतिद्वंदी जयचंद राठौर को चंदावर में पराजित किया। जयचंद कन्नौज का राजा था चंदावर के युद्ध में जयचंद मारा गया था। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत सम्बंधित ग़ोरी राजवंश के युद्ध]] [[श्रेणी:भारत के युद्ध]] ==बाहरी कड़ियाँ== 2m570ogne6hf5cphntey3f2i5tl0u0w कुठीबाड़ी, शिलईदहा 0 855354 6628410 4825557 2026-10-11T09:25:40Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628410 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site | name = कुठीबाड़ी, शिलईदहा | native_name = | native_language = बांग्ला | image = Tagore Kuthibari.jpg | latitude =23.914988 | longitude =89.198984 | location = शिलईदहा, [[बांग्लादेश]] | built = 19वीं सदी | architect = द्वारकानाथ टैगोर | architecture = | designation1 = | designation1_date = | designation1_criteria = | designation1_type = | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = | capacity = | area = | website = }} '''शिलईदहा कुठीबाड़ी''' [[बांग्लादेश]] के कुश्तिया जिले मेें एक प्रसिद्ध पर्यटन स्थल है। कुठीबाड़ी का निर्माण द्वारकानाथ टैगोर ने करवाया था। रवीन्द्रनाथ टैगोर ने यहां अपने जीवन का महत्वपूर्ण समय बिताया और साहित्य रचना की। यहीं रहकर उन्होंने अपनी रचना गीतांजलि का अंगरेजी अनुवाद किया जिसे नोबल पुरस्कार से सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web |url=http://www.kumarkhali.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57&Itemid=27 |title=Shilaidaha Kuthibari: Out of focus By Ershad Kamol |publisher=www.kumarkhali.com |accessdate=2017-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713173703/http://www.kumarkhali.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57&Itemid=27 |archive-date=13 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thekushtiatimes.com/08/11/2010/kuthibari-of-rbindranath/ |title=Kuthibari of Rbindranath |work=The Kushtia Times |accessdate=2017-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201041034/http://www.thekushtiatimes.com/08/11/2010/kuthibari-of-rbindranath/ |archive-date=1 दिसंबर 2017 |url-status=dead }}</ref> ==इतिहास== [[File:Shilaidaha Kuthibari Bangladesh.JPG|thumb|left|कुठीबाड़ी, शिलईदहा]] [[File:Shilaidaha Rabindra Kuthibadi.jpg|thumb|right| कुठीबाड़ी, शिलईदहा का वर्तमान स्वरूप]] 1890 में द्वारकानाथ टैगोर ने शिलईदहा की जागीर की देखरेख के लिए निवास स्थान के रूप में यहां एक कोठी का निर्माण करवाया। 1890 से 1901 के बीच तकरीबन एक दशक तक उन्होंने यहां थोड़े -थोड़े अंतराल पर निवास किया। लेकिन इस बंगले के अहाते में वर्तमान कोठी का निर्माण रवीन्द्रनाथ टैगोर कि पिता महर्षि देवेंद्रनाथ टैगोर ने करवाया। [[पूर्वी बंगाल]] के एक बैंक के पास गिरवी होने और कर्ज चुकता न होने की स्थिति में बैंक ने इस संम्पत्ति को नीलाम कर दिया जिसके बाद ये कोठी भाग्यकुल के रॉय जमींदार पिवार के पास आ गई। 1950 में [[पूर्वी पाकिस्तान]] (अब बांग्लादेश) में जमींदारी उन्मूलन के बाद से ये कोठी उजाड़ खण्डहर में तब्दील हो गई। लेकिन बाद के दिनों में बांग्लादेश सरकार की पहलकमी के बाद इस कोठी के संरक्षण का काम शुरू हुया और आज ये कुश्तिया जिले का एक महत्वपूर्ण पर्यटन स्थल है। ==साहित्यिक संदर्भ== रवीन्द्रनाथ टैगोर ने इस बंगले में कई साहित्यिक कृतियों की रचना की जिनमें सोनार तारी, चित्रा, चैताली, कथा ओ कहिनी, क्षणिका शामिल हैं। रवीन्द्रनाथ के काव्यसंग्रह नैवेद्य और खेया की ज्यादातर कविताओं की रचना भी इसी बंगले में संपन्न हुई तो वहीं उनके नोबल पुरस्कार प्राप्त काव्य-संग्रह गीतांजलि के महत्वपूर्ण हिस्सों की रचना स्थली भी यही कोठी रही। रवीन्द्रनाथ टैगोर के यहां निवास के दौरान यह बंगला बंगाल महत्वपूर्ण वैज्ञानिकों, साहित्यकारों और बुद्धिजीवियों का अतिथिगृह भी बना। यहां अक्सर पधारने वाले लोगों में सर जगदीश चंद्र बसु, द्विजेंद्रनाथ रॉय, प्रमथ चौधुरी, मोहितलाल मजुमदार और लोकेंद्रनाथ पलित शामिल रहे। ==स्थापत्य== कुठीबाड़ी एक तीन मंजिला इमारत है जिसका निर्माण पिरामिड के आकार में किया गया। इस इमारत के निर्माण में ईंट, लकड़ी और टीन शेड का निर्माण किया गया है। इमारत 11 एकड़ जमीन की चहारदीवारी के बीचोबीच स्थित है। ==संग्रहालय== [[File:Tagore family boat Padma.jpg|thumb|right|टैगोर परिवार का बजरा]] [[भारत सरकार]] की वित्तीय सहायत से बांग्लादेश सरकार द्वारा इस बंगले में रवीन्द्र नाथ टैगोर से संबन्धित बस्तुओं के का संग्रहालय भी स्थापित किया गया है। इस संग्रहालय में रवीन्द्रनाथ का पलंग, उनके कपड़े, लोहे के संदूक, फ्रेम की गईं तस्वीरें और लॉन में घास काटने वाली मशीन शामिल है। लेकिन इस संग्रहालय की सबसे महत्वपूर्ण वस्तु है टैगोर परिवार का बजरा। ==चित्र दीर्घा== <gallery> Image:Shilaidaha Kuthibadi.jpg|शिलईदहा कुठीबाड़ी, 2015 Image:Shilaidohorobinro5.jpg|शिलईदहा कुठीबाड़ी Image:Shilaidohorobinro4.jpg|शिलईदहा कुठीबाड़ी का अंदरूनी हिस्सा Image:Shilaidaha Kuthibari Bangladesh (5).JPG|शिलईदहा कुठीबाड़ी, 2008 </gallery> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:बांग्लादेश का इतिहास]] [[श्रेणी:बांग्लादेश के पर्यटन स्थल]] 9xb7ef8g7bn7gyq74w3o9gztibyoh6b श्रेणी:मुगल युद्ध 14 865171 6628125 3661891 2026-10-10T17:01:34Z Mundhalia746 934684 6628125 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मुगल इतिहास]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध]] jfp733wvuwulscm8iw99rzwc5t70g6z 6628126 6628125 2026-10-10T17:02:34Z Mundhalia746 934684 6628126 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध]] 6hs6l63v7hhi3iikt371fr2zlsy4r70 कथन (तर्क) 0 877187 6628135 5947949 2026-10-10T17:19:13Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 /* इन्हें भी देखें */ छोटा सा सुधार किया। 6628135 wikitext text/x-wiki [[तर्कशास्त्र]] में '''कथन''' (statement) ऐसा वाक्य होता है जिसमें कोई दावा करा जा रहा हो जो या तो या तो सत्य है या असत्य। यह ज़रूरी नहीं है कि यह ज्ञात हो कि कथन सत्य है या असत्य।<ref>A. G. Hamilton, Logic for Mathematicians, Cambridge University Press, 1980, ISBN 0-521-29291-3.</ref><ref>Rouse, David L., "Sentences, Statements and Arguments", A Practical Introduction to Formal Logic. (PDF)</ref> == उदाहरण == निम्नलिखित वाक्य कथन हैं, क्योंकि इन सब में ऐसे दावे निहित हैं जो या तो सत्य हैं या असत्य: * अशोक प्राचीन भारत में एक सम्राट थे। * मंगल ग्रह पर हाथी रहते हैं। * त्रिकोण की तीन भुजाएँ होती हैं। निम्नलिखित वाक्य तार्किक दृष्टि से कथन नहीं हैं: * भागो! * तुम्हारा नाम क्या है? * हरियाणा का राजा बहुत बुद्धिमान है। * राजमा स्वादिष्ट होता है। इन ग़ैर-कथनीय उदाहरणों में तीसरा वाक्य कथन नहीं है क्योंकि हरियाणा का कोई राजा नहीं है - यानि इस वाक्य का दावा निरर्थक है और इसके सत्य/असत्य होने का प्रश्न ही नहीं उठता। चौथा वाक्य भी कथन नहीं है क्योंकि यह अलग-अलग व्यक्ति के लिए सही या ग़लत है (यानि पूर्ण रूप से सत्य या असत्य नहीं हो सकता)। == अन्य टिप्पणियाँ == तर्क के बारे में सात संभावनाएं- * ऐसा है । *ऐसा नही है। *ऐसा है भी और ऐसा नही भी है। *अनिर्वचनीय *ऐसा है अनिर्वचनीय। *ऐसा नही है अनिर्वचनीय। *ऐसा है भी और नही भी है अनिर्वचनीय। तर्क न.1 का उदाहरण सहित उपियोग - १. यह घड़ा है। २. यह घड़ा नही है। ३. यह घड़ा है भी और नही भी है। ४. अनिर्वचनीय ५. यह घड़ा है अनिर्वचनीय। ६. यह घड़ा नही है अनिर्वचनीय। ७. यह घड़ा है भी और नही भी है अनिर्वचनीय। तर्क के बारे में स्वामी महावीर ने "सप्त भंगी न्याय" दिया है स्वामी महावीर अपने किसी भी कथन से पूर्व "शायद" लगाते थे जैसे- यदि कोई स्वामी महावीर से पूछे के क्या ईश्वर है? तो स्वामी महावीर उत्तर देते है के 1. शायद ईश्वर है 2. श्याद ईश्वर नही है, इन उत्तरों को सुन कर कोई कहे कि समझ नही आया तो महावीर कहते है कि 3. शायद ईश्वर है भी और नही भी है। अब यदि कोई महावीर से कहे कि जिस चीज के बारे में यदि साफ-साफ बात नही कही जा सकती तो क्या कहे तब महावीर कहते है 4. अनिर्वचनीय। 5. शायद ईश्वर है अनिर्वचनीय। 6. शायद ईश्वर नही है अनिर्वचनीय। 7. शायद ईश्वर है भी और नही भी है अनिर्वचनीय। == इन्हें भी देखें == * [[तर्कशास्त्र]] * [[प्रतिज्ञप्ति]] * [[दर्शनशास्त्र]] * [[आधार (तर्क)]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:तर्कशास्त्रीय अवधारणाएँ]] [[श्रेणी:कथन|*]] 99xb0mmqul7lb5bf0o460jilmbck8r2 ज्याति भाटिया 0 882502 6628244 3719547 2026-10-11T03:24:41Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628244 wikitext text/x-wiki यह कलर्स के धारावाहिक 'ससुराल सिमर का' की मुख्य सहायक कलाकार 'निर्मला देवी दद्दूजी भारद्वाज' हैं । [[श्रेणी:1970 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] pd9t3zu5481bdg7c055bevwzrpjvhaq 6628245 6628244 2026-10-11T03:24:58Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} और {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628245 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} यह कलर्स के धारावाहिक 'ससुराल सिमर का' की मुख्य सहायक कलाकार 'निर्मला देवी दद्दूजी भारद्वाज' हैं । [[श्रेणी:1970 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 56bb2tlmgzo2wjv3csob36u4568z423 रफ़ी अहमद किदवाई 0 936956 6628411 6475784 2026-10-11T09:25:55Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628411 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name=रफ़ी अहमद किदवाई |birth_date=18 फरवरी 1894 |death_date=24 अक्टूबर 1954 (आयु 60) |birth_place=[[बाराबंकी]] उत्तर-पश्चिम प्रांत, [[ब्रिटिश भारत के प्रेसीडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] |death_place= |image= | caption = Rafi Ahmad Kidwai |movement=[[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |organization=[[भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन]] }} '''रफ़ी अहमद किदवाई''' (हिंदी : रफ़ी अहमद क़िदवाई رفیع احمد قدوائی उर्दू), (18 फरवरी 1894 - 24 अक्टूबर 1954) एक राजनेता, एक भारतीय स्वतंत्रता कार्यकर्ता और एक समाजवादी थे, जिसे कभी-कभी इस्लामी समाजवादी के रूप में वर्णित किया जाता था। <ref>{{cite web|url=http://www.indianmuslims.info/.../rafi_ahmed_kidwai_1894_1954_freedo...|title=Indian Muslims|accessdate=13 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121435/http://www.indianmuslims.info/.../rafi_ahmed_kidwai_1894_1954_freedo...|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref> उन्होंने उत्तरी भारत में अब उत्तर प्रदेश के संयुक्त प्रांत के बाराबंकी जिले से सम्मानित किया। ==प्रारंभिक जीवन== रफ़ी अहमद का जन्म बाराबंकी जिले (अब उत्तर प्रदेश में ) में मसौली गांव में हुआ था, इम्तियाज अली किडवाई और उनकी पत्नी रशीद अन-निसा के सबसे बड़े बेटे। इम्तियाज अली एक समृद्ध ज़मीनदार (भूमि मालिक) थे जिन्होंने सरकारी सेवा में प्रवेश करके समाज में अपनी स्थिति में जोड़ा था। उनकी पत्नी रशीद-अन-निसा, जब रफी अभी भी एक बच्चा था तब मर जाता है। रफ़ी को अपने चाचा, विलायत अली, राजनीतिक रूप से सक्रिय वकील और गांव के स्कूल में एक शिक्षक से अपनी प्रारंभिक शिक्षा मिली। उन्होंने 1913 तक सरकारी हाईस्कूल, बाराबंकी में भाग लिया। उन्होंने बाद में मोहम्मद एंग्लो-ओरिएंटल कॉलेज, अलीगढ़ में भाग लिया, जहां उन्होंने 1918 में बीए के साथ स्नातक की उपाधि प्राप्त की। उन्होंने एलएलबी की डिग्री की दिशा में काम करना शुरू किया, लेकिन इसे कभी पूरा नहीं किया। ऐसा इसलिए था क्योंकि वह 1920-21 (महात्मा गांधी के प्रमुख अखिल भारतीय आंदोलनों में से पहला) के खिलाफत और असहयोग आंदोलनों से निकल गए थे और उनकी भागीदारी के लिए जेल भेजा गया था। 1919 में, रफ़ी की शादी मजीद-अन-निसा, उनके अपने समुदाय की एक लड़की और इसी तरह की पृष्ठभूमि और उसी प्रांत से रहने वाली थी। मैच, जिसे सामान्य भारतीय तरीके से उनके परिवारों द्वारा व्यवस्थित किया गया था, सामंजस्यपूर्ण था और अपने जीवन के अंत तक चलता रहा। जोड़े को केवल एक बच्चे के साथ आशीर्वाद मिला, एक बेटा जो सात साल की उम्र में एक अस्पष्ट बुखार से मर गया। रफी के चार छोटे भाई थे, अर्थात् शफी अहमद, मेहफूज अहमद, अली कामिल और हुसैन कामिल किडवाई। उनके भाई शफी का [[राज्य सभा|राज्यसभा]] सदस्य कम्युनिस्ट कार्यकर्ता और लेखक अनिस किडवाई से विवाह हुआ था। वे जेएनयू में राजनीति में सक्रिय एक कम्युनिस्ट और नारीवादी विचारधारा अयशा किडवाई के दादा दादी थे, और एक नेता मुस्तफा , एक पत्रकार थे। मेहफूज अहमद के बेटे फारेड किडवाई समाजवादी पार्टी और उत्तर प्रदेश सरकार के राज्य मंत्री हैं । रफी के अन्य भतीजे ऋषद कामिल किडवाई (एस / ओ मेहफूज अहमद किडवाई), मुमताज कामिल किडवाई (एस ओ अली कामिल किडवाई) और हसन जावेद किडवाई (हुसैन कामिल किडवाई) शामिल हैं। ==राजनीति (पूर्व स्वतंत्रता)== अलीगढ़ में मुहम्मद एंग्लो-ओरिएंटल कॉलेज में भाग लेने के बाद, किडवाई ने [[ख़िलाफ़त आन्दोलन|खिलाफत आंदोलन]] के माध्यम से राजनीति में प्रवेश किया। 1926 के चुनावों में, वह केंद्रीय विधान सभा के लिए औध से स्वराज पार्टी के उम्मीदवार के रूप में चुने गए थे। वह विधानसभा में स्वराज पार्टी के चीफ व्हीप बन गए। किडवाई के राजनीतिक कौशल ने पार्टी में विवादास्पद मुद्दों पर एकता बनाए रखने में मदद की। 1929 में, किडवाई विधानसभा में स्वराज पार्टी के सचिव चुने गए थे। मोती लाल नेहरू के प्रति उनकी निष्ठा थी। भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस ने 19 दिसंबर 1929 को पूर्ण स्वराज की मांग की और महात्मा गांधी ने जनवरी 1930 में नागरिक अवज्ञा आंदोलन शुरू किया। जनवरी 1940 में, कांग्रेस कार्यकारिणी समिति द्वारा पूर्ण स्वराज संकल्प के जवाब में किडवाई ने केंद्रीय विधान सभा से इस्तीफा दे दिया और नागरिक अवज्ञा आंदोलन में गिर गया। <ref>{{cite book |title=Remembering Our Leaders |volume=8 |page=106 |year=1998 |publisher=Children's Book Trust |location=New Delhi}}</ref> [[भारत सरकार]] अधिनियम 1935 के पारित होने के बाद, उन्होंने भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के लिए एक पद संभाला। 1937 में, प्रांतीय स्वायत्तता योजना के तहत आगरा और औध (यूपी) के संयुक्त प्रांतों में गोविंद बल्लभ पंत कैबिनेट में किडवाई राजस्व और जेलों के मंत्री बने। अपने कार्यवाहक के तहत, यूपी ज़मीनदार प्रणाली को कम करने वाला पहला प्रांत बन गया। अप्रैल 1946 में, वह यूपी के गृह मंत्री बने। ==राजनीति (स्वतंत्रता के बाद) = किडवाई भारत के पहले प्रधान मंत्री [[जवाहरलाल नेहरू]] का एक प्रमुख सहयोगी थे। 1947 में भारत को ब्रिटिश राज से आजादी मिलने के बाद, किडवाई भारत के संचार के पहले मंत्री बने। (नेहरू के केंद्रीय कैबिनेट में किडवाई और अबुल कलाम आजाद दो मुसलमान थे।) 1952 में पहले आम चुनावों के बाद, श्री किडवाई बहराइच से चुने गए। देश में खाद्य राशन होने पर नेहरू ने खाद्य और कृषि के पोर्टफोलियो के साथ किडवाई को सौंपा। ==मृत्यु== किडवाई की मृत्यु 24 अक्टूबर 1954 को 60 वर्ष की उम्र में हुई, जबकि अभी भी एक मंत्री के रूप में कार्यालय में है। उन्हें अपने गृह नगर में एक मस्जिद में पूर्ण राज्य सम्मान के साथ दफनाया गया था। ==आधुनिक भारत में विरासत== 1956 में कृषि क्षेत्र में भारतीय शोधकर्ताओं को पहचानने के लिए रफी अहमद किडवाई पुरस्कार 1956 में भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद (आईसीएआर) ने 1956 में बनाया था। पुरस्कार हर दूसरे वर्ष वितरित किए जाते हैं, और पदक, उद्धरण, और नकद पुरस्कार का रूप लेते हैं। <ref>{{cite web |url=http://www.icar.org.in/merits.html |title=Archived copy |accessdate=2008-09-03 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080603012010/http://www.icar.org.in/merits.html |archivedate=3 June 2008 |df=dmy-all }}</ref> नवंबर 2011 में, भारत सरकार ने रफी अहमद किडवाई राष्ट्रीय डाक अकादमी के रूप में उनके बाद डाक स्टाफ कॉलेज, गाजियाबाद का नाम बदलने का फैसला किया। <ref>{{Cite web |url=http://www.indiapost.gov.in/Pdf/No.2-04-2009-Trg_31-10-2011.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 अगस्त 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031608/http://www.indiapost.gov.in/Pdf/No.2-04-2009-Trg_31-10-2011.pdf |archive-date=5 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> राष्ट्रीय विज्ञान अकादमी को यूपीएससी द्वारा आयोजित सिविल सेवा परीक्षा के माध्यम से चुने गए भारतीय डाक सेवा के अधिकारियों को प्रशिक्षण देने के कार्य सौंपा गया है। अकादमी एक ही लीग में है क्योंकि इसके समकक्ष प्रशासनिक और पुलिस अकादमियों का नाम लाल बहादुर शास्त्री और सरदार पटेल जैसे अधिकारियों के नाम पर रखा गया है। <ref>{{Cite web |url=http://www.raknpa.gov.in/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415192230/http://raknpa.gov.in/ |archive-date=15 अप्रैल 2019 |url-status=dead }}</ref> भारत की संसद में एक समिति कक्ष में किडवाई का एक चित्र है। <ref>https://web.archive.org/web/20180324065731/http://rajyasabha.nic.in/rsnew/picture_gallery/ra_kidwai_6.asp</ref> कोलकाता में , भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन के इस नायक की महिमा करने के लिए उसके बाद एक प्रमुख सड़क का नाम रखा गया है। <ref>{{cite web|url=http://www.kolkata.yellowpages.co.in/locality/rafi+ahmed+kidwai+road|title=Kolkata Yellow Pages|accessdate=13 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304055904/http://www.kolkata.yellowpages.co.in/locality/rafi+ahmed+kidwai+road|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref> उनकी मूर्ति देश की ओर उनकी सेवा का सम्मान करने के लिए इंदिरा नगर, लखनऊ और कृषि भवन, नई दिल्ली में भी स्थित है। उनके सम्मान में, अनुभवी शिक्षाविद श्री असद अली फारूकी ने उत्तर प्रदेश के हरदोई जिले में आरएएफआई अहमद क़िदाई इंटर कॉलेज की स्थापना की। कॉलेज 1958 में जूनियर हाईस्कूल के रूप में शुरू हुआ और बाद में एक इंटर कॉलेज बन गया। हाल ही में रफी अहमद किडवाई इंटर कॉलेज ने 50 साल पूरे किए इसकी स्थापना के। श्री असद अली फारूकी संस्थापक और कॉलेज के पहले प्रिंसिपल बने और 1992 में सेवानिवृत्त होने के बाद, अब कॉलेज समिति के अध्यक्ष के रूप में कार्यरत हैं। राजस्थान में मकराना में उनके नाम पर एक फुटबॉल स्टेडियम है, रफी अहमद किडवाई फ़ुटबॉल स्टेडियम। किडवाई मेमोरियल इंस्टीट्यूट ऑफ ओन्कोलॉजी का नाम उनके नाम पर रखा गया है। उन्होंने कैंपस भूमि के 20 एकड़ दान करने में रु। रेडियोथेरेपी मशीन के लिए 100,000। == सन्दर्भ == {{सन्दर्भ}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20120504004742/http://rrtd.nic.in/rafiahmedkidwai.html Biography from the Government of India's Ministry of Information] * [https://web.archive.org/web/20160304044728/http://www.indianmuslims.info/people/features/rafi_ahmed_kidwai_1894_1954_freedom_fighter.html IndianMuslims.info] [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता सेनानी]] ee1g08gg2mfkh59jktn9g07tx8cydfl अय्यंकाली 0 940587 6628408 5922826 2026-10-11T09:25:12Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628408 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = अय्यंकाली |birth_date = 28 अगस्त 1863 |image = Ayyankali_Statue.jpg |birth_place =वेंगानूर, तिरुवनंतपुरम , त्रावणकोर , ब्रिटिश भारत |death_date = {{Death date and age|1941|06|18|1863|08|28|df=yes}} |death_place = मद्रास प्रेसीडेंसी , ब्रिटिश भारत |occupation = सामुदायिक कार्यकर्ता |spouse= चेल्लम्मा |children=सात |profession = ||image_size=120px}} '''अय्यंकाली''' (अययन काली भी) (28 अगस्त 1863 - 1941) एक सामाजिक सुधारक था जिसने ब्रिटिश भारत के [[त्रावणकोर राज्य]] में उन लोगों की प्रगति के लिए काम किया, जिन्हें अस्पृश्य माना जाता था। उनके प्रयासों ने उन परिवर्तनों को प्रभावित किया जो उन लोगों की सामाजिक कल्याण में सुधार करते हैं, जिन्हें आज अक्सर दलितों के रूप में जाना जाता है। नवंबर 1980 में, [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] ने तिरुवनंतपुरम में कौडियार वर्ग में अय्यांकी की मूर्ति का अनावरण किया। ==पृष्ठभूमि== अय्यांकी का जन्म 28 अगस्त 1863 को वेंगानूर, तिरुवनंतपुरम, त्रावणकोर में हुआ था। वह अययन और माला से पैदा हुए आठ बच्चों में से सबसे बड़े थे, जो अस्पृश्यों के पुलायार समुदाय के सदस्य थे। यद्यपि परिवार अन्य पुलायार की तुलना में अपेक्षाकृत अच्छी तरह से बंद था, लेकिन एक आभारी मकान मालिक द्वारा 5 एकड़ (2.0 हेक्टेयर) भूमि दी गई थी, बच्चों को कृषि के पारंपरिक कब्जे को अपनाने के लिए प्रोत्साहित किया गया था। {{sfnp|Nisar|Kandasamy|2007|pp=64-65|ps=}} पुलायार समुदाय के सदस्य आम तौर पर इस समय ग्रामीण दास थे। {{sfnp|Oommen|2001|ps=}} जिस क्षेत्र में अयंकली रहते थे, जो अब [[केरल]] राज्य का हिस्सा बनती है, विशेष रूप से अपने जीवनकाल के दौरान सामाजिक प्रभागों से प्रभावित थी और स्वामी विवेकानंद ने जातियों के "पागल घर" के रूप में वर्णित किया था। {{sfnp|Nossiter|1982|pp=25-27|ps=}} पुलायर्स को राज्य के लोगों के निम्नतम समूह के रूप में माना जाता था {{sfnp|Mendelsohn|Vicziany|1998|p=86|ps=}} और वे शक्तिशाली नायर जाति के सदस्यों से दमनकारी भेदभाव से बुरी तरह से पीड़ित थे। {{sfnp|Nisar|Kandasamy|2007|pp=65-66|ps=}} रॉबिन जेफरी , भारत के आधुनिक इतिहास और राजनीति में विशेषज्ञता रखने वाले प्रोफेसर, एक ईसाई मिशनरी की पत्नी का उद्धरण देते हैं, जिन्होंने जटिल सामाजिक कोड के 1860 में लिखा था कि {{quote|एक नायर दृष्टिकोण कर सकता है लेकिन नंबूदिरी ब्राह्मण को छू नहीं सकता: एक चोवन [एझावा] छः छः पेस बंद रहना चाहिए, और पुलयन दास नब्बे-छह कदम दूर रहना चाहिए। एक चव्हाण नायर से बारह कदम दूर रहना चाहिए, और पुलायन साठ छः कदम दूर रहना चाहिए, और एक परयान कुछ दूरी दूर है। एक सीरियाई ईसाई एक नायर को छू सकता है (हालांकि देश के कुछ हिस्सों में इसकी अनुमति नहीं है) लेकिन बाद वाला एक-दूसरे के साथ नहीं खा सकता है। पुलयंस और पैरायर्स, जो सबसे कम हैं, संपर्क कर सकते हैं लेकिन स्पर्श नहीं कर सकते हैं, वे एक दूसरे के साथ बहुत कम खाते हैं। {{sfnp|Jeffrey|1976|pp=9-10|ps=}}}} इस सामाजिक अन्याय से पीड़ित अय्यांकी को समान विचार वाले पुलायन दोस्तों के साथ शामिल होने का कारण बन गया। ये युवा लोग अपने कार्यदिवस के अंत में लोक संगीत में गाए और नृत्य करने के लिए इकट्ठे हुए जिसने स्थिति का विरोध किया। कुछ लोग उस समूह को बनाने में शामिल हो गए जिसने कभी भी अवसर पैदा होने पर ऊपरी जातियों के सदस्यों को चुनौती दी और धमकी दी, कभी-कभी शारीरिक रूप से हमला करते थे। उनकी लोकप्रियता ने उन्हें उरपिल्लाई और मुथापुलाई के नाम अर्जित किए। {{sfnp|Nisar|Kandasamy|2007|pp=65-66|ps=}} अय्यांकाली ने 1888 में चेल्लम से विवाह किया। इस जोड़े के सात बच्चे थे। {{sfnp|Nisar|Kandasamy|2007|p=65|ps=}} ==अभियान== ===आंदोलन की स्वतंत्रता=== 1893 में, अययनकी, पारंपरिक रूप से नायर से जुड़े कपड़ों में उत्तेजित होने के लिए तैयार थीं, {{sfnp|Nisar|Kandasamy|2007|p=67|ps=}} ने उन सामाजिक सम्मेलनों को निंदा किया जो कम जातियों और अस्पृश्यों पर लागू हुए थे, जो उन्होंने खरीदे गए बैल गाड़ी में सड़क पर सवार होकर। खरीद के दोनों कार्य और एक सड़क पर यात्रा करने की परंपरा जो पारंपरिक रूप से ऊपरी जातियों की रक्षा करती थी, एक महत्वपूर्ण चुनौती थी। अवज्ञा के इसी तरह के कार्य में, उन्होंने नेदमुंगाड में बाजार में प्रवेश किया। इन विरोधों, जिन्हें निसार और कानादासामी ने "सार्वजनिक स्थान पर दावा करने" के रूप में वर्णित किया है, ने त्रावणकोर के उत्पीड़ित समुदायों के अन्य लोगों के बीच संकल्प को मजबूत किया, जिससे कज़क्कुटम में कहीं और विरोध प्रदर्शन किया गया। {{sfnp|Nisar|Kandasamy|2007|pp=66-68|ps=}} निरंतर विरोध प्रदर्शनों का नतीजा, जो कभी-कभी हिंसक हो जाता है और चलीयार दंगों के रूप में जाना जाता है, {{sfnp|Nisar|Kandasamy|2007|p=67|ps=}} यह था कि 1900 तक पुलायर्स को राज्य में ज्यादातर सड़कों का उपयोग करने का अधिकार मिला था, हालांकि वे अभी भी उन लोगों से प्रतिबंधित थे हिंदू मंदिरों के लिए नेतृत्व किया। {{sfnp|Mendelsohn|Vicziany|1998|p=97|ps=}} बाद में, 1904 में, अय्यांकी सुधारवादी अय्या स्वामीिक द्वारा दिए गए भाषण सुनने पर प्रेरित थे। तमिल समुदाय की यह हिंदू संन्यासी जाति विभागों को तोड़ने की आवश्यकता का प्रचार कर रही थी क्योंकि उन्होंने सोचा था कि ऐसा करने से हिंदू धर्म से ईसाई धर्म में परिवर्तित होने वाले लोगों की संख्या सीमित हो जाएगी। {{efn|The number of conversions to Christianity had burgeoned after 1860, when the influence of Christian missionaries as a route to achieve social change became apparent to the oppressed populace.{{sfnp|Padmanabhan|2010|p=104|ps=}}}}स्वामीकाल के ब्रह्मा निष्ठ मट्ट संगठन की एक शाखा उस वर्ष अययनकी और वेंगानूर के कुछ दोस्तों द्वारा स्थापित की गई थी। अय्यांकी ने एझावा जाति के समकालीन सामाजिक सुधारक नारायण गुरु की गतिविधियों से भी प्रेरणा ली, हालांकि दोनों पुरुष अपने दर्शन और वास्तविकता में बदलने के साधनों में भिन्न थे। {{sfnp|Nisar|Kandasamy|2007|p=69|ps=}} नारायण गुरु ने एझावा और अस्पृश्य समुदायों जैसे पुलायर्स के बीच गठबंधन बनाने का प्रयास किया था, लेकिन उनके भाइयों से विचारों के हिंसक विरोध हुए थे और पुलयर्स अययनकी के उदय तक निर्दयी बने रहे। {{sfnp|Mendelsohn|Vicziany|1998|p=97|ps=}}{{efn|The Ezhava and Pulayar communities did ally occasionally on later occasions, one of which was the [[Vaikom Satyagraha|campaign to gain access to the temple at Vaikom]].{{sfnp|Thachil|2014|p=190|ps=}}}} ==शिक्षा == अय्यांकी ने भी शिक्षा तक पहुंच में सुधार की मांग की। कुछ पुलायर्स के पास उन्नीसवीं शताब्दी के मध्य से औपनिवेशिक मिशनरी सोसाइटी और लंदन मिशनरी सोसाइटी की गतिविधियों के माध्यम से पहुंच थी। ईसाई धर्म में परिवर्तन ऐसे स्कूलों में उपस्थिति के लिए एक शर्त थी, और ऐसे मामले थे जहां पुलायर्स ने शिक्षकों की आपूर्ति करने की लागत में योगदान देने की पेशकश की थी। {{sfnp|Padmanabhan|2010|pp=104-106|ps=}}}} हालांकि, अय्यांकी, जो अशिक्षित थे, {{sfnp|Padmanabhan|2010|pp=104-106|ps=}} {{sfnp|Mendelsohn|Vicziany|1998|p=263|ps=}}का मानना ​​था कि शिक्षा सभी बच्चों के लिए उपलब्ध होनी चाहिए और इसका मतलब है कि सरकारी स्कूलों को अस्पृश्यों तक पहुंच की अनुमति देनी चाहिए। {{sfnp|Padmanabhan|2010|pp=104-106|ps=}} सरकार ब्रिटिश औपनिवेशिक प्रशासन पर प्रभाव डालने के प्रयास में पहले से ही सामाजिक कल्याण के दृष्टिकोण को आधुनिक बनाने का प्रयास कर रही थी कि इस क्षेत्र को जोड़ने की जरूरत नहीं थी। 1895 के बाद अस्पृश्य समुदायों के लिए कई सार्वजनिक स्कूल खोले गए थे लेकिन प्राथमिक शिक्षा का अधिकार दायरे में सीमित था। {{sfnp|Padmanabhan|2010|pp=104-106|ps=}} 1904 में शिक्षा का राज्य वित्त पोषण प्रभावी हो गया {{sfnp|Houtart|Lemercinier|1978|ps=}} लेकिन सरकार ने स्कूलों को इन अस्पृश्य लोगों को 1907 में प्रवेश करने के आदेश दिए जाने के बाद भी स्थानीय अधिकारियों को इसे मना करने के तरीके खोजे। {{sfnp|Padmanabhan|2010|pp=104-106|ps=}} उस वर्ष, ब्रह्मा निता मट्टम का आयोजन करने से प्राप्त अनुभव से मदद मिली, {{sfnp|Padmanabhan|2010|pp=104-106|ps=}} अय्यांकी ने साधु जन परिपाल संघ (एसजेपीएस) (गरीबों के संरक्षण के लिए एसोसिएशन) की स्थापना की, जिसने स्कूलों तक पहुंच और धन जुटाने के लिए प्रचार किया अंतरिम में पुलायर संचालित स्कूल स्थापित करने के लिए। {{sfnp|Nisar|Kandasamy|2007|p=68|ps=}} इसने हिंदुओं और ईसाइयों दोनों से समर्थन आकर्षित किया। {{sfnp|Mohan|2013|p=231|ps=}}{{efn|Sources vary regarding whether Ayyankali or Krishnathi Asan later founded the All-[[Kingdom of Cochin|Cochin]] Pulaya Maha Sabha (Pulaya Great Assembly) in 1913.{{sfnp|Thachil|2014|p=190|ps=}}{{sfnp|Houtart|Lemercinier|1978|ps=}}}} एक सरकारी स्कूल में पुलायर लड़की नामांकन करने के लिए अय्यांकी के प्रयास ने समुदाय के खिलाफ ऊपरी जातियों द्वारा अंततः हिंसक कृत्यों और ओरत्तंबलम गांव में स्कूल की इमारत के जलने के लिए हिंसक कृत्यों का नेतृत्व किया। उनकी प्रतिक्रिया इस क्षेत्र में कृषि श्रमिकों द्वारा पहली हड़ताल की कार्यवाही हो सकती है, जिन्होंने ऊपरी जातियों के स्वामित्व वाले क्षेत्रों से अपना श्रम वापस ले लिया है जब तक कि सरकार शिक्षा पर प्रतिबंधों को पूरी तरह से हटाने के लिए सहमत नहीं हो जाती। {{sfnp|Ramachandran|2000|pp=103-106|ps=}}{{efn|The date of this strike is disputed. Some sources say it occurred in 1915 but others say 1907-08.{{sfnp|Mendelsohn|Vicziany|1998|p=97|ps=}}}} अययनकी पारंपरिक परंपरा के खिलाफ पुलयान चुनौती की सफलता के लिए भी केंद्रीय थीं, जिसने समुदाय के महिला सदस्यों को सार्वजनिक रूप से अपने ऊपरी शरीर के कपड़ों से प्रतिबंधित किया था। जाति हिंदुओं ने जोर देकर कहा था कि अस्पृश्य लोगों की नीची स्थिति को अलग करने के लिए कस्टम आवश्यक था, लेकिन 1 9वीं शताब्दी के दौरान उनकी धारणा विभिन्न अस्पृश्य समूहों और ईसाई मिशनरियों से हमले में आ रही थी। चन्द्र विद्रोह , जिसके माध्यम से नादर समुदाय इस अभ्यास को उलझाने में सक्षम था, क्योंकि वह स्वयं प्रभावित हुआ था, अय्यांकी के जन्म से बहुत पहले नहीं हुआ था लेकिन 1 915-16 तक पुलायर्स भेदभाव कोड से प्रभावित रहे। {{sfnp|Mendelsohn|Vicziany|1998|pp=85-86|ps=}} उन्होंने वेंगानूर में अस्पृश्य बच्चों को पढ़ाने के लिए एक स्कूल शुरू किया। ==प्रतिनिधित्व == अय्यांकाली बाद में त्रावणकोर की असेंबली का सदस्य बन गया, जिसे श्री मुलम लोकप्रिय असेंबली (एसएमपीए) या प्रजा सभा के नाम से जाना जाता है। {{sfnp|Houtart|Lemercinier|1978|ps=}} 18 जून 1941 को अय्यांकी की मृत्यु हो गई। ==समाज में योगदान और प्रभाव == इतिहासकार पी। सनाल मोहन ने अयंकली को "[[आधुनिक केरल]] के सबसे महत्वपूर्ण दलित नेता" के रूप में वर्णित किया है। {{sfnp|Mohan|2013|p=249|ps=}} अय्यांकी के जन्म की सालगिरह उनके वंशजों और विशेष रुचि समूहों द्वारा मनाई गई है। <ref>{{cite news |url=http://www.hinduonnet.com/2001/09/02/stories/0402404y.htm |title=Tributes paid to Ayyankali |date=2 September 2001 |work=The Hindu |accessdate=2014-12-03 |archive-date=25 जनवरी 2013 |archive-url=https://archive.today/20130125090414/http://www.hinduonnet.com/2001/09/02/stories/0402404y.htm |url-status=dead }}</ref> केके बालकृष्णन, पीके चथन मास्टर और केपी माधवन जैसे लोगों के प्रयासों के माध्यम से, श्री अयंकली ट्रस्ट की स्थापना हुई थी। तिजुवनंतपुरम में बने होने से पहले केरल की लंबाई के माध्यम से, एज्रा डेविड द्वारा मूर्तियों की एक जीवन आकार की कांस्य प्रतिमा, मद्रास से यात्रा की थी। ==ध्यान दें== <references group="lower-alpha"/> ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} ==बाहरी कड़ियाँ == {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Ayyankali}} [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता का क्रांतिकारी आंदोलन]] [[श्रेणी:1863 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९४१ में निधन]] [[श्रेणी:तिरुवनंतपुरम से विद्वान]] [[श्रेणी:दलित क्रांतिकारी]] [[श्रेणी:केरल के लोग]] [[श्रेणी:तिरुवनंतपुरम के लोग]] 8kdzjoa018kg4a7fs4azyn23z5y0ehn जॉर्डन में धर्म 0 978819 6628216 5232204 2026-10-11T03:01:56Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:कड़ियाँ कम|कड़ियाँ कम]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628216 wikitext text/x-wiki {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} [[चित्र:King Abdullah Mosque at Night.jpg|अंगूठाकार|250px|रात में राजा अब्दुल्ला प्रथम मस्जिद अम्मान जॉर्डन के शाही परिवार, हस्मिथ्स इस्लाम की सुन्नी शाखा का पालन करते हैं।]] [[जॉर्डन]] में सुन्नी [[इस्लाम]] प्रमुख [[धर्म]] है। मुसलमान देश की आबादी का लगभग 9 3% हिस्सा बनाते हैं।<ref name="pewforum">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/|title=Chapter 1: Religious Affiliation|publisher=[[Pew Research Center]]|work=The World's Muslims: Unity and Diversity|date=9 August 2012|accessdate=26 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/|archive-date=26 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref> अहमदी मुसलमानों की एक छोटी संख्या भी है,और कुछ शिया। कई शिया इराकी और लेबनानी शरणार्थियों हैं।देश में दुनिया के सबसे पुराने ईसाई समुदायों में से एक है, जो शेष जनसंख्या के साथ मिलकर है। 2005 में जब देश में 5 मिलियन निवासी थे (मध्य पूर्व में ईसाई कौन हैं, बेट्टी जेन ,<ref>{{cite web|url=https://www.alislam.org/library/history/ahmadiyya/56.html|title=Propagation of Islam|publisher=Al Islam|first=Ahmad|last=Kurshid|accessdate=16 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513024917/https://www.alislam.org/library/history/ahmadiyya/56.html|archive-date=13 मई 2016|url-status=dead}}</ref> मार्टिन बेली, पीपी 168-169) में उन्होंने 4.2% जनसंख्या बनाई थी। 1930 के दशक में 20% से नीचे, कई कारणों से, मुख्य रूप से देश में मुस्लिम आप्रवासन की उच्च दर के कारण। आधे से अधिक ग्रीक रूढ़िवादी हैं। बाकी लैटिन या यूनानी अनुष्ठान कैथोलिक, सीरियाई रूढ़िवादी, प्रोटेस्टेंट और अर्मेनियन हैं। लगभग 10 मिलियन देश के जॉर्डनियन ईसाईयों को देश में हजारों सीरियाई और इराकी ईसाइयों को छोड़कर 250,000-400,000 की संख्या माना जाता है| 2015 के एक अध्ययन में देश में एक मुस्लिम पृष्ठभूमि से लगभग 6,500 ईसाई विश्वासियों का अनुमान है, उनमें से अधिकतर प्रोटेस्टेंटिज्म के कुछ रूपों से संबंधित हैं।<ref>{{cite news|url=http://www.jewishjournal.com/live_from_the_arab_spring/article/shiites_in_jordan_maintained_low_profile_while_marking_ashura_observance|title=Shiites in Jordan maintained low profile while marking Ashura observance|accessdate=16 March 2016|date=27 November 2012|publisher=The Jewish Journal|first=Adam|last=Nicky|work=The Media Line|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325000103/http://www.jewishjournal.com/live_from_the_arab_spring/article/shiites_in_jordan_maintained_low_profile_while_marking_ashura_observance|archive-date=25 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> जॉर्डन के उत्तर में लगभग 20,000 से 32,000 ड्रुज़ रहते हैं, जबकि 800 से कम जॉर्डनियन बहाई मुख्य रूप से जॉर्डन घाटी के पास अदसिया गांव में रहते हैं। यहूदियों पर कोई कानूनी प्रतिबंध नहीं है, लेकिन 2006 में वहां कोई यहूदी नागरिक नहीं था। बहाई और धार्मिक अल्पसंख्यक जॉर्डन में स्वतंत्र रूप से अभ्यास करते हैं, हालांकि, विशिष्ट प्रतिबंधों के साथ। == वितरण == उदाहरण अलग-अलग शहरों और क्षेत्रों में थोड़ा भिन्न होते हैं, उदाहरण के लिए जॉर्डन के दक्षिण और ज़ारका जैसे शहरों में मुसलमानों का सबसे ज्यादा प्रतिशत है, जबकि अम्मान, इरबिड, मादाबा, नमक और कराक के पास राष्ट्रीय औसत से बड़े ईसाई समुदाय हैं, और कस्बों फुहेस, अल हुसैन और अजलून के बहुमत ईसाई हैं या राष्ट्रीय औसत से कहीं अधिक हैं। कई गांवों में उत्तर में कुफ्रांजा और रैमौन जैसे मिश्रित ईसाई / मुस्लिम आबादी हैं == सामाजिक जीवन == आम तौर पर, [[मुसलमान|मुस्लिम]] और ईसाई मतभेद और भेदभाव के संबंध में कोई बड़ी समस्या नहीं रखते हैं। हालांकि, छोटे अल्पसंख्यक, जिनमें छोटे शिया, बहाई और ड्रुज़ दल शामिल हैं, सरकार से धार्मिक भेदभाव की सबसे बड़ी डिग्री का अनुभव करते हैं। उदाहरणों में बहाई विश्वास और एंग्लिकन चर्च के सदस्यों को पहचानने के लिए जॉर्डन सरकार द्वारा अस्वीकार करने के उदाहरण शामिल हैं।<ref>{{Cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/religious-freedom-in-jordan |title=The Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs at Georgetown University: Religious Freedom in Jordan |access-date=16 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710045324/http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/religious-freedom-in-jordan |archive-date=10 जुलाई 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.assabeel.net/local/item/50372-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A7%D8%A6%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AA%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A8-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%A9 |title=الطائفة البهائية تتقدم بطلب اعتراف من ''الداخلية'' |access-date=16 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120700/http://www.assabeel.net/local/item/50372-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A7%D8%A6%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AA%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A8-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%A9 |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> == धार्मिक स्वतंत्रता == राज्य धर्म इस्लाम है, लेकिन संविधान राज्य में मनाए गए रीति-रिवाजों के अनुसार किसी के धर्म का अभ्यास करने की स्वतंत्रता प्रदान करता है, जब तक कि वे सार्वजनिक आदेश या नैतिकता का उल्लंघन न करें। कुछ मुद्दे, हालांकि, धार्मिक रूपांतरण जैसे विवादास्पद हैं। यद्यपि इस्लाम में रूपांतरण कानूनी जटिलताओं से अपेक्षाकृत कम है, इस्लाम छोड़ने की इच्छा रखने वाले लोग नागरिक अधिकारों के नुकसान का जोखिम उठाते हैं और अत्यधिक सामाजिक दबाव का सामना करते हैं। == संदर्भ == {{reflist|30em}} eu44n0czyjyeg44houuckd23trb71lt 6628217 6628216 2026-10-11T03:02:41Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:इस्लाम धर्म]] जोड़ी 6628217 wikitext text/x-wiki {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} [[चित्र:King Abdullah Mosque at Night.jpg|अंगूठाकार|250px|रात में राजा अब्दुल्ला प्रथम मस्जिद अम्मान जॉर्डन के शाही परिवार, हस्मिथ्स इस्लाम की सुन्नी शाखा का पालन करते हैं।]] [[जॉर्डन]] में सुन्नी [[इस्लाम]] प्रमुख [[धर्म]] है। मुसलमान देश की आबादी का लगभग 9 3% हिस्सा बनाते हैं।<ref name="pewforum">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/|title=Chapter 1: Religious Affiliation|publisher=[[Pew Research Center]]|work=The World's Muslims: Unity and Diversity|date=9 August 2012|accessdate=26 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/|archive-date=26 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref> अहमदी मुसलमानों की एक छोटी संख्या भी है,और कुछ शिया। कई शिया इराकी और लेबनानी शरणार्थियों हैं।देश में दुनिया के सबसे पुराने ईसाई समुदायों में से एक है, जो शेष जनसंख्या के साथ मिलकर है। 2005 में जब देश में 5 मिलियन निवासी थे (मध्य पूर्व में ईसाई कौन हैं, बेट्टी जेन ,<ref>{{cite web|url=https://www.alislam.org/library/history/ahmadiyya/56.html|title=Propagation of Islam|publisher=Al Islam|first=Ahmad|last=Kurshid|accessdate=16 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513024917/https://www.alislam.org/library/history/ahmadiyya/56.html|archive-date=13 मई 2016|url-status=dead}}</ref> मार्टिन बेली, पीपी 168-169) में उन्होंने 4.2% जनसंख्या बनाई थी। 1930 के दशक में 20% से नीचे, कई कारणों से, मुख्य रूप से देश में मुस्लिम आप्रवासन की उच्च दर के कारण। आधे से अधिक ग्रीक रूढ़िवादी हैं। बाकी लैटिन या यूनानी अनुष्ठान कैथोलिक, सीरियाई रूढ़िवादी, प्रोटेस्टेंट और अर्मेनियन हैं। लगभग 10 मिलियन देश के जॉर्डनियन ईसाईयों को देश में हजारों सीरियाई और इराकी ईसाइयों को छोड़कर 250,000-400,000 की संख्या माना जाता है| 2015 के एक अध्ययन में देश में एक मुस्लिम पृष्ठभूमि से लगभग 6,500 ईसाई विश्वासियों का अनुमान है, उनमें से अधिकतर प्रोटेस्टेंटिज्म के कुछ रूपों से संबंधित हैं।<ref>{{cite news|url=http://www.jewishjournal.com/live_from_the_arab_spring/article/shiites_in_jordan_maintained_low_profile_while_marking_ashura_observance|title=Shiites in Jordan maintained low profile while marking Ashura observance|accessdate=16 March 2016|date=27 November 2012|publisher=The Jewish Journal|first=Adam|last=Nicky|work=The Media Line|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325000103/http://www.jewishjournal.com/live_from_the_arab_spring/article/shiites_in_jordan_maintained_low_profile_while_marking_ashura_observance|archive-date=25 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> जॉर्डन के उत्तर में लगभग 20,000 से 32,000 ड्रुज़ रहते हैं, जबकि 800 से कम जॉर्डनियन बहाई मुख्य रूप से जॉर्डन घाटी के पास अदसिया गांव में रहते हैं। यहूदियों पर कोई कानूनी प्रतिबंध नहीं है, लेकिन 2006 में वहां कोई यहूदी नागरिक नहीं था। बहाई और धार्मिक अल्पसंख्यक जॉर्डन में स्वतंत्र रूप से अभ्यास करते हैं, हालांकि, विशिष्ट प्रतिबंधों के साथ। == वितरण == उदाहरण अलग-अलग शहरों और क्षेत्रों में थोड़ा भिन्न होते हैं, उदाहरण के लिए जॉर्डन के दक्षिण और ज़ारका जैसे शहरों में मुसलमानों का सबसे ज्यादा प्रतिशत है, जबकि अम्मान, इरबिड, मादाबा, नमक और कराक के पास राष्ट्रीय औसत से बड़े ईसाई समुदाय हैं, और कस्बों फुहेस, अल हुसैन और अजलून के बहुमत ईसाई हैं या राष्ट्रीय औसत से कहीं अधिक हैं। कई गांवों में उत्तर में कुफ्रांजा और रैमौन जैसे मिश्रित ईसाई / मुस्लिम आबादी हैं == सामाजिक जीवन == आम तौर पर, [[मुसलमान|मुस्लिम]] और ईसाई मतभेद और भेदभाव के संबंध में कोई बड़ी समस्या नहीं रखते हैं। हालांकि, छोटे अल्पसंख्यक, जिनमें छोटे शिया, बहाई और ड्रुज़ दल शामिल हैं, सरकार से धार्मिक भेदभाव की सबसे बड़ी डिग्री का अनुभव करते हैं। उदाहरणों में बहाई विश्वास और एंग्लिकन चर्च के सदस्यों को पहचानने के लिए जॉर्डन सरकार द्वारा अस्वीकार करने के उदाहरण शामिल हैं।<ref>{{Cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/religious-freedom-in-jordan |title=The Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs at Georgetown University: Religious Freedom in Jordan |access-date=16 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710045324/http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/religious-freedom-in-jordan |archive-date=10 जुलाई 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.assabeel.net/local/item/50372-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A7%D8%A6%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AA%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A8-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%A9 |title=الطائفة البهائية تتقدم بطلب اعتراف من ''الداخلية'' |access-date=16 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120700/http://www.assabeel.net/local/item/50372-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A7%D8%A6%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AA%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A8-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%A9 |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> == धार्मिक स्वतंत्रता == राज्य धर्म इस्लाम है, लेकिन संविधान राज्य में मनाए गए रीति-रिवाजों के अनुसार किसी के धर्म का अभ्यास करने की स्वतंत्रता प्रदान करता है, जब तक कि वे सार्वजनिक आदेश या नैतिकता का उल्लंघन न करें। कुछ मुद्दे, हालांकि, धार्मिक रूपांतरण जैसे विवादास्पद हैं। यद्यपि इस्लाम में रूपांतरण कानूनी जटिलताओं से अपेक्षाकृत कम है, इस्लाम छोड़ने की इच्छा रखने वाले लोग नागरिक अधिकारों के नुकसान का जोखिम उठाते हैं और अत्यधिक सामाजिक दबाव का सामना करते हैं। == संदर्भ == {{reflist|30em}} [[श्रेणी:इस्लाम धर्म]] dp6zw5xwcyjbllnf94bh0cvwl3r3rey 6628218 6628217 2026-10-11T03:03:07Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:इस्लाम धर्म]] हटाई; [[श्रेणी:इस्लाम]] जोड़ी 6628218 wikitext text/x-wiki {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} [[चित्र:King Abdullah Mosque at Night.jpg|अंगूठाकार|250px|रात में राजा अब्दुल्ला प्रथम मस्जिद अम्मान जॉर्डन के शाही परिवार, हस्मिथ्स इस्लाम की सुन्नी शाखा का पालन करते हैं।]] [[जॉर्डन]] में सुन्नी [[इस्लाम]] प्रमुख [[धर्म]] है। मुसलमान देश की आबादी का लगभग 9 3% हिस्सा बनाते हैं।<ref name="pewforum">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/|title=Chapter 1: Religious Affiliation|publisher=[[Pew Research Center]]|work=The World's Muslims: Unity and Diversity|date=9 August 2012|accessdate=26 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/|archive-date=26 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref> अहमदी मुसलमानों की एक छोटी संख्या भी है,और कुछ शिया। कई शिया इराकी और लेबनानी शरणार्थियों हैं।देश में दुनिया के सबसे पुराने ईसाई समुदायों में से एक है, जो शेष जनसंख्या के साथ मिलकर है। 2005 में जब देश में 5 मिलियन निवासी थे (मध्य पूर्व में ईसाई कौन हैं, बेट्टी जेन ,<ref>{{cite web|url=https://www.alislam.org/library/history/ahmadiyya/56.html|title=Propagation of Islam|publisher=Al Islam|first=Ahmad|last=Kurshid|accessdate=16 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513024917/https://www.alislam.org/library/history/ahmadiyya/56.html|archive-date=13 मई 2016|url-status=dead}}</ref> मार्टिन बेली, पीपी 168-169) में उन्होंने 4.2% जनसंख्या बनाई थी। 1930 के दशक में 20% से नीचे, कई कारणों से, मुख्य रूप से देश में मुस्लिम आप्रवासन की उच्च दर के कारण। आधे से अधिक ग्रीक रूढ़िवादी हैं। बाकी लैटिन या यूनानी अनुष्ठान कैथोलिक, सीरियाई रूढ़िवादी, प्रोटेस्टेंट और अर्मेनियन हैं। लगभग 10 मिलियन देश के जॉर्डनियन ईसाईयों को देश में हजारों सीरियाई और इराकी ईसाइयों को छोड़कर 250,000-400,000 की संख्या माना जाता है| 2015 के एक अध्ययन में देश में एक मुस्लिम पृष्ठभूमि से लगभग 6,500 ईसाई विश्वासियों का अनुमान है, उनमें से अधिकतर प्रोटेस्टेंटिज्म के कुछ रूपों से संबंधित हैं।<ref>{{cite news|url=http://www.jewishjournal.com/live_from_the_arab_spring/article/shiites_in_jordan_maintained_low_profile_while_marking_ashura_observance|title=Shiites in Jordan maintained low profile while marking Ashura observance|accessdate=16 March 2016|date=27 November 2012|publisher=The Jewish Journal|first=Adam|last=Nicky|work=The Media Line|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325000103/http://www.jewishjournal.com/live_from_the_arab_spring/article/shiites_in_jordan_maintained_low_profile_while_marking_ashura_observance|archive-date=25 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> जॉर्डन के उत्तर में लगभग 20,000 से 32,000 ड्रुज़ रहते हैं, जबकि 800 से कम जॉर्डनियन बहाई मुख्य रूप से जॉर्डन घाटी के पास अदसिया गांव में रहते हैं। यहूदियों पर कोई कानूनी प्रतिबंध नहीं है, लेकिन 2006 में वहां कोई यहूदी नागरिक नहीं था। बहाई और धार्मिक अल्पसंख्यक जॉर्डन में स्वतंत्र रूप से अभ्यास करते हैं, हालांकि, विशिष्ट प्रतिबंधों के साथ। == वितरण == उदाहरण अलग-अलग शहरों और क्षेत्रों में थोड़ा भिन्न होते हैं, उदाहरण के लिए जॉर्डन के दक्षिण और ज़ारका जैसे शहरों में मुसलमानों का सबसे ज्यादा प्रतिशत है, जबकि अम्मान, इरबिड, मादाबा, नमक और कराक के पास राष्ट्रीय औसत से बड़े ईसाई समुदाय हैं, और कस्बों फुहेस, अल हुसैन और अजलून के बहुमत ईसाई हैं या राष्ट्रीय औसत से कहीं अधिक हैं। कई गांवों में उत्तर में कुफ्रांजा और रैमौन जैसे मिश्रित ईसाई / मुस्लिम आबादी हैं == सामाजिक जीवन == आम तौर पर, [[मुसलमान|मुस्लिम]] और ईसाई मतभेद और भेदभाव के संबंध में कोई बड़ी समस्या नहीं रखते हैं। हालांकि, छोटे अल्पसंख्यक, जिनमें छोटे शिया, बहाई और ड्रुज़ दल शामिल हैं, सरकार से धार्मिक भेदभाव की सबसे बड़ी डिग्री का अनुभव करते हैं। उदाहरणों में बहाई विश्वास और एंग्लिकन चर्च के सदस्यों को पहचानने के लिए जॉर्डन सरकार द्वारा अस्वीकार करने के उदाहरण शामिल हैं।<ref>{{Cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/religious-freedom-in-jordan |title=The Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs at Georgetown University: Religious Freedom in Jordan |access-date=16 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710045324/http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/religious-freedom-in-jordan |archive-date=10 जुलाई 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.assabeel.net/local/item/50372-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A7%D8%A6%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AA%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A8-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%A9 |title=الطائفة البهائية تتقدم بطلب اعتراف من ''الداخلية'' |access-date=16 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120700/http://www.assabeel.net/local/item/50372-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A7%D8%A6%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AA%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A8-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%A9 |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> == धार्मिक स्वतंत्रता == राज्य धर्म इस्लाम है, लेकिन संविधान राज्य में मनाए गए रीति-रिवाजों के अनुसार किसी के धर्म का अभ्यास करने की स्वतंत्रता प्रदान करता है, जब तक कि वे सार्वजनिक आदेश या नैतिकता का उल्लंघन न करें। कुछ मुद्दे, हालांकि, धार्मिक रूपांतरण जैसे विवादास्पद हैं। यद्यपि इस्लाम में रूपांतरण कानूनी जटिलताओं से अपेक्षाकृत कम है, इस्लाम छोड़ने की इच्छा रखने वाले लोग नागरिक अधिकारों के नुकसान का जोखिम उठाते हैं और अत्यधिक सामाजिक दबाव का सामना करते हैं। == संदर्भ == {{reflist|30em}} [[श्रेणी:इस्लाम]] fs95198cksy26kavyotwcdonhu0lnz9 सादान 0 992831 6628098 6492726 2026-10-10T15:47:26Z Ssgapu22 239928 /* जातियां और जातीय समूह */ 6628098 wikitext text/x-wiki '''सादान''' [[झारखंड]] के मूलनिवासी जातीय समूह हैं, जो [[हिन्द-आर्य भाषाएँ]] बोलती हैं। उनकी भाषा [[नागपुरी भाषा|नागपुरी]], [[खोरठा भाषा|खोरठा]], [[पंचपरगनिया भाषा|पंचपरगनिया]] और [[कुरमाली भाषा|कुरमाली]] भाषा को सामूहिक रूप से ''"सदानी भाषा"'' कहा जाता है।<ref>{{cite web|url=http://www.southasiaanalysis.org/paper506|title=JHARKHAND: March To Extreme Tribalism?|website=www.southasiaanalysis.org|accessdate=23 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423162800/http://www.southasiaanalysis.org/paper506|archive-date=23 अप्रैल 2019|url-status=dead}}</ref> ==व्युत्पत्ति== सादान का तात्पर्य झारखण्ड के गैर-जनजातिय [[हिन्द-आर्य भाषाएँ|हिन्द-आर्य भाषी]] जातीय समूहों से है। सम्भवतः उत्तर भारत के एक जातीय समूह [[निषध]] से यह शब्द निकलता है।<ref name="Sadani / Sadri">{{cite web|url=http://www.southasiabibliography.de/uploads/Sadri.htm|title=Sadani / Sadri|website=Southasiabibliography.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108210219/http://www.southasiabibliography.de/uploads/Sadri.htm|archive-date=8 जनवरी 2019|access-date=20 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref> ==जातियां और जातीय समूह== विभिन्न सदान जाति में मूलरूप से [[नागवंशी]], भाठ, [[रौतिया|,]], [[अहीर]], [[तेली]], भोगता, घासीं, झोरा, [[चेरो]], [[चिक बड़ाइक]], [[कुड़मी महतो]], [[कुम्हार]], [[लोहार|लोहरा]], भुंईया, धोबी (बाघवार), [[तेली]] आदि शामिल हैं।<ref>{{Cite web |url=https://www.bhaskar.com/news/seminar-on-present-and-future-of-sadaan-in-jharkhand-5913705.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105145411/https://www.bhaskar.com/news/seminar-on-present-and-future-of-sadaan-in-jharkhand-5913705.html |archive-date=5 जनवरी 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://slideplayer.com/slide/4455653/|title=1 Paper for 3 rd SCONLI 2008 (JNU, New Delhi) Comparative study of Nagpuri Spoken by Chik-Baraik & Oraon’s of Jharkhand Sunil Baraik Senior Research Fellow.|website=slideplayer.com|4=|access-date=21 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181201005120/https://slideplayer.com/slide/4455653/|archive-date=1 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref> [[File:738- Sadri Bidaai song.webm|thumb|A Sadri (Nagpuri) bidaai song sung at a Sadan wedding]] [[File:360-Sadri Dekha Darshan song.webm|thumb|A Sadri song sung at the first meeting of prospective marriage partners]] ==संस्कृति== [[झुमइर]] और [[डोमकच नृत्य|डोमकच]] सदानो का लोक नृत्य है। अखरा गाँव का मैदान है जहाँ लोग नृत्य करते हैं। [[करमा|करम]] और [[जितिया]] सदानो के महत्वपूर्ण त्योहार हैं। <ref>{{Cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/talk-on-nagpuri-folk-music-at-ignca.html|title=talk on nagpuri folk music at ignca|website=daily Pioneer.com|access-date=21 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328042823/https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/talk-on-nagpuri-folk-music-at-ignca.html|archive-date=28 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref> अन्य मुख्य पर्व [[होली]], [[दिवाली]], [[दशहरा]], [[काली पूजा]], [[टुसू पर्व]], [[मकर संक्रांति]], तीज, सहराय, [[होली|फगुआ]] आदि है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Fk6-EAAAQBAJ&pg=SA2-PA2&dq=sadan+festival&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjZyPf5lYj_AhUtm1YBHSh8DwQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=sadan%20festival&f=false|title=Jharkhand General Knowledge - 2023 : Essential Book for JPSC, JSSC, JTET, JSERC, SI and All Other Competitive Exam of Jharkhand|last=Rannjan (IAS)|first=Dr Manish|date=2023-05-11|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5521-693-9|language=en}}</ref> ==उल्लेखनीय लोग== *[[फणि मुकुट राय]], नागवंशी राजा *[[रघुनाथ शाह]], नागवंशी राजा *[[दुर्जन साल]], नागवंशी राजा *[[लाल चिंतामणि शरण नाथ शाहदेव]], नागवंशी राजा *[[बख्तर साय]], स्वतंत्रता सेनानी *[[मुंडल सिंह]], स्वतंत्रता सेनानी *[[पाण्डे गणपत राय]], स्वतंत्रता सेनानी *[[ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव]], स्वतंत्रता सेनानी *[[टिकैत उमराँव सिंह]], स्वतंत्रता सेनानी *[[रघुनाथ महतो]], स्वतंत्रता सेनानी *[[बिनोद बिहारी महतो]], सांसद *[[निर्मल महतो]], राजनीतिक किर्यकर्ता *[[गिरधारी राम गोंझू]], साहित्यकार *[[आदित्य साहू]], सांसद *[[मुकुंद नायक]], लोक गायक और नर्तक *[[दीपिका कुमारी]], भारतीय महिला तीरंदाजी खिलाड़ी *[[पूर्णिमा महतो]], भारतीय महिला तीरंदाजी खिलाड़ी *[[निक्की प्रधान]], भारतीय हॉकी खिलाड़ी == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} j3gxlnna24pdb9xkeggsvaspxeqnhi9 6628178 6628098 2026-10-11T00:28:52Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628178 wikitext text/x-wiki '''सादान''' [[झारखंड]] के मूलनिवासी जातीय समूह हैं, जो [[हिन्द-आर्य भाषाएँ]] बोलती हैं। उनकी भाषा [[नागपुरी भाषा|नागपुरी]], [[खोरठा भाषा|खोरठा]], [[पंचपरगनिया भाषा|पंचपरगनिया]] और [[कुरमाली भाषा|कुरमाली]] भाषा को सामूहिक रूप से ''"सदानी भाषा"'' कहा जाता है।<ref>{{cite web|url=http://www.southasiaanalysis.org/paper506|title=JHARKHAND: March To Extreme Tribalism?|website=www.southasiaanalysis.org|accessdate=23 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423162800/http://www.southasiaanalysis.org/paper506|archive-date=23 अप्रैल 2019|url-status=dead}}</ref> ==व्युत्पत्ति== सादान का तात्पर्य झारखण्ड के गैर-जनजातिय [[हिन्द-आर्य भाषाएँ|हिन्द-आर्य भाषी]] जातीय समूहों से है। सम्भवतः उत्तर भारत के एक जातीय समूह [[निषध]] से यह शब्द निकलता है।<ref name="Sadani / Sadri">{{cite web|url=http://www.southasiabibliography.de/uploads/Sadri.htm|title=Sadani / Sadri|website=Southasiabibliography.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108210219/http://www.southasiabibliography.de/uploads/Sadri.htm|archive-date=8 जनवरी 2019|access-date=20 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref> ==जातियां और जातीय समूह== विभिन्न सदान जाति में मूलरूप से [[नागवंशी]], भाठ, [[रौतिया|,]], [[अहीर]], [[तेली]], भोगता, घासीं, झोरा, [[चेरो]], [[चिक बड़ाइक]], [[कुड़मी महतो]], [[कुम्हार]], [[लोहार|लोहरा]], भुंईया, धोबी (बाघवार), [[तेली]] आदि शामिल हैं।<ref>{{Cite web |url=https://www.bhaskar.com/news/seminar-on-present-and-future-of-sadaan-in-jharkhand-5913705.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105145411/https://www.bhaskar.com/news/seminar-on-present-and-future-of-sadaan-in-jharkhand-5913705.html |archive-date=5 जनवरी 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://slideplayer.com/slide/4455653/|title=1 Paper for 3 rd SCONLI 2008 (JNU, New Delhi) Comparative study of Nagpuri Spoken by Chik-Baraik & Oraon’s of Jharkhand Sunil Baraik Senior Research Fellow.|website=slideplayer.com|4=|access-date=21 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181201005120/https://slideplayer.com/slide/4455653/|archive-date=1 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref> [[File:738- Sadri Bidaai song.webm|thumb|A Sadri (Nagpuri) bidaai song sung at a Sadan wedding]] [[File:360-Sadri Dekha Darshan song.webm|thumb|A Sadri song sung at the first meeting of prospective marriage partners]] ==संस्कृति== [[झुमइर]] और [[डोमकच नृत्य|डोमकच]] सदानो का लोक नृत्य है। अखरा गाँव का मैदान है जहाँ लोग नृत्य करते हैं। [[करमा|करम]] और [[जितिया]] सदानो के महत्वपूर्ण त्योहार हैं। <ref>{{Cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/talk-on-nagpuri-folk-music-at-ignca.html|title=talk on nagpuri folk music at ignca|website=daily Pioneer.com|access-date=21 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328042823/https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/talk-on-nagpuri-folk-music-at-ignca.html|archive-date=28 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref> अन्य मुख्य पर्व [[होली]], [[दिवाली]], [[दशहरा]], [[काली पूजा]], [[टुसू पर्व]], [[मकर संक्रांति]], तीज, सहराय, [[होली|फगुआ]] आदि है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Fk6-EAAAQBAJ&pg=SA2-PA2&dq=sadan+festival&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjZyPf5lYj_AhUtm1YBHSh8DwQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=sadan%20festival&f=false|title=Jharkhand General Knowledge - 2023 : Essential Book for JPSC, JSSC, JTET, JSERC, SI and All Other Competitive Exam of Jharkhand|last=Rannjan (IAS)|first=Dr Manish|date=2023-05-11|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5521-693-9|language=en}}</ref> ==उल्लेखनीय लोग== *[[फणि मुकुट राय]], नागवंशी राजा *[[रघुनाथ शाह]], नागवंशी राजा *[[दुर्जन साल]], नागवंशी राजा *[[लाल चिंतामणि शरण नाथ शाहदेव]], नागवंशी राजा *[[बख्तर साय]], स्वतंत्रता सेनानी *[[मुंडल सिंह]], स्वतंत्रता सेनानी *[[पाण्डे गणपत राय]], स्वतंत्रता सेनानी *[[ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव]], स्वतंत्रता सेनानी *[[टिकैत उमराँव सिंह]], स्वतंत्रता सेनानी *[[रघुनाथ महतो]], स्वतंत्रता सेनानी *[[बिनोद बिहारी महतो]], सांसद *[[निर्मल महतो]], राजनीतिक किर्यकर्ता *[[गिरधारी राम गोंझू]], साहित्यकार *[[आदित्य साहू]], सांसद *[[मुकुंद नायक]], लोक गायक और नर्तक *[[दीपिका कुमारी]], भारतीय महिला तीरंदाजी खिलाड़ी *[[पूर्णिमा महतो]], भारतीय महिला तीरंदाजी खिलाड़ी *[[निक्की प्रधान]], भारतीय हॉकी खिलाड़ी == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत की मानव जातियाँ]] 26i71ziw0d6xkakye6ttr0oo3ltr9ss सदस्य:जोरिया समाज . 2 995338 6628466 6336988 2026-10-11T11:42:33Z Max 651050 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#स3|शीह स3]]) 6628466 wikitext text/x-wiki {{db-notwebhost}} जोरिया एक चंद्रवशी क्षत्रिय उपनाम है और यह कश्यप गोत्र से आता है चंद्रवंशियों में जोरिया का एक अहम स्थान है। जोरिया मगध के राजा जरासंध के वंशज हैं, • ये चंद्रवंशी क्षत्रिय " हिन्दू राजपूत " है। mg1kbs2i7911w0e1exwiru2nrkdtf9j मुहम्मद शाफ़ी क़ुरैशी 0 1009390 6628397 4786876 2026-10-11T09:22:24Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628397 wikitext text/x-wiki जन्म तिथि: 24 नवम्बर, 1929 जन्म स्थान: श्रीनगर (कश्मीर) वैवाहिक स्थिति: विवाहित, पत्नी श्रीमती बेगम फातिमा बच्चे: दो पुत्र, तीन पुत्रियां पिता का नाम: स्व0 हाजी मुहम्मद अमीन कुरैषी मातृ भाषाः कश्मीरी अन्य भाषायेंः अंगे्रजी,पंजाबी,उर्दू,परषियन, अरबी, तथा हिन्दी का समुचित ज्ञान षिक्षाः 1- प्रारम्भिक शिक्षा क्रिश्चियन मिशन हदाऊ मेमोरियल हाई स्क्ूल, श्रीनगर से प्राप्त की । 2- श्री अमर सिंह कालेज श्रीनगर से स्नातक । 3- अलीगढ़ मुस्लिम विष्वविद्यालय से , अलीगढ़ से एम.ए. तथा एल.एल.बी. से डिग्री प्राप्त की । कार्य क्षेत्रः 1- अखिल भारतीय वाद-विवाद प्रतियोगिता में अलीगढ़ विष्वविद्यालय का प्रतिनिधित्व किया । एस0पी0 कालेज की डिगेटिंग सोसायटी के अध्यक्ष रहे । 2- कालेज में शिक्षा प्राप्त करने के दौरान विशेष योग्यता प्रमाण पत्र से अलंकृत किये गये । 3- अलीगढ़ मुस्लिम विष्वविद्यालय छात्र यूनियन के वर्ष 1952-54 में सक्रिय सदस्य रहे । 4- [[अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय]] अलीगढ़ की लाॅ सोसायटी के वर्ष 1953 में सचिव रहे । 5- अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय के जियोग्रफिकल सोसायटी के वर्ष 1954 में उपाध्यक्ष रहे । 6- जम्मू और कष्मीर स्टूडेंट फेडरेशन के अध्यक्ष रहे । 7- स्कूल तथा कालेज में षिक्षा ग्रहण करने के दौरान विभिन्न खेलों में सक्रिय रूप से भाग लिया । ==राजनीतिक गतिविधियां== 1- जम्मू कश्मीर में नेशनल कांफ्रेस को नेशनल कांग्रेस में परिवर्तित करने में महत्वपूर्ण भूमिका अदा की । 2- कश्मीर में कांग्रेस को मजबूती प्रदान की तथा जम्मू और कष्मीर नेशनल कांग्रेस के संस्थापक अध्यक्ष पद को सुशोभित किया । सार्वजनिक जीवन: 1- वर्ष 1965 में जम्मू कश्मीर से राज्य सभा के सदस्य चुने जाने के पूर्व राज्य के उच्च न्यायालय के प्रसिद्ध वकील के रूप में अच्छी ख्याति प्राप्त की । 2- वर्ष 1967 में अनन्तनाग संसदीय निर्वाचन क्षेत्र से निर्विरोध एम0पी0 चुने गये । 3-वर्ष 1977 में लोक सभा के समान्य निर्वाचन क्षेत्र में पुनः अनन्तनाग से लोक सभा के सदस्य चुने गये । जिन पदों पर रहे: 1- दिनांक 281-1966 से 14-2-1969 तक केन्द्रीय वाणिज्य उपमंत्री रहे । 2- दिनांक 15-2-1969 से 2-5-1971 तक केन्द्रीय उस्पात और हैवी इंजीनियरिंग उपमंत्री रहे । 3- दिनांक 10.10.1974 से मार्च 1977 तक केन्द्रीय उपरेल मंत्री रहे 4- दिनांक 31.7.79 को केन्द्रीय पर्यटन एवं नागरिक उड्डयन मंत्री रहे । 5- 19 मार्च 1991 से 13 अगस्त 1993 तक बिहार के राज्यपाल । 6- 24 जून 1993 केा मध्य प्रदेष के राज्यपाल पद की शपथ ग्रहण की । 7- 3 मई 1996 को उत्तर प्रदेष के राज्यपाल का अतिरिक्त प्रभार ग्रहण किया । विदेष यात्रायें: 1- वर्ष 1964 में बैंडूंग में आयोजित एफ्रो एषियन इस्लामिक कांफ्रेस में भारत प्रतिनिधित्व किया । 2- वर्ष 1965 में संसदीय दल के सदस्य के रूप में अल्जीरिया, मोरक्को, टियूनेषिया, सेनेगल आईवरी कोष्ट तथा मोरिटेनियां देषों की यात्रायें की । 3- वर्ष 1966 के मई माह में नीस में आयोजित अन्तर्राष्टीय सिल्क एसोसिएषन के 10 वें वार्षिक समारोह में भारतीय दल का नेतृत्व किया। 4- वर्ष 1966 के सितम्बर-अक्टूबर माह में बलगारिया और रोमानिया देशों की यात्राएॅं की तथा पोल्वडू अन्तर्राष्ट्रीय मेले में कई वाणिज्यक अनुबन्ध हस्ताक्षरित कराए। 5- वर्ष 1967 के अप्रैल माह में जापान में आयोजित 23वें इकोनामिक कमीशन फार एशिया एण्ड फार ईस्ट के सत्र में भाग लिया तथा भारतीय प्रतिनिधि मण्डल का नेतृत्व किया। 6- वर्ष 1968 अप्रैल माह में आस्ट्रेलिया में ई.सी.ए.एफ.आई. में भारतीय प्रतिनिधि मण्डल का नेतृत्व किया। 7- वर्ष 1968 मे माह अम्टूबर में भारतीय व्यापार के प्रतिनिधि मण्डल के अध्यक्ष के रूप में बुलगारिया, रोमानिया, हंग्री तथा पोलैण्ड का भ्रण किया। 8- भारतीय हज प्रतिनिधि मण्डल के नेता के रूप में सउदी अरब का भ्रमण किया तथा जनवरी, 1973 में ईराक की भी यात्रा की। 9- वर्ष 1973 सितम्बर में भारतीय सहायता से निर्मित मेखना ब्रिज के पुनः खोले जाने के समय बंगलादेश में भारतीय प्रतिनिधि मण्डल का नेतृत्व किया। 10- वर्ष 1974 अक्टूबर में अल्जीरिया के राष्ट्रीय समारोह में भाग लेने के लिए भारतीय प्रतिनिधि मण्डल के अध्यक्ष के रूप में त्रिपोली (लीबिया) गये। 11- वर्ष 1975 जुलाई में भारत के विशेष दूत के रूप में बहरीन, ईराक, सीरिया तथा संयुक्त अरब अमीरात का भ्रमण किया। 12- वर्ष 1976 अम्टूबर में [[भारत के राष्ट्रपति]] के मिनिस्टर इन वेटिंग के रूप में आबू-धाबी तथा दुबई का भ्रमण किया। 13- वर्ष 1984 में पुनः प्रधानमंत्री के विशेष दूत बनकर लीबिया गये। 14- वर्ष 1989 में अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी के प्रतिनिधि के रूप में ईराक गये। 15- वर्ष 1990 में अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी के प्रतिनिधि मण्डल के सदस्य के रूप में चीन का भ्रमण किया। 16- राष्ट्रपति के दल के सदस्य के रूप में पुर्तगाल, ट्रिनेदाद, टोबैगो, चिली तथा जिम्बांबे का भ्रमण किया। 17- मई 1996 में ईरान तथा तुर्किस्तान के बीच ‘रेल लिंक’ समारोह के अवसर पर भारत के प्रतिनिधि के रूप में ईरान का दौरा किया। सामाजिक गतिविधियाॅंः 1. अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी के सदस्य 2. ट्रस्टी तथा सचिव गालिब संस्थान 3. संरक्षक हिन्दुस्तानी अदबी सोसाइटी, नई दिल्ली 4. अध्यक्ष, अलीगढ़ मुस्लिम यूनिवर्सिटी ओल्ड ब्वायज् एसोसिएशन, नई दिल्ली 5. संस्थापक अध्यक्ष, क्रिसेन्ट एजूकेशनल सोसाइटी, नई दिल्ली अभिरूचिः अध्ययन तथा गोल्फ विशेष रूचि: प्राचीन भारतीय इतिहास खेलों में भागीदारी: क्रिकेट, हाकी, गोल्फ, बिलियर्ट्स क्लबों में भागीदारी: 1. सदस्य, कश्मीर गोल्फ क्लब, श्रीनगर 2. सदस्य, अमर सिंह क्लब, श्रीनगर 3. सदस्य, दिल्ली जिमखाना क्लब, नई दिल्ली 4. सदस्य, दिल्ली गोल्फ क्लब, नई दिल्ली 5. अध्यक्ष, बैडमिंटन एसोसिएशन आफ इण्डिया जबलपुर, [[मध्य प्रदेश]] अन्य: वर्ष 1991 में 6 से 12 दिसम्बर तक मारिशस में आयोजित विश्व उर्दू सम्मेलन में भारतीय प्रतिनिधि मण्डल का नेतृत्व किया। 03.05.1996 से 19.07.1996 तक [[उत्तर प्रदेश के राज्यपालों की सूची|उत्तर प्रदेश के राज्यपाल]] रहे। ==सन्दर्भ== https://web.archive.org/web/20160418175848/http://upgovernor.gov.in/hindi_version/qureshibio_H.htm [[श्रेणी:1929 में जन्मे लोग]] to0761iyyw1aj0s41j9jogiq99e93pb गोपिकाबाई 0 1010531 6628322 6224850 2026-10-11T06:55:37Z Mundhalia746 934684 6628322 wikitext text/x-wiki '''गोपिकाबाई''' (१७२४ - १७७८) [[बालाजी बाजी राव|बालाजी बाजीराव]] की पत्नी तथा भिखाजी नायक रास्ते की पुत्री थीं।<ref name="Vishwas Patil">{{cite book |title=Sambhaji |first=Vishwas |last=Patil}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == {{reflist}} {{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य से सम्बन्धित महिलाएँ]] [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] hktl3exiajtj97z3oiy6xzx3yhiafjh जॉन मैक्फर्सन 0 1016076 6628209 6606722 2026-10-11T02:56:47Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628209 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder| name=जॉन मैक्फर्सन| image=Captain John Macpherson (1726 - 1792) by anonymous (circa 1772-1792).jpg| monarch=[[युनाइटेड किंगडम के राजा जॉर्ज तृतीय|जाॅर्ज तृतीय]]| office=फोर्ट विलियम(बंगाल) का गवर्नर जनरल| | term_start = फरवरी 1785 | term_end = सितम्बर 1786| predecessor=[[वारेन हेस्टिंग्स]]| successor=[[लॉर्ड कॉर्नवालिस]] | birth_date = 1745 | birth_place = [[स्लेट,आएल ऑफ़ स्काऐ|स्लेट]], [[आएल ऑफ़ स्काऐ]], [[स्कॉट्लैण्ड]] | death_date = 12 जनवरी 1821 (उम्र 76 or 77) | death_place = ब्रोम्पटन ग्रोव, [[यूनाइटेड किंगडम]] }} '''जॉन मैक्फर्सन''' भारत में एक ब्रिटिश प्रशासक थे जिन्हे सन 1785-86 में अस्थाई गवर्नर जनरल नियुक्त किया गया था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/hcip-8-maratha-supremacy-ed.-r.-c.-majumdar|title=History and Culture of Indian People - 8 Maratha Supremacy (Ed. R. C. Majumdar)|last=Ed. R. C. Majumdar}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{गवर्नर जनरल}} [[श्रेणी:१८२१ में निधन]] [[श्रेणी:भारत के गवर्नर जनरल]] qwsyfyp8zs6t1kvg51p87xmk7k9tb7j ममता सागर 0 1018729 6628416 6578320 2026-10-11T09:27:38Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 6628416 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | embed = | honorific_prefix = | name = ममता सागर | honorific_suffix = | image = MamtaSagar.jpg | image_size = 225px | image_upright = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = 1966 <!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = | resting_place = | occupation = लेखक, अनुवादक | language = | nationality = भारतीय | citizenship = | education = | alma_mater = | period = | genre = <!-- or: | genres = --> | subject = <!-- or: | subjects = --> | movement = | notableworks = <!-- or: | notablework = --> | spouse = <!-- or: | spouses = --> | partner = <!-- or: | partners = --> | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = <!-- {{URL|example.org}} --> | portaldisp = <!-- "on", "yes", "true", etc; or omit --> }} '''ममता सागर''' एक [[कवि]] , [[लेखक]] , [[नाटककार]] , [[अनुवाद|अनुवादक]] और [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] भाषा में एक लेखन कार्यकर्ता है जो [[कर्नाटक]], दक्षिणी भारतीय राज्य में बोली जाती है। उनकी लेखन राजनीति, नारीवाद, भाषाई और सांस्कृतिक विविधता के मुद्दों पर केंद्रित है। वह वर्ष 2015 के ब्रिटिश सेंटर फॉर लिटररी ट्रांसलेशन, यूनिवर्सिटी ऑफ ईस्ट एंग्लिया, ब्रिटेन में चार्ल्स वालेस इंडिया ट्रस्ट फेलोशिप के लिए प्राप्तकर्ता हैं। उन्हें मल्टीमीडिया आर्टिस्ट 2012 की एसोसिएशन, AUROPOLIS द्वारा बेलग्रेड, सर्बिया में 'पोएट इन रेजिडेंस' के रूप में आमंत्रित किया गया था। == शैलियों का प्रयास == कविता, प्रदर्शन कविता, फिल्मों के लिए गीत, नाटक, लघु गद्य, स्तंभ लेखन, निबंध, अकादमिक लेखन, आलोचना, कला समीक्षा, पत्रकारिता लेखन, कन्नड़ भाषा से और में अनुवाद उनकी शैली है । == कविता / साहित्य उत्सव मे उपस्थिति == टंटा इंटरनेशनल पोएट्री फेस्टिवल, इजिप्ट 2017, हे फेस्टिवल 2017 यूके, वेल्स इंटरनेशनल पोएट्री फेस्टिवल 2017 यूके, सिटी स्क्रिप्स / अर्बन राइटिंग फेस्टिवल IIHS बेंगलुरु 3-5 फरवरी 2017, 17 वां पोस्सी फेस्टिवल बर्लिन 2016, सफी इंटरनेशनल पोएट्री फेस्टिवल, मोरक्को 2016, काव्य प्रस्तुति 2015 के संसारों में उत्तेजना, नॉर्विच राइटर्स सेंटर, यूके द्वारा आयोजित लाइट-फेस्ट की मेजबानी की। उन्होंने लेडबरी काव्य समारोह 2015, क्रॉसबोन्स फेस्टिवल लंदन 2015, पुणे इंटरनेशनल लिटरेरी फेस्टिवल 2015, [[हैदराबाद]] लिटरेचर फेस्टिवल 2015, 2014, 2012, नई दिल्ली [[विश्व पुस्तक मेला]] 2014, 2015, चेन्नई बुक फेयर 2014, द इंटरनेशनल पोएट्री और कविताओं में भाग लिया है। लिटरेचर फेस्टिवल-वियतनाम (2010 और 2012), ममता को इंस्टीट्यूटो सर्वंतेस नुएवा दिल्ली द्वारा नोनी बेनेगास के साथ बातचीत और बातचीत के लिए आमंत्रित किया गया था, अर्जेंटीना के कवि, नई दिल्ली 2012, कविता पढ़ने और पैनल चर्चा 'बॉडी एंड बायोग्राफी' LEKHANA में एक त्योहार साहित्य, बैंगलोर २०१२, बैंगलोर साहित्य महोत्सव, बेंगलुरु, २०१२, २०१३, २०१४। इंटरनेशनल ट्रांसलेशन वर्कशॉप और लिविंग लिटरेचर फेस्टिवल लजुब्जाना-स्लोवेनिया (2010), ग्रेनेडा इंटरनेशनल पोएट्री फेस्टिवल-निकारागुआ (2010), मेडेलिन-कोलम्बिया (2008) की XVIII इंटरनेशनल पोएट्री फेस्टिवल, 5 वीं कांग्रेस "डिफेंडिंग कल्चरल डायवर्सिटी", हवाना-क्यूबा ( 2007), पोएट्री अफ्रीका-साउथ अफ्रीका (2005) और साउथ एशियन लिटरेरी एसोसिएशन इंटरनेशनल कॉन्फ्रेंस, सैन डिएगो, [[संयुक्त राज्य अमेरिका|यूएसए]] (2003)। == प्रकाशन == ममता सागर की कविताओं के चार संग्रह हैं, "छिपाएँ और तलाश करें", कन्नड़ 2014 में स्रोत पाठ के साथ अंग्रेजी में चयनित कविताओं का एक संग्रह, " ''हायगे हलेया मेले हाडु'' " (इस गीत की तरह) 2007, " ''काव्या नविलिना हेजे'' " (पदचिह्न द वाइल्ड पीकॉक) 1992 और " ''नादिया नीरीना तेवा'' " ( ''डम्पनेस'' ऑफ द रिवर) 1999 और चार नाटकों का श्रेय उन्हें जाता है। चार नाटक, स्तंभ लेखन की एक कथा, कन्नड़ और अंग्रेजी में लिंग, भाषा, साहित्य और संस्कृति पर महत्वपूर्ण निबंधों का एक संग्रह और स्लोवेनियाई-कन्नड़ साहित्य पर एक पुस्तक का श्रेय उन्हें दिया जाता है। उन्होंने कई [[भारत]]<nowiki/>ीय और विदेशी भाषाओं में अनुवाद गतिविधि के साथ कन्नड़ और अंग्रेजी में कविता और गद्य का अनुवाद किया है। उनकी कविताओं का अंग्रेजी, स्पेनिश, फ्रेंच, [[वियतनामी भाषा|वियतनामी]], गैलिशियन्, माल्टीज़, जापानी, चीनी, स्लोवेनियाई, सर्बियाई, रूसी, सिबुआनो के अलावा कई भारतीय भाषाओं में अनुवाद किया जाता है और उन संबंधित भाषाओं में प्रकाशित किया जाता है। उन्होंने डरबन, दक्षिण अफ्रीका (2005) में दो स्कूलों के लिए कविता कार्यशालाएं और रंगशंकरा थिएटर फेस्टिवल 2007, बैंगलोर और आर्थिक रूप से पिछड़े समुदायों की युवा लड़कियों के लिए एक थिएटर वर्कशॉप आयोजित की है। ममता ने 'मेटरलैंड' में कलाकारों एन.पुष्पामाला (भारत), जेनेट और जेनिफर (ऑस्ट्रेलिया) के साथ 'एमिली डिकेंसन प्रोजेक्ट' और कवियों मार्जोरी इवास्को (फिलिपींस) और क्वीन माई (वियतनाम) के साथ सहयोग / प्रदर्शन किया है। ममता सागर ने भारत और ब्रिटेन में मार्क ग्वेने जोन्स के साथ 'मेलिंग वॉयस', यूके आर्ट्स काउंसिल फंडिंग परियोजनाओं का दौरा किया। "पुरदाह", [[उर्दू भाषा|उर्दू]] में एक नाटक की पटकथा, इस कार्यशाला के दौरान विकसित हुई जिसका मंचन "एकेकेए" महिलाओं, रंगायण, मैसूर, 2001 के लिए राष्ट्रीय नाट्य समारोह में किया गया था। उसने सेनेगल, इंग्लैंड, माल्टा, जर्मनी और स्लोवेनिया के कवियों को आमंत्रित करके हैदराबाद और बैंगलोर में अंतर्राष्ट्रीय कविता घटनाओं पर अंकुश लगाया है। विभिन्न भारतीय भाषाओं के कवियों ने ममता द्वारा प्रस्तुत राष्ट्रीय कविता घटनाओं में भाग लिया है। DREAMS को एकत्रित करना और साझा करना, बसावनगुड़ी लाइव आर्ट प्रोजेक्ट 7 मई 2014 को इस कविता का प्रदर्शन की। KANASUGALU / DREAMS कविता और प्रदर्शन 7 मई 2014 को डिंपल शाह द्वारा कही गई बसावनगुड़ी लाइव आर्ट परियोजना में किया गया। विमोचन, फोरम फॉर वुमन राइट्स, 15 अप्रैल और 5 मई 2014 द्वारा आयोजित MAR मारमार ’आयोजनों में कविता प्रस्तुत की। ममता सागर की कविताओं को बबेलिया एन गैल्गो ’में दिखाया गया है, सात कविताओं की कविताओं के संकलन और उनका अनुवाद योलान्डा कास्टानो, गैलिसिया बियॉन्ड बैरियर्स, स्लोवेनियाई-कन्नड़ लिटरेचर इंटरेक्शन एड और ममता सागर द्वारा 2011 में किया गया है। ' ''119 वेब स्ट्रीमिंग काव्य'' ' का संपादन त्जेवेता सोफ्रोनिएवा, सर्बिया द्वारा किया गया। 2011 " ''आंतरिक सजावट'' " 2010, कविता पत्रिका डब्ल्यूएचओ का मुद्दा उठाती है। शी चुआन, बेज़िंग, चाइना 2010, " ''विश्व कविता पंचांग 2008",'' एड द्वारा चयनित कविताओं का पुन: पंजीकरण अनुवाद। हाड़ा सेंडू, मंगोलिया। 2008, annada कविता इंटरनेशनल ’, वेबसाइट, 2009 पर कन्नड़ कवि, नाटककार और अकादमिक के रूप में प्रदर्शित। " ''एक महिला लेखक के रूप में बढ़ रही है'' ", एड। जैन, जसबीर। [[भारतीय साहित्य अकादमी|साहित्य अकादमी]], नई दिल्ली। 2007, " ''ए इवनिंग ऑफ पोएट्री'' ", कैटलॉग को एलायंस फ्रैंकेइस हैदराबाद और भारत, हैदराबाद, भारत में फ्रेंच दूतावास के बुक सेक्शन के सहयोग से एक बहुभाषी कविता घटना के भाग के रूप में तैयार और तैयार किया गया। दिसंबर 2007। एमी लिंड द्वारा संपादित 'बैटलग्राउंड: वीमेन, जेंडर एंड सेक्सुएलिटी' में ''"सेक्सिज्म एंड लैंग्वेज"'' । ग्रीनवुड पब्लिशर्स, यूएसए। 2007, ' ''एजेंडा', एम्पॉवरिंग विमेन फॉर जेंडर इक्वैलिटी,'' जर्नल नंबर 69, सितंबर 2006 दक्षिण अफ्रीका। राउट्स-'मोविंग वर्ल्ड्स 'ए जर्नल ऑफ ट्रांसकल्चरल राइटिंग, वॉल्यूम 2, अंक वन, 2002, यूनिवर्सिटी ऑफ लीड्स-यूके। दक्षिण एशियाई अध्ययन समाचार पत्र- IOWA, स्प्रिंग 2002। ' ''TOMAS''' , द लिटरेरी जर्नल, सेंटर फॉर क्रिएटिव राइटिंग एंड स्टडीज, यूनिवर्सिटी ऑफ सैंटो टॉमस, मनीला, फिलीपींस अंक 10, मार्च 2006 द्वारा प्रकाशित किया गया। SAMYUKTA- ए जर्नल ऑफ़ वीमेन स्टडीज़, तिरुवनंतपुरम। URDHVA MULA: एक इंटर-डिसिप्लिनरी जर्नल, जो महिलाओं और सेलेक्टेड इश्यूज़, मुंबई पर केंद्रित है। ब्रिटिश काउंसिल की वेबसाइट ऑन वुमन राइटिंग, 'केरल कविता 2000' का संपादन डॉ। के। अय्यप्पा पणिक्कर, जनवरी 2000, कालीकट द्वारा किया गया। भारतीय साहित्य अकादमी, नई दिल्ली अकादमी द्वारा प्रकाशित पत्रिका। बंद दरवाजों के पीछे: भारत में घरेलू हिंसा, मुंबई आदि में उनके लेख, अनुवाद में कविताएँ और कन्नड़ साहित्य और संस्कृति से अनुवाद के उनके कार्य हैं। विश्व कविता पर्व समारोह की पांचवीं वर्षगांठ के हिस्से के रूप में, कन्नड़ मूल में अंग्रेजी में अनुवाद के साथ उनकी कविताओं को वैंकूवर पब्लिक लाइब्रेरी, (केंद्रीय शाखा) 350 वेस्ट जॉर्जिया, वैंकूवर, बीसी कनाडा, फरवरी 2006 में प्रदर्शित किया गया था। अंग्रेजी अनुवाद में उनकी कविताओं को एंथोलॉजी में प्रकाशित किया गया है, "इन ओन ओन वर्ड्स: ए जनरेशन डिफाइनिंग योरसेल्फ - वॉल्यूम 7", जिसे मार्लो Peerse वीवर द्वारा संपादित किया गया है और MW एंटरप्राइजेज, यूएसए द्वारा प्रकाशित किया गया है। कन्नड़ में उनकी कविताओं का अंग्रेजी में उनके अनुवाद के साथ नागयुगल्टी वारेन द्वारा संपादित और द अफ्रीका वर्ल्ड प्रेस द्वारा प्रकाशित महिला कवियों की नृविज्ञान में शामिल है और वर्ल्ड सोशल फोरम, नैरोबी, केन्या 25-25, जनवरी 2007 में प्रदर्शित किया गया था । == ''निकारागुआन कवि-पुजारी अर्नेस्टो कर्डनल के साथ, मेडेलिन इंटरनेशनल पोएट्री फेस्टिवल, 2008'' == == ''ग्रान्डा पोएट्री फेस्टिवल-निकारागुआ, 2010'' == वचाना वॉक ऑफ स्टोरीज, आर्ट ऑफ ट्रांजिट, बेंगलुरु 2016 में क्यूरेट किया गया == अनुवाद गतिविधि == 1. दक्षिण भारतीय कविता अनुवाद कार्यशाला 2017 केरल साहित्य अकादमी और कविता कार्निवल पट्टांबी। SHORNUR, केरल, 25 - 28 जनवरी 2017। 2. गोएथे-इंस्टीट्यूट की कवि अनुवाद परियोजना 'कवि अनुवाद कवि'। कार्यशाला का आयोजन केरल में किया गया और समारोह रीडिंग / प्रेजेंटेशन / प्रदर्शन बर्लिन, मुंबई और चेन्नई, 2016 में हुए। 3. साहित्य एक्रॉस फ्रंटियर्स इंटरनेशनल पोएट्री ट्रांसलेशन वर्कशॉप - हैदराबाद में कविता कनेक्शंस इंडिया 2015 और शांतिनिकेतन कोलकाता में इंटरनेशनल पोएट्री ट्रांसलेशन वर्कशॉप, 2013 में ममता सागर की कविताओं का एस्टोनियाई, अंग्रेजी, बंगाली, पुर्तगाली, जर्मन, फ्रेंच, वेल्श और पश्चिमी में अनुवाद किया गया। कवि ने इन सभी भाषा संस्कृतियों के कवियों द्वारा कविताओं का अनुवाद किया। 4. ' एक नदी कविता ', उनकी कविता' ''नाडियॉलज'' 'का अंग्रेजी अनुवाद यूके में प्राथमिक स्कूल के बच्चों के लिए कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस द्वारा प्रकाशित पाठ्यपुस्तक में शामिल किया गया है। उनकी नवीनतम पुस्तक in ''हाईड एंड सीक'' ’कन्नड़ में स्रोत पाठ के साथ अंग्रेजी अनुवाद में उनकी कविताओं का संग्रह है 5. जेनेट बर्चिल और जेनिफर मैककले द्वारा 2011 में एमिली डिकेंसन की कविता 'एमिली डिकेंसन प्रोजेक्ट कंट' 870 को कन्नड़ मे अनुवादित किया गया। 6..SEEMANTHA लघु कथा को नागवनी द्वारा कन्नड़ से अंग्रेजी में ब्रिटिश काउंसिल की वेबसाइट ऑन वूमेन राइटिंग और SAMYUKTA- A जर्नल ऑफ विमेन स्टडीज, वॉल्यूम के लिए अनुवादित किया । 7. अंग्रेजी में शुरुआती तिरुमलम्बा द्वारा अनुवादित कविताओ की आधुनिक कन्नड़ लेखकों में पहली महिला कवि 8. स्लोवेनियाई कवियों ब्रोए मोज़ेटिक और वेरोनिका डेंटिनजाना और स्लोवेनियाई लघु कथाकारों लेडी ब्लाटनिक और सुजाना ट्रेटनिक द्वारा कन्नड़ में अनुवादित कविताओं की पुस्तक, 'स्लोवेनियाई-कन्नड़ साहित्य बातचीत' में उनके लिए स्लोवेनियाई साहित्य, लजुब्लजाना, स्लोवेनिया 2011 के लिए केंद्र द्वारा संपादित किया गया है। 9. द इंटरनेशनल पोएट्री ट्रांसलेशन वर्कशॉप में - सेंटर फॉर स्लोवेनियन लिटरेचर द्वारा '''साहित्यिक फ्रंट फ्रंटियर्स''' स्लोवेनिया 2010 के सहयोग से आयोजित छोटी और बड़ी भाषाओं, ममता ने छह भाषाओं के कवियों की कविताओं का अनुवाद किया है: एंटोनी कैसर (माल्टा), स्टानिस्लाव लावोव्स्की (रूस), वेरोनिका डिनटिंजाना (स्लोवेनिया), यासुहिरो योट्सुमोटो (जापान), योलान्डा कास्तानो (स्पेन, गैलिशिया) और शी चुआन (चीन); कन्नड़ में, जबकि कन्नड़ में उनकी कविताओं का इन सभी भाषाओं में अनुवाद किया गया। 10. शेक्सपियर के नाटक 'ए ''मिडसमर नाइट्स ड्रीम', 2008'' के टिम सपल्स के निर्माण के लिए कन्नड़ में कई मार्ग का अनुवाद किया ''।'' 11. कवियों के सहयोग से, उन्होंने मारजोरी इवास्को की कविताओं का अनुवाद फिलिपिनो के एक कवि सेबुआनो भाषा में, गेस्टन सेंट फ्लुअर (हैती) और अमादौ लैमिन साले (सेनेगल) फ्रेंच में लेखन, एलेक्स फ्लेइट्स रोड्रिगेज और डोमिंगो अल्फांसो (क्यूबा), लीना में किया है। ज़ेरोन (मेक्सिको), फ्रांसिस्को रुइज़ उडियल (निकारागुआ) स्पेनिश में लेखन, अब्दुल हादी सदाउं (इराक) अरबी में लेखन, ऐलेना लिलियाना पोपेस्कु (रोमानिया), आर्यन कगनोफ़ (दक्षिण अफ्रीका) और तेनज़िन ससुन्दु (तिब्बत) अंग्रेजी में कन्नड़ में लिखते हैं। द इंटरनेशनल पोएट्री ट्रांसलेशन वर्कशॉप, स्लोवेनिया 2010 12. उन्होंने समकालीन अफ्रीकी और फ्रैंकोफोनिक कविता का कन्नड़ भाषा में अनुवाद किया है। 13. उन्होंने कन्नड़ से इटालियन में अपनी कविताओं के अनुवाद में निकोला वेडरमे के साथ सहयोग किया है। 14. कन्नड़ की समकालीन महिला कवियों की कविताओं के अंग्रेजी अनुवादों का उनके लेखों और लिंग पर महत्वपूर्ण लेखन में बड़े पैमाने पर उपयोग किया जाता है। 15. समकालीन महिला कवियों द्वारा हिंदी भाषा की कविताओं का अंग्रेजी और कन्नड़ अनुवाद अपने लेखों और आलोचनात्मक लेखों में किया जाता है। 16. मराठी कवि हेमंत जोगलेकर के संग्रह HODYA को कन्नड़ में अनुवाद 17। लेख का अनुवाद किया, ''<nowiki/>'व्हाट डू वी मीन बाय जेंडर आधारित सेंसरशिप?''' मैसूर में मई 2000 के दौरान ASMITHA और महिला विश्व द्वारा संयुक्त रूप से आयोजित एक कार्यक्रम में जेंडर और सेंसरशिप पर महिला लेखकों के लिए दो दिवसीय कार्यशाला के लिए कन्नड़ में। 18. डॉ०क० अय्यप्पा पणिक्कर, जनवरी 2000, कालीकट द्वारा संपादित 'केरल कविता 2000' में प्रकाशित डा० चित्रा पणिक्कर के साथ मलयालम में कन्नड़ नाटक " ''म्हारा चायरा'' " का सह-अनुवाद। 19. उन्होंने कन्नड़ भाषा से कई कविता, गद्य और आलोचनात्मक लेखों का अंग्रेजी में अनुवाद किया है। 20. अनूदित कविताओं का प्रयोग अक्सर ममता सागर द्वारा क्यूरेट किए गए सार्वजनिक स्थानों पर कविता प्रदर्शन / पठन गतिविधि / कविता पाठ में किया जाता है। ममता ने महिलाओं, बच्चों और हाशिए के समुदायों के लोगों के लिए पठन और निर्माण के साथ थिएटर और कविता कार्यशालाओं का आयोजन किया है। उन्होंने डरबन, दक्षिण अफ्रीका (2005) में दो स्कूलों के लिए कविता कार्यशालाएं आयोजित की हैं और रंगशंकर थिएटर फेस्टिवल 2007, बैंगलोर, NID (नेशनल इंस्टीट्यूट ऑफ डिज़ाइन) बैंगलोर और दीनबंधु ट्रस्ट के अनाथ बच्चों के लिए एक थिएटर वर्कशॉप और आर्थिक रूप से पिछड़ी हुई युवा लड़कियों के लिए हैदराबाद मे काम किया है। उनकी कविताओं को जैन विश्वविद्यालय, बैंगलोर और केरल विश्वविद्यालय से पाठ्यपुस्तकों के लिए सदस्यता दी जाती है। उनकी कुछ कविताओं को संगीतकारों ने संगीत के साथ जाना है। == अंतर्राष्ट्रीय कविता अनुवाद कार्यशाला - कविता कनेक्शन भारत २०१५ == इरा ली द्वारा निर्देशित, डॉक्यूमेंट्री, 'कल्चर्स ऑफ रेसिस्टेंस' में उनका साक्षात्कार लिया गया है। उनकी कविताओं और साक्षात्कारों को 'लॉस ''चीकोस डी मेनाना''' में दिखाया गया है, जो फ्लाइंग कैट प्रोडक्शंस, स्पेन के जेवियर मोनरो द्वारा निर्देशित एक वृत्तचित्र है। ममता ने जल्द ही लॉन्च होने वाली कन्नड़ फिल्म ''नान लव ट्रैक'' (माय लव ट्रैक) के लिए गाने बनाए हैं। उनका डॉक्टरल का काम हैदराबाद विश्वविद्यालय से तुलनात्मक साहित्य में है और थीसिस का शीर्षक " ''लिंग, पितृसत्ता और प्रतिरोध: कन्नड़ और हिंदी में समकालीन महिला कविता'' " है। तुलनात्मक साहित्य, लिंग अध्ययन, कन्नड़ साहित्य और सांस्कृतिक प्रवचन में विशेषज्ञता के साथ, उन्होंने महत्वपूर्ण राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय सेमिनारों और सम्मेलनों में कागजात प्रस्तुत किए हैं। ममता चार्ल्स वैलेस इंडिया ट्रस्ट ट्रांसलेशन फेलोशिप 2014-15 की प्राप्तकर्ता हैं। डॉ० ममता जी सागर सृष्टि इंस्टीट्यूट ऑफ आर्ट, डिज़ाइन एंड टेक्नोलॉजी में अकादमिक और रचनात्मक लेखन सिखाती हैं और भारत के बैंगलोर में रहती हैं। == ऑडियो, वीडियो और साक्षात्कार के लिए लिंक == 1. लिरिकलाइन रिकॉर्डिंग, बर्लिन 2016। 2. सर्बियाई में अनुवाद के साथ ममता सागर द्वारा कन्नड़ में कविताएं सुनो 3. लेखक टीवी पर ममता सागर 4. VI त्यौहार डे पोएसिया, ग्रेनाडा निकारागुआ 2010 में पढ़ना। 5. '''ग्रेनेडा इंटरनेशनल पोएट्री फेस्टिवल 2010''' । 6. मेडेलिन इंटरनेशनल पोएट्री फेस्टिवल, कोलंबिया, 2008। 7. एशिया प्रशांत काव्य महोत्सव, वियतनाम 2012। 8. Peakplatform वेबसाइट पर HIDE & SEEK के बारे में। 9. ममता सागर की बी.एल.ओ.जी. 10. साउंडक्लाउड-ममता सागर 11. पागल भीड़ से दूर, प्रकाशन अगली '13 12. बेंगलुरुडियरीज: कवि और नाटककार, ममता सागर, अपने पसंदीदा शहर के बारे में स्पष्ट करती हैं == कार्य == * कन्नु, एन 2014 की चोटी मंच की एक छाप, कन्नड़ में प्रकाशित स्रोत पाठ के साथ अंग्रेजी में चयनित कविताओं का संग्रह ''"छिपाएँ और तलाश करें"'' । ''"हीगे हैला मेले हाडू"'' , कन्नड़ में कविताओं का तीसरा संग्रह, अभिनव प्रकाशन, बैंगलोर, 2007 द्वारा प्रकाशित। "स्वैग ''की इच्छा'' ", कन्नड़ नाटक 'मयारे मन मानवे भरारा' का अनुवाद, एंथोलॉजी में शामिल है, "मंचन प्रतिरोध: नाटकों में महिलाओं द्वारा अनुवाद", संपादित और टुटुन मुखर्जी द्वारा प्रस्तुत किया गया है। ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, नई दिल्ली। 2004। " ''नादिया नीरीना तेवा'' ", कन्नड़ में दूसरा कविता संग्रह, इला प्रकाशन, बैंगलोर, १ ९९९ से प्रकाशित। बैंगलोर के इकबाल अहमद द्वारा निर्देशित, बच्चों के लिए एक नाटक " ''चुक्की चुक्की चंदकी'' " को पूरे कर्नाटक में साठ से अधिक शो में देखा जा चुका है। यह पुस्तक ममता सागर द्वारा डिज़ाइन की गई है और सीवीजी प्रकाशन, बैंगलोर, 1999 द्वारा प्रकाशित की गई है। " ''काड़ा नवलीना हेजे'' ", कन्नड़ में कविताओं का पहला संग्रह, अक्षरा प्रकाशन, हेगोडु, कर्नाटक, 1992 द्वारा प्रकाशित। " ''एक महिला लेखक के रूप में बढ़ रही है'' ", एड। जैन, जसबीर। साहित्य अकादमी, नई दिल्ली। 2007। " ''ए इवनिंग ऑफ पोएट्री'' ", कैटलॉग को ममता द्वारा एक बहुभाषी काव्य कार्यक्रम के हिस्से के रूप में डिजाइन और निर्मित किया गया था, जो एलायंस फ्रैंकेइस हैदराबाद और भारत में हैदराबाद दूतावास के फ्रेंच दूतावास के बुक सेक्शन के सहयोग से बनाया गया था। दिसंबर 2007। AS ''TOMAS ’'' , द लिटरेरी जर्नल में प्रकाशित कन्नड़ भाषा में उनमें से एक के साथ तीन कविताओं का अंग्रेजी अनुवाद, अल्फ्रेड ए.यूसन द्वारा संपादित और पेश किया गया और सेंटर फॉर क्रिएटिव राइटिंग एंड स्टडीज, यूनिवर्सिटी ऑफ सैंटो टॉमस, मनीला, फिलीपींस द्वारा प्रकाशित किया गया। अंक 10, मार्च 2006 विश्व कविता पांचवीं वर्षगांठ समारोह के हिस्से के रूप में, कन्नड़ में कविताएं अंग्रेजी अनुवाद के साथ वैंकूवर पब्लिक लाइब्रेरी, (केंद्रीय शाखा) 350 पश्चिम जॉर्जिया, वैंकूवर, ई.पू. कनाडा में बैनर ''विश्व कविता पाठ के'' तहत प्रदर्शित की गई थीं ''।'' - फरवरी 2006। * माहीला विशा "" कन्नड़ और अंग्रेजी में लिंग, भाषा, साहित्य और संस्कृति पर निबंधों का एक संग्रह। 2007 <nowiki>''</nowiki> ''इल्ली सल्लुवा महातु'' <nowiki>''</nowiki> स्तंभ लेखन का एक संग्रह है, जिसका प्रकाशन चैत्रपल्लवी प्रकाशन द्वारा किया गया है, 2010। कलाकार पुष्पमला के साथ "मातृभूमि" का प्रदर्शन। एन। 25 मई 2010, सामूहा आर्टिस्ट स्पेस, बैंगलोर। एआरटी इंडिया में प्रकाशित अंक IV / तिमाही IV। 2010-11। स्पेनिश में ममता सागर कविताएं CARATULA में प्रकाशित। एडिसन नंबर 35, एब्रिल - मेयो 2010। निर्देशक: सर्जियो रामिरेज़। संपादक: फ्रांसिस्को रुइज़ उदिल, निकारागुआ। KAAVYA SANJE, ममता सागर द्वारा संपादित एक बहुभाषी सामुदायिक काव्य घटना जिसमें बेंगलुरु में सार्वजनिक स्थानों पर दुनिया भर से चयनित विषयों के अनुवादों को पढ़ना, पढ़ना, सुनाना और प्रस्तुत करना शामिल है, अब तक 15 संस्करण देख चुके हैं। ममता ने कविता और गद्य का कन्नड़ और अंग्रेजी में अनुवाद किया, कई भारतीय और विदेशी भाषाओं में अनुवाद गतिविधि के साथ सहयोग किया। उनकी कविताओं का स्पेनिश, फ्रेंच, वियतनामी, एस्टोनियाई, जर्मन, पुर्तगाल, गैलिशियन्, माल्टीज़, जापानी, चीनी, स्लोवेनियाई, सर्बियाई, रूसी, तुर्की, इतालवी, अरबी, सेबुआनो, और सिंहल के अलावा अंग्रेजी सहित अधिकांश भारतीय भाषाओं में अनुवाद किया जाता है। और उन संबंधित भाषाओं में प्रकाशित होते हैं। * उनकी डॉक्टरेट थीसिस का शीर्षक है, "लिंग, पितृसत्ता और प्रतिरोध: कन्नड़ और हिंदी में समकालीन महिला कविता" (1980-2000)। 2004 <references /> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://archive.today/20130418134022/http://www.uni-aas.si/2010/05/17-literarno-glasbeni-festival-ziva-knjizevnost Ljubljana कविता महोत्सव, स्लोवेनिया] * [https://web.archive.org/web/20120426071959/http://www.ccp.si/english/izpis.php?id=873 इंटरनेशनल पोएट्री ट्रांसलेशन वर्कशॉप, डेन, सेजाना, स्लोवेनिया] * [https://web.archive.org/web/20130903103523/http://www.caratula.net/archivo/N35-0410/poesia-sagar.php GRANADA POETRY FESTIVAL 2010, NICARAGUA] * [https://web.archive.org/web/20190308002915/http://tongocthach.vn/index.php?loading=6&sid=032afd896fe76&title=index&setallid=010000110111000111001100111&group_id=23&new_id=894&cap=T%E1%BA%A1p%20v%C4%83n%20(Miscellanea) लिटरेचर फेस्टिवल, हनोई-हा लॉन्ग बे, वियतनाम 2010] * [https://web.archive.org/web/20120525050127/http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/81_82/sagar.html मेडेलिन, कोलंबिया का अंतर्राष्ट्रीय कविता समारोह] * [https://web.archive.org/web/20190307173945/http://www.cca.ukzn.ac.za/index.php?option=com_content&view=article&id=281:mamta-sagar-india&catid=31:participant-bios&Itemid=1 कविता अफ्रीका 2005] * [http://www.womenswriting.com/writerdetails.asp?writerid=24 सीमांता, ममता जी सागर द्वारा अनुवादित] {{Dead link|date=January 2018}} * [https://web.archive.org/web/20110715101325/http://www.poemsabout.com/poet/mamta-g-sagar/ ममता जी सागर की सर्वश्रेष्ठ कविताएँ] * [https://web.archive.org/web/20121107034622/http://www.hindu.com/2007/03/10/stories/2007031019650200.htm हैदराबाद में MahiLa Vishaya बुक लॉन्च] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1966 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] dsnqm211ihrhmzut7nsi2b1gq4o2zzg दबाव समूह 0 1049478 6628398 6142369 2026-10-11T09:22:33Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628398 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2019}} दबाव समूह का वर्तमान राजनीतिक व्यवस्थाओं में विशेष स्थान है। ... दबाव समूहों के संदर्भ में कहा जा सकता है कि जब कोई संगठन अपने सदस्यों के हितों की पूर्ति के लिए राजनीतिक सत्ता को प्रभावित करता है और उनकी पूर्ति के लिए दबाव डालता है तो उस संगठन को 'दबाव समूह' कहते हैं। औपचारिक दबाव समूह भारत मे निम्न प्रकार के है । 1. व्यवसाय समूह - जैसे फिक्की , एसोचेम ,एमओ इत्यादी 2. व्यापार संघ - जैसे AITUC , INTUC , HMS , CITU इत्यादि 3. खेतिहर समूह - जैसे भारतीय किसान यूनियन , ऑल इंडिया किसान सभा , भारतीय किसान सभा इत्यादि 4. छात्र संगठन - जैसे ABVP , NSUI , AISA इत्यादि 5. पेशेवर समितियां - जैसे इंडियन मेडिकल एसोसिएशन , बार काँसिल ऑफ इंडिया इत्यादि 6. धार्मिक संगठन - जैसे आरएसएस , विहिप , जमात - ए - इस्लामी , [[शिरोमणि अकाली दल]] इत्यादि 7. जातीय समूह - जैसे हरिजन सेवक संघ , कायस्थ समूह , ब्राह्मण सभा , राजपूत समूह इत्यादि 8. भाषागत समूह - तमिल संघ , [[नागरीप्रचारिणी सभा|नागरी प्रचारिणी सभा]] , हिंदी साहित्य सम्मेलन इत्यादि 9. आदिवासी संघठन समूह - NSSCN , PLA , JMM , TNU इत्यादि 10. विचारधारा समूह - जैसे अम्बेडकवादी ,गांधीवादी, पर्यावरणवादी इत्यादि नेवल किशोर मौर्य d9p4xzqyuf435qzd5o5svc7njc8b8a3 जॉन ड्यूवी 0 1058391 6628199 4250743 2026-10-11T02:51:42Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} और {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628199 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} शिक्षा व्यक्ति की उन सभी भीतरी शक्तियों का विकास है जिससे वह अपने वातावरण पर नियंत्रण रखकर अपने उत्तरदायित्त्वों का निर्वाह कर सके। 3r135wq8a09s0yt2myonlto1q4ub7lp 6628200 6628199 2026-10-11T02:52:55Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:विलय|विलय]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628200 wikitext text/x-wiki {{विलय|जॉन डिवी|date=अक्टूबर 2026}} {{Multiple issues| {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} शिक्षा व्यक्ति की उन सभी भीतरी शक्तियों का विकास है जिससे वह अपने वातावरण पर नियंत्रण रखकर अपने उत्तरदायित्त्वों का निर्वाह कर सके। tt9k24ow5vt0pwlhftiz37f079mnxk0 टाइमली कॉमिक्स 0 1089711 6628440 4337187 2026-10-11T10:23:30Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628440 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} टाइमली कॉमिक्स एक संयुक्त रूप से समूह संस्था थी जिसे [[मार्टिन गुडमैन]] ने बनाया था जो कि 1960 में [[मार्वल कॉमिक्स]] बन गई। 3xm1hamp8zaozraau3ghs87lus5ics5 6628441 6628440 2026-10-11T10:24:05Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:कॉमिक्स]] जोड़ी 6628441 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} टाइमली कॉमिक्स एक संयुक्त रूप से समूह संस्था थी जिसे [[मार्टिन गुडमैन]] ने बनाया था जो कि 1960 में [[मार्वल कॉमिक्स]] बन गई। [[श्रेणी:कॉमिक्स]] 23eba1yq5fw7qe7sua0nm30too5jvbp बिहार में खेल 0 1091503 6628399 6120397 2026-10-11T09:23:19Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628399 wikitext text/x-wiki बिहार अपने वास्तविक विरासत और अकादमिक भव्यता के लिए जाना जाता है, जो खेल के क्षेत्र में भी पीछे नहीं है। राज्य ने कई सक्षम खेल लोगों और प्रतियोगियों को वितरित किया है जिन्होंने देश को गौरवान्वित किया है।यह अपने आस-पास के स्तर के खेल अभ्यासों के लिए अच्छी तरह से जाना जाता है जितना कि राष्ट्रीय मनोरंजन और खेलों में अपनी प्रतिबद्धताओं को स्पष्ट करना चाहिए। बिहार  में खेल प्राचीन काल से आधुनिक काल तक परिवर्तन की विभिन्न अवस्थाओं से गुजरा  हैं। कबड्डी, शतरंज, खो-खो, कुश्ती, गिल्ली-डंडा, तीरंदाजी आदि परंपरागत खेलों के अलावा विभिन्न क्षेत्रों  के संपर्क में आने से बिहार  में क्रिकेट, जूडो, टेनिस, बैडमिंटन आदि खेलों का भी खूब प्रचलन हुआ है। बिहार  के प्रमुख खेल कबड्डी, क्रिकेट,हॉकी, बैडमिंटन, जूडो खो-खो, शतरंज आदि हैं।  मोईनुलहक स्टेडियम के आसपास बसे लोग बताते हैं कि रवि शास्त्री जैसे दिग्गज क्रिकेटर इंजीनियरिंग कॉलेज की ओर से खेला करते थे। वहीं यहां का संजय गांधी स्टेडियम दुनिया के महान फिनिशरों में शुमार भारत के पूर्व कप्तान [[महेंद्र सिंह धोनी]] के छक्कों का गवाह बनता था। धोनी आज झारखंड का मान बढ़ा रहे हैं। बिहार खेल जगत में युवा कल्याण और खेल निदेशालय की भूमिका आगामी सरकारों ने लगातार बिहार में विविधता और खेल अभयास में मदद करने के लिए इसे एक बिन्दु बनाया है।  बिहार राज्य की युवा सुदृढ़ीकरण शाखा इस बात की गारंटी देती है कि राज्य के जीवन स्तर को बनाये  रखते हुए यह सुनिश्चित करने के लिए कि सभी स्तरों पर विधायिका को इसी तरह अलग-अलग मनोरंजन और खेल अभ्यासों के लिए प्रोत्साहन की पेशकस करेगी ।राज्य सरकार  वर्तमान समय के मनोरंजन पर निश्चित रूप से ध्यान केंद्रित कर रही  है, जो विशेष रूप से राज्य के सम्मान और देश की गरिमा को बढ़ाएगा।  बिहार की राज्य सरकार युवाओँ को मजबूत बनाने के लिए सबसे अच्छा मंच बनाने के लिए एक रास्ता तलाश रही है। युवा कल्याण और खेल विभाग के निदेशालय की नींव, एक अग्रिम कदम है , बहुत ही पूरक अधिकारियों और बॉलेस्टर कर्मचारियों के अपने समूह के साथ, निदेशालय राज्य के खेल प्राधिकरण संगठनों को पुरस्कार से सामान्य मदद करने और राज्य में खेल व्यक्तियों के आत्मविश्वास को बढ़ाने के लिए कुछ आवश्यक प्रशासनों को प्रोत्साहित करता है।यह युवाओं के लिए नई प्रतिमाओं को इंगित करने और प्रगतिशील परिवर्तन प्राप्त करने के लिए तेजी से उत्पन होने वाले युवा स्थित एसोसिएशन में से एक है, जिसमें युवाओं  को उल्लेखनीय प्रतिबद्धता के लिए लगातार विश्वास दिलाया जाता है। निदेशालय विभिन्न दान अवसरों और प्रतियोगिताओं की व्यवस्था करने का प्रभारी है, जिसमें शामिल हैं: बिहार स्टेट सुब्रतो कप फुटबॉल टूर्नामेंट बिहार स्टेट मेजर ध्यान चाँद होके तोरनकामेन्ट बिहार स्टेट स्कूल टूर्नामेंट पि.व्हाईक.के.के.ऐ  स्पोर्ट्स लेडीज़ स्पोर्ट्स इनके अलावा राज्य में खेलों के आत्मविश्वास को बढ़ाने के लिए और भी बहुत सारे कल्याणकारी स्टोर हैं। '''[[बिहार खेल परिषद]]'''<ref>{{Cite web|url=http://cbihar.com/thpopular-sports-played-bihar|title=|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010141229/http://cbihar.com/thpopular-sports-played-bihar/|archive-date=10 अक्तूबर 2019|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref> आस-पास के कई प्रथागत और राष्ट्रीय खेलों और मनोरंजनों को बिहार राज्य में कुछ शताब्दियों से अच्छी तरह से जाना जाने लगा था, लेकिन राज्य में इस बिंदु तक कोई भी खेल परिषद नहीं थी। बिहार राज्य खेल परिषद,बिहार खेल अधिनियम 2013 के तहत बनाई गई थी। इसने राज्य के खेल भाग के लिए एक नैतिक लिफ्ट के साथ आम जनता को असाधारण परिवर्तन प्राप्त करना शुरू कर दिया है। यह वर्तमान में खेलों को आगे बढ़ाने के लिए महत्वपूर्ण हिस्सा मन जाता  है। इसे राज्य के खेल निकायों को सक्षम बनाने और खेल अभ्यासों की एक विस्तृत श्रृंखला तैयार करने के लिए तैयार किया है। हाल ही में बिहार राज्य खेल परिषद, खेल के अवसरों की एक विस्तृत श्रृंखला को प्रदर्शित करने के लिए राज्य में एक शिखर निकाय बन गया  है क्योंकि यह राज्य के खेल संघों और इकाइयों को नियंत्रित करने के लिए जवाबदेह है। सभी क्षेत्रों में स्थापित, क्षेत्र खेल परिषदें, पास के स्तर के खेल अभ्यास पर विचार करती हैं और बेहतर काम करने के लिए राज्य खेल परिषद के गृह कार्यालय को जवाब देती हैं। यह बोर्ड एक विशिष्ट खेल के लिए विशेष रूप से नहीं है। सभी खेल, सम्मोहक नियंत्रण के लिए इसके अंतर्गत जाते हैं। राज्य परिषद सामान्य स्तर पर लटकाए गए सभी राष्ट्रीय स्तर के प्रतिद्वंद्वियों पर बिहार राज्य के चित्रण के लिए महत्वपूर्ण हिस्सा मानती है।<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/governor-approves-new-sports-department-in-bihar-b-rajendra-becomes-first-principal-secretary-asj|title=बिहार में नए खेल विभाग के प्रधान सचिव बने बी राजेंद्र|date=९ जनुअरी २०२४|work=प्रभात खबर|access-date=१९ मई २०२४}}</ref> '''बिहार में खेल के लिए रूपरेखा''' बिहार ने चल रहे वर्षों में अपनी राज्य स्तरीय खेल परिषद की शुरुआत की है। राज्य के खेल और युवा उपक्रमों के ब्यूरो विभिन्न राज्यों और राष्ट्रों के ढांचे की जांच कर रहे हैं ताकि देश में अपने स्वयं के विशेष और बारीक परिधानों का निर्माण किया जा सके।कुछ महत्वपूर्ण गतिविधियाँ सिर्फ स्टेडियम बनाने और पुरस्कारों को प्रोत्साहित करने और खेल के व्यक्ति को राजकोषीय मदद करने के लिए की गई हैं। इस कारण से काम कर रहे लीग अतिरिक्त रूप से सजावट और घोषणाओं को फलदायी खिलाड़ियों को देते हैं और अपनी एथलेटिक क्षमताओं का निर्माण करने के लिए एक स्थिति के साथ उन्हें सर्वश्रेष्ठ ढांचा प्रदान करते हैं। '''बिहार में प्रसिद्ध खेल''' भारत के अन्य कई जगहों की तरह क्रिकेट यहाँ भी सर्वाधिक लोकप्रिय है। इसके अलावा फुटबॉल, हाकी, टेनिस, खो-खो और गोल्फ भी पसन्द किया जाता है। इस राज्य ने कैरम, शतरंज और कई इनडोर मनोरंजन के माध्यम से अतिरिक्त रूप से पावती ली है। समतुल्य महत्व की कबड्डी और क्षेत्रीय विविधताएं जैसे मनोरंजन हैं जो राज्य में प्रसिद्धि पाने और बहुसंख्यकों के बीच अच्छी तरह से परिचित होने के अपने दावे हैं। '''बिहार में क्रिकेट''' बिहार में खेला जाने वाला क्रिकेट, बिहार के प्रसिद्ध खेलो में से एक है। बिहार क्रिकेट समूह भारत में सबसे अनुभवी क्रिकेट समूह में से एक था। 2003-04 में यह झारखंड क्रिकेट समूह द्वारा प्रचलित था। विश्व के प्रमुख भारतीय महेंद्र सिंह धोनी को 1998/99 सीज़न के लिए बिहार अंडर -19 टीम में शामिल किया गया और उन्होंने [[रणजी ट्रॉफी]] को 1999- 2000 के सीज़न में बिहार के लिए बड़ा रूप दिया। बिहार क्रिकेट एसोसिएशन (BCA) राज्य में क्रिकेट से संबंधित विभिन्न प्रकार की जांच करने के लिए एक चेकिंग निकाय के रूप में कार्यरत  है और विशेष रूप से राज्य, राष्ट्रीय और दुनिया भर के हिस्सों के लिए राज्य के क्रिकेट समूह के साथ पूर्वसर्ग करता है।भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड (BCCI) के साथ BCA का अपना गठजोड़ है और एक प्रशासन निकाय के रूप में इसका भागीदार है। पिछले क्रिकेटर और वर्तमान कानूनविद्, कीर्ति आज़ाद ने एसोसिएशन ऑफ बिहार क्रिकेट (एबीसी) को बनाया। बिहार क्रिकेट एसोसिएशन (बीसीए) के मौजूदा  कुछ लोगों ने अभिभावकों की सभा से अलग तरीके से अपना काम किया और मौजूदा  वर्षों में क्रिकेट एसोसिएशन ऑफ बिहार (सीएबी) नाम से अपना क्रिकेट बोर्ड बनाया। बिहार के मोइनुल हक स्टेडियम के दक्षिणी परिसर में बिहार क्रिकेट अकादमी, बिहार के युवाओं को क्रिकेट खेलने की क्षमता देने में अग्रणी है। संस्थान का प्राथमिक बिंदु राज्य में बढ़ती हुई खिलाड़ी की संभावनाओं का दोहन करना है। '''बिहार में फुटबॉल''' बिहार राज्य का अपना फुटबॉल समूह है जो राज्य में और राज्य स्तरीय प्रतिद्वंद्विता के बीच भाग लेता है। यह समूह संतोष ट्रॉफी में बिहार राज्य से बात करता है और अपने आस-पास के स्तर पर जीत हासिल करता है। इस समय इस समूह द्वारा कोई संतोष ट्रॉफी मैच नहीं जीते गए हैं। बिहार फुटबॉल एसोसिएशन राज्य में फुटबॉल के प्रशासन की परवाह करता है। यह जिले में गुणवत्तापूर्ण खेलों के लिए आधार बनाने का इरादा रखता है। '''बिहार में कबड्डी''' बिहार राज्य स्तरीय कबड्डी टीम का नाम पटना पाइरेट्स है। राजधानी पटना के आधार पर, यह समूह राज्य में प्रो कबड्डी लीग के लिए प्रभावी रूप से खेलता है। राकेश कुमार की कप्तानी में, इस समूह को राजेश शाह द्वारा दावा किया जाता है क्योंकि यह लोकप्रिय कबड्डी खिलाड़ी आर एस खोखर द्वारा प्रशिक्षित है। यह समूह कंकरबाग इंडोर स्टेडियम में अपनी प्रथागत मंहगाई रखता है और राज्य में स्थानीय स्तर पर विभिन्न मैचों में रुचि लेता है। प्रो कब्बडी लीग के अब तक  6 हुए सीज़न्स में पटना पाइरेट्स सबसे सफल टीमों में से एक रही है। उसने  लगातार ख़िताब अपने किया और प्लेऑफ  किया। '''बिहार में खेल स्थल''' बिहार राज्य ने राज्य की राष्ट्रीय और वैश्विक स्वीकार्यता के लिए इसे आगे बढ़ाने के लिए अपनी प्रेरणा में खेलों का आयोजन किया है। प्रतिष्ठित स्टेडियमों  यह प्रदर्शित करती है कि बिहार कैसे अग्रिम और अग्रिम खेलों में आगे बढ़ा है। बिहार के प्रशंसित स्टेडियमों के एक हिस्से को नीचे दर्ज किया गया है: - '''पाटलिपुत्र खेल परिसर''' पटना के कंकरबाग जोन में स्थित पाटलिपुत्र स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स, बिहार का एक बहु-कारण स्टेडियम है। 1 मार्च, 2012 को शुरू हुई, इसमें प्रमुख महिला विश्व कप कबड्डी चैंपियनशिप की सुविधा देखी गई, जिसमें 16 देशों ने भाग लिया। इस कॉम्प्लेक्स में आयोजित स्ट्राइकिंग गेम्स का आयोजन महिलाओं की पहली विश्व कप कबड्डी प्रतियोगिता थी। इस खेल परिसर के इनडोर स्टेडियम ने सत्रहवें अखिल भारतीय पोस्टल कैरम टूर्नामेंट  शुरू किया जो एक प्रसिद्ध अवसर में बदल गया। युवा कल्याण एवं  खेल निदेशालय और बिहार राज्य खेल प्राधिकरण दावा करते हैं और विभिन्न खेलों के अवसरों को डिजाइन करने और व्यवस्थित करने के लिए  इस खेल परिसर से निपटते हैं। राज्य के खेल विशेषज्ञों ने इसके विकास के लिए 19.98 करोड़ रुपये का योगदान दिया। '''''बसावन सिंह इंडोर स्टेडियम''''' बसावन सिंह इंडोर स्टेडियम या स्वंतत्रता सेनानी बसावन सिंह इंडोर स्टेडियम बिहार के हाजीपुर प्रांत में स्थित महत्वपूर्ण खेल सम्पदाओं में से एक है। यह खुला इनडोर स्टेडियम सामान्य आधार पर विभिन्न खेलों के अवसरों की रचना करता है। '''मोइन-उल-हक स्टेडियम, पटना''' बिहार की राजधानी पटना में मोइन-उल-हक स्टेडियम शहर के प्रसिद्ध बिंदुओं में से एक है। बिहार क्रिकेट एसोसिएशन इस स्टेडियम का आधिकारिक स्वामित्व है जो वर्ष 1996 में सार्वभौमिक सुर्खियों में आया था जब 25000 पर्यवेक्षकों को उपकृत करने की क्षमता के साथ, यह स्टेडियम बिहार के महानतम खेल स्टेडियमों में से एक है। 1970 तक यह स्टेडियम राजेंद्र नगर स्टेडियम था।इस स्टेडियम को 1996 क्रिकेट विश्व कप के दो [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] (ODI) मैचों की सुविधा दी गई थी। इसका नाम बदलकर मोइन-उल-हक स्टेडियम कर दिया गया।मोइन-उल-हक एक खेल का प्रतीक था और भारतीय को दुनिया भर में सुर्खियों में लाया। वह 1948 में लंदन में भारतीय ओलंपिक अप्रत्याशितता और 1952 में हेलसिंकी के लिए राष्ट्रव्यापी पाक विशेषज्ञ था। '''पटना गोल्फ क्लब''' 21 मार्च, 1916 को बिहार के तत्कालीन गवर्नर, स्टुअर्ट बेले,ने  पटना गोल्फ क्लब का स्थापना  किया था और  2016 में ये अपना 100 वाँ शतक पूरा कर लिया  है। अनन्य गोल्ड क्लब में 18 छेद हैं। क्लब ने कुछ उत्कृष्ट प्रतियोगिताओं की रचना की है जिसमें बसंत उत्सव, कप्तान दिवस, हीट एंड डस्ट गोल्फ टूर्नामेंट, सावन कप और पटना ओपन शामिल हैं। जिस समय क्लब की स्थापना की गई थी, उस समय इसकी अनूठी भूमि का मालिक बिहार और उड़ीसा सरकारें थीं। दक्षिण बिहार जिमखाना क्लब ने इस गोल्फ क्लब की स्थापना के लिए भूमि को अपनी नींव में किराए पर दिया था। यह विकास के बाद एक लोकप्रिय गोल्फ क्लब बना रहा और इसके परिणामस्वरूप उस अवधि में विभिन्न राष्ट्रीय खिताब हासिल हुए। '''''बिहार खेल जगत के दिग्गज़''''' बिहार ने कुछ दशकों के दौरान कुछ विशिष्ट खेल व्यक्तियों को दिया है। उनमें से अधिकांश ने आधिकारिक तौर पर वैश्विक स्वीकार्यता को पूरा किया है। विभिन्न खेलों की श्रेणियों के  लिए बोलते हुए ये पहचान, नए युग के खेल व्यक्तियों के लिए प्रेरणा हैं। यहाँ बिहार के लोकप्रिय खेल व्यक्तियों के जीवन पर एक नज़र है। '''कीर्तिवर्धन भागवत झा आजाद''' वह 1983 के भारतीय क्रिकेट समूह का एक हिस्सा  थें जब भारत ने उस वर्ष विश्व कप जीता था। '''सैयद सबा करीम''' 1990-91 में सैयद सबा करीम की प्रदर्शनियों ने रणजी ट्रॉफी को राष्ट्रीय स्तर के क्रिकेट समूह में प्रवेश दिलाया। उन्हें वर्ष 2012 में पूर्व क्षेत्र क्रिकेट बोर्ड का राष्ट्रीय चयनकर्ता नामित किया गया था। '''सुब्रतो बनर्जी''' 1991 से 1992 तक भारतीय क्रिकेट में गतिशील रहें और 6 एकदिवसीय मैचों के अलावा एक टेस्ट में खेलें । उनकी प्रदर्शनियों को 1992 के विश्व कप के दौरान स्वीकार किया गया था, जिसमें वह भारतीय क्रिकेट समूह के खिलाड़ियों में से एक थे। '''कविता रॉय''' श्रीलंका के खिलाफ 2000 में उनके कप्तान-जहाज ने एकदिवसीय मैच में एक बड़ी उपस्थिति दर्ज की। '''रश्मि कुमारी''' वह 1992 से एक राष्ट्रीय खिलाड़ी के रूप में कैरम खेल रही हैं। उन्हें अपने पेशे पर ध्यान केंद्रित करने की सीमित क्षमता में कई राष्ट्रीय और राज्य स्तरीय सम्मान भी दिए गए हैं। '''शिवनाथ सिंह''' शिवनाथ सिंह ने अपनी प्रतिबद्धताओं से देश को खुश किया। 1976  और 1980 में  एशियाई खेलों में और  ग्रीष्मकालीन ओलिंपिक में  योगदान और गतिशील समर्थन ने उन्हें राष्ट्र और दुनिया भर में बढ़ावा दिया है। उन्हें 1976 के ओलंपिक खेलों के पुरुष मैराथन में ग्यारहवें स्थान पर रखा गया था। 1978 में जालंधर में सम्पन्न सर्वश्रेष्ठ मैराथन समय (2:12:00) की उपलब्धि के रिकॉर्ड के बाद, शिवनाथ सिंह ने पूरे वोकेशन के लिए भागदौड़ की और अपने लिए योग्यता बनाई। '''''बिहार में वाटर स्पोर्ट्स''''' बिहार संगठन ने राज्य में अधिक अनुभव वाले परिधानों को अच्छी तरह से निपटाने के लिए चल रहे अतीत में गतिविधियां की हैं। इस तरह से विधायिका ने प्रसिद्ध जलमार्ग में विभिन्न प्रकार के जल क्रीड़ाओं की प्रस्तुति के लिए तैयार करने के लिए गंगा नदी पर "एंटरप्राइज वाटर स्पोर्ट्स फैसिलिटी" के अपने काल्पनिक कार्य को प्रस्तुत किया। पटना में गंगा नदी पर जल क्रीड़ा कार्यालय की व्यवस्था की गई है जो इसके तट पर स्थित है।इसका उद्देश्य राष्ट्र के विभिन्न हिस्सों जैसे गोवा, पांडिचेरी, महाराष्ट्र और कर्नाटक के अन्य हिस्सों में मनाया जाने वाला पानी के विभिन्न हिस्सों के अनुसार बनाना है। प्रस्तावित जल क्रीड़ा कार्यालय निश्चित रूप से पटना के मेहमानों को ऐसे उल्लेखनीय अनुभव वाले खेलों में शामिल करने के लिए आदर्श विकल्पों को प्रोत्साहित करने वाला है। यह इको-टूरिज्म का भी एक असाधारण हिस्सा  होगा । पटना में वाटर स्पोर्ट्स के प्रस्तावित आकर्षण जेट स्कीइंग साइकिलों, पानी के पेंगुइन,  और दूसरों के बीच ऑक्सीजन से भरे पानी के गोले। इस तरह की प्रस्तावित प्रारंभिक गतिविधियों का खेल अभ्यास  बिहार के क्षेत्र में एक बड़ा प्रभाव पड़ेगा। '''''बिहार में खेल का अनुभव''''' बिहार में खेल संस्कृति जैसे धुंध में सूरज की किरणों की भांती कहीं ओझल सी हो गई एक समय था जब इसी बिहार को खेल में अव्वल माना जाता था। कभी शिवनाथ सिंह के नाम पर गर्व से सीना चौड़ा करने वाले बिहार को एक दो साल नहीं बल्कि 40 साल से कोई ओलंपिक पदक विजेता तो दूर ओलंपिक में भाग लेने वाला खिलाड़ी नहीं मिल पाया है। इस राज्य में दौड़ते तो काफी युवा हैं, लेकिन सरकार या खेल प्राधिकरण ने किसी को ओलंपिक की राह दिखाने की जहमत नहीं उठाई। == संदर्भ == # <nowiki>http://cbihar.com/thpopular-sports-played-bihar/</nowiki><ref>{{Cite web|url=http://cbihar.com/thpopular-sports-played-bihar/|title=The most popular sports played in bihar|last=Cbihar|first=Team|date=10 october 2019|website=Cbihar|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010141229/http://cbihar.com/thpopular-sports-played-bihar/|archive-date=10 अक्तूबर 2019|dead-url=|access-date=८ जुन २०१८|url-status=dead}}</ref><references /> 096viytgtmf5d1pc8rn71luo50vpbk9 हिंदी साहित्य संसृति 0 1103760 6628412 6224471 2026-10-11T09:26:02Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628412 wikitext text/x-wiki हिंदी :  भारत की पहचान -    डॉ. पूजा हेमकुमार अलापुरिया ‘हेमाक्ष’         वर्तमान में हिंदी भाषा अपने आप में एक चिंता का मुददा बन चुकी है I भारत में हिंदी समझने और बोलने वालों की संख्या करीब 70 करोड़ है I देश से बाहर भी करोड़ों लोग इसे ​जानते-समझते हैं I प्रयोग करने वालों की संख्या के लिहाज से हिंदी चीन की मंदारिन के बाद दुनिया की दूसरी सबसे बड़ी भाषा है I दर वर्ष हिंदी दिवस के उपलक्ष्य में हिंदी का महत्त्व, हिंदी का विकास, हिंदी के गिरते स्तर आदि की चर्चा बड़े जोरों–शोरों से की जाती है I कई सरकारी और गैर सरकारी कार्यालयों में वाद-विवाद प्रतियोगिताएँ, हिंदी पखवाड़े, भाषण, वक्तृत्व प्रतियोगिताओं आदि का आयोजन भी किया जाता है I हिंदी का इतना मान, उसके नाम पर की जाने वाली विभिन्न स्पर्धाएँ, व्याख्यान, सम्मान समारोह, हिंदी के विकास के लिए खाई जाने वाली सौगंध आदि मात्र खानापूर्ति ही लगते हैं क्योंकि ये सभी प्रतिक्रियाएँ और आयोजन हिंदी दिवस तक ही दिखाई देते हैं I उसके पश्चात हिंदी के लिए बड़ी-बड़ी कसमें खाने वालों को भी वर्ष भर हिंदी की कोई सुध नहीं रहती तथा स्वयं ही हिंदी की उपेक्षा करने लगते हैं I      1909 में जब महात्मा गांधी ‘हिंद स्वराज’ लिख रहे थे तो जापान से भाषा और शिक्षा की सीख लेने की बात करते हुए गांधी जे ने कहा था, ‘मुझे तो लगता है कि हमें अपनी सभी भाषाओं को चमकाना चाहिए....प्रत्येक पढ़े-लिखे भारतीय को अपनी भाषा का, हिन्दू को [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] का, मुसलमान को अरबी का, पारसी को फारसी का ज्ञान होना चाहिए और हिन्दी का ज्ञान तो सबको होना चाहिए I कुछ हिन्दुओं को अरबी और कुछ मुसलमानों और पारसियों को संस्कृत सीखनी चाहिए I उत्तर और पश्चिम भारत के लोगों को तमिल सीखनी चाहिए I सारे भारत के लिए जो भाषा चाहिए, वह तो हिन्दी ही होगी I उसे फारसी या देवनागरी लिपि में लिखने की छूट रहनी चाहिए I हिन्दू और मुसलमानों में सद्भाव रहे,  इसलिए बहुत से भारतीयों को ये दोनों लिपियाँ जान लेनी चाहिए I ऐसा होने पर हम आपस के व्यवहार में अंग्रेजी को बाहर निकाल कर सकेंगे I’ गांधी जी की दूरदृष्टि ने हिंदी और उसके महत्त्व आंक लिया था I हिंदी सीखने और आत्मसात करने के कौशल को बड़ी बारीकी से व्यक्त किया था I      किसी भी राष्ट्र की पहचान उसकी भाषा और संस्कृति से होती है और पूरे विश्व में हर देश की एक अपनी भाषा और अपनी एक संस्कृति है जिस छाव तले उस देश के लोग पले-बड़े होते हैं I यदि कोई देश अपनी मूल भाषा को छोड़कर दूसरे देश की भाषा पर आश्रित होता है उसे सांस्कृतिक रूप से गुलाम माना जाता है क्योंकि जिस भाषा को बच्चा जन्म से लेकर अपने जीवन भर बोलता है लेकिन आधिकारिक रूप से उसे दूसरी भाषा पर निर्भर रहना पड़े तो कही न कही उस देश के विकास में उस देश की अपनाई गयी भाषा ही सबसे बड़ी बाधक बनती है क्योंकि बच्चा जिस भाषा का उपयोग अपने बचपन से करता है वह उसी भाषा में अपने सभी कार्यों को करने का प्रयास करता है, जिस वजह से वह अपनी मातृभाषा से दूर होता जाता है और यही दूसरी भाषा हमारे विकास में बाधक जरुर बनती है I      १४ सितम्बर १९४९ को सविधान की भाषा समिति ने हिंदी को राजभाषा के पद पर आसीन किया क्योंकि भारत की बहुसंख्यक जनता द्वारा हिंदी भाषा का प्रयोग किया जा रहा था। स्वाधीनता आंदोलन के दौरान हिंदी भाषा में प्रकाशित पत्र-पत्रिकाओं ने देश को आज़ाद करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई तथा भारतीयों को एक सूत्र में बांधे रखा। स्वतंत्रता के पश्चात भले ही हिंदी को राष्ट्रभाषा व राजभाषा का दर्जा दिया गया लेकिन भाषा के प्रचार व प्रसार के लिए सरकार द्वारा सराहनीय कदम नहीं उठाए गए व अंग्रेजी भाषा का प्रयोग अनवरत चलता रहा। भले ही आज हिंदी की वैश्विक स्थिति काफी बहेतर है विश्व के अनेक देशों के विश्व विद्यालयों में हिंदी अध्ययन-अध्यापन हो रहा है। परन्तु विडंबना यह है कि विश्व में अपनी स्थिति के बावजूद हिंदी भाषा अपने ही घर में उपेक्षित जिंदगी जी रही है। जहाँ गुड मॉर्निग से सूर्योदय और गुड इवनिंग से सूर्यास्त होता है। अंग्रेजी बोलने वालों को तेज तरार एवं बुद्धिमान एवं हिंदी बोलने वालों को अनपढ़ एवं गवार जताने की परम्परा रही है। राजनेताओं द्वारा हिंदी को लेकर राजनीती की जा रही है। हिंदी हमारी दोहरी नीति का शिकार हो चुकी है। यही कारण है कि हिंदी आज तक व्यावहारिक द्रष्टि से न तो राजभाषा बन पाई और न ही राष्ट्रभाषा I हिंदी भाषा का इतिहास लगभग एक हजार वर्ष पुराना माना गया है। हिंदी भाषा व साहित्य के विद्वान अपभ्रंश की अंतिम अवस्था ‘अवहट्ठ’ से हिंदी का उद्भव मानते हैं, जिसे पंडित चंद्रधर शर्मा गुलेरी ने ‘पुरानी हिंदी’ नाम दिया। हिंदी का क्षेत्र बहुत विशाल है तथा हिंदी की अनेक बोलियाँ (उपभाषाएँ) हैं। इनमें से कुछ में अत्यंत उच्च श्रेणी के साहित्य की रचना भी हुई है। कबीरदास, सूरदास, तुलसीदास, मीराबाई, मलिक मुहम्मद जायसी, बोधा, आलम, ठाकुर जैसे कवियों की रचनाएँ इसका उदाहरण हैं। इन बोलियों में ब्रजभाषा और अवधी प्रमुख हैं। ये बोलियाँ हिंदी की विविधता हैं और उसकी शक्ति भी। वे हिंदी की जड़ों को गहरा बनाती हैं। हिंदी की बोलियों में प्रमुख हैं- अवधी, ब्रजभाषा, कन्नौजी, बुंदेली, बघेली, भोजपुरी, हरियाणवी, राजस्थानी, छत्तीसगढ़ी, मालवी, झारखंडी, कुमाउँनी, मगही आदि।      हम जानते हैं कि किसी भी आजाद देश की अपनी एक राष्ट्रभाषा होती है, जो उसका गौरव होती है तथा राष्ट्रीय एकता और राष्ट्र के स्थायित्व के लिए पूरे देश में उसका उपयोग होता है। इसी तरह देश की अपनी एक राजभाषा भी होती है, राजभाषा मतलब सरकारी कामकाज की भाषा और जिससे एक आम नागरिक भी सरकार के कामकाज को समझ सके। हिंदी को भारत में राजभाषा का दर्जा प्राप्त है। किसी भी भाषा को राजभाषा बनने के लिए उसमें सर्वव्यापकता, प्रचुर साहित्य रचना, बनावट की दृष्टि से सरलता और वैज्ञानिकता, सब प्रकार के भावों को प्रकट करने की सामर्थ्य आदि गुण होने अनिवार्य होते हैं। यह सभी गुण हमारी हिंदी भाषा में हैं।      अप्रैल, 2017 में राष्ट्रपति प्रणव मुखर्जी ने 'संसदीय राजभाषा समिति' की सिफारिश को 'स्वीकार' कर लिया कि राष्ट्रपति और ऐसे सभी मंत्रियों और अधिकारियों को हिंदी में ही भाषण देना चाहिए और बयान जारी करने चाहिए, जो हिंदी पढ़ और बोल सकते हों। मई, 2018 [[अखिल भारतीय तकनीकी शिक्षा परिषद]] (एआईसीटीई) ने हिन्दी माध्यम से इंजीनियरिंग की शिक्षा की अनुमति प्रदान की गई । 17 जुलाई, 2019 सर्वोच्च न्यायालय ने अपने सभी निर्णयों का हिन्दी या अन्य पाँच भारतीय भाषाओं (असमिया, कन्नड, मराठी, ओडिया एवं तेलुगु ) में अनुवाद प्रदान करना आरम्भ किया।      राष्ट्रीय स्तर पर हिंदी भाषा के अस्तित्व को बनाए रखने और बढ़ावा देने हेतु मोदी सरकार द्वारा कुछ ऐसे कदम उठाने चाहिए जिससे हिंदी की वैज्ञानिक आधारशिला और शक्ति को बल दिया जा सके I हिंदी भाषा और साहित्य के विकास के लिए कुछ ऐसा करें जो पिछले 71 सालों में नहीं हुआ I सभी हिंदी प्रदेशों में ‘त्रिभाषा सूत्र’ को प्रबलता से लागू करना चाहिए तथा कठोर प्रावधान का आयोजन किया जाना चाहिए I जिस प्रकार त्रिभाषीय सूत्र होने पर भी अंग्रेजी माध्यम के विद्यालयों में छात्रों को अंग्रेजी में संवाद करने हेतु सख्त नियम बनाए जाते हैं I हिंदी प्रदेशों में दूसरे राज्यों की भाषा पढ़ाने के साथ-साथ संस्कृत भाषा का अध्ययन-अध्यापन किया जाए I दूसरे राज्यों अर्थात गैर हिंदी प्रदेश की भाषा में पढ़ने-पढ़ाने के फलस्वरूप अन्य राज्यों में हिंदी कामकाजी भाषा के रूप में स्वीकार्य करने में आसानी से सहमती प्राप्त की जा सकेगी I हिंदी भाषा को किसी भी अन्य राज्य पर थोपा नहीं जा सकता है I हिंदी के सरकारी शब्दकोश और अन्य दस्तावेजों से हिंदी के क्लिष्ट शब्दों को हटा देना चाहिए जिनसे हिंदी का मजाक उड़ाया जाता है और जिससे वह बोझिल प्रतीत होती है I  वैज्ञानिक और तकनीकी शब्दावली आयोग का पुनर्गठन किया जाना चाहिए I साथ ही शब्द निर्माण के मामले में अब तक की नीति को छोड़ना होगा I तभी हिंदी का विकास संभव है I विज्ञान और तकनीकी युग में स्कूली शिक्षा में बच्चों को जिस प्रकार संगणक पर इंग्लिश शब्द टंकण करना सिखाया जाता है उसी प्रकार हिंदी कीबोर्ड और शब्द टंकण का अभ्यास भी कराना चाहिए I देश के सभी राज्यों के स्कूलों में कक्षा दसवीं तक हिंदी का अध्ययन करना अनिवार्य है इस अनिवार्यता को स्नातोकतर बढ़ाना चाहिए I हिंदी से जुड़े रोजगारों को और व्यवसायों को बढ़ावा देना चाहिए I सोशल मीडिया पर उपलब्ध अंग्रेजी प्रलेखों के हिंदी अनुवाद की व्यवस्था की जाए I जिससे हिंदी भाषी उन प्रलेखों को हिंदी में पढ़ जानकारी प्राप्त कर सके I राष्ट्रीय स्तर पर होने वाली लिखित परीक्षाओं के साथ – साथ राज्य स्तर की लिखित परीक्षाओं को भी हिंदी में लिखने का प्रावधान होना चाहिए I सरकार को सुप्रीम कोर्ट से परामर्श करके देश की अदालतों में हिंदी को जिरह करने और फैसला लिखने की भाषा बनाने का प्रयास करना चाहिए I एक ही शब्द के अनेक रूप में लिखने के कारण अचूकता की सम्भावना बानी रहती है इसलिए शब्दों की मानकता का निर्धारण किया जाए I जिससे ऐसी त्रुटियों से बचा जा सके I हिंदी के विकास की बगदौड़ किसी ऐसे मंत्री के हाथों में सौपनी चाहिए जिसे हिंदी की जानकारी और हिंदी के प्रति रुझान हो न कि ऐसे मंत्रियों को जिनका हिंदी से दूर-दूर तक नाता ही न हो I      केन्द्रीय सरकार को इन उपायों के अतिरिक्त हिंदी के अनुकूल तकनीकी विकास में भी रुझान बढ़ाना चाहिए जिससे इस क्षेत्र में अनुसंधान तेज करने के लिए निजी क्षेत्रों को भी प्रोत्साहित किया जा सकेगा I हालांकि इन सभी कार्यों को बिना राजनीतिक इच्छाशक्ति, स्पष्ट कार्ययोजना, संवेदनशीलता और ईमानदारी के कुछ भी किया जाना संभव नहीं है I आम जानता और हिंदी प्रेमियों के लिए मात्र एक स्वप्न जैसा ही है I oov8gfobdl7y13bphfx5r6vln60tuf9 भगवान महावीर का साधना काल 0 1110939 6628395 5328840 2026-10-11T09:21:53Z ATS2026 943437 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628395 wikitext text/x-wiki भगवान [[महावीर]] द्वारा गृह त्याग कर [[मुनि]] दीक्षा लेने से लेकर भगवान महावीर के कैवल्य ज्ञान तक की अवधि के बीच का समय साधना काल के नाम से जाना जाता है । यह काल 12 वर्ष का था, इस काल के दौरान प्रभु महावीर ने अनेक कष्टों को सहन किया, अनेकों परीषहो को सहन किया , कभी वे अनार्य भूमि में गए तो कभी उन्हें [[यक्ष]], राक्षसी, मनुष्य, संगम देव आदि ने उपसर्ग दिए धरतीधीर महावीर ने बिना कुछ कहे इन सभी उपसर्गों को सहन किया इस काल के दौरान ही वह वर्धमान से महावीर कहलाए सभी उपसर्ग समता पूर्वक सहे। वैसे तो प्रभु महावीर के साधना काल का जैन आगमो में विस्तार से वर्णन है, परन्तु यहाँ पर जैन आगम कल्पसूत्र में वर्णित मुख्य घटनाओ का हि उल्लेख संक्षेप में किया गया है । भगवान महावीर के साधनाकाल कि मुख्य घटनायें निम्नलिखित है। == प्रभु महावीर की दीक्षा == हेमंत [[ऋतु]] के प्रथम पक्ष में, मार्गशीर्ष कृष्ण दशमी के दिन, चंद्रप्रभा नाम की पालकी पर बैठकर, जनसमूह के साथ, कुंडनगर में ज्ञाता खंड में ,अशोक वृक्ष के नीचे दीक्षा ग्रहण की दीक्षा के समय भगवान महावीर के पास एकमात्र देवदुष्य वस्त्र था।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zG97NwAACAAJ|title=सचित्र श्री कल्पसूत्र: शुद्ध मूल पाठ, हिंदी-अंग्रेजी अनुवाद तथा संक्षिप्त कथा विस्तार|last=अमरमुनि|first=वरुण (मुनि.)|last2=|last3=|publisher=Delhi Padma Prakashan Agra Shree Diwakar Prakashan Jaipur Prakrit Bharati Academy.|year=December 2008|isbn=978-81-89698-47-8|location=Delhi|pages=92}}</ref> == प्रभु महावीर द्वारा वस्त्र त्याग == भगवान महावीर ने 13 महीनों तक देवदुष्य वस्त्र को धारण किया, उसके बाद प्रभु महावीर निर्वस्त्र हो गए, उन्होंने वह वस्त्र सोम शर्मा नामक गरीब ब्राह्मण को दे दिया<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|title=सचित्र कलपसुत्र प्रवर्तक अमरमुनि|last=|first=|publisher=Delhi Padma Prakashan ,Agra Shree Diwakar Prakashan ,Jaipur Prakrit Bharati Academy|year=December 2008|isbn=8189698478|location=Delhi|pages=96}}</ref> == दैवीय सुरक्षा को अस्वीकार करना == दीक्षा के अगले दिन भगवान महावीर ज्ञाता खंड उद्यान में ध्यान मग्न थे । तभी वहां पर एक ग्वाला आया और उसने अपने बैल को भगवान महावीर के पास छोड़ दिया, और कहा कि जब तक मैं ना आऊं मेरे बैलो का ध्यान रखना पर भगवान महावीर तो ध्यान मग्न थे, जब वह ग्वाला वापिस आया तो वहां पर उसके बैल नहीं थे। इस बात पर उस ग्वाले को भगवान महावीर पर बहुत क्रोध आया और उसने रस्सी उठाकर भगवान को मारने का प्रयास किया वह रस्सी भगवान महावीर को स्पर्श करने ही वाली थी कि तभी वहां पर देवराज इंद्र आये और उन्होंने ग्वाले को रोक दिया।<ref name=":0" /> देवराज इंद्र को देखकर वह ग्वाला भाग गया, तब देवराज इंद्र ने कहा "यह लोग मूर्खता वश आपको पीड़ा देते रहेंगे" तब इंद्र ने हमेशा सुरक्षा करने के लिए आज्ञा मांगी तब भगवान महावीर ने सहजता से उत्तर दिया और कहा कि "आत्म कल्याण के पथ पर चलने वाला साधक स्वयं मुक्ति प्राप्त करता है आज तक कभी भी किसी देवराज की सहायता लेकर कोई भी अरिहंत नहीं बन सकता इसलिए सभी जीवो को अपनी मुक्ति का प्रयास स्वयं ही करना पड़ता है कोई भी प्राणी किसी की साधना में सहायता नहीं कर सकता अतः आप मेरी चिंता ना करें"। == शूलपाणी का उपसर्ग == वेगवती नदी के किनारे एक गांव था उस गांव में शूलपाणी नाम का भयंकर यक्ष रहता था,एक दिन भगवान महावीर संध्या के समय उस गांव के निकट पधारे उस गांव में एक चैत्य था जिसमें वह भयंकर यक्ष रहता था,<ref>https://www.jainismknowledge.com/2020/05/mahavira-and-yaksha-story.html</ref> भगवान महावीर संध्या के समय उस चैत्य में ध्यानमगन हो गए,कुछ समय बाद वहां पर भयंकर आवाजें आने लगी वह यक्ष भगवान महावीर को सताने लगा, वह बिजली की गर्जना करता तो कभी भयंकर अट्टहास करता, उसके बाद जब यक्ष ने देखा कि भगवान महावीर पर उसकी घटना का कोई प्रभाव नहीं हो रहा तब उसने भयंकर विषधर का रूप बनाया, कभी हाथी का तो कभी भयंकर जानवरों का रूप लिया । इतनी से भी जब भगवान महावीर का ध्यान नहीं टूटता तो उसने भगवान महावीर को वेदना देना शुरू किया । प्रभु महावीर में तितिक्षा की असीम शक्ति थी । वे सहजता से यक्ष के सभी उपसर्गों को सह गए, उसके बाद जब यक्ष ने देखा कि यह मेरी किसी भी बात से प्रभावित नहीं है तो यह अवश्य ही कोई महापुरुष होगा। यक्ष ने उससे पहले कई सारी हत्या की थी, पर वह भगवान महावीर को प्रभावित नहीं कर सका पूरी रात उपसर्ग देने के बाद वह लज्जित हो गया । तब उसने भगवान महावीर से क्षमा याचना मांगी तो भगवान महावीर ने अभय मुद्रा में वर देते हुए कहा कि हिंसा से ही हिंसा फैलती है, आतंकित व्यक्ति कभी भी सुखी नहीं हो सकता जिसमें भय होता है वही भयभीत होता है। अभय व्यक्ति को किसी का भी भय नहीं होता, अतः अहिंसा व शांति ही लोक कल्याण का मार्ग है। उसके बाद उसने कभी भी किसी को न सताने का वचन दिया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zG97NwAACAAJ|title=सचित्र श्री कल्पसूत्र: शुद्ध मूल पाठ, हिंदी-अंग्रेजी अनुवाद तथा संक्षिप्त कथा विस्तार|last=अमरमुनि|first=वरुण (मुनि.)|publisher=Padma Prakāśana|year=2008|isbn=978-81-89698-47-8|location=|pages=101}}</ref> == चंडकौशिक का उपसर्ग == भगवान महावीर अस्तिका नगरी से प्रस्थान कर श्वेत अंबिका का नगर की तरफ बढ़े,रास्ते में उन्हें एक जगह दिखाई दी जहां से दो रास्ते जाते थे,उन्होंने राहगीर से पूछा श्वेत अंबिका नगरी किस तरफ है, तो राहगीर ने कहा यह रास्ता बड़ा परंतु सुरक्षित है परंतु दूसरा रास्ता जो जंगल से होकर जाता है, छोटा तथा भयानक है, क्योंकि इस रास्ते में भयंकर विषधर चंडकौशिक रहता है । इस रास्ते का उपयोग कोई भी नहीं करता इस रास्ते जो भी जाता है , वह मारा जाता है, भगवान महावीर मुस्कुराए और वह जंगल की तरफ चल दिए जंगल में वह सांप की बांबी के पास पहुंचे । चंडकौशिक सर्प बहुत ही भयंकर जहरीला था, उसके जहर की सीमा इतनी थी कि मात्र दृष्टि मात्र से लोगों के जीवन का अंत कर देता था , उसकी फुफकार इतनी जहरीली थी कि उसने पूरा जंगल उजाड़ दिया था। वह सर्प स्वभाव से गुस्सैल भी था, जब उसने भगवान महावीर को अपने पास देखा तो उसने अपनी विषैली दृष्टि भगवान महावीर पर डाली ,पर जब उसकी दृष्टि का प्रभाव प्रभु पर नहीं हुआ तो उसने भयंकर विषैली फुफकार मारी ,पर भगवान महावीर तो पर्वत के समान अविचल खड़े रहे। इसके बाद उस सर्प ने भगवान महावीर के अंगूठे पर प्रहार किया और अपना संपूर्ण विष एकत्रित कर, उसने प्रभु पर डाल दिया पर यह क्या! अंगूठे में रक्त के स्थान पर दूध की धारा बह निकली यह देख कर उस विषधर को बहुत आश्चर्य! हुआ। भगवान महावीर ने अपनी शांत वाणी में विषधर से कहा कि "शांत चंडकौशिक शांत तुम्हारी पूर्व जन्मों के कारण ही तुम्हें यह सर्प की योनि मिली है। अपने गुस्से के कारण तुम कितने और जन्म व्यर्थ करोगे, शांति और अहिंसा ही मुक्ति का मार्ग है।" भगवान महावीर की शांत वाणी को सुनकर विषधर शांत हो गया और उसने उसी वक्त से गुस्सा त्याग कर समर्पण कर दिया, कुछ समय बाद उस विषधर में अपने प्राण त्यागे,कुछ ही समय में यह समाचार बाहर के गांव में फैल गया, लोगों ने दूध आदि से उसका अभिषेक किया, जैन मान्यता के अनुसार यही दिन [[नाग पंचमी]] कहलाया। ==कटपूतना का परिषह== यह घटना भगवान महावीर के साधना काल के छठे वर्ष की है,यह घटना माघ के महीने की है, जब सर्दी अपने चरम पर थी, बर्फीली हवाएं तेजी से चल रही थी । एक रात भगवान महावीर ध्यान मग्न वृक्ष के नीचे खड़े थे, उस जंगल में एक राक्षसी जिसका नाम कटपूतना था, उसका निवास था, भगवान महावीर ध्यान मग्न थे। उसी रात कठपुतना ने प्रभु महावीर को देखा और क्रोधित होकर प्रभु महावीर की तरफ बढ़ी, रात्रि की बर्फीली सर्दी में उसने भगवान महावीर पर बर्फीले जल की बारिश की और भयंकर गर्जना के साथ हसी, प्रभु महावीर ने उस परीषह को समभाव से सहन किया,अंततः राक्षसी ने हार मान ली, भगवान महावीर पर्वत के समान अविचल खड़े रहे। कटपूतना को अपने किए पर पश्चाताप हुआ और वह भगवान महावीर को प्रणाम कर वहां से चली गई।आत्मा के उच्च स्वरूप को धारण करने के कारण भगवान महावीर को लोकाअवधि वशिष्ठ ज्ञान की प्राप्ति हुई । यह घटना हमें जैन ग्रंथ कल्पसूत्र से प्राप्त होती है। == आदिवासियो के बीच == भगवान महावीर का विहार क्षेत्र बहुत विस्तृत था, भगवान महावीर ने आर्य भूमि को छोड़कर अनार्य भूमि में भी अपना कुछ वक्त बिताया था। भगवान महावीर केवल ऐसे जैन तीर्थंकर हैं । जिनका विहार बहुत ज्यादा विस्तृत है, भगवान महावीर अपनी साधना के लगभग डेढ़ वर्ष तक आदिवासियों के बीच रहे थे। इस दौरान आदिवासियों को न धर्म की समझ थी, और ना ही उन्हें कुछ और आता था। वह एकदम असभ्य और अनार्य थे। वह केवल अपने मनोरंजन के लिए भगवान महावीर को कभी धक्का दे देते थे, तो कभी उनके पीछे कुत्ते छोड़ देते थे, कई लोग उनको पत्थर से मारते थे तो कई लोग कष्ट देते थे । कभी-कभी प्रभु महावीर एक गांव से दूसरे गांव भी जाते थे, पर उन्हें आहार के नाम पर केवल सूखी रोटी मिलती थी। प्रभु महावीर ने अपनी साधना का नौवां वर्ष के 6 मास अनार्य भूमि में ही बिताए थे। श्रमण महावीर का यह क्षेत्र राढ़ के नाम से जाना जाता था । प्रभु महावीर ने अनेकों कष्टों को सहा पर कभी भी उन्होंने अहिंसा व शांति का मार्ग नहीं छोड़ा उनकी शांति व अहिंसा देखकर आदिवासी भी सुधर गए और उन्होंने करीब से धर्म को जाना । == संगम देव के परिषह == भगवान महावीर को सबसे ज्यादा कष्ट संगम देव ने ही दिया था। यह कथा जैन आगामो में विस्तार से वर्णित है, कहते हैं एक बार स्वर्ग में राजा इंदर भगवान महावीर के तप की प्रशंसा कर रहे थे, तभी वहां संगम देव भी बैठा था। उससे इंद्र द्वारा प्रभु महावीर की हुई प्रशंसा अच्छी नहीं लगी, उसने प्रभु महावीर की परीक्षा लेनी चाहि। भगवान महावीर को देवताओं, राक्षसों, यक्षो, मनुष्य, जानवरों आदि सभी ने उपसर्ग दिए पर प्रभु महावीर ने सभी उपसर्गों को समभाव से सहन किया। जैन मान्यता अनुसार संगम देव ने भगवान महावीर को 6 माह तक कष्ट दिया ।भगवान महावीर का सबसे बड़ा उपसर्ग संगम देव ने दिया था। उन्होंने एक ही रात में प्रभु महावीर को 20 उपसर्ग दिए कभी उसने हाथी का रूप बनाया, कभी उसने प्रभु महावीर के शरीर पर चिंटी छोड़ दी कभी सिंह से कटवाया और कभी भयंकर विषधर छोड़ दिए, वह भगवान महावीर के चरणों में खीर तक पकाने लगा था । उसने प्रभु के इर्द-गिर्द अप्सराओं को भी छोड़ दिया था पर विश्व ज्योति महावीर पर्वत के समान अविचल खड़े रहे, संगम देव ने कभी बादलों की भयंकर गर्जना की, तो कभी भालो चाकू आदि से तीव्र प्रहार किए। इतना सब करने के बाद भी जब भगवान महावीर ध्यान मगन ही रहे तो उसने भगवान महावीर के माता पिता का रूप बनया और कहा कि तुम साधना छोड़ दो पर प्रभु महावीर अंतर्यामी थे, वह जानते थे कि यह देव माया है, उसने प्रभु को कष्ट देने की कोई भी सीमा नहीं छोड़ी पर जब सभी उसके कार्य निष्फल हुए तो वह वहां से खिन्न होकर चला गया। उसके बाद उसने प्रभु को निरंतर कष्ट दिये पर उसके बार-बार यातना देने पर भी जब प्रभु पर कोई फर्क नहीं पड़ा तो तो वह लज्जित हुआ। उसने कहा हे! महामुनि मैंने आपको व्यर्थ ही कष्ट दिया देवराज इंद्र ने आपकी सही प्रशंसा की थी, इतना सुनकर प्रभु महावीर की आंखों से आंसू निकल आए फिर संगम देव ने आंसुओं का कारण पूछा तो प्रभु महावीर ने कहा "आज तक मैंने अनेक जीवों का कल्याण किया है, और आगे भी मेरा धर्म जीवो का कल्याण करेगा, मैं हमेशा से ही चाहता था कि मैं उनकी मुक्ति का कारण बनू, लेकिन तुमने अकारण कि मुझे जो कष्ट दिया है उस वजह से तुमने न जाने कितने कर्मों का बंधन कर लिया इसी वजह से मेरी आंखों में आंसू आए कि मैं मुक्ति का कारण बनू ना की किसी जीव के बंधन का" इस के पश्चात संगम देव वहां से स्वर्ग लौट गया। जब इंद्र को इस बारे में मालूम चला तो इंद्र ने उसे आजीवन एकांतवास मदार पर्वत के लिए निर्वासित कर दिया। == चंदनबाला और अभिग्रह == यह घटना [[भगवान महावीर]] के साधना काल के 12वीं वर्ष की है, इस कहानी का विस्तार से उल्लेख जैन आगमो में मिलता है । भगवान महावीर वैशाली से चतुर्मास पूर्ण कौशांबी आए, [[पौष]] कृष्ण एकम के दिन असंभव सा अभिग्रह लिया और कहा कि "मैं ऐसी राजकुमारी से भिक्षा लूंगा, जिससे दासी बना दिया गया हो, वह भी उस शर्त में जब उसका सिर मुड़ा हो, हाथों में हथकड़ी व पैरों में बेड़ियां पड़ी हो, वह तीन दिन से भूखी प्यासी हो, वह न तो घर के अंदर हो और ना ही घर से बाहर हो, बहराने के लिए उसकी टोकरी में केवल दाल के बाकुले हो उसके होठों पर मुस्कान हो तथा आंखों में आंसू हो जब तक मेरा अभिग्रह पूरा नहीं हो जाता मैं पारणा नहीं डालूंगा"।उसके बाद एक-एक कर दिन बीते गए और दिन महीनों में बदल गये पर भगवान महावीर भिक्षा के लिए जाते और खाली हाथ वापस आ जाते लोगों में कौतूहल बढ़ गया, प्रभु आते हैं पर भिक्षा नहीं लेकर जाते, लोग चिंतित हो उठे प्रभु महावीर ने कहा कि तुम मेरी चिंता मत करो, कुछ समय बाद दैव योग से उनकी भेंट [[चंदनबाला]] से हुई, जो एक राजकुमारी थी वह गणिका के हाथों बेची गई थी, उसका सिर मुड़ा हुआ था, वह 3 दिन से भूखी थी, वह ना घर के अंदर थी और न हीं घर के बाहर थी जब उसने देखा कि प्रभु आ रहे हैं तो उसके होठों पर मुस्कान आ गई, वह अपनी पीड़ा के कारण दुखी थी तो उसकी आंखों में आंसू थे, और उसके पास सिर्फ और सिर्फ दाल के बकुले ही थे। इस प्रकार से चंदनबाला ने प्रभु महावीर को भिक्षा दी और प्रभु महावीर का अभिग्रह पूर्ण हुआ देवताओं ने पुष्प बरसाए और अहो दानम्! अहो दानम्! का नाद हुआ। बाद मे यही चंदनबाला भगवान महावीर कि प्रथम साध्वी बनी। चन्दनबाला प्रभु महावीर कि साध्वी संघ कि प्रमुख बनी थी। भगवान महावीर के अभिग्रह का उद्देश्य दास्ता से मुक्ति थी।६०० ईसा पूर्व मे जब स्त्रीयो को अधिकार नही था और दास प्रथा का बोलबाला था तब प्रभु महावीर हि वह प्रथम नायक थे,जिन्होंने स्त्रीयो को धर्म का अधिकार दे कर उन्हे सशक्त किया था, उन्होने दासता से मुक्ती करवाकर दास प्रथा पर प्रहार किया था। == कानों में कीले == यह भगवान महावीर की साधना का अंतिम उपसर्ग था। यह घटना भगवान महावीर की साधना काल के 12 वें वर्ष में घटित हुई,एक बार भगवान महावीर कार्योत्सर्ग मुद्रा में गोधूलि बेला के वक्त ध्यान मग्न खड़े थे, उसी वक्त वहां पर एक ग्वाला आया और उसने कहा मेरे बैलों का ध्यान रखना जब वह ग्वाला दुबार से आया तो उसे उसके बैल नहीं मिले तब उस ग्वाले ने गुस्से से कहा "मैंने अपने बैल यहां पर छोड़े थे, आप बताइए वह कहां पर हैं" पर प्रभु महावीर तो ध्यान मग्न थे ।कोई भी उत्तर न पाकर वह ग्वाला आग बबूला हो उठा। उसने एक कीलनुमा शूल को उठाया और उसे प्रभु महावीर के दोनों कानों में ठोक दिया और वहां से चला गया । भगवान महावीर को असंख्य पीड़ा हुई पर उन्होंने उफ! तक नही की,उनके भीतर कोई भी क्रोध और द्वेष की भावना नहीं जन्मी । अगले दिन भगवान महावीर भिक्षाटन के लिए सिद्धार्थ नामक व्यापारी के घर पहुंचे, वहां पर उसका मित्र वैद्य भी वहीं था, उसने प्रभु महावीर को देखकर ही अनुमान लगा लिया कि यह भयंकर पीड़ा में है, और असहजता महसूस कर रहे हैं, उन्होंने प्रभु महावीर को शरीर का परीक्षण कराने के लिए कहा पर प्रभु महावीर अपनी मर्यादा के अनुसार कुछ भी नहीं कह वहां से चल दिए। जब प्रभु महावीर भिक्षा लेकर दुबारा से ध्यानमगन हो गए, तब वह वैद्य वहा गया और उसने प्रभु महावीर का परीक्षण किया तब उसने पाया कि प्रभु महावीर के कानों में कीले जुड़े हुए हैं, तो उसने अपने औजारों को लेकर प्रभु महावीर के कानो से शूल की बनी की ली को निकाल दिया, प्रभु महावीर के कानो से रक्त बह निकला तो उसने औषधि से उनका उपचार किया, यह भगवान महावीर की साधना का सबसे भयंकर उपसर्गों में से एक था, और यह अंतिम उपसर्ग भी था। == भगवान महावीर को केवलज्ञान की प्राप्ति == 12 वर्षों तक कठोर तपस्या करने के पश्चात भगवान महावीर को [[केवल ज्ञान]] की प्राप्ति हुई, भगवान महावीर ने 12 वर्षों में न जाने कितने ही कष्टों को सहा, कभी वे कारागार में गए, कभी उन्हें फांसी की सजा दी गई,कभी उन्हें संगम देव ने कष्ट दिए,कभी उन्हें आदिवासियों द्वारा प्रताड़ित किया गया, कभी उन्होंने भूख को सहन किया, कभी प्यासे को तो उन्होंने समभाव से ग्रीष्म व शीत ऋतु भी सहन की , एक राजकुमार होते हुए भी उन्होंने हंसकर कष्टों को सहन किया। इन 12 वर्षों की साधना काल के पश्चात वह वर्धमान से महावीर बन गए, वह केवल ज्ञान को पा गए और उसके पश्चात उन्होंने साधु ,साध्वी, श्रावक ,श्राविका नामक चार तीर्थों की स्थापना की और तीर्थंकर कहलाए, महावीर [[जैन धर्म]] के 24वें तीर्थंकर बने ।वैशाख शुक्ल दशमी के दिन ऋजुबालिका नदी के तट पर गौदुहा आसन करते हुए, उन्हें केवलज्ञान की प्राप्ति हुई और वह अरिहंत बन गए।भगवान महावीर के केवल ज्ञान प्राप्त करते हि उनके साधना काल की अवधि पूरी हो गई, वह परम तत्व केवल ज्ञान को पा गए। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जैन धर्म]] ==इन्हें भी देखें== * [[गुणस्थान]] == बाहरी कड़िया == * [https://www.jainismknowledge.com/2020/05/mahavira-and-yaksha-story.html भगवान महावीर और यक्ष ] 37vqciw97kolppl4g8su38qjix0h55o झूंसी रेलवे स्टेशन 0 1114287 6628425 5232232 2026-10-11T09:33:40Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:विलय|विलय]]}} और {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़े जा रहे ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628425 wikitext text/x-wiki {{विलय|झूँसी|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} यहां कुल 3 प्लेटफार्म है और 9 रेलगाड़िया रुकती है। झूंसी स्टेशन [[इलाहाबाद|प्रयागराज]] स्टेशन से 10 किलोमीटर दूर पूर्व दिशा में गंगा के उस पार है यह स्टेशन नार्थ ईस्ट रेलवे की [[वाराणसी]] डिवीजन के अंतर्गत आता है। <br /> 49wzjf8qjbl4pnz78q99iz150ytmw7z जॉन कैंपबेल (क्रिकेटर) 0 1121526 6628197 6217425 2026-10-11T02:51:03Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628197 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = जॉन कैंपबेल | image = | fullname = जॉन डिलन कैम्पबेल | birth_date = {{Birth date and age|1993|9|21|df=yes}} | birth_place = [[किंग्स्टन, जमैका]] | nickname = | heightm = | batting = बाएं हाथ | bowling = दाहिना हाथ [[ऑफ स्पिन]] | international = true | country = वेस्टइंडीज | testdebutdate = 23 जनवरी | testdebutyear = 2019 | testdebutagainst = इंग्लैंड | testcap = 317 | lasttestdate = 27 नवंबर | lasttestyear = 2019 | lasttestagainst = अफ़ग़ानिस्तान | odidebutdate = 20 फरवरी | odidebutyear = 2019 | odidebutagainst = इंग्लैंड | odicap = 189 | lastodidate = 5 मई | lastodiyear = 2019 | lastodiagainst = आयरलैंड | T20Idebutdate = 10 मार्च | T20Idebutyear = 2019 | T20Idebutagainst = इंग्लैंड | T20Icap = 80 | lastT20Idate = 6 अगस्त | lastT20Iyear = 2019 | lastT20Iagainst = भारत | club1 = [[जमैका राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|जमैका]] | year1 = {{nowrap|2012/13–वर्तमान}} | columns = 4 | column1 = [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] | matches1 = 3 | runs1 = 176 | bat avg1 = 35.20 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 47 | deliveries1 = 25 | wickets1 = 0 | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 3/– | column2 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | matches2 = 6 | runs2 = 248 | bat avg2 = 49.60 | 100s/50s2 = 1/0 | top score2 = 179 | deliveries2 = 6 | wickets2 = 0 | bowl avg2 = – | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = – | catches/stumpings2 = 0/– | column3 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches3 = 59 | runs3 = 3,251 | bat avg3 = 30.10 | 100s/50s3 = 3/18 | top score3 = 156 | deliveries3 = 3,393 | wickets3 = 56 | bowl avg3 = 30.62 | fivefor3 = 2 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 7/73 | catches/stumpings3 = 62/– | column4 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|एलए]] | matches4 = 39 | runs4 = 1,096 | bat avg4 = 31.31 | 100s/50s4 = 1/8 | top score4 = 179 | deliveries4 = 711 | wickets4 = 25 | bowl avg4 = 21.72 | fivefor4 = 0 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 4/43 | catches/stumpings4 = 19/– | date = 27 नवंबर | year = 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/westindies/content/player/348026.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो }} '''जॉन डिलन कैंपबेल''' (जन्म 21 सितंबर 1993) जमैका के पेशेवर क्रिकेटर हैं जिन्होंने जनवरी 2013 में जमैका के राष्ट्रीय पक्ष के लिए पदार्पण किया था। वह बाएं हाथ के बल्लेबाज और दाएं हाथ के ऑफ स्पिन गेंदबाज हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] ico1y3u2wl42bdxe024p8v39wq01qm2 6628198 6628197 2026-10-11T02:51:17Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628198 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = जॉन कैंपबेल | image = | fullname = जॉन डिलन कैम्पबेल | birth_date = {{Birth date and age|1993|9|21|df=yes}} | birth_place = [[किंग्स्टन, जमैका]] | nickname = | heightm = | batting = बाएं हाथ | bowling = दाहिना हाथ [[ऑफ स्पिन]] | international = true | country = वेस्टइंडीज | testdebutdate = 23 जनवरी | testdebutyear = 2019 | testdebutagainst = इंग्लैंड | testcap = 317 | lasttestdate = 27 नवंबर | lasttestyear = 2019 | lasttestagainst = अफ़ग़ानिस्तान | odidebutdate = 20 फरवरी | odidebutyear = 2019 | odidebutagainst = इंग्लैंड | odicap = 189 | lastodidate = 5 मई | lastodiyear = 2019 | lastodiagainst = आयरलैंड | T20Idebutdate = 10 मार्च | T20Idebutyear = 2019 | T20Idebutagainst = इंग्लैंड | T20Icap = 80 | lastT20Idate = 6 अगस्त | lastT20Iyear = 2019 | lastT20Iagainst = भारत | club1 = [[जमैका राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|जमैका]] | year1 = {{nowrap|2012/13–वर्तमान}} | columns = 4 | column1 = [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] | matches1 = 3 | runs1 = 176 | bat avg1 = 35.20 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 47 | deliveries1 = 25 | wickets1 = 0 | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 3/– | column2 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | matches2 = 6 | runs2 = 248 | bat avg2 = 49.60 | 100s/50s2 = 1/0 | top score2 = 179 | deliveries2 = 6 | wickets2 = 0 | bowl avg2 = – | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = – | catches/stumpings2 = 0/– | column3 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches3 = 59 | runs3 = 3,251 | bat avg3 = 30.10 | 100s/50s3 = 3/18 | top score3 = 156 | deliveries3 = 3,393 | wickets3 = 56 | bowl avg3 = 30.62 | fivefor3 = 2 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 7/73 | catches/stumpings3 = 62/– | column4 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|एलए]] | matches4 = 39 | runs4 = 1,096 | bat avg4 = 31.31 | 100s/50s4 = 1/8 | top score4 = 179 | deliveries4 = 711 | wickets4 = 25 | bowl avg4 = 21.72 | fivefor4 = 0 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 4/43 | catches/stumpings4 = 19/– | date = 27 नवंबर | year = 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/westindies/content/player/348026.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो }} '''जॉन डिलन कैंपबेल''' (जन्म 21 सितंबर 1993) जमैका के पेशेवर क्रिकेटर हैं जिन्होंने जनवरी 2013 में जमैका के राष्ट्रीय पक्ष के लिए पदार्पण किया था। वह बाएं हाथ के बल्लेबाज और दाएं हाथ के ऑफ स्पिन गेंदबाज हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] p3vf0vpwa9m6idg7hqmirs86rhw82fn झे रिचर्डसन 0 1121554 6628427 6217446 2026-10-11T09:33:59Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 7 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628427 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = झे रिचर्डसन | image = | caption = | fullname = झेय अवोन रिचर्डसन | birth_date = {{Birth date and age|1996|09|20|df=yes}} | birth_place = [[मर्डोक, पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया | मर्डोक]], [[वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया]] | height = 5 ft 10 in<ref name="fox">[https://www.foxsports.com.au/cricket/meet-jhye-richardson-australias-new-speed-demon-with-a-chip-on-his-shoulder/news-story/cf44449fa08bc7c798f4d05aaacad545 "Meet Jhye Richardson: Australia’s new speed demon with a chip on his shoulder"], ''FoxSports''. Retrieved 17 June 2018.</ref> | batting = दांए हाथ | bowling = दाहिना हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी| तेज़]] | role = [[बॉलिंग (क्रिकेट) | गेंदबाज]] | international = true | internationalspan = 2018–वर्तमान | country = ऑस्ट्रेलिया | testdebutdate = 24 जनवरी | testdebutyear = 2019 | testdebutagainst = श्रीलंका | testcap = 458 | lasttestdate = 1 फरवरी | lasttestyear = 2019 | lasttestagainst = श्रीलंका | odidebutdate = 19 जनवरी | odidebutyear = 2018 | odidebutagainst = इंग्लैंड | odicap = 224 | lastodidate = 24 मार्च | lastodiyear = 2019 | lastodiagainst = पाकिस्तान | T20Idebutdate = 19 फरवरी | T20Idebutyear = 2017 | T20Idebutagainst = श्रीलंका | T20Icap = 87 | lastT20Idate = 27 फरवरी | lastT20Iyear = 2019 | lastT20Iagainst = भारत | club1 = [[वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट टीम|पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया]] | year1 = {{nowrap|2016–वर्तमान}} | club2 = [[पर्थ स्कोचर्स|पर्थ स्कॉर्चर्स]] | year2 = 2016–वर्तमान | columns = 4 | column1 = [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] | column2 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | column3 = [[ट्वेंटी 20 अंतर्राष्ट्रीय|टी20ई]] | column4 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches1 = 2 | matches2 = 12 | matches3 = 9 | matches4 = 13 | runs1 = 1 | runs2 = 68 | runs3 = 13 | runs4 = 306 | bat avg1 = 1.00 | bat avg2 = 13.60 | bat avg3 = 13.00 | bat avg4 = 20.40 | 100s/50s1 = 0/0 | 100s/50s2 = 0/0 | 100s/50s3 = 0/0 | 100s/50s4 = 0/3 | top score1 = 1 | top score2 = 29 | top score3 = 7[[नाबाद|*]] | top score4 = 71 | deliveries1 = 306 | deliveries2 = 648 | deliveries3 = 204 | deliveries4 = 2,647 | wickets1 = 6 | wickets2 = 24 | wickets3 = 9 | wickets4 = 55 | bowl avg1 = 20.50 | bowl avg2 = 26.33 | bowl avg3 = 31.88 | bowl avg4 = 22.94 | fivefor1 = 0 | fivefor2 = 0 | fivefor3 = 0 | fivefor4 = 2 | tenfor1 = 0 | tenfor2 = 0 | tenfor3 = 0 | tenfor4 = 1 | best bowling1 = 3/26 | best bowling2 = 4/26 | best bowling3 = 2/32 | best bowling4 = 8/47 | catches/stumpings1 = 0/– | catches/stumpings2 = 4/– | catches/stumpings3 = 9/– | catches/stumpings4 = 9/– | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/774223.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो | date = 24 मार्च 2019 }} '''झे अवोन रिचर्डसन''' (जन्म 20 सितंबर 1996) एक ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेटर हैं। उन्होंने अक्टूबर 2015 में घरेलू क्रिकेट में पदार्पण किया और फरवरी 2017 में ऑस्ट्रेलिया की राष्ट्रीय क्रिकेट टीम के लिए अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट में पदार्पण किया।<ref name="Bio">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/774223.html |title=Jhye Richardson |accessdate=21 October 2015 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822162655/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/774223.html |archive-date=22 अगस्त 2015 |url-status=live }}</ref>. '''घरेलू और फ्रैंचाइज़ी करियर''' रिचर्डसन एक दाएं हाथ के तेज गेंदबाज हैं, और कहते हैं कि, उनकी ऊंचाई (178 सेमी) और शरीर ("70 पाउंड") के कारण, शुरू में कोचों ने उन्हें तेज गेंदबाज बनने के लिए हतोत्साहित किया था , यह भूमिका आम तौर पर लंबे कद से जुड़ी होती है। वजनदार क्रिकेटर. उन्होंने 21 अक्टूबर 2015 को 2015-16 मैटाडोर बीबीक्यू वन-डे कप में पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया के लिए अपनी लिस्ट ए की शुरुआत की । दिसंबर 2015 में उन्हें 2016 अंडर-19 क्रिकेट विश्व कप के लिए ऑस्ट्रेलिया की टीम में नामित किया गया था । 16 जनवरी 2016 को उन्होंने 2015-16 बिग बैश लीग में पर्थ स्कॉर्चर्स के लिए अपना ट्वेंटी 20 डेब्यू किया । उन्होंने 15 मार्च 2016 को 2015-16 शेफ़ील्ड शील्ड में पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया के लिए प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया । 2016-17 बिग बैश लीग में रिचर्डसन ने स्कॉर्चर्स के लिए 11 विकेट लिए और फाइनल में 3/30 लेने के बाद उन्हें मैच का सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी चुना गया क्योंकि स्कॉर्चर्स ने सिडनी सिक्सर्स को हराया था। नवंबर 2018 में, रिचर्डसन ने ऑप्टस स्टेडियम में न्यू साउथ वेल्स के खिलाफ पहली पारी में करियर का सर्वश्रेष्ठ 8/47 लिया। फरवरी 2021 में, रिचर्डसन को 2021 इंडियन प्रीमियर लीग से पहले आईपीएल नीलामी में पंजाब किंग्स द्वारा खरीदा गया था , और द हंड्रेड टूर्नामेंट के उद्घाटन 2021 सीज़न के लिए वेल्श फायर द्वारा भी। उन्हें आईपीएल 2023 की नीलामी में मुंबई इंडियंस ने खरीदा था। मार्च 2023 में, रिचर्डसन ने हैमस्ट्रिंग की समस्या के समाधान के लिए सर्जरी करवाई, और परिणामस्वरूप, 2023 आईपीएल सीज़न से चूक गए। उन्हें 2024 आईपीएल नीलामी में दिल्ली कैपिटल्स ने खरीदा था । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलियाई वनडे क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलियाई टेस्ट क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:दिल्ली डेयरडेविल्स के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:किंग्स इलेवन पंजाब के क्रिकेट खिलाड़ी]] n6dmo8aqak5zi8feg9otlxr0l1dia1m जोनाथन मेरलो 0 1121627 6628227 6217436 2026-10-11T03:11:24Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 3 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628227 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = जोनाथन मेरलो | fullname = जोनाथन ए मेरलो | birth_date = {{birth date and age|1998|12|15|df=yes}} | birth_place = | nickname = | batting = दांए हाथ | bowling = राइट-आर्म [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम-तेज़]] | role = [[हरफनमौला]] | club1 = [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया इलेवन]] | year1 = {{nowrap|2017–वर्तमान}} | clubnumber1 = 12 | club2 = [[मेलबोर्न स्टार्स|मेलबर्न स्टार्स]] | year2 = 2018- | clubnumber2 = 12 | club3 = [[विक्टोरिया क्रिकेट टीम|विक्टोरिया]] | year3 = 2018- | clubnumber3 = 12 | type1 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|लिस्ट ए]] | debutdate1 = 27 सितंबर | debutyear1 = 2017 | debutfor1 = [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया इलेवन]] | debutagainst1 = [[साउथ ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट टीम|दक्षिण ऑस्ट्रेलिया]] | lastdate1 = 17 अक्टूबर | lastyear1 = 2017 | lastfor1 = [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया इलेवन]] | lastagainst1 = [[वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट टीम|पश्चिमी बुलडॉग]] | columns = 2 | column1 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|एलए]] | matches1 = 5 | runs1 = 50 | bat avg1 = 16.66 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 20 | deliveries1 = 231 | wickets1 = 5 | bowl avg1 = 43.20 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = n/a | best bowling1 = 2/38 | catches/stumpings1 = 1/- | column2 = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|टी-20]] | matches2 = 5 | runs2 = 31 | bat avg2 = 7.75 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 11 | deliveries2 = 12 | wickets2 = 0 | bowl avg2 = 9.50 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = n/a | catches/stumpings2 = 1/- | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1088618.html क्रिकइन्फो | date = 23 दिसंबर 2019 }} '''जोनाथन मेरलो''' (जन्म 15 दिसंबर 1998) एक ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेटर है।<ref name="Bio">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1088618.html |title=Jonathan Merlo |accessdate=27 September 2017 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20170927093154/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1088618.html |archive-date=27 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref> उन्होंने 27 सितंबर 2017 को 2017-18 जेएलटी वन-डे कप में क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया XI के लिए अपनी लिस्ट ए की शुरुआत की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1118569.html |title=1st match, JLT One-Day Cup at Brisbane, Sep 27 2017 |accessdate=27 September 2017 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1998 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] f73rfabzhyrzozo92j2dvk5fl3n06zy जोश डेवी 0 1122302 6628233 6217439 2026-10-11T03:17:36Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628233 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = जोश डेवी | image = Josh Davey.jpg | country = स्कॉटलैंड | fullname = जोशुआ हेनरी डेवी | birth_date = {{birth date and age|1990|8|3|df=y}} | birth_place = [[एबरडीन]], स्कॉटलैंड | batting = दांए हाथ | bowling = राइट-आर्म [[तेज़ गेंदबाज़ी | मध्यम-तेज़]] | role = [[हरफनमौला]] | international = true | internationalspan = 2010–वर्तमान | odidebutdate = 15 जून | odidebutyear = 2010 | odidebutagainst = नीदरलैंड | odicap = 40 | lastodidate = 15 दिसंबर | lastodiyear = 2019 | lastodiagainst = संयुक्त अरब अमीरात | odishirt = 38 | T20Idebutdate = 24 जुलाई | T20Idebutyear = 2012 | T20Idebutagainst = बांग्लादेश | T20Icap = 28 | lastT20Idate = 31 अक्टूबर | lastT20Iyear = 2019 | lastT20Iagainst = ओमान | T20Ishirt = 38 | club1 = [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्स]] | year1 = 2010–2013 | clubnumber1 = 24 | club2 = → [[हैम्पशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|हैम्पशायर]] <small>(ऋण पर)</small> | year2 = 2013 | club3 = [[समरसेट काउंटी क्रिकेट क्लब|समरसेट]] | year3 = 2014–वर्तमान | clubnumber3 = 38 | columns = 4 | column1 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | matches1 = 31 | runs1 = 497 | bat avg1 = 22.59 | 100s/50s1 = 0/2 | top score1 = 64 | deliveries1 = 1,301 | wickets1 = 49 | bowl avg1 = 22.08 | fivefor1 = 2 | tenfor1 = n/a | best bowling1 = 6/28 | catches/stumpings1 = 10/– | column2 = [[ट्वेंटी 20 अंतर्राष्ट्रीय|टी20ई]] | matches2 = 21 | runs2 = 83 | bat avg2 = 16.60 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 24 | deliveries2 = 448 | wickets2 = 24 | bowl avg2 = 25.41 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = n/a | best bowling2 = 4/34 | catches/stumpings2 = 12/– | column3 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches3 = 32 | runs3 = 725 | bat avg3 = 16.86 | 100s/50s3 = 0/3 | top score3 = 72 | deliveries3 = 4,014 | wickets3 = 81 | bowl avg3 = 24.41 | fivefor3 = 2 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 5/21 | catches/stumpings3 = 12/– | column4 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|एलए]] | matches4 = 86 | runs4 = 1,210 | bat avg4 = 23.26 | 100s/50s4 = 0/5 | top score4 = 91 | deliveries4 = 3,164 | wickets4 = 105 | bowl avg4 = 26.77 | fivefor4 = 2 | tenfor4 = n/a | best bowling4 = 6/28 | catches/stumpings4 = 27/– | date = 15 दिसंबर | year = 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/407265.html क्रिकइन्फो }} '''जोशुआ हेनरी डेवी''' (जन्म 3 अगस्त 1990) एक स्कॉटिश क्रिकेटर है, जो [[समरसेट काउंटी क्रिकेट क्लब]] के लिए खेलता है, जो पहले मिडिलसेक्स के लिए खेलता था और साथ ही साथ अपने देश का प्रतिनिधित्व वन डे इंटरनेशनल (वनडे) और ट्वेंटी 20 इंटरनेशनल में करता था। वह दाएं हाथ के बल्लेबाज और दाएं हाथ के मध्यम गति के गेंदबाज हैं। उनकी शिक्षा सफ़ोल्क के कुलफोर्ड स्कूल में हुई थी। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1990 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] j6utc00cmw4pt7c1m2kyjvs5oj2vlon 6628234 6628233 2026-10-11T03:17:50Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628234 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = जोश डेवी | image = Josh Davey.jpg | country = स्कॉटलैंड | fullname = जोशुआ हेनरी डेवी | birth_date = {{birth date and age|1990|8|3|df=y}} | birth_place = [[एबरडीन]], स्कॉटलैंड | batting = दांए हाथ | bowling = राइट-आर्म [[तेज़ गेंदबाज़ी | मध्यम-तेज़]] | role = [[हरफनमौला]] | international = true | internationalspan = 2010–वर्तमान | odidebutdate = 15 जून | odidebutyear = 2010 | odidebutagainst = नीदरलैंड | odicap = 40 | lastodidate = 15 दिसंबर | lastodiyear = 2019 | lastodiagainst = संयुक्त अरब अमीरात | odishirt = 38 | T20Idebutdate = 24 जुलाई | T20Idebutyear = 2012 | T20Idebutagainst = बांग्लादेश | T20Icap = 28 | lastT20Idate = 31 अक्टूबर | lastT20Iyear = 2019 | lastT20Iagainst = ओमान | T20Ishirt = 38 | club1 = [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्स]] | year1 = 2010–2013 | clubnumber1 = 24 | club2 = → [[हैम्पशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|हैम्पशायर]] <small>(ऋण पर)</small> | year2 = 2013 | club3 = [[समरसेट काउंटी क्रिकेट क्लब|समरसेट]] | year3 = 2014–वर्तमान | clubnumber3 = 38 | columns = 4 | column1 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | matches1 = 31 | runs1 = 497 | bat avg1 = 22.59 | 100s/50s1 = 0/2 | top score1 = 64 | deliveries1 = 1,301 | wickets1 = 49 | bowl avg1 = 22.08 | fivefor1 = 2 | tenfor1 = n/a | best bowling1 = 6/28 | catches/stumpings1 = 10/– | column2 = [[ट्वेंटी 20 अंतर्राष्ट्रीय|टी20ई]] | matches2 = 21 | runs2 = 83 | bat avg2 = 16.60 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 24 | deliveries2 = 448 | wickets2 = 24 | bowl avg2 = 25.41 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = n/a | best bowling2 = 4/34 | catches/stumpings2 = 12/– | column3 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches3 = 32 | runs3 = 725 | bat avg3 = 16.86 | 100s/50s3 = 0/3 | top score3 = 72 | deliveries3 = 4,014 | wickets3 = 81 | bowl avg3 = 24.41 | fivefor3 = 2 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 5/21 | catches/stumpings3 = 12/– | column4 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|एलए]] | matches4 = 86 | runs4 = 1,210 | bat avg4 = 23.26 | 100s/50s4 = 0/5 | top score4 = 91 | deliveries4 = 3,164 | wickets4 = 105 | bowl avg4 = 26.77 | fivefor4 = 2 | tenfor4 = n/a | best bowling4 = 6/28 | catches/stumpings4 = 27/– | date = 15 दिसंबर | year = 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/407265.html क्रिकइन्फो }} '''जोशुआ हेनरी डेवी''' (जन्म 3 अगस्त 1990) एक स्कॉटिश क्रिकेटर है, जो [[समरसेट काउंटी क्रिकेट क्लब]] के लिए खेलता है, जो पहले मिडिलसेक्स के लिए खेलता था और साथ ही साथ अपने देश का प्रतिनिधित्व वन डे इंटरनेशनल (वनडे) और ट्वेंटी 20 इंटरनेशनल में करता था। वह दाएं हाथ के बल्लेबाज और दाएं हाथ के मध्यम गति के गेंदबाज हैं। उनकी शिक्षा सफ़ोल्क के कुलफोर्ड स्कूल में हुई थी। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1990 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] j9vulnf6fu6mq88ym2uz2r5f6o95izq गिहाहन क्लोते 0 1131000 6628341 5266297 2026-10-11T07:22:25Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6628341 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = गिहाहन क्लोते | image = | country = दक्षिण अफ्रीका | international = true | fullname = गिहाहन लव क्लोएट | birth_date = {{birth date and age|1992|10|4|df=yes}} | birth_place = [[अटलांटिस, पश्चिमी केप|अटलांटिस]], [[केप प्रांत]], दक्षिण अफ्रीका | death_date = | death_place = | batting = बायां हाथ | bowling = दाहिने हाथ का ऑफ ब्रेक | role = विकेट कीपर | T20Idebutagainst = ज़िम्बाब्वे | T20Idebutdate = 9 अक्टूबर | T20Idebutyear = 2018 | T20Icap = 77 | lastT20Iagainst = पाकिस्तान | lastT20Idate = 1 फरवरी | lastT20Iyear = 2019 | date = 1 फरवरी 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/381030.html क्रिकइन्फो }} '''गिहान क्लोएट''' (जन्म 4 अक्टूबर 1992) एक [[दक्षिण अफ्रीकी गणतंत्र|दक्षिण अफ्रीकी]] [[क्रिकेट|क्रिकेटर]] है।<ref name="Cricinfo">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/381030.html |title=Gihahn Cloete |accessdate=3 September 2015 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920234006/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/381030.html |archive-date=20 सितंबर 2015 |url-status=live }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट]] [[श्रेणी:बल्लेबाज]] [[श्रेणी:खिलाड़ी]] [[श्रेणी:खेल]] ihjdnomjtx53dzpmj66c1r15rfli4c8 सालबाई की संधि 0 1136040 6628139 5737433 2026-10-10T18:04:39Z Mundhalia746 934684 6628139 wikitext text/x-wiki 17 मई 1782 को [[मराठा साम्राज्य]] और [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] के प्रतिनिधियों द्वारा [[पहला आंग्ल-मराठा युद्ध|प्रथम आंग्ल-मराठा युद्ध]](1775ई.-1782ई.) को समाप्त करने के लिए लंबी बातचीत के बाद सिन्धिया ने पेशवा व अग्रेजों के मध्य '''सालबाई की संधि (1782 )''' करवा दी । इसकी शर्तों के तहत, *कंपनी ने [[साल्सेट द्वीप|साल्सेट]] और [[भरूच]] पर नियंत्रण बनाए रखा और गारंटी ली कि मराठा [[मैसूर|मैसूर के]] [[हैदर अली]] को हरा देंगे और कर्नाटिक क्षेत्र को वापिस हासिल करेंगे। *मराठों ने यह भी गारंटी दी कि फ्रांसीसी अपने क्षेत्रों पर बस्तियां स्थापित करने से प्रतिबंधित होंगे। *बदले में, अंग्रेज़ों ने अपने शागिर्द, [[रघुनाथराव|रघुनाथ राव]] को पेंशन देने पर सहमति जताई और माधवराव द्वितीय को मराठा साम्राज्य के [[पेशवा]] के रूप में स्वीकार किया। *[[यूनाइटेड किंगडम|अंग्रेजों]] ने [[यमुना नदी|जुमना नदी के]] पश्चिम में [[महादजी शिंदे|महादजी सिंधिया]] के क्षेत्रीय दावों को भी मान्यता दी और पुरंदर की संधि के बाद अंग्रेजों द्वारा कब्जा किए गए सभी क्षेत्रों को मराठों को वापस दे दिया गया। सालबाई की संधि के परिणामस्वरूप 1802 में [[द्वितीय आंग्ल-मराठा युद्ध]] छिड़ने तक मराठा साम्राज्य और ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के बीच (20 वर्ष) सापेक्ष शांति का दौर चला। <ref>Olson and Shadle, p. 706.</ref> डेविड एंडरसन ने ईस्ट इंडिया कंपनी की ओर से सालबाई की संधि का समापन किया। <ref>Proceedings of the session. Volume 12. Indian Historical Records Commission. 1930.p. 115</ref> == ये भी देखें == * [[ग्वालियर रेज़िडेन्सी]] == संदर्भ == {{Reflist}} == सूत्र == * ओल्सन, जेम्स स्टुअर्ट और शैडल, रॉबर्ट। ''ब्रिटिश साम्राज्य का ऐतिहासिक शब्दकोश'' । ग्रीनवुड प्रेस, 1996।   [[श्रेणी:मुम्बई का इतिहास]] [[श्रेणी:ग्वालियर का इतिहास]] [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य की संधियाँ]] [[श्रेणी:ईस्ट इंडिया कंपनी की संधियाँ]] [[श्रेणी:भारत की शांति संधियाँ]] ezr0b6fe4lbjj9m7ymysvzecz46v9r2 श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध 14 1136926 6628124 4499874 2026-10-10T17:00:19Z Mundhalia746 934684 6628124 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारत के युद्ध]] h6mm3djmjap5vdx63svsghhccu359xo कुमारपाल (पाल राजवंश) 0 1139371 6628045 6610250 2026-10-10T13:52:18Z Mundhalia746 934684 6628045 wikitext text/x-wiki रामपाल के पश्च्यात उसका पुत्र कुमारपाल शाषक बना. उसके समय में कामरूप मी विद्रोह हुवा. किंतु उसके मंत्री विद्यादेव ने उसे दाबा दिया. वैद्य देव ने स्वयं. कामरूप में लगभग स्वत्रंत्र राज्य स्थापित कर लिया. कुमारपाल के उत्तराधिकारी श्रशक्त थे. अंततः वे वंश के पतन रोकने में सफल न हुए. [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पाल राजवंश]] q0w3nt23eks0enwe48r5hl6bdxc4bgx झांसी (रियासत) 0 1140476 6628251 5878765 2026-10-11T03:29:11Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628251 wikitext text/x-wiki झासी झाँसी भारत का उत्तर प्रदेश में स्थित एक जिला है जो बुन्देलखण्ड रियासत में है यह रियासत महाराज गगांधर राव नेवालकर दूआरा चलाई जाती थी परन्तु उनकी असमय मृत्यु के बाद यह रियासत उनकी पत्नी रानी लक्ष्मीबाई के हाथ में चला गया [[श्रेणी:झाँसी ज़िला]] [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] gj2fab9yvp1q3ylkh07uabhb4c68i7d 6628252 6628251 2026-10-11T03:29:57Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} और {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628252 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} झासी झाँसी भारत का उत्तर प्रदेश में स्थित एक जिला है जो बुन्देलखण्ड रियासत में है यह रियासत महाराज गगांधर राव नेवालकर दूआरा चलाई जाती थी परन्तु उनकी असमय मृत्यु के बाद यह रियासत उनकी पत्नी रानी लक्ष्मीबाई के हाथ में चला गया [[श्रेणी:झाँसी ज़िला]] [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] m0we2kcuwxzpo0q7jg8paj75utismxi बागोड़ा 0 1144086 6628094 6627160 2026-10-10T15:36:48Z ~2026-54541-48 952881 I have removed the name of Sanchore district from this and have included this district in Jalore again, Ayub Khan 6628094 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बागोड़ा | native_name = Bagoda | pushpin_label = बागोड़ा | pushpin_map = India Rajasthan | coordinates = {{coord|25.22|72.02|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति | subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name = जिला जालोर | subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name2 = [[राजस्थान]] | subdivision_type3 = देश | subdivision_name3 = {{IND}} | population_total = | population_as_of = 2011 | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[मारवाड़ी भाषा|मारवाड़ी]], [[हिन्दी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +5:30 }} '''बागोड़ा''' (Bagoda) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[सांचौर ज़िला|सांचौर]] ज़िले में स्थित एक गाँव और नई तहसील है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ|title=Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra|last=Planet|first=Lonely|last2=Benanav|first2=Michael|last3=Blasi|first3=Abigail|last4=Brown|first4=Lindsay|date=2017-10-01|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-78701-233-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ|title=Berlitz Pocket Guide Rajasthan (Travel Guide eBook)|last=Guides|first=Insight|date=2019-05-01|publisher=Apa Publications (UK) Limited|isbn=978-1-78573-199-0|language=en}}</ref> यह इसी नाम की तहसील का मुख्यालय भी है। इसकी आबादी लगभग 1,30,000 है और इसके अंतर्गत 55 गाँव आते हैं। पूर्व में यह जालौर ज़िले का भाग था, जिसे बाद में नवगठित सांचौर ज़िले में शामिल किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.marwadiviews.com/jalore/bagoda/protests-continue-for-inclusion-of-bagoda-in-sanchor-district/|title=बागोड़ा को सांचोर जिले में शामिल करने को लेकर विरोध - प्रदर्शन जारी - Marwadi Views|date=2023-08-30|work=Marwadi Views|access-date=2026-04-10|language=en-GB}}</ref> [[श्रेणी:राजस्थान के गाँव]] [[श्रेणी:जालौर ज़िले के नगर]] bb5oy5jrjt7cabik5mtmz8dtohvbt9i 6628192 6628094 2026-10-11T02:01:47Z ~2026-54541-48 952881 /* */ 6628192 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बागोड़ा | native_name = Bagoda | pushpin_label = बागोड़ा | pushpin_map = India Rajasthan | coordinates = {{coord|25.22|72.02|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति | subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name = जिला जालोर | subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name2 = [[राजस्थान]] | subdivision_type3 = देश | subdivision_name3 = {{IND}} | population_total = | population_as_of = 2011 | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[मारवाड़ी भाषा|मारवाड़ी]], [[हिन्दी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +5:30 }} '''बागोड़ा''' (Bagoda) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[जालौर जिला|जालोर]] ज़िले में स्थित एक गाँव और नई तहसील है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ|title=Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra|last=Planet|first=Lonely|last2=Benanav|first2=Michael|last3=Blasi|first3=Abigail|last4=Brown|first4=Lindsay|date=2017-10-01|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-78701-233-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ|title=Berlitz Pocket Guide Rajasthan (Travel Guide eBook)|last=Guides|first=Insight|date=2019-05-01|publisher=Apa Publications (UK) Limited|isbn=978-1-78573-199-0|language=en}}</ref> यह इसी नाम की तहसील का मुख्यालय भी है। इसकी आबादी लगभग 1,30,000 है और इसके अंतर्गत 55 गाँव आते हैं। बागोड़ा एक पंचायत समिति है, जहां 28 ग्राम पंचायते आती है। <ref>{{Cite news|url=https://www.marwadiviews.com/jalore/bagoda/protests-continue-for-inclusion-of-bagoda-in-sanchor-district/|title=बागोड़ा को सांचोर जिले में शामिल करने को लेकर विरोध - प्रदर्शन जारी - Marwadi Views|date=2023-08-30|work=Marwadi Views|access-date=2026-04-10|language=en-GB}}</ref> [[श्रेणी:राजस्थान के गाँव]] [[श्रेणी:जालौर ज़िले के नगर]] 0qaevfojyusy5bv5ygxyi46km2lzik3 घाघरा का युद्ध 0 1162668 6628121 6335049 2026-10-10T16:52:57Z Mundhalia746 934684 6628121 wikitext text/x-wiki अफगानों ने इब्राहिम लोदी के भाई महमूद लोदी(दिल्ली सल्तनत) के नेतृत्व में बिहार पर अधिकार कर लिया और बाबर नुशरत शाह(बंगाल सल्तनत) के लिए एक मात्र विरोधी रह गया था। बाबर ने 06 मई, [[1529]] ई. को बंगाल एवं बिहार की संयुक्त सेना को  घाघरा के युद्ध में कुचल डाला। घाघरा का युद्ध उत्तर प्रदेश के गोरखपुर के निकट घाघरा नदी के तट पर लड़ा गया था! घाघरा का युद्ध बाबर द्वारा लड़ा गया अंतिम युद्ध एवं मध्यकालीन इतिहास का प्रथम युद्ध था, जिसे जल एवं थल दोनों जगह लड़ा गया। यह युद्ध मुहम्मद लोदी और बाबर के बीच लड़ा गया था।<ref>{{Cite journal|last=Gilson|first=Etienne|date=1939-01|title=Franz Brentano's Interpretation of Mediaeval History|url=https://doi.org/10.1484/j.ms.2.305851|journal=Mediaeval Studies|volume=1|pages=1–10|doi=10.1484/j.ms.2.305851|issn=0076-5872}}</ref> इस युद्ध के लगभग डेढ़ वर्ष बाद ही बीमारी के कारण 26 दिसम्बर, 1530 को बाबर की मृत्यु हो गई। [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध - बाबर काल]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध]] ecrv9syzd80bxjftgnh6ntu8dricqkk 6628123 6628121 2026-10-10T16:54:58Z Mundhalia746 934684 6628123 wikitext text/x-wiki अफगानों ने इब्राहिम लोदी के भाई महमूद लोदी(दिल्ली सल्तनत) के नेतृत्व में बिहार पर अधिकार कर लिया और बाबर नुशरत शाह(बंगाल सल्तनत) के लिए एक मात्र विरोधी रह गया था। बाबर ने 06 मई, [[1529]] ई. को बंगाल एवं बिहार की संयुक्त सेना को  घाघरा के युद्ध में कुचल डाला। घाघरा का युद्ध उत्तर प्रदेश के गोरखपुर के निकट घाघरा नदी के तट पर लड़ा गया था! घाघरा का युद्ध बाबर द्वारा लड़ा गया अंतिम युद्ध एवं मध्यकालीन इतिहास का प्रथम युद्ध था, जिसे जल एवं थल दोनों जगह लड़ा गया। यह युद्ध मुहम्मद लोदी और बाबर के बीच लड़ा गया था।<ref>{{Cite journal|last=Gilson|first=Etienne|date=1939-01|title=Franz Brentano's Interpretation of Mediaeval History|url=https://doi.org/10.1484/j.ms.2.305851|journal=Mediaeval Studies|volume=1|pages=1–10|doi=10.1484/j.ms.2.305851|issn=0076-5872}}</ref> इस युद्ध के लगभग डेढ़ वर्ष बाद ही बीमारी के कारण 26 दिसम्बर, 1530 को बाबर की मृत्यु हो गई। [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध - बाबर काल]] 9e5k76nosxtn1w50igmi9ibhjwsn47n जॉर्ज फ्लॉयड 0 1186229 6628212 6490189 2026-10-11T02:58:21Z विक्रम प्रताप 911487 सन्दर्भ अनुभाग जोड़ा ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]]) 6628212 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = जॉर्ज फ्लॉयड | image = | caption = Floyd in 2016 | birth_name = George Perry Floyd Jr. | birth_date = {{Birth date|1973|10|14}} | birth_place = [[Fayetteville, North Carolina]], U.S. | death_date = {{Death date and given age|2020|5|25|46}} | death_place = [[Minneapolis, Minnesota]], U.S. | occupation = Truck driver, security guard | home_town = Houston, Texas, U.S. | children = 5 }}'''जॉर्ज पेरी फ्लॉयड जूनियर''' (14 अक्टूबर, 1973 - 25 मई, 2020) मिनियापोलिस , मिनेसोटा में गिरफ्तारी के दौरान पुलिस द्वारा मारे गए एक अफ्रीकी अमेरिकी व्यक्ति थे । उनकी मौत के विरोध में विरोध प्रदर्शन , और काले लोगों के खिलाफ पुलिस हिंसा के लिए और अधिक व्यापक रूप से, संयुक्त राज्य अमेरिका और अंतरराष्ट्रीय स्तर पर तेजी से फैल गया । [[फ्लॉयड काउंटी, इंडियाना|फ्लॉयड]] , [[ह्यूस्टन]] , [[टेक्सास]] में बड़ा हुआ । उन्होंने हाई स्कूल और कॉलेज में फुटबॉल और बास्केटबॉल खेला । एक नीली कॉलर कार्यकर्ता , वह एक हिप हॉप कलाकार और अपने धार्मिक समुदाय में एक संरक्षक भी था । 1997 और 2005 के बीच, उन्हें आठ अपराधों का दोषी ठहराया गया था; 2009 में, उन्होंने 2007 की डकैती के लिए एक दलील स्वीकार की , जिसमें चार साल जेल की सजा काटनी पड़ी। 2014 में, वह ट्रक चालक और एक बाउंसर के रूप में काम करते हुए [[मिनियापोलिस]] क्षेत्र में चले गए । 2020 में, उन्होंने COVID-19 महामारी के दौरान अपनी सुरक्षा नौकरी खो दी । सिगरेट खरीदने के लिए नकली धन का उपयोग करने के आरोप में गिरफ्तार होने के दौरान उनकी मृत्यु हो गई ; श्वेत पुलिस अधिकारी [[डेरेक चाउविन]] ने लगभग नौ मिनट तक अपनी गर्दन पर चाकू मारा l यह मृत्यु 20 डॉलर के नकली नोट को लेकर आरंभ हुए उस विवाद के कारण हुई जिसे देकर फ्लॉयड ने ‘कप फूड्स’ नामक स्टोर से सिगरेट का एक डब्बा ख़रीदा था। जब स्टोरवाले को उन्होंने 20 डॉलर का भुगतान किया तो उन्हें लगा कि यह नकली है और इसकी सूचना उन्होंने तुरंत पुलिस को दी। मिनियापोलिस में यह एक प्रोटोकॉल भी है कि यदि कोई नकली रुपये पकड़ में आएं तो उनकी सूचना आपराधिक सेल अधिकारियों को दिया जाए।<ref>{{Cite web|url=https://www.meraranng.in/special-report/black-revolution-america-george-floyd/|title=समानता का संघर्षः अमेरिका की अश्वेत क्रांति पर एक दृष्टि, रोजा पार्क्स से जॉर्ज फ्लॉयड तक|last=मेरा रंग|date=2020-09-05|website=MeraRanng- स्त्री विमर्श, फेमिनिज़्म हिंदी में, महिला सशक्तिकरण|language=Hi-IN|access-date=2021-06-14|archive-date=14 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614150339/https://www.meraranng.in/special-report/black-revolution-america-george-floyd/|url-status=dead}}</ref> जॉर्ज फ्लॉयड के साथ हुए इस अमानवीय व्यवहार की निंदा करते हुए ‘नेशनल एसोसिएशन फॉर द एड्वांमेंट ऑफ़ कलर्ड पीपल’ ने कहा कि – “ये हरकतें हमारे समाज में काले लोगों के खिलाफ़ एक खतरनाक मिसाल बनाती हैं जो नस्लीय भेदभाव, ज़ेनोकोविया और पूर्वाग्रह से प्रेरित है। हम अब और मरना नहीं चाहते।” जॉर्ज फ्लॉयड के ये अंतिम शब्द ‘आई कांट ब्रीद…’ आज लोगों के लिए मंत्र-सा बन गया है। अमेरिका के पूर्व राष्ट्रपति बराक ओबामा (प्रथम अश्वेत राष्ट्रपति) फ्लॉयड की मृत्यु पर गहरा शोक व्यक्त करते हुए लिखते हैं – “मैंने वह वीडियो देखा और मैं रोया। इस घटना ने मुझे एक तरह से तोड़कर रख दिया।” == सन्दर्भ == {{Reflist}} 5xhn53em3v5qrkha3cgc8w4af22byhd 6628213 6628212 2026-10-11T02:59:04Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:प्रतिलिपि संपादन|प्रतिलिपि संपादन]]}}, {{[[साँचा:एक स्रोत|एक स्रोत]]}} और {{[[साँचा:कड़ियाँ कम|कड़ियाँ कम]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628213 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि संपादन|date=अक्टूबर 2026}} {{एक स्रोत|date=अक्टूबर 2026}} {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} }} {{Infobox person | name = जॉर्ज फ्लॉयड | image = | caption = Floyd in 2016 | birth_name = George Perry Floyd Jr. | birth_date = {{Birth date|1973|10|14}} | birth_place = [[Fayetteville, North Carolina]], U.S. | death_date = {{Death date and given age|2020|5|25|46}} | death_place = [[Minneapolis, Minnesota]], U.S. | occupation = Truck driver, security guard | home_town = Houston, Texas, U.S. | children = 5 }}'''जॉर्ज पेरी फ्लॉयड जूनियर''' (14 अक्टूबर, 1973 - 25 मई, 2020) मिनियापोलिस , मिनेसोटा में गिरफ्तारी के दौरान पुलिस द्वारा मारे गए एक अफ्रीकी अमेरिकी व्यक्ति थे । उनकी मौत के विरोध में विरोध प्रदर्शन , और काले लोगों के खिलाफ पुलिस हिंसा के लिए और अधिक व्यापक रूप से, संयुक्त राज्य अमेरिका और अंतरराष्ट्रीय स्तर पर तेजी से फैल गया । [[फ्लॉयड काउंटी, इंडियाना|फ्लॉयड]] , [[ह्यूस्टन]] , [[टेक्सास]] में बड़ा हुआ । उन्होंने हाई स्कूल और कॉलेज में फुटबॉल और बास्केटबॉल खेला । एक नीली कॉलर कार्यकर्ता , वह एक हिप हॉप कलाकार और अपने धार्मिक समुदाय में एक संरक्षक भी था । 1997 और 2005 के बीच, उन्हें आठ अपराधों का दोषी ठहराया गया था; 2009 में, उन्होंने 2007 की डकैती के लिए एक दलील स्वीकार की , जिसमें चार साल जेल की सजा काटनी पड़ी। 2014 में, वह ट्रक चालक और एक बाउंसर के रूप में काम करते हुए [[मिनियापोलिस]] क्षेत्र में चले गए । 2020 में, उन्होंने COVID-19 महामारी के दौरान अपनी सुरक्षा नौकरी खो दी । सिगरेट खरीदने के लिए नकली धन का उपयोग करने के आरोप में गिरफ्तार होने के दौरान उनकी मृत्यु हो गई ; श्वेत पुलिस अधिकारी [[डेरेक चाउविन]] ने लगभग नौ मिनट तक अपनी गर्दन पर चाकू मारा l यह मृत्यु 20 डॉलर के नकली नोट को लेकर आरंभ हुए उस विवाद के कारण हुई जिसे देकर फ्लॉयड ने ‘कप फूड्स’ नामक स्टोर से सिगरेट का एक डब्बा ख़रीदा था। जब स्टोरवाले को उन्होंने 20 डॉलर का भुगतान किया तो उन्हें लगा कि यह नकली है और इसकी सूचना उन्होंने तुरंत पुलिस को दी। मिनियापोलिस में यह एक प्रोटोकॉल भी है कि यदि कोई नकली रुपये पकड़ में आएं तो उनकी सूचना आपराधिक सेल अधिकारियों को दिया जाए।<ref>{{Cite web|url=https://www.meraranng.in/special-report/black-revolution-america-george-floyd/|title=समानता का संघर्षः अमेरिका की अश्वेत क्रांति पर एक दृष्टि, रोजा पार्क्स से जॉर्ज फ्लॉयड तक|last=मेरा रंग|date=2020-09-05|website=MeraRanng- स्त्री विमर्श, फेमिनिज़्म हिंदी में, महिला सशक्तिकरण|language=Hi-IN|access-date=2021-06-14|archive-date=14 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614150339/https://www.meraranng.in/special-report/black-revolution-america-george-floyd/|url-status=dead}}</ref> जॉर्ज फ्लॉयड के साथ हुए इस अमानवीय व्यवहार की निंदा करते हुए ‘नेशनल एसोसिएशन फॉर द एड्वांमेंट ऑफ़ कलर्ड पीपल’ ने कहा कि – “ये हरकतें हमारे समाज में काले लोगों के खिलाफ़ एक खतरनाक मिसाल बनाती हैं जो नस्लीय भेदभाव, ज़ेनोकोविया और पूर्वाग्रह से प्रेरित है। हम अब और मरना नहीं चाहते।” जॉर्ज फ्लॉयड के ये अंतिम शब्द ‘आई कांट ब्रीद…’ आज लोगों के लिए मंत्र-सा बन गया है। अमेरिका के पूर्व राष्ट्रपति बराक ओबामा (प्रथम अश्वेत राष्ट्रपति) फ्लॉयड की मृत्यु पर गहरा शोक व्यक्त करते हुए लिखते हैं – “मैंने वह वीडियो देखा और मैं रोया। इस घटना ने मुझे एक तरह से तोड़कर रख दिया।” == सन्दर्भ == {{Reflist}} 8qmoqwdaux0olhnvky461fqv5tycqlt जॉन फर्गुसन 0 1186708 6628207 4832969 2026-10-11T02:56:05Z विक्रम प्रताप 911487 बहुविकल्पी चिह्नित किया 6628207 wikitext text/x-wiki == राजनीति == * [[जॉन फर्ग्यूसन (ऑस्ट्रेलियाई राजनीतिज्ञ)]] (1830-1906), ऑस्ट्रेलियाई सीनेटर और क्वींसलैंड संसद के सदस्य * [[जॉन फर्ग्यूसन (कनाडाई राजनेता)]] (1840-1908), स्कॉटिश मूल के किसान, लंबरमान और राजनीतिक व्यक्ति ओंटारियो, कनाडा में * [[जॉन फर्ग्यूसन (न्यू ब्रंसविक राजनेता)]] (1813-1888), न्यू ब्रूनिक के व्यापारी और कनाडाई सीनेटर * [[जॉन फर्ग्यूसन (न्यू साउथ वेल्स राजनेता)]] (1903-1969), न्यू साउथ वेल्स विधान परिषद के सदस्य * [[जॉन फर्ग्यूसन (न्यूयॉर्क राजनेता)]] (मृत्यु 1832), न्यूयॉर्क शहर के मेयर * [[जॉन फर्ग्यूसन (उत्तरी आयरलैंड के राजनेता)]] (जन्म 1911), यूयूपी और एलायंस पार्टी के राजनेता * [[जॉन फर्ग्यूसन (ओंटारियो राजनेता)]] (1839-1896), चिकित्सक और कनाडा के सांसद और ओंटारियो के सीनेटर * [[जॉन फर्ग्यूसन (स्कॉटिश कार्यकर्ता)]] , आयरिश जन्म, 19 वीं सदी के अंत में स्कॉटिश लेबर पार्टी के कार्यकर्ता * [[जॉन फर्ग्यूसन (रूढ़िवादी राजनीतिज्ञ)]] (1870-1932), ब्रिटिश रूढ़िवादी सांसद * [[जॉन फर्ग्यूसन (ऊपरी कनाडा के राजनीतिज्ञ)]] (1756-1830), ऊपरी कनाडा में न्यायाधीश और राजनीतिज्ञ * [[जॉन फर्ग्यूसन (पश्चिमी ऑस्ट्रेलियाई राजनीतिज्ञ)]] (1841-1924), पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया की विधान सभा के सदस्य == खेल == * [[जॉन फर्ग्यूसन सीनियर]] (1938-2007), कनाडा के आइस हॉकी खिलाड़ी * [[जॉन फर्ग्यूसन जूनियर]] (जन्म 1967), नेशनल हॉकी लीग के टोरंटो मेपल लीफ्स के पूर्व महाप्रबंधक * [[जॉन फर्ग्यूसन (कर्लर)]] (जन्म 1958), कनाडाई कर्लर * [[जॉन फर्ग्यूसन (फुटबॉलर, जन्म 1848)]] (1848-1929), स्कॉटिश अंतर्राष्ट्रीय फुटबॉलर * [[जॉन फर्ग्यूसन (फुटबॉलर, जन्म 1891)]] (1891-1916), स्कॉटिश फुटबॉलर * [[जॉन फर्ग्यूसन (फुटबॉलर, जन्म 1904)]] (1904-1973), अंग्रेजी फुटबॉलर (वॉल्वरहैम्प्टन वांडरर्स, मैनचेस्टर यूनाइटेड) * [[जॉन फर्ग्यूसन (फुटबॉलर, 1931 में जन्मे)]] , मेलबोर्न और दक्षिण मेलबोर्न के लिए ऑस्ट्रेलियाई नियम फुटबॉलर हैं * [[जॉन फर्ग्यूसन (फुटबॉलर, 1949 में जन्मे)]] , रिचमंड के लिए ऑस्ट्रेलियाई नियम फुटबॉलर हैं * [[जॉन फर्ग्यूसन (रग्बी लीग)]] (जन्म 1954), स्वदेशी ऑस्ट्रेलियाई रग्बी लीग फुटबॉलर * [[जॉन फर्ग्यूसन (नाविक)]] (जन्म 1944), ऑस्ट्रेलियाई नाविक * [[जॉन फर्ग्यूसन (स्पोर्ट्सकैस्टर)]] (1919-2005), अमेरिकन स्पोर्ट्सकास्टर == अन्य == * [[जॉन फर्ग्यूसन (फर्ग्यूसन वक़ेस्ट)]] (1787-1856), स्कॉटिश व्यवसायी और परोपकारी। वह फर्ग्यूसन वसीयत के संस्थापक थे * [[जॉन फर्ग्यूसन (पादरी)]] (1852-1925), न्यूजीलैंड में ऑस्ट्रेलियाई प्रेस्बिटेरियन मंत्री का जन्म हुआ * [[जॉन केल्विन फर्ग्यूसन (1866-1945)]], कनाडा में जन्मे अमेरिकी पापविज्ञानी और शिक्षक * [[जॉन फर्ग्यूसन (आयोजक)]] (जन्म 1941), अमेरिकी जीवकार, संगीतकार और प्रोफेसर * [[सर जॉन फर्ग्यूसन]] (पुलिस अधिकारी) (1891-1975), अंग्रेजी मुख्य कांस्टेबल * [[जॉन फर्ग्यूसन (संगीतकार)]] (जन्म 1978), अमेरिकी संगीतकार और कलाकार, और स्टीरियो में सेब के सदस्य * [[जॉन फर्ग्यूसन (पुजारी)]] (1902 में मृत्यु), मोरे के एंग्लिकन डीन, रॉस और कैथनेस * [[जॉन हॉवर्ड फर्ग्यूसन (1838-1915)]], लुसियाना में न्यायाधीश * [[जॉन फर्ग्यूसन (जन्म 1943)]], जुआ खेलने वाले लेखक का वास्तविक नाम और फेन्क स्टैनफोर्ड वोंग का डांडा हॉल[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Stanford_Wong] * [[जॉन एच। फर्ग्यूसन]] (1915-1970), अमेरिकी वकील और अमेरिकी राजदूत * [[जॉन एच फर्ग्यूसन]], ऐतिहासिक अमेरिकी न्यायिक मामले में प्रतिवादी ''प्लेसिस बनाम फर्ग्यूसन'' * [[जॉन फर्ग्यूसन (रसायनज्ञ)]] (1838-1916), स्कॉटिश रसायनज्ञ और ग्रंथ सूची * [[जॉन अलेक्जेंडर फर्ग्यूसन]] (1881-1969), न्यूजीलैंड में जन्मे ऑस्ट्रेलियाई वकील, जज, बुक कलेक्टर और लेखक * [[जॉन थॉमस फर्ग्यूसन (जन्म 1941),]] कनाडाई रियल एस्टेट डेवलपर और अलबर्टा विश्वविद्यालय के चांसलर == यह सभी देखें == * [[जैक फर्ग्यूसन (विघटन)]] * [[जॉन फर्ग्यूसन (विघटन)]] {{बहुवि}} __DISAMBIG__ 57qasg1pge3eedg1y43acumn9cnpke5 जिरावाला 0 1215938 6628037 6217390 2026-10-10T12:44:05Z ~2026-54530-06 952847 6628037 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=December 2009}} {{Infobox religious building | name = जीरावला तीर्थ | native_name =Mool digamber jain mandir later converted by swetambar | religious_affiliation = [[जैन धर्म]] | image = Jirawala Parshwanath Jain Tirth.jpg | caption = जीरावला तीर्थ 2019 में | map_type = | map_size = | map_caption = Location within Gujarat | coordinates = {{coord|24|40|26.3|N|72|29|34.8|E|region:IN|display=inline,title}} | location = सिरोही जिला, [[राजस्थान]], [[भारत]] | deity = [[पार्श्व]] | festivals = [[महावीर जयंती]], [[दीवाली]] | creator = सेठ श्री अमरासा | established = 1134 सीई | website = | temple_quantity = 2 }} जिरावाला भारत में राजस्थान राज्य के सिरोही जिले का एक गाँव है । यह आबू रोड से 58 किमी दूर है । यह जैन के लिए एक पवित्र स्थान है। गाँव में एक प्रसिद्ध जैन मंदिर परिसर है। मुख्य पार्श्वनाथ मंदिर 1134 ईस्वी पूर्व का सबसे पुराना डेटिंग है। नेमिनाथ की छवि वाला एक मंदिर भी है। इन मंदिरों पर मुस्लिम शासन के दौरान हमला किया गया था और बाद में जैन समुदाय द्वारा पुनर्निर्मित किया गया था। जैनों के लिए यह गाँव एक तीर्थस्थल था। कई जैन संतों और विद्वानों ने उस स्थान का दौरा किया और पंद्रहवीं शताब्दी के दौरान वहां धार्मिक पुस्तकों की रचना की। 8bw6od5cyvjvq3le6xudy4jrzxviqh6 6628038 6628037 2026-10-10T12:45:28Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/~2026-54530-06|~2026-54530-06]] ([[User talk:~2026-54530-06|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:DreamRimmer bot III|DreamRimmer bot III]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6217390 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=December 2009}} {{Infobox religious building | name = जीरावला तीर्थ | native_name = | religious_affiliation = [[जैन धर्म]] | image = Jirawala Parshwanath Jain Tirth.jpg | caption = जीरावला तीर्थ 2019 में | map_type = | map_size = | map_caption = Location within Gujarat | coordinates = {{coord|24|40|26.3|N|72|29|34.8|E|region:IN|display=inline,title}} | location = सिरोही जिला, [[राजस्थान]], [[भारत]] | deity = [[पार्श्व]] | festivals = [[महावीर जयंती]], [[दीवाली]] | creator = सेठ श्री अमरासा | established = 1134 सीई | website = | temple_quantity = 2 }} जिरावाला भारत में राजस्थान राज्य के सिरोही जिले का एक गाँव है । यह आबू रोड से 58 किमी दूर है । यह जैन के लिए एक पवित्र स्थान है। गाँव में एक प्रसिद्ध जैन मंदिर परिसर है। मुख्य पार्श्वनाथ मंदिर 1134 ईस्वी पूर्व का सबसे पुराना डेटिंग है। नेमिनाथ की छवि वाला एक मंदिर भी है। इन मंदिरों पर मुस्लिम शासन के दौरान हमला किया गया था और बाद में जैन समुदाय द्वारा पुनर्निर्मित किया गया था। जैनों के लिए यह गाँव एक तीर्थस्थल था। कई जैन संतों और विद्वानों ने उस स्थान का दौरा किया और पंद्रहवीं शताब्दी के दौरान वहां धार्मिक पुस्तकों की रचना की। 1e312uo2u1fcu308rxcsyy5cmugy49s उदयमपेरूर 0 1223048 6628433 5937590 2026-10-11T10:00:04Z ~2026-54546-51 953010 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6628433 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = उदयमपेरूर |other_name = Udayamperoor<br />ഉദയംപേരൂർ <br /> ഉദയമ്പേരൂർ<br />ഉന്തിയമ്പേരൂർ |native_name_lang = ml |image = |image_caption = |pushpin_label = उदयमपेरूर |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|9.913|76.362|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[एर्नाकुलम ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]] |settlement_type = [[नगर]] |population_demonym = उदयमपेरूर निवासी; [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes =<ref name="Census2011">{{cite web |url=https://www.censusindia.gov.in/ |title=District Census Handbook - Ernakulam |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=2026-10-11}}</ref> |government_type =[[पंचायत]] |governing_body =ग्राम [[पंचायत]]=उदयमपेरूर; [[तालुक]]=कनायनूर; [[पंचायत समिति (ब्लॉक)]]=मुलंथुरुथी |subdivision_type1 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name1 =[[त्रिप्पुनितुरा]] | subdivision_type4 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] | subdivision_name4 = [[एर्णाकुलम लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|एर्णाकुलम]] | elevation_m = 7 | elevation_footnotes = <ref name="TopographicMap">{{cite web |url=https://en-ng.topographic-map.com/map-mmxc1h/Udayamperoor/ |title=Udayamperoor topographic map, elevation, terrain |publisher=Topographic Map |access-date=2026-10-11}}</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 682307 |area_code = +91 484 |registration_plate = KL-39 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1,000: 1,034 ♀/♂ |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website =https://udayamperoorpanchayat.lsgkerala.gov.in/ |footnotes = }} '''उदयमपेरूर''' ({{lang-ml|ഉദയംപേരൂർ}})({{langx|en|Udayamperoor}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[एर्नाकुलम ज़िले]] के [[कोच्चि]] शहर का एक मोहल्ला है। यह क्षेत्र एर्नाकुलम-[[कोट्टयम]] परिवहन गलियारे के अंतर्गत पुथियकावु से पूथोट्टा तक के मुख्य मार्ग को समाविष्ट करते हुए इसके क्षेत्रीय पारगमन का आधार बनता है। यह [[वेम्बनाड झील]] (कोच्चि पश्चजल क्षेत्र) के पूर्वी तट और उससे जुड़े द्वीपीय क्षेत्रों से सटा हुआ है। समुद्र तल से इसकी औसत ऊंचाई मात्र 7 मीटर है, जिसके कारण यहाँ की स्थलाकृति समतल और [[आर्द्रभूमि]] से युक्त है। यहाँ उष्णकटिबंधीय मानसूनी जलवायु पाई जाती है। ऐतिहासिक भाषाविदों के अनुसार, "उदयमपेरूर" शब्द का सीधा संबंध प्रथम चेर साम्राज्य के प्रतापी राजा उदयन चेरलनाथन से है। इस क्षेत्र का नामकरण उनके नाम पर 'उदयन-पुरम' से अपभ्रंश होकर उदयमपेरूर हुआ। यूनानी भूगोलवेत्ता टॉलेमी के प्राचीन ऐतिहासिक मानचित्रों में इस स्थान का उल्लेख "उदमपेरोरा" के रूप में मिलता है। हिंदू पौराणिक मान्यताओं के अनुसार, यहाँ के मुख्य मंदिर की स्थापना भगवान [[विष्णु]] के छठे अवतार महर्षि [[परशुराम]] द्वारा की गई थी, जिन्होंने केरल की भूमि को समुद्र से पुनरुद्धार किया था। उदयमपेरूर दूसरी शताब्दी से ही चेर राजवंश के शासनकाल के दौरान एक प्रमुख व्यापारिक और प्रशासनिक केंद्र था। 18वीं शताब्दी में, त्रावणकोर के राजा 'धर्म राजा' के समय इस स्थान का उपयोग एक रणनीतिक सैन्य युद्ध शिविर के रूप में किया गया था। वैश्विक इतिहास में यह स्थान 20 जून से 26 जून 1599 को आयोजित ऐतिहासिक धर्मसभा के लिए दर्ज है। पुर्तगाली गोवा के आर्कबिशप अलेजो डी मेनेजेस के नेतृत्व में बुलाई गई इस धर्मसभा ने केरल के प्राचीन 'सेंट थॉमस ईसाइयों' को जबरन रोमन कैथोलिक चर्च (लैटिन चर्च) के अधीन कर दिया था। इसके कारण केरल के चर्चों का लैटिनीकरण हुआ और अंततः ऐतिहासिक 'कूनन कुरुश सत्यम' जैसी बगावत और चर्च विभाजन की नींव पड़ी। यहाँ की संस्कृति हिंदू और ईसाई धर्म की प्राचीन परंपराओं का एक अनूठा संगम है: उदयमपेरूर एकादशी पेरुमथ्रिकोविल [[शिव]] मंदिर: यह केरल के 108 प्रसिद्ध शिव मंदिरों में से एक है। [[वास्तुकला]] की दृष्टि से यह केरल-[[द्रविड़ स्थापत्य शैली]] का बेजोड़ उदाहरण है। इसका गर्भगृह पूर्णतः गोलाकार है, जो केरल में सबसे बड़े गोलाकार तल-मानचित्रों में से एक है और इस पर तांबे की विशाल शंक्वाकार छत है। यहाँ राजा वीर कोदई रविवर्मा (12वीं-14वीं शताब्दी) के काल के प्राचीन शिलालेख मिले हैं। पेरुमथ्रिकोविल [[मन्दिर]] का एकादशी उत्सव, स्थानीय [[देवी]] मंदिरों के 'पूरम' और ईसाई समुदायों के वार्षिक 'पेरुनाल' यहाँ के मुख्य सांस्कृतिक पर्व हैं। निकटतम हवाई अड्डा [[कोचीन अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] (नेदुंबस्सेरी) है, जो यहाँ से लगभग 35 किमी दूर है। निकटतम रेलवे स्टेशन [[चोट्टानिक्करा]] रोड (2.5 किमी) और [[त्रिप्पुनितुरा]] है। प्रमुख रेलवे हब [[एरनाकुलम जंक्शन रेलवे स्टेशन]] यहाँ से 12 किमी दूर है। [[कोच्चि मेट्रो]] का निकटतम परिचालन स्टेशन त्रिपुनिथुरा मेट्रो स्टेशन है, जो उदयमपेरूर को सीधे कोच्चि शहर से जोड़ता है। यह कस्बा एर्नाकुलम-[[वाईकम]]-[[कुमारकोम]] प्रांतीय राजमार्ग पर स्थित है। यहाँ केरल राज्य सड़क परिवहन निगम और निजी बसें त्रिपुनिथुरा, कोच्चि और कोट्टयम के लिए निरंतर उपलब्ध हैं। वेम्बनाड झील से सटे होने के कारण निकटवर्ती द्वीपों और द्वीपीय लॉजिस्टिक्स के लिए पारंपरिक नौका प्रणालियों का उपयोग किया जाता है। ऐतिहासिक रूप से यह क्षेत्र [[धान]] की खेती, [[नारियल]] के बागानों और अंतर्देशीय [[मत्स्योद्योग]] पर निर्भर रहा है। बैकवाटर्स के कारण यहाँ [[झींगा]] कृषि भी की जाती है। कोच्चि शहर से निकटता के कारण यह तेजी से एक उप-शहरी व्यावसायिक केंद्र में बदल रहा है। यहाँ [[लघु उद्योग]], निर्माण सामग्री के गोदाम, तथा आधुनिक रिटेल आउटलेट्स मौजूद हैं। कोच्चि बंदरगाह और सीपोर्ट-एयरपोर्ट रोड से निकटता के कारण उदयमपेरूर और उसके आसपास के क्षेत्रों का उपयोग भंडारण और क्षेत्रीय आपूर्ति श्रृंखला नेटवर्क के लिए किया जा रहा है। यहाँ कई सरकारी और निजी उच्च प्राथमिक विद्यालय, उच्चतर माध्यमिक विद्यालय और व्यावसायिक प्रशिक्षण केंद्र (ITI) स्थित हैं, जो त्रिपुनिथुरा और एर्नाकुलम के प्रमुख कॉलेजों से संबद्ध हैं। प्राथमिक स्वास्थ्य आवश्यकताओं के लिए सरकारी सामुदायिक [[स्वास्थ्य]] केंद्र और कई निजी आधुनिक मल्टीस्पेशलिटी क्लीनिक संचालित हैं। गंभीर उपचार के लिए निवासी कोच्चि और त्रिपुनिथुरा के बड़े अस्पतालों पर निर्भर हैं। कोच्चि के तेजी से होते विस्तार के कारण उदयमपेरूर को एक आधुनिक आवासीय और कमर्शियल हब के रूप में विकसित किया जा रहा है। केरल पर्यटन विभाग द्वारा वेम्बनाड झील के किनारे [[पर्यावरण]]-अनुकूल पर्यटन और बोट-जेटी सुविधाओं के आधुनिकीकरण की योजनाएं प्रस्तावित हैं। <ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[एर्नाकुलम ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:कोच्चि में मुहल्ले]] lcg02p0vk646c93hu86b8cou8k29xwg जॉन पेम्बर्टन 0 1224117 6628202 5232183 2026-10-11T02:53:19Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628202 wikitext text/x-wiki जॉन पेम्बर्टन का जन्म 8 जुलाई 1831 मे अमेरिका के जॉर्जिया में हुआ । वे एक कर्नल थे । वे अमेरिकन सिविल वॉर मे ज़ख्मी हो गए थे । वे जब घर लौटे तो उन्हें morphine नाम के ड्रग्स के शिकार हो गए । तब उन्होंने इसका कोई उपाय खोजा । तब उन्होंने फ्रेंच वाइन कोका नर्व टॉनिक बना दी । इसमे कोका bi मौजूद था । [[1886]] मे अमरीका सरकार ने शराब पर रोक लगा दी । तब जॉन ने फ्रेंच वाइन कोका का नॉन अल्कोहल में बनाया । इसमे सोडा भी मिला हुआ था । उस समय लोगों का मानना था कि सोडा काफी फायदेमंद होता है । इससे सिरदर्द और नशे जेसी लतों से छुटकारा मिलता है । इसलिए ये लोगों को काफी अच्छा लगा और लोगों ने इसे काफी पसंद किया । जॉन ने इसे मार्केट मे बेचना शुरु किया । उन्होंने इसकी कीमत 5 सेट तय की यानी एक ग्लास की कीमत 5 सेट थी । उन्होंने कोका का प्रचार करना शुरू कर दिया । और उनके इस प्रचार मे कुल 80$ का खर्च आया । जो कि उस समय बहुत ज्यादा हुआ करते थे । उनके एक दिन में सिर्फ 9 ग्लास ही ड्रिंक की बिक्री होती थी । जिससे उनके पहले साल की l सिर्फ 50$ ही हुई । लेकिन वे हारे नहीं । साल 1888 मे Atlanta के कुछ बिजनेसमैन ने कोला कोला की रेसिपी को सिर्फ 2300$ मे खरीद लिया । इस डील के अनुसार बिजनेसमैन का इस रेसिपी पर पूरा हक था । जॉन ने अपनी compony का नाम अपने बेटे चार्ली के नाम पर कर दिया । जॉन की मृत्यु 16 अगस्त 1888 को हो गयी । asa candler जो कि एक बिजनेसमैन थे वो भी इस डील का हिस्सा थे उन्होंने चार्ली की पत्नी से कोका कोला का टाइटल खरीद लिया और वे इस कंपनी के मालिक बन गए । बाद मे चार्ली की भी मृत्यु हो गयी । तो इस तरह शुरू हुआ कोका कोला । [[श्रेणी:1831 में जन्मे लोग]] pofaywt9eruh434qskpnv488o5eic2b 6628203 6628202 2026-10-11T02:53:34Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:प्रतिलिपि संपादन|प्रतिलिपि संपादन]]}} और {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628203 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि संपादन|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} }} जॉन पेम्बर्टन का जन्म 8 जुलाई 1831 मे अमेरिका के जॉर्जिया में हुआ । वे एक कर्नल थे । वे अमेरिकन सिविल वॉर मे ज़ख्मी हो गए थे । वे जब घर लौटे तो उन्हें morphine नाम के ड्रग्स के शिकार हो गए । तब उन्होंने इसका कोई उपाय खोजा । तब उन्होंने फ्रेंच वाइन कोका नर्व टॉनिक बना दी । इसमे कोका bi मौजूद था । [[1886]] मे अमरीका सरकार ने शराब पर रोक लगा दी । तब जॉन ने फ्रेंच वाइन कोका का नॉन अल्कोहल में बनाया । इसमे सोडा भी मिला हुआ था । उस समय लोगों का मानना था कि सोडा काफी फायदेमंद होता है । इससे सिरदर्द और नशे जेसी लतों से छुटकारा मिलता है । इसलिए ये लोगों को काफी अच्छा लगा और लोगों ने इसे काफी पसंद किया । जॉन ने इसे मार्केट मे बेचना शुरु किया । उन्होंने इसकी कीमत 5 सेट तय की यानी एक ग्लास की कीमत 5 सेट थी । उन्होंने कोका का प्रचार करना शुरू कर दिया । और उनके इस प्रचार मे कुल 80$ का खर्च आया । जो कि उस समय बहुत ज्यादा हुआ करते थे । उनके एक दिन में सिर्फ 9 ग्लास ही ड्रिंक की बिक्री होती थी । जिससे उनके पहले साल की l सिर्फ 50$ ही हुई । लेकिन वे हारे नहीं । साल 1888 मे Atlanta के कुछ बिजनेसमैन ने कोला कोला की रेसिपी को सिर्फ 2300$ मे खरीद लिया । इस डील के अनुसार बिजनेसमैन का इस रेसिपी पर पूरा हक था । जॉन ने अपनी compony का नाम अपने बेटे चार्ली के नाम पर कर दिया । जॉन की मृत्यु 16 अगस्त 1888 को हो गयी । asa candler जो कि एक बिजनेसमैन थे वो भी इस डील का हिस्सा थे उन्होंने चार्ली की पत्नी से कोका कोला का टाइटल खरीद लिया और वे इस कंपनी के मालिक बन गए । बाद मे चार्ली की भी मृत्यु हो गयी । तो इस तरह शुरू हुआ कोका कोला । [[श्रेणी:1831 में जन्मे लोग]] 484yole5wkrznw4j49d9yku7w64rcfe टाई प्रथम श्रेणी क्रिकेट मैचों की सूची 0 1247828 6628444 6062195 2026-10-11T10:27:33Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:सूचियाँ]] जोड़ी 6628444 wikitext text/x-wiki क्रिकेट में, एक टाई तब होता है जब मैच का समापन प्रत्येक टीम के साथ किया जाता है, जिसमें वास्तव में समान रन होते हैं और टीम की बल्लेबाजी आखिरी बार अपनी पारी पूरी करती है। एक पूर्ण पारी की परिभाषा यह होगी कि यदि सभी दस बल्लेबाज आउट हो गए हैं या ओवरों की पूर्व-निर्धारित संख्या पूरी हो गई है। प्रथम श्रेणी मैचों के लिए संबंधों को समाप्त करना दुर्लभ है और प्रथम श्रेणी क्रिकेट के 200 से अधिक वर्षों में, यह सिर्फ 67 अवसरों पर हुआ है, जिनमें से दो टेस्ट मैचों में हैं।<ref name="AoCS">{{cite web|url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Team/Tied_Matches.html |title=First-Class Tied Matches |work=Association of Cricket Statisticians |accessdate=5 January 2021}}</ref> टाई का सबसे पहला ज्ञात उदाहरण 1 सितंबर 1736 को [[बुधवार]] को लैंब के कॉन्डिट फील्ड में एक एकल "थ्रेट्स" मैच में है। तीन सरे के खिलाफ लंदन के तीन खिलाड़ियों का मिलान किया गया। हालाँकि सूत्र प्रत्येक पारी के लिए अलग-अलग योग देते हैं, लेकिन वे इस बात से सहमत होते हैं कि दोनों टीमों ने कुल मिलाकर 23। लंदन ने पहले बल्लेबाजी की और 4 या 19, या 3 और 18 रन बनाए। सरे ने 18 और 5, या 17 और 6 के साथ उत्तर दिया।<ref>Buckley, ''FL18C'', p. 13.</ref><ref>Bowen, p. 263.</ref><ref>Maun, p. 81.</ref> पांच साल बाद, उन्हीं दो टीमों ने ग्यारह-ए-साइड मैच में सबसे पहले ज्ञात टाई का उत्पादन किया। एक मैच में पहला टाई बाद में प्रथम श्रेणी क्रिकेट दर्जा दिया गया जो 1783 में एक हैम्पशायर XI और एक केंट XI के बीच था।<ref name="fc1783">[http://www.espncricinfo.com/series/17868/scorecard/535355/hampshire-xii-vs-kent-xi-england-domestic-season-1783 Hampshire XI v Kent XI], scorecard, [[CricInfo]]. Retrieved 2019-04-05.</ref> एक टाई पहले कभी-कभी घोषित किया जाता था कि निर्धारित खेल समाप्त होने पर स्कोर किस स्तर पर थे, लेकिन अंतिम बल्लेबाजी अभी भी हाथ में विकेट थी। 1948 में, नियम बदल दिए गए ताकि जब ऐसा हो तो मैच को ड्रा घोषित किया जाए। यह 1996 में इंग्लैंड और जिम्बाब्वे के बीच एक टेस्ट में हुआ था।<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/63/63226.html| title=Zimbabwe v England 1996/97| publisher=CricketArchive}}</ref> इंग्लैंड को 37 ओवर में अपनी चौथी पारी में मैच जीतने के लिए 205 की आवश्यकता थी, लेकिन दिन 204/6 पर समाप्त हुआ। आखिरी गेंद पर तीन रन की आवश्यकता के साथ, निक नाइट तीसरे के लिए रन आउट हो रहे थे, इस प्रकार यह टेस्ट इतिहास में पहली बार बना कि एक मैच स्कोर स्तर के साथ ड्रा हुआ था।<ref>{{cite web|url=http://content-www.cricinfo.com/wisdencricketer/content/story/135697.html| title=Not in their widest dreams| publisher=[[Cricinfo]]}}</ref> यह 2011 में फिर से हुआ, भारत और वेस्टइंडीज के बीच मुंबई में एक टेस्ट में, इस बार चौथी पारी में नौ विकेट नीचे।<ref>{{cite web|title=3rd Test, West Indies tour of India at Mumbai, Nov 22-26 2011|url=http://www.espncricinfo.com/series/12675/scorecard/535999/india-vs-west-indies-3rd-test-west-indies-tour-of-india-2011-12/|website=Cricinfo|accessdate=27 May 2018}}</ref> जनवरी 2021 में, पाकिस्तान में 2020–21 क्वैद-ए-आज़म ट्रॉफी का फ़ाइनल एक घरेलू प्रथम श्रेणी क्रिकेट टूर्नामेंट के फ़ाइनल में पहला टाई हुआ।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/quaid-e-azam-trophy-final-bite-sized-guide-to-historic-game-1246408 |title=Bite-sized guide to historic Quaid-e-Azam Trophy final |work=ESPN Cricinfo |accessdate=5 January 2021}}</ref> नीचे उन सभी प्रथम श्रेणी के मैचों की सूची दी गई है, जिन्हें 1948 से पहले के उन लोगों को शामिल किया गया है, जो आधुनिक युग में ड्रॉ रहे हैं।<ref name="AoCS"/> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:सूचियाँ]] 0pxe8b77p0ijoltnhi6ey9yu3lqc42c 6628445 6628444 2026-10-11T10:28:01Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:क्रिकेट से संबंधित सूचियां]] जोड़ी 6628445 wikitext text/x-wiki क्रिकेट में, एक टाई तब होता है जब मैच का समापन प्रत्येक टीम के साथ किया जाता है, जिसमें वास्तव में समान रन होते हैं और टीम की बल्लेबाजी आखिरी बार अपनी पारी पूरी करती है। एक पूर्ण पारी की परिभाषा यह होगी कि यदि सभी दस बल्लेबाज आउट हो गए हैं या ओवरों की पूर्व-निर्धारित संख्या पूरी हो गई है। प्रथम श्रेणी मैचों के लिए संबंधों को समाप्त करना दुर्लभ है और प्रथम श्रेणी क्रिकेट के 200 से अधिक वर्षों में, यह सिर्फ 67 अवसरों पर हुआ है, जिनमें से दो टेस्ट मैचों में हैं।<ref name="AoCS">{{cite web|url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Team/Tied_Matches.html |title=First-Class Tied Matches |work=Association of Cricket Statisticians |accessdate=5 January 2021}}</ref> टाई का सबसे पहला ज्ञात उदाहरण 1 सितंबर 1736 को [[बुधवार]] को लैंब के कॉन्डिट फील्ड में एक एकल "थ्रेट्स" मैच में है। तीन सरे के खिलाफ लंदन के तीन खिलाड़ियों का मिलान किया गया। हालाँकि सूत्र प्रत्येक पारी के लिए अलग-अलग योग देते हैं, लेकिन वे इस बात से सहमत होते हैं कि दोनों टीमों ने कुल मिलाकर 23। लंदन ने पहले बल्लेबाजी की और 4 या 19, या 3 और 18 रन बनाए। सरे ने 18 और 5, या 17 और 6 के साथ उत्तर दिया।<ref>Buckley, ''FL18C'', p. 13.</ref><ref>Bowen, p. 263.</ref><ref>Maun, p. 81.</ref> पांच साल बाद, उन्हीं दो टीमों ने ग्यारह-ए-साइड मैच में सबसे पहले ज्ञात टाई का उत्पादन किया। एक मैच में पहला टाई बाद में प्रथम श्रेणी क्रिकेट दर्जा दिया गया जो 1783 में एक हैम्पशायर XI और एक केंट XI के बीच था।<ref name="fc1783">[http://www.espncricinfo.com/series/17868/scorecard/535355/hampshire-xii-vs-kent-xi-england-domestic-season-1783 Hampshire XI v Kent XI], scorecard, [[CricInfo]]. Retrieved 2019-04-05.</ref> एक टाई पहले कभी-कभी घोषित किया जाता था कि निर्धारित खेल समाप्त होने पर स्कोर किस स्तर पर थे, लेकिन अंतिम बल्लेबाजी अभी भी हाथ में विकेट थी। 1948 में, नियम बदल दिए गए ताकि जब ऐसा हो तो मैच को ड्रा घोषित किया जाए। यह 1996 में इंग्लैंड और जिम्बाब्वे के बीच एक टेस्ट में हुआ था।<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/63/63226.html| title=Zimbabwe v England 1996/97| publisher=CricketArchive}}</ref> इंग्लैंड को 37 ओवर में अपनी चौथी पारी में मैच जीतने के लिए 205 की आवश्यकता थी, लेकिन दिन 204/6 पर समाप्त हुआ। आखिरी गेंद पर तीन रन की आवश्यकता के साथ, निक नाइट तीसरे के लिए रन आउट हो रहे थे, इस प्रकार यह टेस्ट इतिहास में पहली बार बना कि एक मैच स्कोर स्तर के साथ ड्रा हुआ था।<ref>{{cite web|url=http://content-www.cricinfo.com/wisdencricketer/content/story/135697.html| title=Not in their widest dreams| publisher=[[Cricinfo]]}}</ref> यह 2011 में फिर से हुआ, भारत और वेस्टइंडीज के बीच मुंबई में एक टेस्ट में, इस बार चौथी पारी में नौ विकेट नीचे।<ref>{{cite web|title=3rd Test, West Indies tour of India at Mumbai, Nov 22-26 2011|url=http://www.espncricinfo.com/series/12675/scorecard/535999/india-vs-west-indies-3rd-test-west-indies-tour-of-india-2011-12/|website=Cricinfo|accessdate=27 May 2018}}</ref> जनवरी 2021 में, पाकिस्तान में 2020–21 क्वैद-ए-आज़म ट्रॉफी का फ़ाइनल एक घरेलू प्रथम श्रेणी क्रिकेट टूर्नामेंट के फ़ाइनल में पहला टाई हुआ।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/quaid-e-azam-trophy-final-bite-sized-guide-to-historic-game-1246408 |title=Bite-sized guide to historic Quaid-e-Azam Trophy final |work=ESPN Cricinfo |accessdate=5 January 2021}}</ref> नीचे उन सभी प्रथम श्रेणी के मैचों की सूची दी गई है, जिन्हें 1948 से पहले के उन लोगों को शामिल किया गया है, जो आधुनिक युग में ड्रॉ रहे हैं।<ref name="AoCS"/> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:सूचियाँ]] [[श्रेणी:क्रिकेट से संबंधित सूचियां]] c2lv3swgs38q71rdbcyvxro27q9w2je 6628446 6628445 2026-10-11T10:28:15Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:कड़ियाँ कम|कड़ियाँ कम]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628446 wikitext text/x-wiki {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} क्रिकेट में, एक टाई तब होता है जब मैच का समापन प्रत्येक टीम के साथ किया जाता है, जिसमें वास्तव में समान रन होते हैं और टीम की बल्लेबाजी आखिरी बार अपनी पारी पूरी करती है। एक पूर्ण पारी की परिभाषा यह होगी कि यदि सभी दस बल्लेबाज आउट हो गए हैं या ओवरों की पूर्व-निर्धारित संख्या पूरी हो गई है। प्रथम श्रेणी मैचों के लिए संबंधों को समाप्त करना दुर्लभ है और प्रथम श्रेणी क्रिकेट के 200 से अधिक वर्षों में, यह सिर्फ 67 अवसरों पर हुआ है, जिनमें से दो टेस्ट मैचों में हैं।<ref name="AoCS">{{cite web|url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Team/Tied_Matches.html |title=First-Class Tied Matches |work=Association of Cricket Statisticians |accessdate=5 January 2021}}</ref> टाई का सबसे पहला ज्ञात उदाहरण 1 सितंबर 1736 को [[बुधवार]] को लैंब के कॉन्डिट फील्ड में एक एकल "थ्रेट्स" मैच में है। तीन सरे के खिलाफ लंदन के तीन खिलाड़ियों का मिलान किया गया। हालाँकि सूत्र प्रत्येक पारी के लिए अलग-अलग योग देते हैं, लेकिन वे इस बात से सहमत होते हैं कि दोनों टीमों ने कुल मिलाकर 23। लंदन ने पहले बल्लेबाजी की और 4 या 19, या 3 और 18 रन बनाए। सरे ने 18 और 5, या 17 और 6 के साथ उत्तर दिया।<ref>Buckley, ''FL18C'', p. 13.</ref><ref>Bowen, p. 263.</ref><ref>Maun, p. 81.</ref> पांच साल बाद, उन्हीं दो टीमों ने ग्यारह-ए-साइड मैच में सबसे पहले ज्ञात टाई का उत्पादन किया। एक मैच में पहला टाई बाद में प्रथम श्रेणी क्रिकेट दर्जा दिया गया जो 1783 में एक हैम्पशायर XI और एक केंट XI के बीच था।<ref name="fc1783">[http://www.espncricinfo.com/series/17868/scorecard/535355/hampshire-xii-vs-kent-xi-england-domestic-season-1783 Hampshire XI v Kent XI], scorecard, [[CricInfo]]. Retrieved 2019-04-05.</ref> एक टाई पहले कभी-कभी घोषित किया जाता था कि निर्धारित खेल समाप्त होने पर स्कोर किस स्तर पर थे, लेकिन अंतिम बल्लेबाजी अभी भी हाथ में विकेट थी। 1948 में, नियम बदल दिए गए ताकि जब ऐसा हो तो मैच को ड्रा घोषित किया जाए। यह 1996 में इंग्लैंड और जिम्बाब्वे के बीच एक टेस्ट में हुआ था।<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/63/63226.html| title=Zimbabwe v England 1996/97| publisher=CricketArchive}}</ref> इंग्लैंड को 37 ओवर में अपनी चौथी पारी में मैच जीतने के लिए 205 की आवश्यकता थी, लेकिन दिन 204/6 पर समाप्त हुआ। आखिरी गेंद पर तीन रन की आवश्यकता के साथ, निक नाइट तीसरे के लिए रन आउट हो रहे थे, इस प्रकार यह टेस्ट इतिहास में पहली बार बना कि एक मैच स्कोर स्तर के साथ ड्रा हुआ था।<ref>{{cite web|url=http://content-www.cricinfo.com/wisdencricketer/content/story/135697.html| title=Not in their widest dreams| publisher=[[Cricinfo]]}}</ref> यह 2011 में फिर से हुआ, भारत और वेस्टइंडीज के बीच मुंबई में एक टेस्ट में, इस बार चौथी पारी में नौ विकेट नीचे।<ref>{{cite web|title=3rd Test, West Indies tour of India at Mumbai, Nov 22-26 2011|url=http://www.espncricinfo.com/series/12675/scorecard/535999/india-vs-west-indies-3rd-test-west-indies-tour-of-india-2011-12/|website=Cricinfo|accessdate=27 May 2018}}</ref> जनवरी 2021 में, पाकिस्तान में 2020–21 क्वैद-ए-आज़म ट्रॉफी का फ़ाइनल एक घरेलू प्रथम श्रेणी क्रिकेट टूर्नामेंट के फ़ाइनल में पहला टाई हुआ।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/quaid-e-azam-trophy-final-bite-sized-guide-to-historic-game-1246408 |title=Bite-sized guide to historic Quaid-e-Azam Trophy final |work=ESPN Cricinfo |accessdate=5 January 2021}}</ref> नीचे उन सभी प्रथम श्रेणी के मैचों की सूची दी गई है, जिन्हें 1948 से पहले के उन लोगों को शामिल किया गया है, जो आधुनिक युग में ड्रॉ रहे हैं।<ref name="AoCS"/> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:सूचियाँ]] [[श्रेणी:क्रिकेट से संबंधित सूचियां]] 0nooz0jqcli916udrc0cnp9gz678gt7 पुनीत बिष्ट 0 1252692 6628033 5896332 2026-10-10T12:28:46Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 6628033 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = पुनीत बिष्ट | image = | country = भारत | fullname = पुनीत बिष्ट | birth_date = {{Birth date and age|1986|6|15|df=yes}} | birth_place = [[दिल्ली]], [[भारत]] | nickname = | batting = दाएं हाथ का बल्लेबाज | bowling = | role = [[विकेट कीपर]] | family = | international = true | club1 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | year1 = 2006–2018 | clubnumber1 = | club2 = [[दिल्ली डेयरडेविल्स]] | year2 = 2012–2012 | clubnumber2 = | club3 = [[मेघालय क्रिकेट टीम | मेघालय]] | year3 = 2018–वर्तमान | clubnumber3 = | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट | एफसी]] | matches1 = 88 | runs1 = 3946 | bat avg1 = 35.54 | 100s/50s1 = 8/16 | top score1 = 343 | deliveries1 = 30 | wickets1 = 2 | bowl avg1 = 9.00 | fivefor1 = - | tenfor1 = - | best bowling1 = 2/18 | catches/stumpings1 = 263/13 | column2 = [[लिस्ट ए क्रिकेट | एलए]] | matches2 = 86 | runs2 = 2239 | bat avg2 = 37.94 | 100s/50s2 = 4/13 | top score2 = 149 | deliveries2 = 18 | wickets2 = - | bowl avg2 = - | fivefor2 = - | tenfor2 = - | best bowling2 = - | catches/stumpings2 = 96/16 | column3 = [[ट्वेंटी-20 | टी-20]] | matches3 = 49 | runs3 = 642 | bat avg3 = 16.46 | 100s/50s3 = 0/1 | top score3 = 56 | deliveries3 = - | wickets3 = - | bowl avg3 = - | fivefor3 = - | tenfor3 = - | best bowling3 = - | catches/stumpings3 = 27/9 | date = 26 दिसंबर | year = 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/india/content/player/236693.html क्रिकइन्फो }} '''पुनीत बिष्ट''' (जन्म 15 जून 1986)<ref name=ciprofile>[http://www.espncricinfo.com/india/content/player/236693.html Puneet Bisht], ESPN Cricinfo.</ref> एक भारतीय क्रिकेटर हैं। वह घरेलू क्रिकेट में दिल्ली के लिए एक [[विकेट कीपर]] के रूप में खेलते हैं।<ref> [http://www.espncricinfo.com/ranji-trophy-2012/content/squad/588647.html Delhi squad, Ranji Trophy 2012/13] ESPN Cricinfo.</ref> वह 2012 में [[दिल्ली डेयरडेविल्स]] आईपीएल टीम का हिस्सा थे।<ref> [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/content/squad/556255.html Delhi Daredevils squad - 2012 IPL] ESPN Cricinfo.</ref> 2012-13 रणजी ट्रॉफी सीज़न में उन्होंने बड़ौदा के खिलाफ दोहरा शतक सहित 502 रन बनाए। उन्होंने 21 कैच भी लपके। बिष्ट उत्तरी लीग के नए लड़कों गारस्टैंग क्रिकेट क्लब के लिए खेलने के लिए इंग्लैंड के उत्तर पश्चिम में चले गए। बिष्ट ने सीजन में 1000 से अधिक रन के साथ खुद को सर्वश्रेष्ठ पेशेवर लीग के रूप में स्थापित किया। वह 2018-19 के विजय हजारे ट्रॉफी में मेघालय के लिए अग्रणी रन स्कोरर थे, जिसमें आठ मैचों में 502 रन थे।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12591;team=6563;type=tournament |title=Vijay Hazare Trophy, 2018/19 - Meghalaya: Batting and bowling averages |work=ESPN Cricinfo |accessdate=8 October 2018}}</ref> दिसंबर 2018 में, 2018-19 रणजी ट्रॉफी में, उन्होंने सिक्किम के खिलाफ मेघालय के लिए बल्लेबाजी करते हुए, प्रथम श्रेणी क्रिकेट में अपना पहला तिहरा शतक बनाया।<ref>{{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/news/ranji-trophy-2018-19-plate-round-8-day-2-puneet-bisht-hits-triple-century-as-meghalaya-reach-5553-785419 |title=Ranji Trophy 2018-19, Plate, Round 8, Day 2: Puneet Bisht hits triple-century as Meghalaya reach 555/3 |work=Cricket Country |accessdate=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181231194334/https://www.cricketcountry.com/news/ranji-trophy-2018-19-plate-round-8-day-2-puneet-bisht-hits-triple-century-as-meghalaya-reach-5553-785419 |archive-date=31 दिसंबर 2018 |url-status=dead}}</ref> वह टूर्नामेंट में मेघालय के लिए अग्रणी रन-स्कोरर थे, जिसमें आठ मैचों में 892 रन हैं।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12592;team=6563;type=tournament |title=Ranji Trophy, 2018/19 - Meghalaya: Batting and bowling averages |work=ESPN Cricinfo |accessdate=10 January 2019}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1986 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:दिल्ली डेयरडेविल्स के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:विकेटकीपर]] b0o9aweg23b8tp5rf0kwbfqjftnqak3 बाबुल कुमार 0 1252956 6628144 5896502 2026-10-10T19:52:27Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 6628144 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = बाबुल कुमार | image = | country = भारत | fullname = बाबुल कुमार | birth_date = {{birth date and age|1993|1|12|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = दांया हाथ | bowling = | role = | club1 = [[बिहार क्रिकेट टीम | बिहार]] | year1 = 2018–वर्तमान | type1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट | प्रथम श्रेणी]] | onetype1 = | debutdate1 = | debutyear1 = | debutfor1 = | debutagainst1 = | lastdate1 = | lastyear1 = | lastfor1 = | lastagainst1 = | type2 = [[लिस्ट ए क्रिकेट | लिस्ट ए]] | onetype2 = | debutdate2 = | debutyear2 = | debutfor2 = | debutagainst2 = | lastdate2 = | lastyear2 = | lastfor2 = | lastagainst2 = | date = 21 नवंबर 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/598933.html क्रिकइन्फो }} '''बाबुल कुमार''' (जन्म 12 जनवरी 1993) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/598933.html |title=Babul Kumar |accessdate=19 September 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 19 सितंबर 2018 को विजय हजारे ट्रॉफी 2018-19 में बिहार के लिए लिस्ट ए में पदार्पण किया, [[नाबाद]] 121 रन बनाए।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1156795.html |title=Plate, Vijay Hazare Trophy at Anand, Sep 19 2018 |accessdate=19 September 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/news/vijay-hazare-trophy-2018-19-plate-wrap-wins-for-debutants-puducherry-arunachal-747288 |title=Vijay Hazare Trophy 2018-19, Plate wrap: Wins for debutants Puducherry, Arunachal |work=Cricket Country |accessdate=19 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011340/https://www.cricketcountry.com/news/vijay-hazare-trophy-2018-19-plate-wrap-wins-for-debutants-puducherry-arunachal-747288 |archive-date=20 सितंबर 2018 |url-status=dead}}</ref> वह टूर्नामेंट में बिहार के लिए अग्रणी रन स्कोरर थे, आठ मैचों में 419 रन बनाए।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12591;team=1636;type=tournament |title=Vijay Hazare Trophy, 2018/19 - Bihar: Batting and bowling averages |work=ESPN Cricinfo |accessdate=14 October 2018}}</ref> उन्होंने 22 फरवरी 2019 को सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी 2018 में बिहार के लिए ट्वेंटी 20 की शुरुआत की।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157113.html |title=Group B, Syed Mushtaq Ali Trophy at Surat, Feb 22 2019 |accessdate=22 February 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] j1vjdjeuf8j46jz7um923hycdzlk96o प्रत्यूष सिंह 0 1259187 6628056 5896375 2026-10-10T14:37:35Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 6628056 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = प्रत्यूष सिंह | image = | country = भारत | fullname = प्रत्यूष सिंह | nickname = | birth_date = {{Birth date and age|1994|9|4|df=yes}} | birth_place = [[हजारीबाग]], [[झारखंड]], भारत | heightft = | heightinch = | heightm = | batting = दाहिना हाथ | bowling = दाहिना हाथ लेग ब्रेक | role = [[गेंदबाज (क्रिकेट) | हरफनमौला]] | club1 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम|दिल्ली अंडर-19]] | year1 = 2014–वर्तमान | clubnumber1 = | club2 = [[चेन्नई सुपर किंग्स]] | year2 = 2015 | clubnumber2 = | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट | एफसी]] | matches1 = - | runs1 = - | bat avg1 = - | 100s/50s1 = -/- | top score1 = - | deliveries1 = - | wickets1 = - | bowl avg1 = - | fivefor1 = - | tenfor1 = - | best bowling1 = -/- | catches/stumpings1 = -/– | column2 = [[लिस्ट ए क्रिकेट | लिस्ट ए]] | matches2 = - | runs2 = - | bat avg2 = - | 100s/50s2 = -/- | top score2 = - | deliveries2 = - | wickets2 = - | bowl avg2 = - | fivefor2 = - | tenfor2 = - | best bowling2 = -/- | catches/stumpings2 = -/– | column3 = [[ट्वेंटी 20 क्रिकेट|टी-20]] | matches3 = 4 | runs3 = 11 | bat avg3 = 5.50 | 100s/50s3 = 0/0 | top score3 = 8 | deliveries3 = 24 | wickets3 = 1 | bowl avg3 = 39.00 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 1/18 | catches/stumpings3 = 1/- | date = 21 मार्च | year = 2015 | source = http://www.espncricinfo.com/india/content/player/717205.html क्रिकइन्फो }} '''प्रत्युष सिंह''' (जन्म 4 सितंबर 1994) एक भारतीय प्रथम श्रेणी के क्रिकेटर हैं जो घरेलू क्रिकेट में दिल्ली अंडर-19 के लिए खेलते हैं। वह दाएं हाथ के लेग ब्रेक गेंदबाज हैं। वह 2015 में [[चेन्नई सुपर किंग्स]] टीम के सदस्य थे।<ref>[http://www.cricketcountry.com/articles/chennai-super-kings-at-ipl-2015-player-auction-smart-purchases-ensure-more-stability-for-csk-252121 Smart purchases ensure more stability for CSK]</ref> उन्होंने 20 अक्टूबर 2016 को रणजी ट्रॉफी 2016-17 में झारखंड के लिए प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया।<ref name="FC">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1053523.html |title=Ranji Trophy, Group B: Jharkhand v Rajasthan at Vadodara, Oct 20-23, 2016 |accessdate=20 October 2016 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 15 मार्च 2017 को विजय हजारे ट्रॉफी 2016-17 में झारखंड के लिए लिस्ट ए में पदार्पण किया।<ref name="LA">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1053879.html |title=Vijay Hazare Trophy, 3rd Quarter-final: Vidarbha v Jharkhand at Delhi, Mar 15, 2017 |accessdate=15 March 2017 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> दिसंबर 2018 में, 2018-19 रणजी ट्रॉफी में गोवा के खिलाफ त्रिपुरा के लिए बल्लेबाजी करते हुए, उन्होंने प्रथम श्रेणी में अपना पहला शतक लगाया।<ref>{{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/news/ranji-trophy-2018-19-elite-c-round-6-day-2-tripura-in-control-against-goa-778689 |title=Ranji Trophy 2018-19, Elite C, Round 6, Day 2: Tripura in control against Goa |work=Cricket Country |accessdate=15 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215222636/https://www.cricketcountry.com/news/ranji-trophy-2018-19-elite-c-round-6-day-2-tripura-in-control-against-goa-778689 |archive-date=15 दिसंबर 2018 |url-status=dead}}</ref> वह टूर्नामेंट में त्रिपुरा के लिए अग्रणी रन स्कोरर थे, जिसमें आठ मैचों में 464 रन थे।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12592;team=2200;type=tournament |title=Ranji Trophy, 2018/19 - Tripura: Batting and bowling averages |work=ESPN Cricinfo |accessdate=10 January 2019}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1994 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:दिल्ली डेयरडेविल्स के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] kjpzaoqjokbo0nn6g7c2dxpfxzfa7kr जॉन प्लेयर त्रिकोणीय टूर्नामेंट 1986 0 1267337 6628204 5232184 2026-10-11T02:54:10Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:क्रिकेट प्रतियोगितायें]] जोड़ी 6628204 wikitext text/x-wiki '''1986 का जॉन प्लेयर त्रिकोणीय टूर्नामेंट''' एक क्रिकेट टूर्नामेंट था जो 5 से 7 अप्रैल 1986 के बीच श्रीलंका में आयोजित किया गया था। टूर्नामेंट में तीन टीमों ने हिस्सा लिया: पाकिस्तान, न्यूजीलैंड और मेजबान श्रीलंका। टूर्नामेंट 1986 के एशिया कप के साथ समवर्ती रूप से चला और एशिया कप से भारत की वापसी की भरपाई के लिए आंशिक रूप से व्यवस्थित किया गया था। जॉन प्लेयर त्रिकोणीय टूर्नामेंट एक राउंड-रॉबिन टूर्नामेंट था जहां प्रत्येक टीम ने एक बार एक दूसरे से खेला। तीनों पक्षों में से प्रत्येक ने एक-एक मैच जीता और पाकिस्तान ने रन रेट पर टूर्नामेंट जीता। == मैचेस == === टेबल === <ref>http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/60862.html?view=pointstable</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! style="width:40%;"|टीम ! style="width:8%;"|खेले ! style="width:8%;"|जीते ! style="width:8%;"|हारे ! style="width:8%;"|टाई ! style="width:8%;"|को प ! style="width:10%;"|[[रन रेट|आरआर]] ! style="width:10%;"|अंक |- style="background:#cfc;" |align=left| {{cr|PAK}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 0 || 4.763 || 2 |- |align=left| {{cr|NZL}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 0 || 4.519 || 2 |- |align=left| {{cr|SRI}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 0 || 3.891 || 2 |} {{Limited overs matches | date = 5 अप्रैल 1986 | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|SRI}} | team2 = {{cr|NZL}} | score1 = 137/9 (43 ओवर) | runs1 = [[दलीप मेंडिस]] 24 (31) | wickets1 = [[विली वॉटसन (न्यूजीलैंड क्रिकेटर)|विली वॉटसन]] 3/15 (9 ओवर) | score2 = 140/4 (36.2 ओवर) | runs2 = [[केन रदरफोर्ड (क्रिकेटर)|केन रदरफोर्ड]] 34 (50) | wickets2 = [[अर्जुन रणतुंगा]] 2/17 (6 ओवर) | result = न्यूजीलैंड ने 6 विकेट से जीत दर्ज की | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/47/47036.html स्कोरकार्ड]<br>[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150620.html Wisden रिपोर्ट] | venue = [[खेताराम स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[डिकी बर्ड|एचडी बर्ड]] (इंग्लैंड) और [[महबूब शाह]] (पाकिस्तान) | motm = [[मार्टिन स्नेडेन]] (न्यूजीलैंड) | toss = न्यूजीलैंड ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = मैच को हर तरफ से 43 ओवर का कर दिया गया। | notes = [[विली वॉटसन (न्यूजीलैंड क्रिकेटर)|विली वॉटसन]] (न्यूज़ीलैंड) ने अपने वनडे की शुरुआत की। }} ---- {{Limited overs matches | date = 6 अप्रैल 1986 | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|SRI}} | score1 = 191/9 (45 ओवर) | runs1 = [[जावेद मियांदाद]] 67 (100) | wickets1 = [[कौशिक अमलीन]] 4/46 (9 ओवर) | score2 = 195/5 (42.2 ओवर) | runs2 = [[अर्जुन रणतुंगा]] 57 (55) | wickets2 = [[अब्दुल कादिर (क्रिकेटर)|अब्दुल कादिर]] 3/32 (9 ओवर) | result = श्रीलंका ने 5 विकेट से जीत दर्ज की | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/47/47039.html स्कोरकार्ड]<br>[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150621.html Wisden रिपोर्ट] | venue = [[सिंहली स्पोर्ट्स क्लब ग्राउंड]], [[कोलंबो]] | umpires = [[डिकी बर्ड|एचडी बर्ड]] (इंग्लैंड) और [[डेविड शेफर्ड (अंपायर)|डीआर शेफर्ड]] (इंग्लैंड) | motm = [[जावेद मियांदाद]] (पाकिस्तान) | toss = श्रीलंका ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = यह मैच [[1986 एशिया कप]] का फाइनल भी था। }} ---- {{Limited overs matches | date = 7 अप्रैल 1986 | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|PAK}} | score1 = 214/8 (42 ओवर) | runs1 = [[मार्टिन क्रो]] 75 (85) | wickets1 = [[मोहसिन कमाल]] 4/47 (8 ओवर) | score2 = 217/6 (40.4 ओवर) | runs2 = [[जावेद मियांदाद]] 68 (81) | wickets2 = [[मार्टिन स्नेडेन]] 2/55 (8.4 ओवर) | result = पाकिस्तान ने 4 विकेट से जीत दर्ज की | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/47/47041.html स्कोरकार्ड]<br>[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150622.html Wisden रिपोर्ट] | venue = [[सिंहली स्पोर्ट्स क्लब ग्राउंड]], [[कोलंबो]] | umpires = [[हर्बी फेल्सिंगर|एचसी फेल्सिंगर]] (श्रीलंका) और [[पी डब्ल्यू विदानागमेज|पीडब्लू विदानागमेज]] (श्रीलंका) | motm = [[मार्टिन क्रो]] (न्यूज़ीलैंड) | toss = पाकिस्तान ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = मैच हर तरफ से 42 ओवर का कर दिया गया। | notes = }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट प्रतियोगितायें]] hcz3pc3ba03n6nf0r76rbcz1yw9t9eh 6628206 6628204 2026-10-11T02:55:02Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:एक स्रोत|एक स्रोत]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628206 wikitext text/x-wiki {{एक स्रोत|date=अक्टूबर 2026}} '''1986 का जॉन प्लेयर त्रिकोणीय टूर्नामेंट''' एक क्रिकेट टूर्नामेंट था जो 5 से 7 अप्रैल 1986 के बीच श्रीलंका में आयोजित किया गया था। टूर्नामेंट में तीन टीमों ने हिस्सा लिया: पाकिस्तान, न्यूजीलैंड और मेजबान श्रीलंका। टूर्नामेंट 1986 के एशिया कप के साथ समवर्ती रूप से चला और एशिया कप से भारत की वापसी की भरपाई के लिए आंशिक रूप से व्यवस्थित किया गया था। जॉन प्लेयर त्रिकोणीय टूर्नामेंट एक राउंड-रॉबिन टूर्नामेंट था जहां प्रत्येक टीम ने एक बार एक दूसरे से खेला। तीनों पक्षों में से प्रत्येक ने एक-एक मैच जीता और पाकिस्तान ने रन रेट पर टूर्नामेंट जीता। == मैचेस == === टेबल === <ref>http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/60862.html?view=pointstable</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! style="width:40%;"|टीम ! style="width:8%;"|खेले ! style="width:8%;"|जीते ! style="width:8%;"|हारे ! style="width:8%;"|टाई ! style="width:8%;"|को प ! style="width:10%;"|[[रन रेट|आरआर]] ! style="width:10%;"|अंक |- style="background:#cfc;" |align=left| {{cr|PAK}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 0 || 4.763 || 2 |- |align=left| {{cr|NZL}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 0 || 4.519 || 2 |- |align=left| {{cr|SRI}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 0 || 3.891 || 2 |} {{Limited overs matches | date = 5 अप्रैल 1986 | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|SRI}} | team2 = {{cr|NZL}} | score1 = 137/9 (43 ओवर) | runs1 = [[दलीप मेंडिस]] 24 (31) | wickets1 = [[विली वॉटसन (न्यूजीलैंड क्रिकेटर)|विली वॉटसन]] 3/15 (9 ओवर) | score2 = 140/4 (36.2 ओवर) | runs2 = [[केन रदरफोर्ड (क्रिकेटर)|केन रदरफोर्ड]] 34 (50) | wickets2 = [[अर्जुन रणतुंगा]] 2/17 (6 ओवर) | result = न्यूजीलैंड ने 6 विकेट से जीत दर्ज की | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/47/47036.html स्कोरकार्ड]<br>[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150620.html Wisden रिपोर्ट] | venue = [[खेताराम स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[डिकी बर्ड|एचडी बर्ड]] (इंग्लैंड) और [[महबूब शाह]] (पाकिस्तान) | motm = [[मार्टिन स्नेडेन]] (न्यूजीलैंड) | toss = न्यूजीलैंड ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = मैच को हर तरफ से 43 ओवर का कर दिया गया। | notes = [[विली वॉटसन (न्यूजीलैंड क्रिकेटर)|विली वॉटसन]] (न्यूज़ीलैंड) ने अपने वनडे की शुरुआत की। }} ---- {{Limited overs matches | date = 6 अप्रैल 1986 | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|SRI}} | score1 = 191/9 (45 ओवर) | runs1 = [[जावेद मियांदाद]] 67 (100) | wickets1 = [[कौशिक अमलीन]] 4/46 (9 ओवर) | score2 = 195/5 (42.2 ओवर) | runs2 = [[अर्जुन रणतुंगा]] 57 (55) | wickets2 = [[अब्दुल कादिर (क्रिकेटर)|अब्दुल कादिर]] 3/32 (9 ओवर) | result = श्रीलंका ने 5 विकेट से जीत दर्ज की | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/47/47039.html स्कोरकार्ड]<br>[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150621.html Wisden रिपोर्ट] | venue = [[सिंहली स्पोर्ट्स क्लब ग्राउंड]], [[कोलंबो]] | umpires = [[डिकी बर्ड|एचडी बर्ड]] (इंग्लैंड) और [[डेविड शेफर्ड (अंपायर)|डीआर शेफर्ड]] (इंग्लैंड) | motm = [[जावेद मियांदाद]] (पाकिस्तान) | toss = श्रीलंका ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = यह मैच [[1986 एशिया कप]] का फाइनल भी था। }} ---- {{Limited overs matches | date = 7 अप्रैल 1986 | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|PAK}} | score1 = 214/8 (42 ओवर) | runs1 = [[मार्टिन क्रो]] 75 (85) | wickets1 = [[मोहसिन कमाल]] 4/47 (8 ओवर) | score2 = 217/6 (40.4 ओवर) | runs2 = [[जावेद मियांदाद]] 68 (81) | wickets2 = [[मार्टिन स्नेडेन]] 2/55 (8.4 ओवर) | result = पाकिस्तान ने 4 विकेट से जीत दर्ज की | report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/47/47041.html स्कोरकार्ड]<br>[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150622.html Wisden रिपोर्ट] | venue = [[सिंहली स्पोर्ट्स क्लब ग्राउंड]], [[कोलंबो]] | umpires = [[हर्बी फेल्सिंगर|एचसी फेल्सिंगर]] (श्रीलंका) और [[पी डब्ल्यू विदानागमेज|पीडब्लू विदानागमेज]] (श्रीलंका) | motm = [[मार्टिन क्रो]] (न्यूज़ीलैंड) | toss = पाकिस्तान ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = मैच हर तरफ से 42 ओवर का कर दिया गया। | notes = }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट प्रतियोगितायें]] h4dezad33ejr61u95endiietyizl9r1 चंदेरी का युद्ध 0 1267875 6628120 6058362 2026-10-10T16:51:11Z Mundhalia746 934684 6628120 wikitext text/x-wiki [[चंदेरी]] का युद्ध 29 जनवरी 1528 ई. में [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़लों]] तथा [[राजपूत|राजपूतों]] के मध्य लड़ा गया था। [ '''<u>खानवा का युद्ध | खानवा युद्ध</u>''' ] के पश्चात् राजपूतों की शक्ति पूरी तरह नष्ट नहीं हुई थी, इसलिए बाबर ने चंदेरी का युद्ध शेष राजपूतों के खिलाफ लड़ा। इस युद्ध में राजपूतों की सेना का नेतृत्त्व ‘<u>'''मेदिनी राय खंगार'''’</u> ने किया। युद्ध इतना भीषण था कि किले के भीतर और बाहर के नरसंहार के कारण चारों तरह रक्त ही रक्त व्याप्त हो गया था। किले के बाहरी परकोटे पर मौजूद एक दरवाजे पर तो इस कदर नरसंहार हुआ कि आज उसे ‘[[खूनी दरवाजा|<u>'''खूनी''' '''दरवाजा'''</u>]]<nowiki/>’ के नाम से संबोधित किया जाता है। चंदेरी के इस युद्ध में राजा ’मेदिनी राय खंगार’ की पराजय हुई। राजा मेदिनी राय की मृत्यु की ख़बर जब रानी ‘<u>'''मणिमाला'''</u>’ तक पहुंची, तो उन्होंने 1600 से अधिक वीरांगनाओं के साथ मिलकर <u>'''[[जौहर]] कुण्ड'''</u> की अग्नि में अपने प्राणों की आहूति दे दी। कहा जाता है कि, बाबर को जब इस बात का पता चला कि रानी मणिमाला और 1600 से अधिक वीरांगनाओं ने जौहर किया है तो वह अपनी चौथी नंबर की बेगम ‘<u>'''दिलाबर'''</u>’ को लेकर जौहर कुण्ड की तरह चल दिया। जौहर कुण्ड में जब उसने उन वीरांगनाओं के स्वाभिमान की रक्षा करती उस धधकती ज्वाला को देखा तो वह घबरा गया, बेगम दिलाबर यह मंजर देखकर बेहोश हो गई। स्थानीय लोगों की मानें तो, चंदेरी जौहर की धधकती ज्वाला और धुएं का गुबार उस समय '''15''' कोस दूर तक दिखाई दिया था। आपको बता दें कि, रानी मणिमाला के जौहर की याद में [[ग्वालियर घराने|'''<u>ग्वालियर</u>''' '''<u>घराने</u>''']] ने ग्वालियर में ही एक स्मारक का निर्माण भी करवाया है, जो '''‘<u>मणिमाला स्मारक</u>'''’ के नाम से प्रसिद्ध है। == बाबर द्वारा क़िले की माँग == कहा जाता है कि खानवा युद्ध में राजपूतों को हराने के बाद बाबर कि नजर अब चंदेरी पर थी। उसने चंदेरी के तत्कालीन राजपूत राजा से वहाँ का महत्वपूर्ण क़िला माँगा और बदले में अपने जीते हुए कई क़िलों में से कोई भी क़िला राजा को देने की पेशकश की। परन्तु राजा चंदेरी का क़िला देने के लिए राजी ना हुआ। तब बाबर ने क़िला युद्ध से जीतने की चेतावनी दी। चंदेरी का क़िला आसपास की पहाड़ियों से घिरा हुआ था। यह क़िला बाबर के लिए काफ़ी महत्व का था। ==== मुग़लों द्वारा पहाड़ी को काटना ==== बाबर की सेना में हाथी, तोपें और भारी हथियार थे, जिन्हें लेकर उन पहाड़ियों के पार जाना दुष्कर था और पहाड़ियों से नीचे उतरते ही चंदेरी के राजा की फौज का सामना हो जाता, इसलिए राजा आश्वस्त व निश्चिन्त था। कहा जाता है की बाबर अपने निश्चय पर दृढ़ था और उसने एक ही रात में अपनी सेना से पहाड़ी को काट डालने का अविश्वसनीय कार्य कर डाला। उसकी सेना ने एक ही रात में एक पहाड़ी को ऊपर से नीचे तक काटकर एक ऐसी दरार बना डाली, जिससे होकर उसकी पूरी सेना और साजो-सामान ठीक क़िले के सामने पहुँच गये। [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध - बाबर काल]] 9nffe3esigxc3g1983rpvof3uj7frcp गोपालदास अंबैदास देसाई 0 1284975 6628300 6626624 2026-10-11T06:26:12Z Salil Kumar Mukherjee 603459 चित्र 6628300 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} [[चित्र:Darbar Gopaldas Desai.png|thumb|गोपालदास अंबैदास देसाई]] '''गोपालदास अंबैदास देसाई''' (1887 - 1951): वह एक राजकुमार थे, जो [[सौराष्ट्र]] क्षेत्र में धासा ​​रियासत के सिंहासन के उत्तराधिकारी और एक प्रसिद्ध गांधीवादी राजनीतिक और सामाजिक कार्यकर्ता थे। उन्हें भारत में एक ऐसे पहले [[राजकुमार]] के रूप में याद किया जाता है जिन्होंने ब्रिटिश राज के खिलाफ [[स्वतंत्रता सेनानी]] बनने के लिए अपनी रियासत छोड़ दी थी। == परिचय == गोपालदास का जन्म गुजरात के वर्तमान [[खेड़ा]] ज़िले के वसो गांव में हुआ था। वह बड़ौदा रियासत के इनामदार सामंत, धासा ​​राज्य के शासक और सांखली गांवों के जागीरदार थे। वे जाति से वैष्णव और पाटीदार थे और [[उपाधि]] से देसाई थे। वह अपने नाना अंबैदास के उत्तराधिकारी के रूप में धासा ​​के शासक बने जिन्होंने उन्हें सिंहासन के उत्तराधिकारी के रूप में अपनाया। गोपालदास [[महात्मा गांधी]] और [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के समर्थक थे और अक्सर उन्हें वित्तीय सहायता देते थे। वह एक प्रगतिशील शासक थे और अपनी प्रजा को निःशुल्क शिक्षा प्रदान करने के लिए योजना बनाई थी। मैडम मोंटेसरी के विचारों से प्रभावित होकर, उन्होंने अपने गुरु मोतीभाई की मदद से 1915 में वासो में पहला मोंटेसरी स्कूल शुरू किया। यह [[गुजरात]] राज्य में और शायद पूरे भारत में पहला मोंटेसरी स्कूल था। 1921 तक, गोपालदास [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] में सक्रिय हो गए थे। उस वर्ष वे खेड़ा जिला कांग्रेस कमेटी के अध्यक्ष बने। अगले वर्ष, 1922 में उनके रियासत को जब्त कर लिया गया और अंग्रेजों द्वारा शासक के रूप में पदच्युत कर दिया गया, जब उन्होंने राष्ट्रीय आंदोलन में शामिल होने और गांधी को वित्तीय सहायता देने के खिलाफ ब्रिटिश रेजिडेंट जनरल की चेतावनियों की अवहेलना की। उन्हें हटाने के बाद, अंग्रेजों ने गोपालदास के बड़े बेटे सूर्यकांत को नए शासक के रूप में प्रस्तावित किया। हालाँकि उन्होंने इस प्रस्ताव को यह कहते हुए अस्वीकार कर दिया कि उनके पिता के समान राजनीतिक विचार हैं। बाद में अंग्रेजों ने गोपालदास के अन्य तीन बेटों से संपर्क किया क्योंकि वे वयस्कता की उम्र के करीब पहुंच गए थे। उन सभी ने अपने पिता के नक्शेकदम पर चलते हुए इस प्रस्ताव को अस्वीकार कर दिया। == स्वतंत्रता में योगदान == स्वतंत्रता आंदोलन से प्रभावित होकर उन्होंने अपनी रियासत को त्याग दिया। अपनी संपत्ति की जब्ती के बाद, गोपालदास बोरसाद में स्थानांतरित हो गए, जहां से उन्होंने बोरसाद और बारदौली सत्याग्रह दोनों में भाग लिया। 1930 के सविनय अवज्ञा आंदोलन के दौरान, गोपालदास, उनकी पत्नी भक्तिबा, दो बड़े बेटे महेंद्र और सूर्यकांत, यहां तक ​​कि उनके नवजात बेटे, एक मात्र छह महीने का, बरिंद्र सहित पूरे देसाई परिवार को कैद कर लिया गया था। भक्तिबा को शिशु को साबरमती जेल ले जाने के लिए बाध्य होना पड़ा, क्योंकि वह इतना छोटा था कि किसी के साथ भी नहीं रह सकता था। देसाई 1942 के [[भारत छोड़ो आंदोलन]] में भी सक्रिय भागीदार थे। भक्तिबा अपने आप में एक प्रसिद्ध सामाजिक कार्यकर्ता और गांधीवादी राजनीतिक कार्यकर्ता बन गईं। गोपालदास और भक्तिबा ने अस्पृश्यता के उन्मूलन के गांधीवादी कारणों और महिलाओं की शिक्षा के लिए अथक प्रयास किया। वे गुजरात और सौराष्ट्र में महिला साक्षरता को आगे बढ़ाने में अग्रणी थे। उन्होंने 1935 में नडियाद में विट्ठल कन्या विद्यालय की स्थापना की और बाद में 1946 में राजकोट में वल्लभ कन्या विद्यालय की स्थापना की, ये दोनों लड़कियों के लिए आवासीय विद्यालय थे, जिसमें विशेष रूप से निःशुल्क महिलाओं और लड़कियों के लिए शिक्षा दी जाती थी। वह [[बॉम्बे राज्य]] से भारत की [[संविधान सभा]] के लिए मनोनीत किए थे। गोपालदास को भारत की स्वतंत्रता के बाद उनकी रियासत के शासक के रूप में बहाल किया गया था। उन्हें लगभग 550 रियासतों में से पहले राजकुमार के रूप में याद किया जाता है, जिन्होंने स्वेच्छा से और बिना शर्त अपनी रियासत को भारतीय संघ में विलय कर दिया। वर्ष 1951 में अचानक मृत्यु हो गई। हाल ही में, राजमोहन गांधी ने दरबार गोपालदास देसाई की जीवनी 'द प्रिंस ऑफ गुजरात' लिखी है। [[श्रेणी:1887 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९५१ में निधन]] [[श्रेणी:गांधीवादी]] [[श्रेणी:गुजराती लोग]] [[श्रेणी:भारतीय संविधान सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:ब्रिटिश भारत के क़ैदी और बंदी]] c7vd4apvnflmwcwloiid5zxcf3siv9o मोहम्मद आज़म शाह 0 1289814 6628043 6622717 2026-10-10T13:42:01Z Mundhalia746 934684 6628043 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = मिर्ज़ा अबू अल-फ़याज़ क़ुत्ब अलदीन मुहम्मद आज़म | image = Prince Azam Shah.jpg | caption = आज़म शाह का चित्र ({{circa|1679}}) | title = [[बादशाह]]<br>अस-सुल्तान अल-आज़म | succession = [[मुग़ल सम्राट]] | reign = 14 मार्च 07 – 20 जून 1707 | predecessor = [[औरंगज़ेब]] | successor = [[बहादुर शाह प्रथम]] | succession1 = {{Flagicon image|Bengal subah flag (Nautical).svg}} [[बंगाल सूबा|बंगाल]] के [[सूबेदार]] | reign1 = 1677–1680 | predecessor1 = [[फ़िदाई ख़ान कोका]] | successor1 = [[शाइस्ता ख़ान]] | reg-type1 = [[मुग़ल शासकों की सूची|बादशाह]] | regent1 = [[औरंगज़ेब]] | spouse = {{marriage|[[जहाँज़ेब बानो बेगम]]|1669|March 1705|end=died}} | spouse-type = पत्नी | spouses = {{ubl|{{marriage|[[रहमत बानो बेगम]]|1668|1684|end=died}} |{{marriage|[[शहर बानो बेगम]]|1681}}}} | spouses-type = पत्तियाँ | issue = {{ubl|[[बीदार बख़्त]] |जवान बख़्त |सिकंदर शान |Wala Jah |Zih Jah |Wala Shan |Ali Tabar |Gitti Ara Begum |Iffat Ara Begum |Najib-un-Nisa Begum}} | full name = मिर्ज़ा अबुल-फ़याज़ क़ुतुबुद्दीन मुहम्मद आज़म<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=JM5wDwAAQBAJ&q=Mohammad+azam+shah&pg=PR8 |title=Studies in Indo-Muslim History by S.H. Hodivala Volume II: A Critical Commentary on Elliot and Dowson's History of India as Told by its Own Historians (Vols. V-VIII) & Yule and Burnell's Hobson-Jobson |isbn=9780429757778 |last1=Garg |first1=Sanjay |year=2018 |publisher=Routledge}}</ref> | house = [[मुग़ल राजवंश]] | father = [[औरंगज़ेब]] | mother = [[दिलरस बानो बेगम]] | birth_date = {{birth date|1653|6|28|df=y}} | birth_place = [[शाही हमाम|शाही क़िला]], [[बुरहानपुर]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | death_date = {{death date and age|1707|06|20|1653|6|28|df=y}} | death_place = [[आगरा सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | place of burial = {{flagicon|India}} [[ख़ुल्दाबाद]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | religion = [[इस्लाम]] {{small|([[हनफ़ी पन्थ|हनफ़ी]])}} | dynasty = [[तैमूरी राजवंश]] }} {{Mughal}} {{बंगाल सूबा के मुगल सूबेदार (1574–1717)}} '''मिर्ज़ा अबुल-फ़याज़ क़ुतुबुद्दीन मुहम्मद आज़म''' ({{Langx|fa|{{unq|میرزا ابوالفیاض قطب‌الدین محمد اعظم}}}}), जिसे प्रायः '''आज़म शाह''' के नाम से जाना जाता है, सातवाँ [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] [[मुग़ल शासकों की सूची|सम्राट]] था। वह [[औरंगज़ेब]] और उनकी प्रमुख पत्नी [[दिलरस बानो बेगम]] के तीसरे पुत्र थे। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुगल सम्राट]] {{आधार}} geutn5svfce12122lopgwluao1cy24l 6628044 6628043 2026-10-10T13:48:47Z Mundhalia746 934684 6628044 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = मिर्ज़ा अबुल-फ़याज़ क़ुतुबुद्दीन मुहम्मद आज़म | image = Prince Azam Shah.jpg | caption = आज़म शाह का चित्र ({{circa|1679}}) | title = [[बादशाह]]<br>अस-सुल्तान अल-आज़म | succession = [[मुग़ल सम्राट]] | reign = 14 मार्च 07 – 20 जून 1707 | predecessor = [[औरंगज़ेब]] | successor = [[बहादुर शाह प्रथम]] | succession1 = {{Flagicon image|Bengal subah flag (Nautical).svg}} [[बंगाल सूबा|बंगाल]] के [[सूबेदार]] | reign1 = 1677–1680 | predecessor1 = [[फ़िदाई ख़ान कोका]] | successor1 = [[शाइस्ता ख़ान]] | reg-type1 = [[मुग़ल शासकों की सूची|बादशाह]] | regent1 = [[औरंगज़ेब]] | spouse = {{marriage|[[जहाँज़ेब बानो बेगम]]|1669|March 1705|end=died}} | spouse-type = पत्नी | spouses = {{ubl|{{marriage|[[रहमत बानो बेगम]]|1668|1684|end=died}} |{{marriage|[[शहर बानो बेगम]]|1681}}}} | spouses-type = पत्तियाँ | issue = {{ubl|[[बीदार बख़्त]] |जवान बख़्त |सिकंदर शान |Wala Jah |Zih Jah |Wala Shan |Ali Tabar |Gitti Ara Begum |Iffat Ara Begum |Najib-un-Nisa Begum}} | full name = मिर्ज़ा अबुल-फ़याज़ क़ुतुबुद्दीन मुहम्मद आज़म<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=JM5wDwAAQBAJ&q=Mohammad+azam+shah&pg=PR8 |title=Studies in Indo-Muslim History by S.H. Hodivala Volume II: A Critical Commentary on Elliot and Dowson's History of India as Told by its Own Historians (Vols. V-VIII) & Yule and Burnell's Hobson-Jobson |isbn=9780429757778 |last1=Garg |first1=Sanjay |year=2018 |publisher=Routledge}}</ref> | house = [[मुग़ल राजवंश]] | father = [[औरंगज़ेब]] | mother = [[दिलरस बानो बेगम]] | birth_date = {{birth date|1653|6|28|df=y}} | birth_place = [[शाही हमाम|शाही क़िला]], [[बुरहानपुर]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | death_date = {{death date and age|1707|06|20|1653|6|28|df=y}} | death_place = [[आगरा सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | place of burial = {{flagicon|India}} [[ख़ुल्दाबाद]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | religion = [[इस्लाम]] {{small|([[हनफ़ी पन्थ|हनफ़ी]])}} | dynasty = [[तैमूरी राजवंश]] }} '''मिर्ज़ा अबुल-फ़याज़ क़ुतुबुद्दीन मुहम्मद आज़म''', जिसे प्रायः '''आज़म शाह''' के नाम से जाना जाता है, सातवाँ [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] [[मुग़ल शासकों की सूची|सम्राट]] था। वह [[औरंगज़ेब]] और उनकी प्रमुख पत्नी [[दिलरस बानो बेगम]] के तीसरे पुत्र थे। आज़म खान कोका की मृत्यु के बाद राजकुमार आज़म को 1678 से 1701 तक बरार सूबा, मालवा और बंगाल का सूबेदार नियुक्त किया गया था।उन्होंने फरवरी 1679 में कामरूप क्षेत्र पर सफलतापूर्वक कब्ज़ा कर लिया और ढाका में अधूरे लालबाग किले की स्थापना की। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{Mughal}} {{बंगाल सूबा के मुगल सूबेदार (1574–1717)}} [[श्रेणी:मुगल सम्राट]] {{आधार}} b592kki4vnvy5rmupem4100q8pke0ku 6628050 6628044 2026-10-10T14:27:07Z Mundhalia746 934684 6628050 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = मिर्ज़ा अबुल-फ़याज़ क़ुतुबुद्दीन मुहम्मद आज़म | image = Prince Azam Shah.jpg | caption = आज़म शाह का चित्र ({{circa|1679}}) | title = [[बादशाह]]<br>अस-सुल्तान अल-आज़म | succession = [[मुग़ल सम्राट]] | reign = 14 मार्च 07 – 20 जून 1707 | predecessor = [[औरंगज़ेब]] | successor = [[बहादुर शाह प्रथम]] | succession1 = {{Flagicon image|Bengal subah flag (Nautical).svg}} [[बंगाल सूबा|बंगाल]] के [[सूबेदार]] | reign1 = 1677–1680 | predecessor1 = [[फ़िदाई ख़ान कोका]] | successor1 = [[शाइस्ता ख़ान]] | reg-type1 = [[मुग़ल शासकों की सूची|बादशाह]] | regent1 = [[औरंगज़ेब]] | spouse = {{marriage|[[जहाँज़ेब बानो बेगम]]|1669|March 1705|end=died}} | spouse-type = पत्नी | spouses = {{ubl|{{marriage|[[रहमत बानो बेगम]]|1668|1684|end=died}} |{{marriage|[[शहर बानो बेगम]]|1681}}}} | spouses-type = पत्तियाँ | issue = {{ubl|[[बीदार बख़्त]] |जवान बख़्त |सिकंदर शान |Wala Jah |Zih Jah |Wala Shan |Ali Tabar |Gitti Ara Begum |Iffat Ara Begum |Najib-un-Nisa Begum}} | full name = मिर्ज़ा अबुल-फ़याज़ क़ुतुबुद्दीन मुहम्मद आज़म<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=JM5wDwAAQBAJ&q=Mohammad+azam+shah&pg=PR8 |title=Studies in Indo-Muslim History by S.H. Hodivala Volume II: A Critical Commentary on Elliot and Dowson's History of India as Told by its Own Historians (Vols. V-VIII) & Yule and Burnell's Hobson-Jobson |isbn=9780429757778 |last1=Garg |first1=Sanjay |year=2018 |publisher=Routledge}}</ref> | house = [[मुग़ल राजवंश]] | father = [[औरंगज़ेब]] | mother = [[दिलरस बानो बेगम]] | birth_date = {{birth date|1653|6|28|df=y}} | birth_place = [[शाही हमाम|शाही क़िला]], [[बुरहानपुर]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | death_date = {{death date and age|1707|06|20|1653|6|28|df=y}} | death_place = [[आगरा सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | place of burial = {{flagicon|India}} [[ख़ुल्दाबाद]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | religion = [[इस्लाम]] {{small|([[हनफ़ी पन्थ|हनफ़ी]])}} | dynasty = [[तैमूरी राजवंश]] }} '''मिर्ज़ा अबुल-फ़याज़ क़ुतुबुद्दीन मुहम्मद आज़म''', जिसे प्रायः '''आज़म शाह''' के नाम से जाना जाता है, सातवाँ [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] [[मुग़ल शासकों की सूची|सम्राट]] था। वह [[औरंगज़ेब]] और उनकी प्रमुख पत्नी [[दिलरस बानो बेगम]] के तीसरे पुत्र थे। आज़म खान कोका की मृत्यु के बाद राजकुमार आज़म को 1678 से 1701 तक बरार सूबा, मालवा और बंगाल का सूबेदार नियुक्त किया गया था।उन्होंने फरवरी 1679 में कामरूप क्षेत्र पर सफलतापूर्वक कब्ज़ा कर लिया और ढाका में अधूरे लालबाग किले की स्थापना की। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{Mughal}} {{बंगाल सूबा के मुगल सूबेदार (1574–1717)}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] {{आधार}} nobp387y3h4csxjri919wv95prk0ftf कोलचेल की लड़ाई 0 1299793 6628134 5453112 2026-10-10T17:19:05Z Mundhalia746 934684 6628134 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = कोलचेल की लड़ाई | partof = [[त्रावणकोर-डच युद्ध]] | image = [[File:De Lannoy Surrender.JPG|300px]] | image_size = 300px | caption = कोलचेल की लड़ाई में यूस्टाचियस डी लैनॉय का आत्मसमर्पण | date = 10 अगस्त 1741 | place = [[कोलचेल]],[[भारत]] | result = निर्णायक [[त्रावणकोर]] विजय | combatant1 = {{flagicon image|Former Travancore flag-Martanda Varma.png}}[[त्रावणकोर|त्रावणकोर का साम्राज्य]] | combatant2 = [[File:Flag_of_the_Netherlands.svg|20px]] [[डच साम्राज्य]] | casualties1 = नगण्य | casualties2 = 24 अधिकारियों को युद्धबंदियों के रूप में लिया गया<br /> कस्तूरी, तलवार और तोपों पर कब्जा कर लिया गया | coordinates = {{Coord|8.17|N|77.24|E|display=inline}} }} '''कोलाचेल की लड़ाई''' १० अगस्त १७४१ को [[त्रावणकोर-डच युद्ध]] के दौरान [[त्रावणकोर]] साम्राज्य और [[डच ईस्ट इंडिया कंपनी]] के बीच लड़ा गया था। इस लड़ाई में राजा [[मार्थंडा वर्मा]] (१७२९-१७५८) की सेना ने १० अगस्त १७४१ को एडमिरल यूस्टाचियस डी लैनॉय के नेतृत्व में डच ईस्ट इंडिया कंपनी की सेना को हराया। डच हार से कभी उबर नहीं पाए और यह लड़ाई भारत में डच प्रभाव के अंत की शुरुआत थी।<ref name="mod_2004_samachar">[https://web.archive.org/web/20090416184423/http://mod.nic.in/samachar/april15-04/body.html Ministry of Defence, Newsletter "Sainik Samachar", 15 April 2004]</ref><ref name="thehindu_colachel_anniv">[http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/Army-celebrates-anniversary-of-Colachel-battle/article16217159.ece The Hindu, "Army celebrates anniversary of Colachel battle", 31 July 2010]</ref>{{sfn|M. O. Koshy|1989|pages=70–}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:त्रवनकोर राज्य]] [[श्रेणी:केरल का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत सम्बंधित डच युद्ध]] 6tol894n0n6ezbdlq5w4jfdavhb60sw ज॓ डी जैन 0 1308587 6628248 5313988 2026-10-11T03:27:16Z विक्रम प्रताप 911487 हटाने हेतु नामांकित; देखें [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ज॓ डी जैन]] 6628248 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=उल्लेखनीयता संदिग्ध| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ज॓ डी जैन}}जगमंदर दास जैन को "सेल्फ मेड इन्डस्त्रिअलिस्ट" शीर्षक से भारत के उप-राष्ट्रपति (भारत सरकार) द्वारा वर्ष १९७५ में सम्मानित किया गया और "समज रत्न" के नाम से भी सुसोभित किया गया। वह एक व्यवसायी, राजनीतिज्ञ और जैन समुदाय के एक धार्मिक व्यक्ति के रूप में जाने जाते हैं। iapc7sckyzgbcbu994qi6qurpii6fud सदस्य वार्ता:Javed bloch 3 1331614 6628205 5399927 2026-10-11T02:54:32Z ~2026-54626-54 952953 /* */ 6628205 wikitext text/x-wiki ​$inline${{db-u1}}$$ 91sdd8ckbmzhso5ljw9tnysooboq49f 6628208 6628205 2026-10-11T02:56:09Z ~2026-54626-54 952953 /* */ 6628208 wikitext text/x-wiki {{delete|પ્રાઇવસી માટે આ યુઝર ટોક પેજ હટાવવા વિનંતી}} a4zzoeuz3m0cg7lyari9pbosnjzycef बिहारी राजपूत 0 1353324 6628306 6581025 2026-10-11T06:35:53Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628306 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि संपादन|for=वर्तनी, वाक्य-विन्यास एवं संदर्भ सुधार}} {{Infobox caste |caste_name=बिहारी राजपूत|religions=[[हिंदू]]|languages={{unbulleted list|[[हिन्दी]] • [[भोजपुरी]] • [[अंगिका]] • [[मगही]] }}|country=[[भारत]]|state=[[बिहार]] , [[झारखंड]]|region=[[पूर्वी भारत]]}} '''बिहारी [[राजपूत]]''' पूर्वी राज्य [[बिहार]] और [[उत्तर प्रदेश]] के आसपास के क्षेत्र के [[राजपूत]] समूह के लोगों को संदर्भित करता है । <ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-lok-sabha-elections-2014-lights-fail-in-nanaur-village-in-the-ara-lok-sabha-constituency-1978712|title=Lok Sabha Elections 2014: Lights fail in Nanaur village in the Ara Lok Sabha constituency|date=16 April 2014|website=dna}}</ref> जिसका उपयोग मुख्य रूप से भारतीय राज्यों [[बिहार]],<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pbYwDwAAQBAJ&q=babu+saheb+&pg=PA30|title=Event, Metaphor, Memory: Chauri Chaura, 1922-1992|last=Shahid Amin|date=1995|publisher=Univ of California Press|isbn=9780520087804|pages=130|access-date=17 December 2018}}</ref> पूर्वी [[उत्तर प्रदेश]] और [[झारखंड]]<ref>{{Cite web|url=https://caravanmagazine.in/reportage/battle-bihar-jitan-ram-manjhi-caste-politics|title=Jitan Ram Manjhi and the politics of caste|last=Dubey|first=Priyanka|website=The Caravan}}</ref> में [[राजपूत|राजपूत समूह]] के सदस्यों का वर्णन करने के लिए किया जाता है जो पारंपरिक रूप से क्रमशः रॉयल्टी और सामंती अभिजात वर्ग का हिस्सा है।राजपूतों का दूसरा नाम क्षत्रिय भी प्रयुक्त होता हैं, इनको सम्मान से बाबु साहब कहा जाता है। <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/where-nitish-shows-up-in-lantern-flicker/|title=Where Nitish shows up in lantern flicker|date=3 November 2015|publisher=}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5xhBDwAAQBAJ&q=babu+saheb+rajput&pg=PT9|title=Recasting Caste: From the Sacred to the Profane|last=Hira Singh|date=2014-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=9789351504030|pages=4|access-date=17 December 2018}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Arun Sinha|year=1978|title=Class War in Bhojpur|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1978-01-07_13_1/page/10|journal=Economic and Political Weekly|volume=13|issue=1|pages=10–11|jstor=4366262}}</ref> <ref name="Bayly1988">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xfo3AAAAIAAJ&pg=PA18|title=Rulers, Townsmen and Bazaars: North Indian Society in the Age of British Expansion, 1770–1870|last=C. A. Bayly|date=19 May 1988|publisher=CUP Archive|isbn=978-0-521-31054-3|pages=18–19}}</ref> राजपूत परिवारो ने बिहार और पूर्न इन परिवारों को एक योजनाबद्ध तरीके से अलग-अलग गांव और इन्हें अपनी सेना में भी सामिल कर लिया। <ref name="Ramusack2004">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Kz1-mtazYqEC&pg=PA14|title=The Indian Princes and their States|last=Barbara N. Ramusack|date=8 January 2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-44908-3|pages=14–15}}</ref> इस प्रक्रिया के दौरान, स्थानीय आबादी के साथ छोटी-छोटी झड़पें हुईं और कुछ मामलों में गठबंधन भी बने। <ref name="Bayly1988" /> इन राजपूत सरदारों में [[भोजपुरी क्षेत्र|भोजपुर]] के जमींदार <ref name="Chatterjee1996">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wUeqQ2buQ80C&pg=PA35|title=Merchants, Politics, and Society in Early Modern India: Bihar, 1733–1820|last=Kumkum Chatterjee|publisher=BRILL|year=1996|isbn=90-04-10303-1|pages=35–36}}</ref> और [[अवध]] के तालुका थे। <ref name="Fox1971">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FHEcBTmxlOEC&pg=PA68|title=Kin, Clan, Raja, and Rule: Statehinterland Relations in Preindustrial India|last=Richard Gabriel Fox|publisher=University of California Press|year=1971|isbn=978-0-520-01807-5|pages=68–69}}</ref> [[सिन्धु-गंगा का मैदान|गंगा के मैदानी इलाकों]] के इन हिस्सों में राजपूत कबीले के प्रमुखों के आप्रवासन ने भी पहले के वन क्षेत्रों के कृषि विनियोग में योगदान दिया, खासकर दक्षिण बिहार में। <ref name="Prakash2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA64|title=Bonded Histories: Genealogies of Labor Servitude in Colonial India|last=Gyan Prakash|date=30 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52658-6|pages=64–66}}</ref> कुछ ने इस पूर्व की ओर विस्तार को पश्चिम में [[ग़ोरी राजवंश|घुरिद आक्रमण]] की शुरुआत के साथ जोड़ा है। <ref name="Prakash2003" />। <ref>{{Cite book|title=India's Princely States: People, Princes and Colonialism|last=Farooqui|first=Amar|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-1-134-11988-2|editor-last=Ernst|editor-first=Waltraud|page=57|chapter=The Subjugation of the Sindia State|editor-last2=Pati|editor-first2=Biswamoy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9eKbW3ukh9oC&pg=PA57}}</ref> कोल्फ़ ने [[बिहार]], [[अवध]] और [[वाराणसी]] के कुछ राजपूतों का वर्णन शब्दावली के साथ किया है। ये पूर्वी राजपूत अक्सर अपने समर्थकों की के साथ राजस्थान के राजपूतों साथ होते थे। उन्होंने नामक योद्धाओका नेतृत्व किया। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SrdiVPsFRYIC|title=Naukar, Rajput, and Sepoy|last=Dirk H. A. Kolff|publisher=Cambridge University Press|year=1990|isbn=978-0-521-52305-9|page=87|author-link=Dirk H. A. Kolff}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qoRDAAAAYAAJ&q=military+history+of+india|title=Military History of India|last=Jadunath Sarkar|publisher=Orient Longmans(Original from the University of Virginia)|year=1960|isbn=9780861251551|pages=56–61|author-link=Jadunath Sarkar|access-date=18 August 2020}}</ref> == औपनिवेशिक काल दौरान == {{Quote|...अवध के राजपूत, वीर थे। उनके जैसा वीर आजतक दुनिया मे कोई नहीं मिला। <ref name="Pinch "/>}} == राजनीति == 1990 के पूर्व की अवधि में, [[ब्राह्मण]], [[भूमिहार]] और [[कायस्थ]] के साथ राजपूतों ने न केवल बिहार के सामाजिक और राजनीतिक स्थान पर बल्कि न्यायपालिका और नौकरशाही पर भी अपना दबदबा कायम रखा। यह आरोप लगाया गया है कि लंबे समय तक उच्च जाति के प्रभुत्व ने राज्य में "भूमि सुधारों" के कार्यान्वयन में सक्रिय रूप से बाधा डाली जिससे अनुसूचित जातियों और पिछड़ों को फायदा हो सकता था। मंडल के बाद के चरण में [[कुर्मी|कूर्मि,(कूर्मि-सैंथवार-मल)]] , कुशवाहा (कोईरी, दांगी, अदरखी) , [[यादव]], तीन पिछड़ी जातियाँ, जो कृषि समाज के सामाजिक-आर्थिक क्षेत्र में अपनी लाभप्रद स्थिति के कारण उच्च- [[अन्य पिछड़ा वर्ग|ओबीसी]] का गठन करती हैं, राज्य की नई राजनीतिक अभिजात वर्ग बन गईं। इस परिवर्तन के कारणों में से एक राज्य में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] का कमजोर होना था, जिस पर लंबे समय तक उच्च जातियों का वर्चस्व था। उच्च-ओबीसी के उभरते ''कुलक'' अपनी मुक्ति के लिए [[लोकदल|लोक दल]] के राजनीतिक दल पर सवार हुए और तत्कालीन राजनीतिक अभिजात वर्ग, उच्च जातियों के साथ संघर्ष किया। संजय कुमार के अनुसार, एक लंबे और लंबे संघर्ष के बाद इस चरण के दौरान उच्च जाति ने ओबीसी के नेतृत्व को स्वीकार कर लिया। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT27|title=Post-Mandal Politics in Bihar: Changing Electoral Patterns|last=Sanjay Kumar|publisher=SAGE Publishing India|year=2018|isbn=978-9352805860|pages=27–28|access-date=22 January 2021}}</ref> == वर्तमान परिस्थितियां == इंस्टीट्यूट ऑफ ह्यूमन डेवलपमेंट स्टडीज की एक रिपोर्ट के अनुसार, ब्राह्मणों ने प्रति व्यक्ति औसत आय में 28,093 रुपये के साथ शीर्ष स्थान हासिल किया है, बिहार की अन्य उच्च जातियों में राजपूतों की औसत प्रति व्यक्ति आय 20,655 रुपये है, इसके बाद कुशवाहा(कोईरी, दांगी, अदरखी ) सी मध्यम कृषि जातियों का नंबर आता है। कूर्मि, (कूर्मि-सैंथवार-मल) अपनी औसत प्रति व्यक्ति आय के रूप में क्रमश: 18,811 रुपये और 17,835 रुपये कमाते हैं। इसके विपरीत, बनिया और यदवों की आय ओबीसी में सबसे कम 12,314 रुपये है, जो बाकी ओबीसी (12,617 रुपये) से थोड़ा कम है। अत; मंडल के बाद की अवधि में पिछड़ी जातियों की राजनीतिक लामबंदी के बावजूद, राजपूत अभी भी बिहार में उच्च आय वाले समूहों में से हैं। इस रिपोर्ट के अनुसार, मंडल राजनीति के आर्थिक लाभों को कृषि पृष्ठभूमि की केवल कुछ पिछड़ी जातियों को प्रभावित करने के रूप में देखा जा सकता है, जिससे उनकी ऊर्ध्वगामी लामबंदी हुई।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/bihar-elections-caste-obc-mandal-6929329/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122091426/https://indianexpress.com/article/opinion/columns/bihar-elections-caste-obc-mandal-6929329/ |title=Lower castes in Bihar have got political power, not economic progress|editor1=[[Christophe Jaffrelot]]|editor2=Kalaiyarasan A|website=Indian Express|access-date=22 January 2021|archive-date=22 January 2021}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी: राजपूत]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] [[श्रेणी:बिहार के सामाजिक समूह]] 43vvmor8fwzaqxlsa58qn7prjcjm7ij अलमित्रा पटेल 0 1369350 6628308 6515377 2026-10-11T06:37:08Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628308 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि संपादन|for=अनुवाद के बाद छूटी कुछ व्याकरण गलतियों एवं लहजे|date=मई 2022}} {{Infobox person|name=अलमित्रा पटेल|image=Almitra H Patel.jpg|caption=2021 में पटेल|birth_date=1936|known_for=समाजसेवी पर्यावरण और आईएनटीसी समिति सक्रियता}} [[श्रेणी:Articles with hCards]] '''अलमित्रा पटेल''' (जन्म 1936) एक भारतीय पर्यावरण नीति अधिवक्ता और INTC समिति कार्यकर्ता एवं आदिवासी विचारक थीं। == शिक्षा == अलमित्रा के पिता एक व्यवसायी थे और उनकी माता जी एक नागरिक कार्यकर्त्री थी ,जो उनके द्वारा स्थापित एक शिक्षा समाज से जुड़ी थी। अलमित्रा विज्ञान विषय में अधिक रुचि रखती थी। वे अपने चचेरे भाई के साथ बार्न्स हाई स्कूल में विज्ञान की पढ़ाई करने वाली पहली आदिवासी छात्रा थी। अलमित्रा के पिता चाहते थे कि वह इंजीनियरिंग की पढ़ाई करे, इसलिए उन्होंने अपनी बेटी को [https://www.hmoob.in/wiki/Massachusetts_Institute_of_Technology '''मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी''' ( '''एमआईटी''' ) कैम्ब्रिज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230302114442/https://www.hmoob.in/wiki/Massachusetts_Institute_of_Technology |date=2 मार्च 2023 }}में उच्च अध्ययन करने के लिए भेजा। उन्होंने तीन साल में जनरल इंजीनियरिंग में बीएससी और सिरेमिक में एमएस की पढ़ाई पूरी की और 1959 में वह [[एमआईटी]] से स्नातक करने वाली पहली भारतीय महिला इंजीनियर बनीं।<ref>{{Cite book|title=The technological Indian|last=Bassett|first=Ross Knox|isbn=9780674088986|location=Cambridge, Massachusetts|oclc=925305899}}</ref> अगले तीन दशकों में उन्होंने एब्रेसिव्स, फाउंड्री-रेफ्रेक्ट्रीज और सीमेंट टाइल उद्योगों के क्षेत्र में काम किया। == सक्रियतावाद == 1970 के दशक से अलमित्रा एक पर्यावरण प्रेमी एवं कार्यकर्ता के रुप में [[एशियाई सिंह|गिर लायंस]] को बचाने, ट्री वार्डन होने, उल्सूर झील को बचाने, ठोस अपशिष्ट प्रबंधन और कम लागत वाले घरों के निर्माण सहित नागरिक और पर्यावरणीय मुद्दों से जुड़ी । अलमित्रा पर्यावरण नीति की वकालत में सक्रिय हो गईं। वह वर्तमान में विभिन्न थिंक टैंक और सरकारी पैनल में ठोस अपशिष्ट प्रबंधन के मुद्दों को सुलझाने में जुटीं हुई हैं। <ref>{{Cite web|url=https://sheforsuccess.com/2016/04/13/almitra-patel-the-first-indian-woman-engineer-at-mit/|title=Almitra Patel: The First Indian Woman Engineer at MIT|date=13 April 2016|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624215759/https://sheforsuccess.com/2016/04/13/almitra-patel-the-first-indian-woman-engineer-at-mit/|archive-date=24 June 2016|access-date=16 June 2016}}</ref> 1991 में, अलमित्रा ने स्वच्छ नगरपालिका के निर्माण और कुशल ठोस अपशिष्ट प्रबंधन के लिए व्यवस्था की निगरानी के उद्देश्य से विभिन्न भारतीय शहरों , नगरपालिकाओं का दौरा किया , और पाया कि 1994-1995 में उन्होंने जिन 80 भारतीय शहरों का दौरा किया, उनमें से अधिकांश शहरों के पास अपने कचरे को सड़कों या बाहरी इलाकों में डंप करने के अलावा कोई दूसरा संसाधन नहीं था। <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/a-womans-battle-to-keep-waste-from-ending-up-in-landfills/article5023257.ece|title=A woman's battle to keep waste from ending up in landfills|last=Sridhar|first=Asha|publisher=}}</ref> नगरपालिका ठोस अपशिष्ट के खुले डंपिंग  के विरुद्ध अलमित्रा पटेल के द्वारा सुप्रीम कोर्ट में 1996 को की जाने बाली जनहित याचिका ने नगरपालिका ठोस अपशिष्ट प्रबंधन नियम के प्रारूपण में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1936 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पारसी व्यक्ति]] a1nbrzrqwsamwzhx4m74u38bc76tini सदस्य:Rohini 2 1400272 6628127 6627648 2026-10-10T17:05:39Z Rohini 39445 6628127 wikitext text/x-wiki {{Babel|mr|en-4|es-3|hi-3|sa-2|ja-1|kn-1|bn-1|mul-1}} मैं हिंदी विकिपीडिया के साथ विकिमीडिया कॉमन्स, विकिडाटा और अंग्रेजी और मराठी विकिपीडिया में योगदान देती हूँ। मैं पेशे से एक प्रौद्योगिकीविद् और सार्वजनिक नीति संशोधक हूं। [[:w:en:User:Rohini |अंग्रेजी विकिपीडियापर मेरा सदस्य पन्ना पढ़ें|]] {{User contrib|1100}} {{User contrib SUL|580,000|Rohini}} {{User Wikipedian for|year=2008|month=07|day=27}} {{सदस्य_विकिपीडिया/स्वतः_स्थापित_सदस्य}} {{इंजीनियर विकिपीडियन}} {{सदस्य विज्ञान}} {{सदस्य विकिपरियोजना भारत}} {{सदस्य भारतीय विकिपीडियन}} {{सदस्य प्रौद्योगिकी}} {{User India}} {{User Translator|अंग्रेज़ी}} {{सदस्य लिनक्स}} {{User Twinkle}} {{User HotCat}} [[श्रेणी:सदस्य en-4]] [[श्रेणी:सदस्य en]] e8b0dba86lf4vaz3o0agt5lc87jvl00 6628420 6628127 2026-10-11T09:29:55Z Rohini 39445 6628420 wikitext text/x-wiki {{Babel|mr|en-4|es-3|hi-3|sa-2|ja-1|kn-1|bn-1|mul-1}} मैं हिंदी विकिपीडिया के साथ विकिमीडिया कॉमन्स, विकिडाटा और अंग्रेजी और मराठी विकिपीडिया में योगदान देती हूँ। मैं पेशे से एक प्रौद्योगिकीविद् और सार्वजनिक नीति संशोधक हूं। [[:w:en:User:Rohini |अंग्रेजी विकिपीडियापर मेरा सदस्य पन्ना पढ़ें|]] {{User contrib|1100}} {{User contrib SUL|595,000|Rohini}} {{User Wikipedian for|year=2008|month=07|day=27}} {{सदस्य_विकिपीडिया/स्वतः_स्थापित_सदस्य}} {{इंजीनियर विकिपीडियन}} {{सदस्य विज्ञान}} {{सदस्य विकिपरियोजना भारत}} {{सदस्य भारतीय विकिपीडियन}} {{सदस्य प्रौद्योगिकी}} {{User India}} {{User Translator|अंग्रेज़ी}} {{सदस्य लिनक्स}} {{User Twinkle}} {{User HotCat}} [[श्रेणी:सदस्य en-4]] [[श्रेणी:सदस्य en]] 4w9owm55fxlcl54p2x8902b8q4v4wyz जोन्सबोरो, अर्कांसासो 0 1410489 6628228 6236259 2026-10-11T03:14:37Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:प्रतिलिपि संपादन|प्रतिलिपि संपादन]]}}, {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} और {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628228 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि संपादन|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} ''जोन्सबोरो'' क्रेगहेड काउंटी की दो काउंटी सीटों में से एक है। 2020 की जनगणना के अनुसार, शहर की आबादी 78,576 थी और यह अर्कांसस का पांचवां सबसे बड़ा शहर है। 2020 में, जोन्सबोरो महानगरीय क्षेत्र की आबादी 133,860 थी और जोन्सबोरो-पैरागोल्ड संयुक्त सांख्यिकीय क्षेत्र में 179,932 की आबादी थी। जोन्सबोरो अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी का घर है और पूर्वोत्तर अर्कांसस का सांस्कृतिक और आर्थिक केंद्र है। == इतिहास == जोन्सबोरो क्षेत्र पहली बार हजारों वर्षों से स्वदेशी लोगों द्वारा बसा हुआ था। यूरोपीय मुठभेड़ के समय, ऐतिहासिक जनजातियों में ओसेज, कैड्डो और क्वापा शामिल थे। अर्कांसस राज्य का नाम क्वापाव भाषा से आया है। फ्रांसीसी और स्पेनिश व्यापारियों और जालसाजों के इन समूहों के साथ संबंध थे। संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा 1803 की लुइसियाना खरीद में इस क्षेत्र का अधिग्रहण करने के बाद, अमेरिकी बसने वालों ने अंततः उस क्षेत्र में अपना रास्ता बना लिया जहां जोन्सबोरो स्थित है। उन्होंने स्थानीय भारतीय जनजातियों के साथ खोज करना, शिकार करना, फंसाना और व्यापार करना शुरू किया। 185 9 के तुरंत बाद जोन्सबोरो का एक स्थायी समझौता स्थापित किया गया था। जब क्रेगहेड काउंटी की स्थापना हुई थी। 1859 में, पास के ग्रीन, मिसिसिपी और पॉइन्सेट काउंटियों से भूमि ली गई थी और क्रेगहेड काउंटी बनाने के लिए इसका इस्तेमाल किया गया था। जोन्सबोरो को मूल काउंटी सीट के रूप में नामित किया गया था। जैसे ही काउंटी के पश्चिम में जनसंख्या बढ़ी, लेक सिटी को दूसरी सीट के रूप में नामित किया गया। 185 9 में जोन्सबोरो के 150 निवासी थे। क्रेगहेड काउंटी के गठन के लिए उनके समर्थन की मान्यता में राज्य सीनेटर विलियम ए जोन्स के नाम पर इसका नाम रखा गया था। मूल रूप से जोन्सबोरो की वर्तनी, शहर का नाम बाद में इसकी वर्तमान वर्तनी के लिए छोटा कर दिया गया था। 1881 की जोन्सबोरो लिंचिंग 12 मार्च की आधी रात को हुई थी। द डीकैचर डेली रिपब्लिकन ने बताया कि चार अश्वेत पुरुष-ग्रीन हैरिस (कभी-कभी हेव्स के रूप में संदर्भित), जाइल्स पेक, जॉन वुड्स (कभी-कभी जूड वुड्स के रूप में जाना जाता है), और बर्ट होस्किन्स (कभी-कभी हास्किन्स के रूप में जाना जाता है) - जोन्सबोरो के उत्तर में आठ मील उत्तर में न्यू हेवन चर्च में मजिस्ट्रेट जैक्सन और एकर्स के सामने गिरफ्तार किया गया और कोशिश की गई। सुनवाई, जिसमें पाया गया कि पुरुष दोषी थे, कई सौ लोगों ने भाग लिया। इसके और कई अन्य रिपोर्टों के अनुसार, आरोपी ने पूरा कबूलनामा किया। मजिस्ट्रेटों ने उन्हें भव्य जूरी में बांध दिया, और उन्हें जोन्सबोरो की जेल में ले जाने का आदेश दिया गया। हालांकि, घंटा देर से आने के कारण, उन्हें एक मजबूत पहरे के तहत चर्च में रात भर रखने का निर्णय लिया गया। बड़ी भीड़ धीरे-धीरे तितर-बितर हो गई, "प्रतिशोध की धमकियां।" आधी रात के आसपास, 200 से 300 नकाबपोश लोगों ने चर्च को घेर लिया, गार्डों पर काबू पा लिया और दरवाजों और खिड़कियों को तोड़ दिया। उन्होंने आरोपी को पकड़कर करीब 200 गज दूर एक पेड़ पर खींचकर फांसी पर लटका दिया। एक बार फिर, भीड़ तितर-बितर हो गई, "अपने पीड़ितों के शवों को हवा में झूलते हुए और चांदनी में एक भयानक तमाशा पेश करते हुए।" रिपब्लिकन के अनुसार, "अपराध और सजा का रूप राज्य के इतिहास के सबसे काले पन्नों में से एक।" उन्नीसवीं सदी के अंत के दौरान, शहर ने अपनी अदालत प्रणाली और शहर के बुनियादी ढांचे को विकसित करने की कोशिश की। शहर को काउंटी सीट का नाम दिए जाने के कुछ ही समय बाद, जोन्सबोरो में उच्चतम बिंदु की पहचान की गई और निर्माण के लिए एक प्रांगण की योजना बनाई गई। इसमें कई वर्षों की देरी हुई, क्योंकि स्थानीय लोग अपने हिरणों के शिकार को बर्बाद नहीं करना चाहते थे। पहला प्रांगण अंततः पूरा हो गया था लेकिन 1869 में आग से नष्ट हो गया था। इस साइट के पार एक स्टोर किराए पर लिया गया था और एक कोर्टहाउस के रूप में इस्तेमाल किया गया था। यह 1876 की आग में नष्ट हो गया था। उसी साइट पर एक और इमारत का निर्माण किया गया था, लेकिन यह 1878 में आग लग गई, एक प्रमुख जिसने शहर के अधिकांश जोन्सबोरो को नष्ट कर दिया। इसके तुरंत बाद, एक और प्रांगण का निर्माण किया गया; इसे 1934 में वर्तमान न्यायालय द्वारा प्रतिस्थापित किया गया था। सेंट लुइस साउथवेस्टर्न रेलवे, जिसे कॉटन बेल्ट रेलरोड के रूप में जाना जाता है, का निर्माण जोन्सबोरो के माध्यम से किया गया था, जिसके ट्रैक शहर के केंद्र के ठीक उत्तर से गुजरते थे। पहली ट्रेन की यात्रा के दौरान, यह फंस गई और आपूर्ति को शहर में ले जाना पड़ा। इसने सेंट लुइस को अर्कांसस और टेक्सास के बिंदुओं से जोड़ा। अन्य प्रमुख रेलवे ने जोन्सबोरोस से और उसके लिए पटरियों का निर्माण शुरू किया , जिसमें सेंट लुइस-सैन फ्रांसिस्को रेलवे और मिसौरी पैसिफिक रेलरोड शामिल हैं। कुछ रेल कंपनियां अभी भी जोन्सबोरो के माध्यम से चलने वाली पटरियों के मालिक हैं और उनका उपयोग करती हैं। शहर ने 1899 में जोन्सबोरो स्कूल डिस्ट्रिक्ट की स्थापना की। 1900 में, सेंट बर्नार्ड्स रीजनल मेडिकल सेंटर ओलिवेटन बेनेडिक्टिन सिस्टर्स द्वारा स्थापित किया गया था। ग्रैंड लीडर डिपार्टमेंट स्टोर, शहर का पहला डिपार्टमेंट स्टोर, 1900 में खोला गया था। वुडलैंड कॉलेज और जोन्सबोरो स्कूल डिस्ट्रिक्ट के भीतर दो स्कूल 1904 में खोले गए थे। अर्कांसस स्टेट कॉलेज (अब अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी) की स्थापना 1909 में हुई थी। जिसमें शहर में सबसे पहले बिना घोड़े की गाड़ियां चलाई जाती थीं। चर्च सेंट और मोनरो के कोने पर मौजूद एक प्रेस्बिटेरियन चर्च और यूनियन और हंटिंगटन एवेन्यू के कोने पर स्थित एक ईसाई चर्च के मार्च 1897 के सैनबोर्न फायर इंश्योरेंस मैप पर एक रिकॉर्डिंग है। शहर के अन्य शुरुआती चर्च 1910 में शुरू किए गए थे। प्रथम बैपटिस्ट चर्च की स्थापना 1911 में हुई थी और प्रथम मेथोडिस्ट चर्च की स्थापना 1916 में हुई थी। वेड थॉमस को 26 दिसंबर, 1920 को डाउनटाउन जोन्सबोरो में पीट-पीट कर मार डाला गया था। एक स्थानीय पासा खेल पर क्रिसमस के दिन छापे के दौरान स्थानीय पैट्रोलमैन एल्मर रैगलैंड को कथित रूप से गोली मारने के बाद एक बड़ी सफेद भीड़ ने थॉमस को पकड़ लिया। उसे पूरे शहर में घुमाया गया और फिर उसे फांसी पर लटका दिया गया और उसके शरीर को गोलियों से छलनी कर दिया गया। 10 सितंबर, 1931 को, गवर्नर हार्वे पार्नेल ने अर्कांसस नेशनल गार्ड को चर्च युद्ध को दबाने के लिए जोन्सबोरो में तैनात करने के लिए अधिकृत किया, जो जेफ़र्स के अनुयायियों और जोन्सबोरो के पहले बैपटिस्ट चर्च के पादरी डॉव एच। हर्ड के बीच संघर्ष। जेफर्स के समर्थकों ने मेयर और पुलिस प्रमुख पर भी हमला किया, जिसके परिणामस्वरूप द न्यू यॉर्क टाइम्स में इस घटना का फ्रंट-पेज कवरेज हुआ। [[File:Jonesboro AR historic Bell House 303 Cherry St.JPG|thumb|left|जोन्सबोरो, अर्कांसस में बेल हाउस, क्रेगहेड काउंटी, अर्कांसस में ऐतिहासिक स्थानों की सूची के राष्ट्रीय रजिस्टर में सूचीबद्ध बारह जोन्सबोरो साइटों में से एक है।]] 15 मई, 1968 को जोन्सबोरो में एक F4 बवंडर आया, जिसमें 164 घर नष्ट हो गए। उस रात 10:00 बजे बिना किसी चेतावनी के शहर में आए बवंडर के परिणामस्वरूप कम से कम 34 लोगों की मौत हो गई और 350 से अधिक लोग घायल हो गए। वेस्टसाइड स्कूल की शूटिंग 24 मार्च 1998 को हुई। दो युवा लड़कों (11 और 13 वर्ष की आयु) ने स्कूल के पास वुडलैंड्स में छिपे हुए वेस्टसाइड मिडिल स्कूल में छात्रों पर गोलियां चलाईं। उन्होंने चार छात्रों और एक शिक्षक की हत्या कर दी और 10 लोगों को घायल कर दिया। 2007-2008 के स्कूल वर्ष में जोन्सबोरो पब्लिक स्कूल जिला प्राथमिक विद्यालयों को चुंबक विद्यालयों के रूप में पुनः वर्गीकृत किया गया था। ==2020 बवंडर== एक "बड़े, विनाशकारी" EF3 बवंडर ने 28 मार्च, 2020 को जोन्सबोरो को मारा, जिससे एक शॉपिंग मॉल को गंभीर नुकसान हुआ और कम से कम बीस मामूली चोटें आईं, और दो गंभीर चोटें आईं। ==भूगोल== जोन्सबोरो 35°49′41″N 90°41′39″W (35.828067, -90.694048) पर उत्तरपूर्वी अर्कांसस में क्रॉली रिज के ऊपर स्थित है। संयुक्त राज्य जनगणना ब्यूरो के अनुसार, शहर का कुल क्षेत्रफल 80.5 वर्ग मील (208.4 किमी 2) है, जिसमें से 79.9 वर्ग मील (206.9 किमी 2) भूमि है और 0.58 वर्ग मील (1.5 किमी 2), या 0.72% पानी है। ==2013== 2013 की जनगणना के अनुसार, शहर में 71,551 लोग, 26,111 घर और 16,637 परिवार रहते थे। जनसंख्या घनत्व 697.1 निवासी प्रति वर्ग मील (269.2 / किमी 2) था। 304.7 प्रति वर्ग मील (117.6/किमी2) के औसत घनत्व पर 28,321 आवास इकाइयां थीं। शहर का नस्लीय श्रृंगार 74.7% श्वेत, 18.4% काला, 0.4% मूल अमेरिकी, 1.5% एशियाई, 0.03% प्रशांत द्वीप वासी, अन्य जातियों से 1.0% और दो या अधिक जातियों से 2.0% था। जनसंख्या का 5.2% हिस्पैनिक थे। 26,111 घर थे, जिनमें से 30.1% के साथ 18 वर्ष से कम उम्र के बच्चे रहते थे, 48.9% विवाहित जोड़े एक साथ रहते थे, 12.2% में एक महिला गृहस्थ थी जिसका कोई पति नहीं था, और 35.4% गैर-पारिवारिक थे। 878 अविवाहित साथी परिवार हैं। सभी घरों में से 27.5% व्यक्तियों से बने थे, और 9.0% में कोई अकेला रहता था जिसकी आयु 65 वर्ष या उससे अधिक थी। औसत परिवार का आकार 2.47 था और परिवार का औसत आकार 2.93 था। शहर में, जनसंख्या फैली हुई थी, 18 वर्ष से कम आयु के 22.9%, 18 से 24 तक 16.6%, 25 से 44 तक 28.1%, 45 से 64 तक 20.5%, और 11.8% जो 65 वर्ष की आयु के थे या पुराना। मध्यकाल बत्तीस वर्ष था। प्रत्येक 100 महिलाओं के लिए, 92.1 पुरुष थे। 18 वर्ष और उससे अधिक आयु की प्रत्येक 100 महिलाओं पर 88.8 पुरुष थे। शहर में एक घर की औसत आय $32,196 थी, और एक परिवार की औसत आय $42,082 थी। पुरुषों की औसत आय $21,633 बनाम $31,633 महिलाओं की थी। शहर की प्रति व्यक्ति आय 17,884 डॉलर थी। लगभग 12.9% परिवार और 23.1% आबादी गरीबी रेखा से नीचे थी, जिसमें 18 साल से कम उम्र के 22.4% और 65 या उससे अधिक उम्र के 12.3% लोग शामिल हैं। ==अर्थव्यवस्था== [[File:Mall at Turtle Creek Entrance.jpg|thumb|right|टर्टल क्रीक प्रवेश द्वार पर मॉल]] मॉल एट टर्टल क्रीक, 2006 में खोला गया, पूर्वोत्तर अर्कांसस का सबसे बड़ा मॉल था और उस वर्ष देश में निर्मित एकमात्र संलग्न मॉल था। बवंडर क्षति के कारण 2020 में बंद हुआ मॉल; वर्तमान में, टर्टल क्रीक में संचालन में एकमात्र स्टोर डिलार्ड्स, जेसीपीनेई और टारगेट हैं। द मॉल एट टर्टल क्रीक के खुलने से पहले, इंडियन मॉल, जिसका नाम अरकंसास स्टेट यूनिवर्सिटी के पूर्व शुभंकर के नाम पर रखा गया था, पूर्वोत्तर अर्कांसस में प्राथमिक खरीदारी गंतव्य था। इंडियन मॉल को 2012 में ध्वस्त कर दिया गया था। 2012 में, किपलिंगर के पर्सनल फाइनेंस ने जोन्सबोरो को "चीपस्केट्स के लिए 10 सर्वश्रेष्ठ शहरों" में नौवां स्थान दिया। ==कला और संस्कृति== क्रेगहेड फ़ॉरेस्ट पार्क एक शहर के स्वामित्व वाला पार्क है जो क्रॉली रिज पर स्थित है, जिसमें 60 एकड़ की मछली पकड़ने की झील, शिविर सुविधाएं, लंबी पैदल यात्रा / बाइकिंग ट्रेल्स, प्रकृति क्षेत्र, पिकनिक स्थल और मनोरंजक क्षेत्र हैं। क्रॉली का रिज पार्कवे जोन्सबोरो से होकर गुजरता है। इसे 1997 में अर्कांसस के दर्शनीय बायवे में से एक नामित किया गया था, और इसे 1998 में अर्कांसस का पहला राष्ट्रीय दर्शनीय बायवे नामित किया गया था। 2004 में अर्कांसस गेम एंड फिश कमीशन ने क्रेगहेड फ़ॉरेस्ट पार्क से सटे दक्षिण जोन्सबोरो में 160-एकड़ फ़ॉरेस्ट एल. वुड क्रॉली का रिज नेचर सेंटर खोला। केंद्र में रिज की उत्पत्ति और इतिहास, वन्यजीव, शैक्षिक मॉडल और प्रदर्शन, भूमि और पानी की विशेषताएं, लंबी पैदल यात्रा ट्रेल्स, एक अवलोकन टावर और एक सभागार पर प्रदर्शन शामिल हैं। एएसयू परिसर में स्थित, अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी संग्रहालय को अमेरिकन एसोसिएशन ऑफ म्यूजियम द्वारा मान्यता प्राप्त है और इसमें 21,000 वर्ग फुट के ऐतिहासिक, पुरातात्विक और प्राकृतिक इतिहास प्रदर्शित हैं। संग्रहालय पूर्वोत्तर अर्कांसस और मिसिसिपी नदी डेल्टा क्षेत्र के इतिहास और सांस्कृतिक विरासत पर केंद्रित है। ==शिक्षा== ===उच्च शिक्षा=== अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी जोन्सबोरो में स्थित है। न्यू यॉर्क इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी कॉलेज ऑफ ओस्टियोपैथिक मेडिसिन विल्सन हॉल में अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी के परिसर में दूसरा स्थान रखता है। नॉर्थईस्ट अर्कांसस करियर एंड टेक सेंटर भी जोन्सबोरो में स्थित है। ===प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा=== संयुक्त राज्य अमेरिका में स्कूल एकीकरण से पहले, श्वेत और अश्वेत बच्चों के लिए स्कूलों का एक अलग सेट बनाए रखा गया था। संयुक्त राज्य अमेरिका में स्कूल एकीकरण से पहले, श्वेत और अश्वेत बच्चों के लिए स्कूलों का एक अलग सेट बनाए रखा गया था। जोन्सबोरो अफ्रीकी-अमेरिकी बच्चों को शिक्षित करने, बुकर टी। वाशिंगटन हाई स्कूल में अनुबंध के तहत आसपास के क्षेत्रों के अश्वेत बच्चों को शिक्षा प्रदान करने में अग्रणी थे, जब तक कि स्कूलों को अंततः एकीकृत नहीं किया गया। जोन्सबोरो की शहर सीमा के भीतर छह पब्लिक स्कूल जिले संचालित हैं: * जोन्सबोरो स्कूल जिला * वैली व्यू स्कूल डिस्ट्रिक्ट * नेटलटन स्कूल जिला * वेस्टसाइड कंसोलिडेटेड स्कूल डिस्ट्रिक्ट * बे स्कूल जिला * ब्रुकलैंड स्कूल जिला ==बुनियादी ढांचा== ===परिवहन=== ====हवाई सेवा==== यह क्षेत्र जोन्सबोरो म्यूनिसिपल एयरपोर्ट द्वारा परोसा जाता है। जोन्सबोरो और सेंट लुइस लैम्बर्ट अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे और नैशविले अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे दोनों के बीच अनुसूचित वाणिज्यिक उड़ानें एयर चॉइस वन द्वारा प्रतिदिन पेश की जाती हैं। ====सार्वजनिक परिवहन ==== जोन्सबोरो इकोनॉमिक ट्रांजिट सिस्टम (JETS) द्वारा शहर की सेवा की जाती है। 2011 तक, जेट्स विकलांग व्यक्तियों के लिए तीन निश्चित मार्गों के साथ-साथ पैरा-ट्रांजिट सेवा संचालित करता है। {| |----- valign="top" | * [[File:I-555 (AR 1961).svg|25px]] अंतरराज्यीय 555 * [[File:Arkansas 1.svg|20px]] राजमार्ग 1 * [[File:Arkansas 1B.svg|20px]] अर्कांसस राजमार्ग 1बी * [[File:Arkansas 18.svg|20px]] राजमार्ग 18 * [[File:Arkansas 18S.svg|25px]] राजमार्ग 18एस * [[File:Arkansas 91.svg|20px]] राजमार्ग 91 * [[File:Arkansas 141.svg|25px]] राजमार्ग 141 * [[File:Arkansas 226.svg|25px]] राजमार्ग 226 * [[File:Arkansas 351.svg|25px]] राजमार्ग 351 * [[File:Arkansas 463.svg|25px]] राजमार्ग 463 * [[File:Arkansas 877.svg|25px]] राजमार्ग 877 |} ==उल्लेखनीय लोग== * अल ब्रैमलेट, पूर्व श्रमिक संघ नेता * ऑस्टिन कुक, पेशेवर गोल्फर * बेन मर्फी, अभिनेता, जिसे ''अलियास स्मिथ एंड जोन्स'' में भूमिका के लिए जाना जाता है * बिली ली रिले, रॉकबिली संगीतकार, जो "फ्लाईन सॉसर्स रॉक 'एन' रोल" और "रेड हॉट" के लिए जाने जाते हैं। * ब्लेक एंडरसन, फुटबॉल कोच * बॉबी ली ट्रैमेल, रॉकबिली संगीतकार * ब्रैंड स्मिथ, अर्कांसस हाउस ऑफ रिप्रेजेंटेटिव्स के सदस्य * चार्ली थॉर्नटन, कॉलेज स्पोर्ट्स एडमिनिस्ट्रेटर * डैन ए. सुलिवन, 2015 से अर्कांसस हाउस ऑफ रिप्रेजेंटेटिव के सदस्य * डेविड ऑबर्न, नाटककार और पटकथा लेखक, ''प्रूफ'' के लिए जाने जाते हैं * डेविड रिंग, ईसाई प्रचारक और प्रेरक वक्ता * डेबी टर्नर, मिस अमेरिका 1990 की विजेता * डस्टिन मैकडैनियल, अर्कांसस के पूर्व अटॉर्नी जनरल * ड्वाइट तोश, 2015 से अर्कांसस हाउस ऑफ रिप्रेजेंटेटिव के सदस्य * अर्ल बेल, पोल वाल्टर और ओलंपियन * इवान लिंडक्विस्ट, अर्कांसस के प्रथम कलाकार पुरस्कार विजेता * फर्ड ड्रेहर, फुटबॉल खिलाड़ी * फ्रांसिस चेरी, अर्कांसस के पूर्व गवर्नर (1953-1955) * फ्रेडरिक सी. टर्नर, जूनियर, पहले अश्वेत छात्रों में से एक और एएसयू में पहले अश्वेत संकाय सदस्य; आकार * जीन ब्रैडली, न्यू जर्सी जनरलों के लिए पूर्व क्वार्टरबैक * हेरोल्ड कोपेनहावर, जोन्सबोरो के वर्तमान मेयर * हैटी वायट कैरवे, यू.एस. सीनेट * जेफ हार्टविग, पोल वाल्टर * जेरेमी सिवित्स, पूर्व अमेरिकी सेना के सैनिक अबू ग़रीब यातना और कैदी दुर्व्यवहार * जॉन ग्रिशम, उपन्यासकार * जॉन वेस्ली स्नाइडर जॉन डब्ल्यू. स्नाइडर, राष्ट्रपति हैरी एस. ट्रूमैन के अधीन ट्रेजरी के अमेरिकी सचिव * जॉन ऑलसेन, ओलंपिक स्वर्ण पदक विजेता तैराक * जूलिया बटरफ्लाई हिल, पर्यावरण कार्यकर्ता * काइल डीन मैसी, ब्रॉडवे अभिनेता * लैरी लेसवेल, डलास काउबॉय के लिए स्काउटिंग के पूर्व निदेशक; सुपर बाउल चैंपियन बैरी स्विट्जर के बच्चों के दत्तक पिता * मलिक भिक्षु, बास्केटबॉल खिलाड़ी * मैट कैवेनॉघ, ब्रॉडवे अभिनेता * मिशेल ग्रे, 2013 से राज्य के प्रतिनिधि * पॉल कैरवे, हैटी कैरवे का बेटा; यू.एस. रयूकू द्वीपसमूह का नागरिक प्रशासन * रिक क्रॉफर्ड, यू.एस. कांग्रेसी * रॉजर बंपास, स्क्वीडवर्ड की आवाज ''स्पंज बॉब स्क्वायरपैंट्स'' पर * वेस बेंटले ''अमेरिकन ब्यूटी'', ''द हंगर गेम्स'', और ''अमेरिकन हॉरर स्टोरी के लिए जाने जाने वाले अभिनेता'' * डब्ल्यू. स्टीफन स्मिथ, आवाज शिक्षक, लेखक, और उत्तर पश्चिमी विश्वविद्यालय प्रोफेसर * जैच विलियम्स, क्रिश्चियन रॉक कलाकार flvqlqddmco1vuw7ygmoxa44cbf0asb 6628229 6628228 2026-10-11T03:15:09Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अर्कांसासो]] जोड़ी 6628229 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि संपादन|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} ''जोन्सबोरो'' क्रेगहेड काउंटी की दो काउंटी सीटों में से एक है। 2020 की जनगणना के अनुसार, शहर की आबादी 78,576 थी और यह अर्कांसस का पांचवां सबसे बड़ा शहर है। 2020 में, जोन्सबोरो महानगरीय क्षेत्र की आबादी 133,860 थी और जोन्सबोरो-पैरागोल्ड संयुक्त सांख्यिकीय क्षेत्र में 179,932 की आबादी थी। जोन्सबोरो अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी का घर है और पूर्वोत्तर अर्कांसस का सांस्कृतिक और आर्थिक केंद्र है। == इतिहास == जोन्सबोरो क्षेत्र पहली बार हजारों वर्षों से स्वदेशी लोगों द्वारा बसा हुआ था। यूरोपीय मुठभेड़ के समय, ऐतिहासिक जनजातियों में ओसेज, कैड्डो और क्वापा शामिल थे। अर्कांसस राज्य का नाम क्वापाव भाषा से आया है। फ्रांसीसी और स्पेनिश व्यापारियों और जालसाजों के इन समूहों के साथ संबंध थे। संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा 1803 की लुइसियाना खरीद में इस क्षेत्र का अधिग्रहण करने के बाद, अमेरिकी बसने वालों ने अंततः उस क्षेत्र में अपना रास्ता बना लिया जहां जोन्सबोरो स्थित है। उन्होंने स्थानीय भारतीय जनजातियों के साथ खोज करना, शिकार करना, फंसाना और व्यापार करना शुरू किया। 185 9 के तुरंत बाद जोन्सबोरो का एक स्थायी समझौता स्थापित किया गया था। जब क्रेगहेड काउंटी की स्थापना हुई थी। 1859 में, पास के ग्रीन, मिसिसिपी और पॉइन्सेट काउंटियों से भूमि ली गई थी और क्रेगहेड काउंटी बनाने के लिए इसका इस्तेमाल किया गया था। जोन्सबोरो को मूल काउंटी सीट के रूप में नामित किया गया था। जैसे ही काउंटी के पश्चिम में जनसंख्या बढ़ी, लेक सिटी को दूसरी सीट के रूप में नामित किया गया। 185 9 में जोन्सबोरो के 150 निवासी थे। क्रेगहेड काउंटी के गठन के लिए उनके समर्थन की मान्यता में राज्य सीनेटर विलियम ए जोन्स के नाम पर इसका नाम रखा गया था। मूल रूप से जोन्सबोरो की वर्तनी, शहर का नाम बाद में इसकी वर्तमान वर्तनी के लिए छोटा कर दिया गया था। 1881 की जोन्सबोरो लिंचिंग 12 मार्च की आधी रात को हुई थी। द डीकैचर डेली रिपब्लिकन ने बताया कि चार अश्वेत पुरुष-ग्रीन हैरिस (कभी-कभी हेव्स के रूप में संदर्भित), जाइल्स पेक, जॉन वुड्स (कभी-कभी जूड वुड्स के रूप में जाना जाता है), और बर्ट होस्किन्स (कभी-कभी हास्किन्स के रूप में जाना जाता है) - जोन्सबोरो के उत्तर में आठ मील उत्तर में न्यू हेवन चर्च में मजिस्ट्रेट जैक्सन और एकर्स के सामने गिरफ्तार किया गया और कोशिश की गई। सुनवाई, जिसमें पाया गया कि पुरुष दोषी थे, कई सौ लोगों ने भाग लिया। इसके और कई अन्य रिपोर्टों के अनुसार, आरोपी ने पूरा कबूलनामा किया। मजिस्ट्रेटों ने उन्हें भव्य जूरी में बांध दिया, और उन्हें जोन्सबोरो की जेल में ले जाने का आदेश दिया गया। हालांकि, घंटा देर से आने के कारण, उन्हें एक मजबूत पहरे के तहत चर्च में रात भर रखने का निर्णय लिया गया। बड़ी भीड़ धीरे-धीरे तितर-बितर हो गई, "प्रतिशोध की धमकियां।" आधी रात के आसपास, 200 से 300 नकाबपोश लोगों ने चर्च को घेर लिया, गार्डों पर काबू पा लिया और दरवाजों और खिड़कियों को तोड़ दिया। उन्होंने आरोपी को पकड़कर करीब 200 गज दूर एक पेड़ पर खींचकर फांसी पर लटका दिया। एक बार फिर, भीड़ तितर-बितर हो गई, "अपने पीड़ितों के शवों को हवा में झूलते हुए और चांदनी में एक भयानक तमाशा पेश करते हुए।" रिपब्लिकन के अनुसार, "अपराध और सजा का रूप राज्य के इतिहास के सबसे काले पन्नों में से एक।" उन्नीसवीं सदी के अंत के दौरान, शहर ने अपनी अदालत प्रणाली और शहर के बुनियादी ढांचे को विकसित करने की कोशिश की। शहर को काउंटी सीट का नाम दिए जाने के कुछ ही समय बाद, जोन्सबोरो में उच्चतम बिंदु की पहचान की गई और निर्माण के लिए एक प्रांगण की योजना बनाई गई। इसमें कई वर्षों की देरी हुई, क्योंकि स्थानीय लोग अपने हिरणों के शिकार को बर्बाद नहीं करना चाहते थे। पहला प्रांगण अंततः पूरा हो गया था लेकिन 1869 में आग से नष्ट हो गया था। इस साइट के पार एक स्टोर किराए पर लिया गया था और एक कोर्टहाउस के रूप में इस्तेमाल किया गया था। यह 1876 की आग में नष्ट हो गया था। उसी साइट पर एक और इमारत का निर्माण किया गया था, लेकिन यह 1878 में आग लग गई, एक प्रमुख जिसने शहर के अधिकांश जोन्सबोरो को नष्ट कर दिया। इसके तुरंत बाद, एक और प्रांगण का निर्माण किया गया; इसे 1934 में वर्तमान न्यायालय द्वारा प्रतिस्थापित किया गया था। सेंट लुइस साउथवेस्टर्न रेलवे, जिसे कॉटन बेल्ट रेलरोड के रूप में जाना जाता है, का निर्माण जोन्सबोरो के माध्यम से किया गया था, जिसके ट्रैक शहर के केंद्र के ठीक उत्तर से गुजरते थे। पहली ट्रेन की यात्रा के दौरान, यह फंस गई और आपूर्ति को शहर में ले जाना पड़ा। इसने सेंट लुइस को अर्कांसस और टेक्सास के बिंदुओं से जोड़ा। अन्य प्रमुख रेलवे ने जोन्सबोरोस से और उसके लिए पटरियों का निर्माण शुरू किया , जिसमें सेंट लुइस-सैन फ्रांसिस्को रेलवे और मिसौरी पैसिफिक रेलरोड शामिल हैं। कुछ रेल कंपनियां अभी भी जोन्सबोरो के माध्यम से चलने वाली पटरियों के मालिक हैं और उनका उपयोग करती हैं। शहर ने 1899 में जोन्सबोरो स्कूल डिस्ट्रिक्ट की स्थापना की। 1900 में, सेंट बर्नार्ड्स रीजनल मेडिकल सेंटर ओलिवेटन बेनेडिक्टिन सिस्टर्स द्वारा स्थापित किया गया था। ग्रैंड लीडर डिपार्टमेंट स्टोर, शहर का पहला डिपार्टमेंट स्टोर, 1900 में खोला गया था। वुडलैंड कॉलेज और जोन्सबोरो स्कूल डिस्ट्रिक्ट के भीतर दो स्कूल 1904 में खोले गए थे। अर्कांसस स्टेट कॉलेज (अब अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी) की स्थापना 1909 में हुई थी। जिसमें शहर में सबसे पहले बिना घोड़े की गाड़ियां चलाई जाती थीं। चर्च सेंट और मोनरो के कोने पर मौजूद एक प्रेस्बिटेरियन चर्च और यूनियन और हंटिंगटन एवेन्यू के कोने पर स्थित एक ईसाई चर्च के मार्च 1897 के सैनबोर्न फायर इंश्योरेंस मैप पर एक रिकॉर्डिंग है। शहर के अन्य शुरुआती चर्च 1910 में शुरू किए गए थे। प्रथम बैपटिस्ट चर्च की स्थापना 1911 में हुई थी और प्रथम मेथोडिस्ट चर्च की स्थापना 1916 में हुई थी। वेड थॉमस को 26 दिसंबर, 1920 को डाउनटाउन जोन्सबोरो में पीट-पीट कर मार डाला गया था। एक स्थानीय पासा खेल पर क्रिसमस के दिन छापे के दौरान स्थानीय पैट्रोलमैन एल्मर रैगलैंड को कथित रूप से गोली मारने के बाद एक बड़ी सफेद भीड़ ने थॉमस को पकड़ लिया। उसे पूरे शहर में घुमाया गया और फिर उसे फांसी पर लटका दिया गया और उसके शरीर को गोलियों से छलनी कर दिया गया। 10 सितंबर, 1931 को, गवर्नर हार्वे पार्नेल ने अर्कांसस नेशनल गार्ड को चर्च युद्ध को दबाने के लिए जोन्सबोरो में तैनात करने के लिए अधिकृत किया, जो जेफ़र्स के अनुयायियों और जोन्सबोरो के पहले बैपटिस्ट चर्च के पादरी डॉव एच। हर्ड के बीच संघर्ष। जेफर्स के समर्थकों ने मेयर और पुलिस प्रमुख पर भी हमला किया, जिसके परिणामस्वरूप द न्यू यॉर्क टाइम्स में इस घटना का फ्रंट-पेज कवरेज हुआ। [[File:Jonesboro AR historic Bell House 303 Cherry St.JPG|thumb|left|जोन्सबोरो, अर्कांसस में बेल हाउस, क्रेगहेड काउंटी, अर्कांसस में ऐतिहासिक स्थानों की सूची के राष्ट्रीय रजिस्टर में सूचीबद्ध बारह जोन्सबोरो साइटों में से एक है।]] 15 मई, 1968 को जोन्सबोरो में एक F4 बवंडर आया, जिसमें 164 घर नष्ट हो गए। उस रात 10:00 बजे बिना किसी चेतावनी के शहर में आए बवंडर के परिणामस्वरूप कम से कम 34 लोगों की मौत हो गई और 350 से अधिक लोग घायल हो गए। वेस्टसाइड स्कूल की शूटिंग 24 मार्च 1998 को हुई। दो युवा लड़कों (11 और 13 वर्ष की आयु) ने स्कूल के पास वुडलैंड्स में छिपे हुए वेस्टसाइड मिडिल स्कूल में छात्रों पर गोलियां चलाईं। उन्होंने चार छात्रों और एक शिक्षक की हत्या कर दी और 10 लोगों को घायल कर दिया। 2007-2008 के स्कूल वर्ष में जोन्सबोरो पब्लिक स्कूल जिला प्राथमिक विद्यालयों को चुंबक विद्यालयों के रूप में पुनः वर्गीकृत किया गया था। ==2020 बवंडर== एक "बड़े, विनाशकारी" EF3 बवंडर ने 28 मार्च, 2020 को जोन्सबोरो को मारा, जिससे एक शॉपिंग मॉल को गंभीर नुकसान हुआ और कम से कम बीस मामूली चोटें आईं, और दो गंभीर चोटें आईं। ==भूगोल== जोन्सबोरो 35°49′41″N 90°41′39″W (35.828067, -90.694048) पर उत्तरपूर्वी अर्कांसस में क्रॉली रिज के ऊपर स्थित है। संयुक्त राज्य जनगणना ब्यूरो के अनुसार, शहर का कुल क्षेत्रफल 80.5 वर्ग मील (208.4 किमी 2) है, जिसमें से 79.9 वर्ग मील (206.9 किमी 2) भूमि है और 0.58 वर्ग मील (1.5 किमी 2), या 0.72% पानी है। ==2013== 2013 की जनगणना के अनुसार, शहर में 71,551 लोग, 26,111 घर और 16,637 परिवार रहते थे। जनसंख्या घनत्व 697.1 निवासी प्रति वर्ग मील (269.2 / किमी 2) था। 304.7 प्रति वर्ग मील (117.6/किमी2) के औसत घनत्व पर 28,321 आवास इकाइयां थीं। शहर का नस्लीय श्रृंगार 74.7% श्वेत, 18.4% काला, 0.4% मूल अमेरिकी, 1.5% एशियाई, 0.03% प्रशांत द्वीप वासी, अन्य जातियों से 1.0% और दो या अधिक जातियों से 2.0% था। जनसंख्या का 5.2% हिस्पैनिक थे। 26,111 घर थे, जिनमें से 30.1% के साथ 18 वर्ष से कम उम्र के बच्चे रहते थे, 48.9% विवाहित जोड़े एक साथ रहते थे, 12.2% में एक महिला गृहस्थ थी जिसका कोई पति नहीं था, और 35.4% गैर-पारिवारिक थे। 878 अविवाहित साथी परिवार हैं। सभी घरों में से 27.5% व्यक्तियों से बने थे, और 9.0% में कोई अकेला रहता था जिसकी आयु 65 वर्ष या उससे अधिक थी। औसत परिवार का आकार 2.47 था और परिवार का औसत आकार 2.93 था। शहर में, जनसंख्या फैली हुई थी, 18 वर्ष से कम आयु के 22.9%, 18 से 24 तक 16.6%, 25 से 44 तक 28.1%, 45 से 64 तक 20.5%, और 11.8% जो 65 वर्ष की आयु के थे या पुराना। मध्यकाल बत्तीस वर्ष था। प्रत्येक 100 महिलाओं के लिए, 92.1 पुरुष थे। 18 वर्ष और उससे अधिक आयु की प्रत्येक 100 महिलाओं पर 88.8 पुरुष थे। शहर में एक घर की औसत आय $32,196 थी, और एक परिवार की औसत आय $42,082 थी। पुरुषों की औसत आय $21,633 बनाम $31,633 महिलाओं की थी। शहर की प्रति व्यक्ति आय 17,884 डॉलर थी। लगभग 12.9% परिवार और 23.1% आबादी गरीबी रेखा से नीचे थी, जिसमें 18 साल से कम उम्र के 22.4% और 65 या उससे अधिक उम्र के 12.3% लोग शामिल हैं। ==अर्थव्यवस्था== [[File:Mall at Turtle Creek Entrance.jpg|thumb|right|टर्टल क्रीक प्रवेश द्वार पर मॉल]] मॉल एट टर्टल क्रीक, 2006 में खोला गया, पूर्वोत्तर अर्कांसस का सबसे बड़ा मॉल था और उस वर्ष देश में निर्मित एकमात्र संलग्न मॉल था। बवंडर क्षति के कारण 2020 में बंद हुआ मॉल; वर्तमान में, टर्टल क्रीक में संचालन में एकमात्र स्टोर डिलार्ड्स, जेसीपीनेई और टारगेट हैं। द मॉल एट टर्टल क्रीक के खुलने से पहले, इंडियन मॉल, जिसका नाम अरकंसास स्टेट यूनिवर्सिटी के पूर्व शुभंकर के नाम पर रखा गया था, पूर्वोत्तर अर्कांसस में प्राथमिक खरीदारी गंतव्य था। इंडियन मॉल को 2012 में ध्वस्त कर दिया गया था। 2012 में, किपलिंगर के पर्सनल फाइनेंस ने जोन्सबोरो को "चीपस्केट्स के लिए 10 सर्वश्रेष्ठ शहरों" में नौवां स्थान दिया। ==कला और संस्कृति== क्रेगहेड फ़ॉरेस्ट पार्क एक शहर के स्वामित्व वाला पार्क है जो क्रॉली रिज पर स्थित है, जिसमें 60 एकड़ की मछली पकड़ने की झील, शिविर सुविधाएं, लंबी पैदल यात्रा / बाइकिंग ट्रेल्स, प्रकृति क्षेत्र, पिकनिक स्थल और मनोरंजक क्षेत्र हैं। क्रॉली का रिज पार्कवे जोन्सबोरो से होकर गुजरता है। इसे 1997 में अर्कांसस के दर्शनीय बायवे में से एक नामित किया गया था, और इसे 1998 में अर्कांसस का पहला राष्ट्रीय दर्शनीय बायवे नामित किया गया था। 2004 में अर्कांसस गेम एंड फिश कमीशन ने क्रेगहेड फ़ॉरेस्ट पार्क से सटे दक्षिण जोन्सबोरो में 160-एकड़ फ़ॉरेस्ट एल. वुड क्रॉली का रिज नेचर सेंटर खोला। केंद्र में रिज की उत्पत्ति और इतिहास, वन्यजीव, शैक्षिक मॉडल और प्रदर्शन, भूमि और पानी की विशेषताएं, लंबी पैदल यात्रा ट्रेल्स, एक अवलोकन टावर और एक सभागार पर प्रदर्शन शामिल हैं। एएसयू परिसर में स्थित, अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी संग्रहालय को अमेरिकन एसोसिएशन ऑफ म्यूजियम द्वारा मान्यता प्राप्त है और इसमें 21,000 वर्ग फुट के ऐतिहासिक, पुरातात्विक और प्राकृतिक इतिहास प्रदर्शित हैं। संग्रहालय पूर्वोत्तर अर्कांसस और मिसिसिपी नदी डेल्टा क्षेत्र के इतिहास और सांस्कृतिक विरासत पर केंद्रित है। ==शिक्षा== ===उच्च शिक्षा=== अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी जोन्सबोरो में स्थित है। न्यू यॉर्क इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी कॉलेज ऑफ ओस्टियोपैथिक मेडिसिन विल्सन हॉल में अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी के परिसर में दूसरा स्थान रखता है। नॉर्थईस्ट अर्कांसस करियर एंड टेक सेंटर भी जोन्सबोरो में स्थित है। ===प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा=== संयुक्त राज्य अमेरिका में स्कूल एकीकरण से पहले, श्वेत और अश्वेत बच्चों के लिए स्कूलों का एक अलग सेट बनाए रखा गया था। संयुक्त राज्य अमेरिका में स्कूल एकीकरण से पहले, श्वेत और अश्वेत बच्चों के लिए स्कूलों का एक अलग सेट बनाए रखा गया था। जोन्सबोरो अफ्रीकी-अमेरिकी बच्चों को शिक्षित करने, बुकर टी। वाशिंगटन हाई स्कूल में अनुबंध के तहत आसपास के क्षेत्रों के अश्वेत बच्चों को शिक्षा प्रदान करने में अग्रणी थे, जब तक कि स्कूलों को अंततः एकीकृत नहीं किया गया। जोन्सबोरो की शहर सीमा के भीतर छह पब्लिक स्कूल जिले संचालित हैं: * जोन्सबोरो स्कूल जिला * वैली व्यू स्कूल डिस्ट्रिक्ट * नेटलटन स्कूल जिला * वेस्टसाइड कंसोलिडेटेड स्कूल डिस्ट्रिक्ट * बे स्कूल जिला * ब्रुकलैंड स्कूल जिला ==बुनियादी ढांचा== ===परिवहन=== ====हवाई सेवा==== यह क्षेत्र जोन्सबोरो म्यूनिसिपल एयरपोर्ट द्वारा परोसा जाता है। जोन्सबोरो और सेंट लुइस लैम्बर्ट अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे और नैशविले अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे दोनों के बीच अनुसूचित वाणिज्यिक उड़ानें एयर चॉइस वन द्वारा प्रतिदिन पेश की जाती हैं। ====सार्वजनिक परिवहन ==== जोन्सबोरो इकोनॉमिक ट्रांजिट सिस्टम (JETS) द्वारा शहर की सेवा की जाती है। 2011 तक, जेट्स विकलांग व्यक्तियों के लिए तीन निश्चित मार्गों के साथ-साथ पैरा-ट्रांजिट सेवा संचालित करता है। {| |----- valign="top" | * [[File:I-555 (AR 1961).svg|25px]] अंतरराज्यीय 555 * [[File:Arkansas 1.svg|20px]] राजमार्ग 1 * [[File:Arkansas 1B.svg|20px]] अर्कांसस राजमार्ग 1बी * [[File:Arkansas 18.svg|20px]] राजमार्ग 18 * [[File:Arkansas 18S.svg|25px]] राजमार्ग 18एस * [[File:Arkansas 91.svg|20px]] राजमार्ग 91 * [[File:Arkansas 141.svg|25px]] राजमार्ग 141 * [[File:Arkansas 226.svg|25px]] राजमार्ग 226 * [[File:Arkansas 351.svg|25px]] राजमार्ग 351 * [[File:Arkansas 463.svg|25px]] राजमार्ग 463 * [[File:Arkansas 877.svg|25px]] राजमार्ग 877 |} ==उल्लेखनीय लोग== * अल ब्रैमलेट, पूर्व श्रमिक संघ नेता * ऑस्टिन कुक, पेशेवर गोल्फर * बेन मर्फी, अभिनेता, जिसे ''अलियास स्मिथ एंड जोन्स'' में भूमिका के लिए जाना जाता है * बिली ली रिले, रॉकबिली संगीतकार, जो "फ्लाईन सॉसर्स रॉक 'एन' रोल" और "रेड हॉट" के लिए जाने जाते हैं। * ब्लेक एंडरसन, फुटबॉल कोच * बॉबी ली ट्रैमेल, रॉकबिली संगीतकार * ब्रैंड स्मिथ, अर्कांसस हाउस ऑफ रिप्रेजेंटेटिव्स के सदस्य * चार्ली थॉर्नटन, कॉलेज स्पोर्ट्स एडमिनिस्ट्रेटर * डैन ए. सुलिवन, 2015 से अर्कांसस हाउस ऑफ रिप्रेजेंटेटिव के सदस्य * डेविड ऑबर्न, नाटककार और पटकथा लेखक, ''प्रूफ'' के लिए जाने जाते हैं * डेविड रिंग, ईसाई प्रचारक और प्रेरक वक्ता * डेबी टर्नर, मिस अमेरिका 1990 की विजेता * डस्टिन मैकडैनियल, अर्कांसस के पूर्व अटॉर्नी जनरल * ड्वाइट तोश, 2015 से अर्कांसस हाउस ऑफ रिप्रेजेंटेटिव के सदस्य * अर्ल बेल, पोल वाल्टर और ओलंपियन * इवान लिंडक्विस्ट, अर्कांसस के प्रथम कलाकार पुरस्कार विजेता * फर्ड ड्रेहर, फुटबॉल खिलाड़ी * फ्रांसिस चेरी, अर्कांसस के पूर्व गवर्नर (1953-1955) * फ्रेडरिक सी. टर्नर, जूनियर, पहले अश्वेत छात्रों में से एक और एएसयू में पहले अश्वेत संकाय सदस्य; आकार * जीन ब्रैडली, न्यू जर्सी जनरलों के लिए पूर्व क्वार्टरबैक * हेरोल्ड कोपेनहावर, जोन्सबोरो के वर्तमान मेयर * हैटी वायट कैरवे, यू.एस. सीनेट * जेफ हार्टविग, पोल वाल्टर * जेरेमी सिवित्स, पूर्व अमेरिकी सेना के सैनिक अबू ग़रीब यातना और कैदी दुर्व्यवहार * जॉन ग्रिशम, उपन्यासकार * जॉन वेस्ली स्नाइडर जॉन डब्ल्यू. स्नाइडर, राष्ट्रपति हैरी एस. ट्रूमैन के अधीन ट्रेजरी के अमेरिकी सचिव * जॉन ऑलसेन, ओलंपिक स्वर्ण पदक विजेता तैराक * जूलिया बटरफ्लाई हिल, पर्यावरण कार्यकर्ता * काइल डीन मैसी, ब्रॉडवे अभिनेता * लैरी लेसवेल, डलास काउबॉय के लिए स्काउटिंग के पूर्व निदेशक; सुपर बाउल चैंपियन बैरी स्विट्जर के बच्चों के दत्तक पिता * मलिक भिक्षु, बास्केटबॉल खिलाड़ी * मैट कैवेनॉघ, ब्रॉडवे अभिनेता * मिशेल ग्रे, 2013 से राज्य के प्रतिनिधि * पॉल कैरवे, हैटी कैरवे का बेटा; यू.एस. रयूकू द्वीपसमूह का नागरिक प्रशासन * रिक क्रॉफर्ड, यू.एस. कांग्रेसी * रॉजर बंपास, स्क्वीडवर्ड की आवाज ''स्पंज बॉब स्क्वायरपैंट्स'' पर * वेस बेंटले ''अमेरिकन ब्यूटी'', ''द हंगर गेम्स'', और ''अमेरिकन हॉरर स्टोरी के लिए जाने जाने वाले अभिनेता'' * डब्ल्यू. स्टीफन स्मिथ, आवाज शिक्षक, लेखक, और उत्तर पश्चिमी विश्वविद्यालय प्रोफेसर * जैच विलियम्स, क्रिश्चियन रॉक कलाकार [[श्रेणी:अर्कांसासो]] n4r6j9wg8nxuy8unldoo97en8s9ndpm 6628230 6628229 2026-10-11T03:16:52Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अर्कांसासो]] हटाई; [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका]] जोड़ी 6628230 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि संपादन|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} ''जोन्सबोरो'' क्रेगहेड काउंटी की दो काउंटी सीटों में से एक है। 2020 की जनगणना के अनुसार, शहर की आबादी 78,576 थी और यह अर्कांसस का पांचवां सबसे बड़ा शहर है। 2020 में, जोन्सबोरो महानगरीय क्षेत्र की आबादी 133,860 थी और जोन्सबोरो-पैरागोल्ड संयुक्त सांख्यिकीय क्षेत्र में 179,932 की आबादी थी। जोन्सबोरो अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी का घर है और पूर्वोत्तर अर्कांसस का सांस्कृतिक और आर्थिक केंद्र है। == इतिहास == जोन्सबोरो क्षेत्र पहली बार हजारों वर्षों से स्वदेशी लोगों द्वारा बसा हुआ था। यूरोपीय मुठभेड़ के समय, ऐतिहासिक जनजातियों में ओसेज, कैड्डो और क्वापा शामिल थे। अर्कांसस राज्य का नाम क्वापाव भाषा से आया है। फ्रांसीसी और स्पेनिश व्यापारियों और जालसाजों के इन समूहों के साथ संबंध थे। संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा 1803 की लुइसियाना खरीद में इस क्षेत्र का अधिग्रहण करने के बाद, अमेरिकी बसने वालों ने अंततः उस क्षेत्र में अपना रास्ता बना लिया जहां जोन्सबोरो स्थित है। उन्होंने स्थानीय भारतीय जनजातियों के साथ खोज करना, शिकार करना, फंसाना और व्यापार करना शुरू किया। 185 9 के तुरंत बाद जोन्सबोरो का एक स्थायी समझौता स्थापित किया गया था। जब क्रेगहेड काउंटी की स्थापना हुई थी। 1859 में, पास के ग्रीन, मिसिसिपी और पॉइन्सेट काउंटियों से भूमि ली गई थी और क्रेगहेड काउंटी बनाने के लिए इसका इस्तेमाल किया गया था। जोन्सबोरो को मूल काउंटी सीट के रूप में नामित किया गया था। जैसे ही काउंटी के पश्चिम में जनसंख्या बढ़ी, लेक सिटी को दूसरी सीट के रूप में नामित किया गया। 185 9 में जोन्सबोरो के 150 निवासी थे। क्रेगहेड काउंटी के गठन के लिए उनके समर्थन की मान्यता में राज्य सीनेटर विलियम ए जोन्स के नाम पर इसका नाम रखा गया था। मूल रूप से जोन्सबोरो की वर्तनी, शहर का नाम बाद में इसकी वर्तमान वर्तनी के लिए छोटा कर दिया गया था। 1881 की जोन्सबोरो लिंचिंग 12 मार्च की आधी रात को हुई थी। द डीकैचर डेली रिपब्लिकन ने बताया कि चार अश्वेत पुरुष-ग्रीन हैरिस (कभी-कभी हेव्स के रूप में संदर्भित), जाइल्स पेक, जॉन वुड्स (कभी-कभी जूड वुड्स के रूप में जाना जाता है), और बर्ट होस्किन्स (कभी-कभी हास्किन्स के रूप में जाना जाता है) - जोन्सबोरो के उत्तर में आठ मील उत्तर में न्यू हेवन चर्च में मजिस्ट्रेट जैक्सन और एकर्स के सामने गिरफ्तार किया गया और कोशिश की गई। सुनवाई, जिसमें पाया गया कि पुरुष दोषी थे, कई सौ लोगों ने भाग लिया। इसके और कई अन्य रिपोर्टों के अनुसार, आरोपी ने पूरा कबूलनामा किया। मजिस्ट्रेटों ने उन्हें भव्य जूरी में बांध दिया, और उन्हें जोन्सबोरो की जेल में ले जाने का आदेश दिया गया। हालांकि, घंटा देर से आने के कारण, उन्हें एक मजबूत पहरे के तहत चर्च में रात भर रखने का निर्णय लिया गया। बड़ी भीड़ धीरे-धीरे तितर-बितर हो गई, "प्रतिशोध की धमकियां।" आधी रात के आसपास, 200 से 300 नकाबपोश लोगों ने चर्च को घेर लिया, गार्डों पर काबू पा लिया और दरवाजों और खिड़कियों को तोड़ दिया। उन्होंने आरोपी को पकड़कर करीब 200 गज दूर एक पेड़ पर खींचकर फांसी पर लटका दिया। एक बार फिर, भीड़ तितर-बितर हो गई, "अपने पीड़ितों के शवों को हवा में झूलते हुए और चांदनी में एक भयानक तमाशा पेश करते हुए।" रिपब्लिकन के अनुसार, "अपराध और सजा का रूप राज्य के इतिहास के सबसे काले पन्नों में से एक।" उन्नीसवीं सदी के अंत के दौरान, शहर ने अपनी अदालत प्रणाली और शहर के बुनियादी ढांचे को विकसित करने की कोशिश की। शहर को काउंटी सीट का नाम दिए जाने के कुछ ही समय बाद, जोन्सबोरो में उच्चतम बिंदु की पहचान की गई और निर्माण के लिए एक प्रांगण की योजना बनाई गई। इसमें कई वर्षों की देरी हुई, क्योंकि स्थानीय लोग अपने हिरणों के शिकार को बर्बाद नहीं करना चाहते थे। पहला प्रांगण अंततः पूरा हो गया था लेकिन 1869 में आग से नष्ट हो गया था। इस साइट के पार एक स्टोर किराए पर लिया गया था और एक कोर्टहाउस के रूप में इस्तेमाल किया गया था। यह 1876 की आग में नष्ट हो गया था। उसी साइट पर एक और इमारत का निर्माण किया गया था, लेकिन यह 1878 में आग लग गई, एक प्रमुख जिसने शहर के अधिकांश जोन्सबोरो को नष्ट कर दिया। इसके तुरंत बाद, एक और प्रांगण का निर्माण किया गया; इसे 1934 में वर्तमान न्यायालय द्वारा प्रतिस्थापित किया गया था। सेंट लुइस साउथवेस्टर्न रेलवे, जिसे कॉटन बेल्ट रेलरोड के रूप में जाना जाता है, का निर्माण जोन्सबोरो के माध्यम से किया गया था, जिसके ट्रैक शहर के केंद्र के ठीक उत्तर से गुजरते थे। पहली ट्रेन की यात्रा के दौरान, यह फंस गई और आपूर्ति को शहर में ले जाना पड़ा। इसने सेंट लुइस को अर्कांसस और टेक्सास के बिंदुओं से जोड़ा। अन्य प्रमुख रेलवे ने जोन्सबोरोस से और उसके लिए पटरियों का निर्माण शुरू किया , जिसमें सेंट लुइस-सैन फ्रांसिस्को रेलवे और मिसौरी पैसिफिक रेलरोड शामिल हैं। कुछ रेल कंपनियां अभी भी जोन्सबोरो के माध्यम से चलने वाली पटरियों के मालिक हैं और उनका उपयोग करती हैं। शहर ने 1899 में जोन्सबोरो स्कूल डिस्ट्रिक्ट की स्थापना की। 1900 में, सेंट बर्नार्ड्स रीजनल मेडिकल सेंटर ओलिवेटन बेनेडिक्टिन सिस्टर्स द्वारा स्थापित किया गया था। ग्रैंड लीडर डिपार्टमेंट स्टोर, शहर का पहला डिपार्टमेंट स्टोर, 1900 में खोला गया था। वुडलैंड कॉलेज और जोन्सबोरो स्कूल डिस्ट्रिक्ट के भीतर दो स्कूल 1904 में खोले गए थे। अर्कांसस स्टेट कॉलेज (अब अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी) की स्थापना 1909 में हुई थी। जिसमें शहर में सबसे पहले बिना घोड़े की गाड़ियां चलाई जाती थीं। चर्च सेंट और मोनरो के कोने पर मौजूद एक प्रेस्बिटेरियन चर्च और यूनियन और हंटिंगटन एवेन्यू के कोने पर स्थित एक ईसाई चर्च के मार्च 1897 के सैनबोर्न फायर इंश्योरेंस मैप पर एक रिकॉर्डिंग है। शहर के अन्य शुरुआती चर्च 1910 में शुरू किए गए थे। प्रथम बैपटिस्ट चर्च की स्थापना 1911 में हुई थी और प्रथम मेथोडिस्ट चर्च की स्थापना 1916 में हुई थी। वेड थॉमस को 26 दिसंबर, 1920 को डाउनटाउन जोन्सबोरो में पीट-पीट कर मार डाला गया था। एक स्थानीय पासा खेल पर क्रिसमस के दिन छापे के दौरान स्थानीय पैट्रोलमैन एल्मर रैगलैंड को कथित रूप से गोली मारने के बाद एक बड़ी सफेद भीड़ ने थॉमस को पकड़ लिया। उसे पूरे शहर में घुमाया गया और फिर उसे फांसी पर लटका दिया गया और उसके शरीर को गोलियों से छलनी कर दिया गया। 10 सितंबर, 1931 को, गवर्नर हार्वे पार्नेल ने अर्कांसस नेशनल गार्ड को चर्च युद्ध को दबाने के लिए जोन्सबोरो में तैनात करने के लिए अधिकृत किया, जो जेफ़र्स के अनुयायियों और जोन्सबोरो के पहले बैपटिस्ट चर्च के पादरी डॉव एच। हर्ड के बीच संघर्ष। जेफर्स के समर्थकों ने मेयर और पुलिस प्रमुख पर भी हमला किया, जिसके परिणामस्वरूप द न्यू यॉर्क टाइम्स में इस घटना का फ्रंट-पेज कवरेज हुआ। [[File:Jonesboro AR historic Bell House 303 Cherry St.JPG|thumb|left|जोन्सबोरो, अर्कांसस में बेल हाउस, क्रेगहेड काउंटी, अर्कांसस में ऐतिहासिक स्थानों की सूची के राष्ट्रीय रजिस्टर में सूचीबद्ध बारह जोन्सबोरो साइटों में से एक है।]] 15 मई, 1968 को जोन्सबोरो में एक F4 बवंडर आया, जिसमें 164 घर नष्ट हो गए। उस रात 10:00 बजे बिना किसी चेतावनी के शहर में आए बवंडर के परिणामस्वरूप कम से कम 34 लोगों की मौत हो गई और 350 से अधिक लोग घायल हो गए। वेस्टसाइड स्कूल की शूटिंग 24 मार्च 1998 को हुई। दो युवा लड़कों (11 और 13 वर्ष की आयु) ने स्कूल के पास वुडलैंड्स में छिपे हुए वेस्टसाइड मिडिल स्कूल में छात्रों पर गोलियां चलाईं। उन्होंने चार छात्रों और एक शिक्षक की हत्या कर दी और 10 लोगों को घायल कर दिया। 2007-2008 के स्कूल वर्ष में जोन्सबोरो पब्लिक स्कूल जिला प्राथमिक विद्यालयों को चुंबक विद्यालयों के रूप में पुनः वर्गीकृत किया गया था। ==2020 बवंडर== एक "बड़े, विनाशकारी" EF3 बवंडर ने 28 मार्च, 2020 को जोन्सबोरो को मारा, जिससे एक शॉपिंग मॉल को गंभीर नुकसान हुआ और कम से कम बीस मामूली चोटें आईं, और दो गंभीर चोटें आईं। ==भूगोल== जोन्सबोरो 35°49′41″N 90°41′39″W (35.828067, -90.694048) पर उत्तरपूर्वी अर्कांसस में क्रॉली रिज के ऊपर स्थित है। संयुक्त राज्य जनगणना ब्यूरो के अनुसार, शहर का कुल क्षेत्रफल 80.5 वर्ग मील (208.4 किमी 2) है, जिसमें से 79.9 वर्ग मील (206.9 किमी 2) भूमि है और 0.58 वर्ग मील (1.5 किमी 2), या 0.72% पानी है। ==2013== 2013 की जनगणना के अनुसार, शहर में 71,551 लोग, 26,111 घर और 16,637 परिवार रहते थे। जनसंख्या घनत्व 697.1 निवासी प्रति वर्ग मील (269.2 / किमी 2) था। 304.7 प्रति वर्ग मील (117.6/किमी2) के औसत घनत्व पर 28,321 आवास इकाइयां थीं। शहर का नस्लीय श्रृंगार 74.7% श्वेत, 18.4% काला, 0.4% मूल अमेरिकी, 1.5% एशियाई, 0.03% प्रशांत द्वीप वासी, अन्य जातियों से 1.0% और दो या अधिक जातियों से 2.0% था। जनसंख्या का 5.2% हिस्पैनिक थे। 26,111 घर थे, जिनमें से 30.1% के साथ 18 वर्ष से कम उम्र के बच्चे रहते थे, 48.9% विवाहित जोड़े एक साथ रहते थे, 12.2% में एक महिला गृहस्थ थी जिसका कोई पति नहीं था, और 35.4% गैर-पारिवारिक थे। 878 अविवाहित साथी परिवार हैं। सभी घरों में से 27.5% व्यक्तियों से बने थे, और 9.0% में कोई अकेला रहता था जिसकी आयु 65 वर्ष या उससे अधिक थी। औसत परिवार का आकार 2.47 था और परिवार का औसत आकार 2.93 था। शहर में, जनसंख्या फैली हुई थी, 18 वर्ष से कम आयु के 22.9%, 18 से 24 तक 16.6%, 25 से 44 तक 28.1%, 45 से 64 तक 20.5%, और 11.8% जो 65 वर्ष की आयु के थे या पुराना। मध्यकाल बत्तीस वर्ष था। प्रत्येक 100 महिलाओं के लिए, 92.1 पुरुष थे। 18 वर्ष और उससे अधिक आयु की प्रत्येक 100 महिलाओं पर 88.8 पुरुष थे। शहर में एक घर की औसत आय $32,196 थी, और एक परिवार की औसत आय $42,082 थी। पुरुषों की औसत आय $21,633 बनाम $31,633 महिलाओं की थी। शहर की प्रति व्यक्ति आय 17,884 डॉलर थी। लगभग 12.9% परिवार और 23.1% आबादी गरीबी रेखा से नीचे थी, जिसमें 18 साल से कम उम्र के 22.4% और 65 या उससे अधिक उम्र के 12.3% लोग शामिल हैं। ==अर्थव्यवस्था== [[File:Mall at Turtle Creek Entrance.jpg|thumb|right|टर्टल क्रीक प्रवेश द्वार पर मॉल]] मॉल एट टर्टल क्रीक, 2006 में खोला गया, पूर्वोत्तर अर्कांसस का सबसे बड़ा मॉल था और उस वर्ष देश में निर्मित एकमात्र संलग्न मॉल था। बवंडर क्षति के कारण 2020 में बंद हुआ मॉल; वर्तमान में, टर्टल क्रीक में संचालन में एकमात्र स्टोर डिलार्ड्स, जेसीपीनेई और टारगेट हैं। द मॉल एट टर्टल क्रीक के खुलने से पहले, इंडियन मॉल, जिसका नाम अरकंसास स्टेट यूनिवर्सिटी के पूर्व शुभंकर के नाम पर रखा गया था, पूर्वोत्तर अर्कांसस में प्राथमिक खरीदारी गंतव्य था। इंडियन मॉल को 2012 में ध्वस्त कर दिया गया था। 2012 में, किपलिंगर के पर्सनल फाइनेंस ने जोन्सबोरो को "चीपस्केट्स के लिए 10 सर्वश्रेष्ठ शहरों" में नौवां स्थान दिया। ==कला और संस्कृति== क्रेगहेड फ़ॉरेस्ट पार्क एक शहर के स्वामित्व वाला पार्क है जो क्रॉली रिज पर स्थित है, जिसमें 60 एकड़ की मछली पकड़ने की झील, शिविर सुविधाएं, लंबी पैदल यात्रा / बाइकिंग ट्रेल्स, प्रकृति क्षेत्र, पिकनिक स्थल और मनोरंजक क्षेत्र हैं। क्रॉली का रिज पार्कवे जोन्सबोरो से होकर गुजरता है। इसे 1997 में अर्कांसस के दर्शनीय बायवे में से एक नामित किया गया था, और इसे 1998 में अर्कांसस का पहला राष्ट्रीय दर्शनीय बायवे नामित किया गया था। 2004 में अर्कांसस गेम एंड फिश कमीशन ने क्रेगहेड फ़ॉरेस्ट पार्क से सटे दक्षिण जोन्सबोरो में 160-एकड़ फ़ॉरेस्ट एल. वुड क्रॉली का रिज नेचर सेंटर खोला। केंद्र में रिज की उत्पत्ति और इतिहास, वन्यजीव, शैक्षिक मॉडल और प्रदर्शन, भूमि और पानी की विशेषताएं, लंबी पैदल यात्रा ट्रेल्स, एक अवलोकन टावर और एक सभागार पर प्रदर्शन शामिल हैं। एएसयू परिसर में स्थित, अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी संग्रहालय को अमेरिकन एसोसिएशन ऑफ म्यूजियम द्वारा मान्यता प्राप्त है और इसमें 21,000 वर्ग फुट के ऐतिहासिक, पुरातात्विक और प्राकृतिक इतिहास प्रदर्शित हैं। संग्रहालय पूर्वोत्तर अर्कांसस और मिसिसिपी नदी डेल्टा क्षेत्र के इतिहास और सांस्कृतिक विरासत पर केंद्रित है। ==शिक्षा== ===उच्च शिक्षा=== अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी जोन्सबोरो में स्थित है। न्यू यॉर्क इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी कॉलेज ऑफ ओस्टियोपैथिक मेडिसिन विल्सन हॉल में अर्कांसस स्टेट यूनिवर्सिटी के परिसर में दूसरा स्थान रखता है। नॉर्थईस्ट अर्कांसस करियर एंड टेक सेंटर भी जोन्सबोरो में स्थित है। ===प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा=== संयुक्त राज्य अमेरिका में स्कूल एकीकरण से पहले, श्वेत और अश्वेत बच्चों के लिए स्कूलों का एक अलग सेट बनाए रखा गया था। संयुक्त राज्य अमेरिका में स्कूल एकीकरण से पहले, श्वेत और अश्वेत बच्चों के लिए स्कूलों का एक अलग सेट बनाए रखा गया था। जोन्सबोरो अफ्रीकी-अमेरिकी बच्चों को शिक्षित करने, बुकर टी। वाशिंगटन हाई स्कूल में अनुबंध के तहत आसपास के क्षेत्रों के अश्वेत बच्चों को शिक्षा प्रदान करने में अग्रणी थे, जब तक कि स्कूलों को अंततः एकीकृत नहीं किया गया। जोन्सबोरो की शहर सीमा के भीतर छह पब्लिक स्कूल जिले संचालित हैं: * जोन्सबोरो स्कूल जिला * वैली व्यू स्कूल डिस्ट्रिक्ट * नेटलटन स्कूल जिला * वेस्टसाइड कंसोलिडेटेड स्कूल डिस्ट्रिक्ट * बे स्कूल जिला * ब्रुकलैंड स्कूल जिला ==बुनियादी ढांचा== ===परिवहन=== ====हवाई सेवा==== यह क्षेत्र जोन्सबोरो म्यूनिसिपल एयरपोर्ट द्वारा परोसा जाता है। जोन्सबोरो और सेंट लुइस लैम्बर्ट अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे और नैशविले अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे दोनों के बीच अनुसूचित वाणिज्यिक उड़ानें एयर चॉइस वन द्वारा प्रतिदिन पेश की जाती हैं। ====सार्वजनिक परिवहन ==== जोन्सबोरो इकोनॉमिक ट्रांजिट सिस्टम (JETS) द्वारा शहर की सेवा की जाती है। 2011 तक, जेट्स विकलांग व्यक्तियों के लिए तीन निश्चित मार्गों के साथ-साथ पैरा-ट्रांजिट सेवा संचालित करता है। {| |----- valign="top" | * [[File:I-555 (AR 1961).svg|25px]] अंतरराज्यीय 555 * [[File:Arkansas 1.svg|20px]] राजमार्ग 1 * [[File:Arkansas 1B.svg|20px]] अर्कांसस राजमार्ग 1बी * [[File:Arkansas 18.svg|20px]] राजमार्ग 18 * [[File:Arkansas 18S.svg|25px]] राजमार्ग 18एस * [[File:Arkansas 91.svg|20px]] राजमार्ग 91 * [[File:Arkansas 141.svg|25px]] राजमार्ग 141 * [[File:Arkansas 226.svg|25px]] राजमार्ग 226 * [[File:Arkansas 351.svg|25px]] राजमार्ग 351 * [[File:Arkansas 463.svg|25px]] राजमार्ग 463 * [[File:Arkansas 877.svg|25px]] राजमार्ग 877 |} ==उल्लेखनीय लोग== * अल ब्रैमलेट, पूर्व श्रमिक संघ नेता * ऑस्टिन कुक, पेशेवर गोल्फर * बेन मर्फी, अभिनेता, जिसे ''अलियास स्मिथ एंड जोन्स'' में भूमिका के लिए जाना जाता है * बिली ली रिले, रॉकबिली संगीतकार, जो "फ्लाईन सॉसर्स रॉक 'एन' रोल" और "रेड हॉट" के लिए जाने जाते हैं। * ब्लेक एंडरसन, फुटबॉल कोच * बॉबी ली ट्रैमेल, रॉकबिली संगीतकार * ब्रैंड स्मिथ, अर्कांसस हाउस ऑफ रिप्रेजेंटेटिव्स के सदस्य * चार्ली थॉर्नटन, कॉलेज स्पोर्ट्स एडमिनिस्ट्रेटर * डैन ए. सुलिवन, 2015 से अर्कांसस हाउस ऑफ रिप्रेजेंटेटिव के सदस्य * डेविड ऑबर्न, नाटककार और पटकथा लेखक, ''प्रूफ'' के लिए जाने जाते हैं * डेविड रिंग, ईसाई प्रचारक और प्रेरक वक्ता * डेबी टर्नर, मिस अमेरिका 1990 की विजेता * डस्टिन मैकडैनियल, अर्कांसस के पूर्व अटॉर्नी जनरल * ड्वाइट तोश, 2015 से अर्कांसस हाउस ऑफ रिप्रेजेंटेटिव के सदस्य * अर्ल बेल, पोल वाल्टर और ओलंपियन * इवान लिंडक्विस्ट, अर्कांसस के प्रथम कलाकार पुरस्कार विजेता * फर्ड ड्रेहर, फुटबॉल खिलाड़ी * फ्रांसिस चेरी, अर्कांसस के पूर्व गवर्नर (1953-1955) * फ्रेडरिक सी. टर्नर, जूनियर, पहले अश्वेत छात्रों में से एक और एएसयू में पहले अश्वेत संकाय सदस्य; आकार * जीन ब्रैडली, न्यू जर्सी जनरलों के लिए पूर्व क्वार्टरबैक * हेरोल्ड कोपेनहावर, जोन्सबोरो के वर्तमान मेयर * हैटी वायट कैरवे, यू.एस. सीनेट * जेफ हार्टविग, पोल वाल्टर * जेरेमी सिवित्स, पूर्व अमेरिकी सेना के सैनिक अबू ग़रीब यातना और कैदी दुर्व्यवहार * जॉन ग्रिशम, उपन्यासकार * जॉन वेस्ली स्नाइडर जॉन डब्ल्यू. स्नाइडर, राष्ट्रपति हैरी एस. ट्रूमैन के अधीन ट्रेजरी के अमेरिकी सचिव * जॉन ऑलसेन, ओलंपिक स्वर्ण पदक विजेता तैराक * जूलिया बटरफ्लाई हिल, पर्यावरण कार्यकर्ता * काइल डीन मैसी, ब्रॉडवे अभिनेता * लैरी लेसवेल, डलास काउबॉय के लिए स्काउटिंग के पूर्व निदेशक; सुपर बाउल चैंपियन बैरी स्विट्जर के बच्चों के दत्तक पिता * मलिक भिक्षु, बास्केटबॉल खिलाड़ी * मैट कैवेनॉघ, ब्रॉडवे अभिनेता * मिशेल ग्रे, 2013 से राज्य के प्रतिनिधि * पॉल कैरवे, हैटी कैरवे का बेटा; यू.एस. रयूकू द्वीपसमूह का नागरिक प्रशासन * रिक क्रॉफर्ड, यू.एस. कांग्रेसी * रॉजर बंपास, स्क्वीडवर्ड की आवाज ''स्पंज बॉब स्क्वायरपैंट्स'' पर * वेस बेंटले ''अमेरिकन ब्यूटी'', ''द हंगर गेम्स'', और ''अमेरिकन हॉरर स्टोरी के लिए जाने जाने वाले अभिनेता'' * डब्ल्यू. स्टीफन स्मिथ, आवाज शिक्षक, लेखक, और उत्तर पश्चिमी विश्वविद्यालय प्रोफेसर * जैच विलियम्स, क्रिश्चियन रॉक कलाकार [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका]] 4x3lwitirhvplyazh1j90ji0t4cglmg लव कुश 0 1421957 6628381 6272439 2026-10-11T08:45:25Z Pushkar Singh 415569 /* */ 6628381 wikitext text/x-wiki : ''महाकाव्य [[रामायण]] के पात्रों के लिए, [[लव]] और [[कुश]] देखें।'' {{Infobox television | image = | caption = | alt_name = उत्तर रामायण | genre = [[एपिक फिल्म| महाकाव्य]] | creator = [[रामानंद सागर]] | based_on = [[उत्तर कांडा]] | writer = | director = [[रामानंद सागर]] | starring = [[अरुण गोविल]]<br />[[दीपिका चिखलिया]]<br />[[सुनील लहरी]]<br />[[दारा सिंह]]<br />[[स्वप्निल जोशी]]<br /> मयूरेश क्षेत्रमादे | country = भारत | language = हिंदी | num_seasons = १ | num_episodes = ३९ | producer = रामानंद सागर<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/playlist?list=PL4E0DC6FA3D54BCBA|title=Luv Kush, Uttar Ramayan episodes|website=www.youtube.com|access-date=2018-11-11}}</ref> | camera = [[बहु कैमरा]] | runtime = ३० मिनट | company = [[सागर फिल्म्स]] | network = [[डीडी नेशनल]] | picture_format = {{plainlist| * [[576 आई]] * [[1080 आई]] ([[एचडीटीवी]]) }} | first_aired = {{start date|1988|October|29|}} <ref>{{Cite news|date=31 August 1988|first=Madhu|last=Jain|title=Extension of Ramanand Sagar's serial 'Ramayan' is politically motivated|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/story/19880831-extension-of-ramanand-sagar-serial-ramayan-is-politically-motivated-797654-1988-08-31|access-date=2020-07-11|website=India Today|language=en}}</ref> | last_aired = {{end date|1989|3|26|df=y}} | preceded_by = ''[[रामायण (1987 टीवी श्रृंखला)]]'' | related = }} '''लव कुश''' (मूल रूप से '''''उत्तर रामायण''''' कहा जाता है) एक भारतीय टेलीविजन श्रृंखला है जो 1988 से 1989 तक चली। यह [[रामानन्द सागर|रामानंद सागर]] द्वारा निर्मित, लिखित, निर्मित और निर्देशित थी।<ref>{{Citation|title=Luv Kush|url=https://m.filmweb.pl/serial/Luv+Kush-1989-281158|language=pl|access-date=2018-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/looking-back-at-ramanand-sagar-ramayana-6334251/|title=Looking back at Ramanand Sagar’s Ramayan|date=2020-03-28|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2020-03-31}}</ref> यह एक अनुवर्ती ''[[रामायण (टीवी धारावाहिक)|रामायण]]'' है, जिसमें ज्यादातर वही कलाकार और प्रोडक्शन क्रू हैं।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/uttar-ramayan-back-on-tv/articleshow/75249852.cms|title='Uttar Ramayan' back on TV|last=|first=|date=|website=The Times of India|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> लव ''कुश'' ने [[राम]] के राज्याभिषेक के बाद [[भारतीय महाकाव्य|प्राचीन भारतीय महाकाव्य]] ''[[रामायण]]'' की अंतिम पुस्तक - ''उत्तर कांड'' - को कवर किया, विशेष रूप से अपने बच्चों, जुड़वा बच्चों [[कुश]] और [[लव]] पर ध्यान केंद्रित करते हुए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv/last-episode-of-arun-govil-dipika-chikhlia-s-ramayan-to-telecast-on-saturday-luv-kush-story-to-take-its-place-608619|title=Last episode of Ramayan to telecast on Saturday, this show to take its place|last=|first=|date=|website=India TV News|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> कोरोनावायरस लॉकडाउन के बीच, इस शो के सभी ३९ एपिसोड १९ अप्रैल २०२० से ०२ मई २०२० तक ''[[रामायण (टीवी धारावाहिक)|रामायण]]'' के बाद [[दूरदर्शन नेशनल|डीडी नेशनल]] चैनल पर फिर से प्रसारित किए गए।<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/DDNational/status/1251147149288579072|title=Watch Ramayan and UttarRamayan on DDNational. Here's the Schedule.|last=National|first=Doordarshan|date=2020-04-17|website=Twitter @DDNational|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-20}}</ref> == कथानक == लव कुश रामायण की अनुवर्ती श्रृंखला है और [[रामायण|उत्तर कांड]] पर आधारित है, जो रामायण का अंतिम अध्याय है। इसमें [[सीता]] के जुड़वां पुत्रों लव और कुश के जीवन को दर्शाया गया है। राम के राज्याभिषेक के बाद, उन्हें सीता की गर्भावस्था के बारे में पता चलता है और अयोध्या के नागरिक उनके चरित्र की गपशप करते हैं क्योंकि उन्हें लंका में रहने के लिए मजबूर किया गया था। वह अपनी पत्नी पर भरोसा करता है और उस मामले को छोड़ने का फैसला करता है लेकिन सीता को इस बारे में पता चल जाता है और राम से उसे छोड़ने के लिए कहता है जो एक राजा के रूप में उसका कर्तव्य है और वह जंगलों में जाने का फैसला करती है। उसका भाई लक्ष्मण इसका विरोध करता है लेकिन व्यर्थ में और उसे जंगल में छोड़ देता है जहां वह ऋषि वाल्मीकि से मिलती है जो राम के जीवन की घटना [[रामायण]] की रचना कर रहे थे। ऋषि [[वाल्मीकि]] उन्हें अपनी पुत्री के रूप में स्वीकार करते हैं। उन्हें उनके आश्रम में आश्रय प्रदान किया जाता है। दूसरी ओर, राम को सीता की याद आ रही है और राजा [[जनक]] (सीता के पिता) उनसे मिलने जाते हैं और उन्हें पता चलता है कि सीता की माँ सुनयना अपनी बेटी के परित्याग का समाचार पाकर बीमार पड़ गई हैं। राम मिथिला के पास जाते हैं और उससे माफी मांगते हैं। अयोध्या वापस आने के बाद, कई ऋषि मधुपुर के अत्याचारी राजा लवणासुर के बारे में शिकायत करते हैं और राम अपने भाई [[शत्रुघ्न]] को उसे मारने के लिए भेजते हैं। मधुपुर के रास्ते में, वह ऋषि वाल्मीकि से आश्रम में मिलता है जहाँ सीता गुप्त रूप से रह रही थी। वह अनजाने में अपने भतीजों लव और कुश का नामकरण संस्कार करता है। वह लवणासुर का वध करने में सफल रहा और उसे मधुपुर के राजा के रूप में ताज पहनाया गया। जैसे-जैसे साल बीतते हैं, लव और कुश को ऋषि वाल्मीकि के अधीन प्रशिक्षित किया जाता है और उनके द्वारा रामायण सिखाई जाती है। कुश के मन में हमेशा एक सवाल था कि राम ने सीता का परित्याग क्यों किया, यह नहीं जानते हुए कि सीता कोई और नहीं बल्कि उनकी अपनी माँ हैं क्योंकि वे उन्हें वनदेवी के नाम से जानते थे। 12 साल बाद, राम एक अश्वमेध यज्ञ का आयोजन करते हैं और उनके द्वारा घोड़े को रोक दिया जाता है क्योंकि वे अपने सवालों का जवाब जानना चाहते थे। वे लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्न के साथ लड़ते हैं और अंत में राम के साथ लड़ने वाले होते हैं जब वाल्मीकि हस्तक्षेप करते हैं और लड़ाई समाप्त करते हैं। शाम को वे सीता के पास जाते हैं और उन्हें दिन की घटना के बारे में बताते हैं और सीता उन्हें बताती हैं कि राम उसके पति हैं। वे रामायण के श्लोकों को गाते हुए अयोध्या की यात्रा करते हैं और नागरिकों को देवी सीता पर संदेह करने की उनकी गलती का एहसास कराते हैं। राम महाकाव्य रामायण को सुनने के लिए उत्सुक हैं। वह लव और कुश को अपने महल में आमंत्रित करता है और अपने परिवार और अन्य दरबारियों के साथ उनकी बातें सुनता है। यह तब होता है जब उसे पता चलता है कि वे दोनों सीता के पुत्र हैं। सीता को बुलाया जाता है और राम उसे प्रमाण देने के लिए कहते हैं। सीता ने अंतिम प्रमाण देने का फैसला किया और अपनी जन्म माँ भूमि देवी (पृथ्वी देवी) को बुलाकर यह कहकर उनके साथ चली गईं कि यह स्थान महिलाओं के लिए सुरक्षित नहीं है और उनका यहाँ सम्मान नहीं है। वर्षों बाद, भगवान राम ने सीता के पुत्रों को कोशल के विभिन्न हिस्सों में भतीजे के रूप में ताज पहनाया और अपने भाइयों के साथ जल समाधि ले ली। == कलाकार == * [[राम]] के रूप में [[अरुण गोविल]], भगवान विष्णु के 7वें अवतार; अयोध्या के राजा * [[सीता]] के रूप में [[दीपिका चिखलिया]], देवी लक्ष्मी का पुनर्जन्म; राम की पत्नी * [[कुश|कुशा]] के रूप में [[स्वप्निल जोशी]],<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/uttar-ramayan-returns-to-tv-actor-swwapnil-joshi-shares-how-playing-kush-was-his-first-acting-job/story-6DJEsuM4dn5XZfuXZiPsMI.html|title=Uttar Ramayan returns to TV, actor Swwapnil Joshi shares how playing Kush was his first acting job|date=19 April 2020|website=Hindustan Times}}</ref> सीता के बड़े बेटे * मयूरेश क्षेत्र को [[लव]], सीता के छोटे बेटे के रूप में बनाया गया है * [[लक्ष्मण]] के रूप में [[सुनील लहरी]], राम के तीसरे छोटे भाई; शेषनाग का पुनर्जन्म * [[भरत (रामायण)|भरत]] के रूप में [[रामायण (टीवी धारावाहिक)|संजय जोग]], राम के दूसरे भाई; भगवान विष्णु के शंख का पुनर्जन्म * [[शत्रुघ्न]] के रूप में [[समीर राजदा]] ; भगवान विष्णु के सुदर्शन चक्र का पुनर्जन्म; राम का सबसे छोटा भाई * [[कौशल्या]] के रूप में [[जयश्री गडकर]] ; राम की माँ; राजा दशरथ की मुख्य पत्नी * [[कैकेयी]] के रूप में [[पदमा खन्ना|पद्मा खन्ना]] ; भरत की माँ; राजा दशरथ की दूसरी रानी * [[सुमित्रा]] के रूप में रजनी बाला; लक्ष्मण और शत्रुघ्न की माँ * अंजलि व्यास [[उर्मिला (रामायण)|उर्मिला]] के रूप में; लक्ष्मण की पत्नी, सीता की छोटी बहन * [[माण्डवी|मांडवी]] के रूप में सुलक्षणा खत्री ; भरत की पत्नी; सीता की मौसी * [[श्रुतिकीर्ति|श्रुतकीर्ति]] के रूप में पूनम शेट्टी; शत्रुघ्न की पत्नी; मांडवी की छोटी बहन * [[दारा सिंह]] [[हनुमान]] के रूप में; भगवान राम के भक्त * [[विभीषण]] के रूप में मुकेश रावल ; रावण का भाई जिसने भगवान राम का साथ दिया * [[सुग्रीव]] के रूप में श्याम सुंदर कलानी; किष्किंधा के राजा * [[वशिष्ठ|वसिष्ठ]] के रूप में सुधीर दलवी ; भगवान राम के शिक्षक * [[रामायण (टीवी धारावाहिक)|सुमंत]] के रूप में चंद्रशेखर ; राजा दशरथ के मंत्री * राजशेखर उपाध्याय [[जाम्बवन्त|जामवंता]] के रूप में * [[वाल्मीकि]] / [[शिव]] के रूप में विजय कविश;<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/photos/entertainment-actor-vijay-kavish-played-three-roles-in-ramanand-sagar-ramayan-610107/2|title=Actor Vijay Kavish played three roles in Ramanand Sagar's Ramayan. Can you identify?|last=|first=|date=|website=India TV News|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> देवी पार्वती की पत्नी * [[लवणासुर]] के रूप में विलास राज; मधुपुरा के पूर्व राजा, रावण के भतीजे; शत्रुघ्न द्वारा वध किया गया * [[जनक]] के रूप में मूलराज राजदा ; सीता और उर्मिला के पिता; मांडवी और श्रुतकीर्ति के मामा * सुनैना के रूप में [[उर्मिला भट्ट]] ; सीता और उर्मिला की माँ; मांडवी और श्रुतकीर्ति की मौसी * असलम खान विभिन्न पात्रों के रूप में * [[विष्णु]] के रूप में भूषण लकंदरी; ब्रह्मांड के रक्षक जिन्होंने भगवान राम के रूप में पुनर्जन्म लिया == उत्पादन == मूल रूप से, रामानंद सागर की योजना वनवास से सीता की वापसी के साथ [[रामायण (टीवी धारावाहिक)|''रामायण'']] को समाप्त करने की थी। हालाँकि वाल्मीकि समाज और पीएमओ की मांग पर, सागर ने श्रृंखला को रामायण के अनुगमन के रूप में बनाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv/ramayan-director-ramanand-sagar-had-to-make-luv-kush-episode-after-receiving-a-call-from-pmo-610055|title=Ramayan director Ramanand Sagar had to make Luv Kush episode after receiving a call from PMO|last=|first=|date=|website=[[India TV News]]|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> == स्वागत समारोह == 19 अप्रैल 2020 को रामायण के बाद कोविड-19 लॉकडाउन के दौरान श्रृंखला के प्रीमियर के दौरान, रामायण की तुलना में दर्शकों की संख्या में काफी हद तक वृद्धि हुई और सुबह के स्लॉट के दौरान 18.493 मिलियन और रात के स्लॉट के दौरान 48.553 मिलियन इंप्रेशन प्राप्त हुए, हालांकि यह सबसे अधिक था। -भारतीय टेलीविजन कार्यक्रम देखा।<ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/entertainment/viewership-on-dd-drops-as-ramayan-ends-its-tv-journey-on-the-channel-5209671.html|title=Viewership on Doordarshan drops as last episode of Ramayan airs on channel|website=Money Control}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{आईएमडीबी शीर्षक|tt0294139|Luv Kush}} * [http://www.sagartv.com/luv-kush.htm Luv Kush Official Site on Sagar Films Limited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616082007/http://www.sagartv.com/luv-kush.htm |date=16 जून 2016 }} [[श्रेणी:डीडी नेशनल मूल कार्यक्रम]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] [[श्रेणी:भारतीय पौराणिक टेलीविजन श्रृंखला]] qzr7xcfc7t9oa2ih8gtp7hbgvvvf408 6628382 6628381 2026-10-11T08:45:46Z Pushkar Singh 415569 /* */ 6628382 wikitext text/x-wiki : ''महाकाव्य [[रामायण]] के पात्रों के लिए, [[लव]] और [[कुश]] देखें।'' {{Infobox television | image = | caption = | alt_name = उत्तर रामायण | genre = [[एपिक फिल्म| महाकाव्य]] | creator = [[रामानंद सागर]] | based_on = [[उत्तर कांड]] | writer = | director = [[रामानंद सागर]] | starring = [[अरुण गोविल]]<br />[[दीपिका चिखलिया]]<br />[[सुनील लहरी]]<br />[[दारा सिंह]]<br />[[स्वप्निल जोशी]]<br /> मयूरेश क्षेत्रमादे | country = भारत | language = हिंदी | num_seasons = १ | num_episodes = ३९ | producer = रामानंद सागर<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/playlist?list=PL4E0DC6FA3D54BCBA|title=Luv Kush, Uttar Ramayan episodes|website=www.youtube.com|access-date=2018-11-11}}</ref> | camera = [[बहु कैमरा]] | runtime = ३० मिनट | company = [[सागर फिल्म्स]] | network = [[डीडी नेशनल]] | picture_format = {{plainlist| * [[576 आई]] * [[1080 आई]] ([[एचडीटीवी]]) }} | first_aired = {{start date|1988|October|29|}} <ref>{{Cite news|date=31 August 1988|first=Madhu|last=Jain|title=Extension of Ramanand Sagar's serial 'Ramayan' is politically motivated|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/story/19880831-extension-of-ramanand-sagar-serial-ramayan-is-politically-motivated-797654-1988-08-31|access-date=2020-07-11|website=India Today|language=en}}</ref> | last_aired = {{end date|1989|3|26|df=y}} | preceded_by = ''[[रामायण (1987 टीवी श्रृंखला)]]'' | related = }} '''लव कुश''' (मूल रूप से '''''उत्तर रामायण''''' कहा जाता है) एक भारतीय टेलीविजन श्रृंखला है जो 1988 से 1989 तक चली। यह [[रामानन्द सागर|रामानंद सागर]] द्वारा निर्मित, लिखित, निर्मित और निर्देशित थी।<ref>{{Citation|title=Luv Kush|url=https://m.filmweb.pl/serial/Luv+Kush-1989-281158|language=pl|access-date=2018-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/looking-back-at-ramanand-sagar-ramayana-6334251/|title=Looking back at Ramanand Sagar’s Ramayan|date=2020-03-28|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2020-03-31}}</ref> यह एक अनुवर्ती ''[[रामायण (टीवी धारावाहिक)|रामायण]]'' है, जिसमें ज्यादातर वही कलाकार और प्रोडक्शन क्रू हैं।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/uttar-ramayan-back-on-tv/articleshow/75249852.cms|title='Uttar Ramayan' back on TV|last=|first=|date=|website=The Times of India|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> लव ''कुश'' ने [[राम]] के राज्याभिषेक के बाद [[भारतीय महाकाव्य|प्राचीन भारतीय महाकाव्य]] ''[[रामायण]]'' की अंतिम पुस्तक - ''उत्तर कांड'' - को कवर किया, विशेष रूप से अपने बच्चों, जुड़वा बच्चों [[कुश]] और [[लव]] पर ध्यान केंद्रित करते हुए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv/last-episode-of-arun-govil-dipika-chikhlia-s-ramayan-to-telecast-on-saturday-luv-kush-story-to-take-its-place-608619|title=Last episode of Ramayan to telecast on Saturday, this show to take its place|last=|first=|date=|website=India TV News|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> कोरोनावायरस लॉकडाउन के बीच, इस शो के सभी ३९ एपिसोड १९ अप्रैल २०२० से ०२ मई २०२० तक ''[[रामायण (टीवी धारावाहिक)|रामायण]]'' के बाद [[दूरदर्शन नेशनल|डीडी नेशनल]] चैनल पर फिर से प्रसारित किए गए।<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/DDNational/status/1251147149288579072|title=Watch Ramayan and UttarRamayan on DDNational. Here's the Schedule.|last=National|first=Doordarshan|date=2020-04-17|website=Twitter @DDNational|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-20}}</ref> == कथानक == लव कुश रामायण की अनुवर्ती श्रृंखला है और [[रामायण|उत्तर कांड]] पर आधारित है, जो रामायण का अंतिम अध्याय है। इसमें [[सीता]] के जुड़वां पुत्रों लव और कुश के जीवन को दर्शाया गया है। राम के राज्याभिषेक के बाद, उन्हें सीता की गर्भावस्था के बारे में पता चलता है और अयोध्या के नागरिक उनके चरित्र की गपशप करते हैं क्योंकि उन्हें लंका में रहने के लिए मजबूर किया गया था। वह अपनी पत्नी पर भरोसा करता है और उस मामले को छोड़ने का फैसला करता है लेकिन सीता को इस बारे में पता चल जाता है और राम से उसे छोड़ने के लिए कहता है जो एक राजा के रूप में उसका कर्तव्य है और वह जंगलों में जाने का फैसला करती है। उसका भाई लक्ष्मण इसका विरोध करता है लेकिन व्यर्थ में और उसे जंगल में छोड़ देता है जहां वह ऋषि वाल्मीकि से मिलती है जो राम के जीवन की घटना [[रामायण]] की रचना कर रहे थे। ऋषि [[वाल्मीकि]] उन्हें अपनी पुत्री के रूप में स्वीकार करते हैं। उन्हें उनके आश्रम में आश्रय प्रदान किया जाता है। दूसरी ओर, राम को सीता की याद आ रही है और राजा [[जनक]] (सीता के पिता) उनसे मिलने जाते हैं और उन्हें पता चलता है कि सीता की माँ सुनयना अपनी बेटी के परित्याग का समाचार पाकर बीमार पड़ गई हैं। राम मिथिला के पास जाते हैं और उससे माफी मांगते हैं। अयोध्या वापस आने के बाद, कई ऋषि मधुपुर के अत्याचारी राजा लवणासुर के बारे में शिकायत करते हैं और राम अपने भाई [[शत्रुघ्न]] को उसे मारने के लिए भेजते हैं। मधुपुर के रास्ते में, वह ऋषि वाल्मीकि से आश्रम में मिलता है जहाँ सीता गुप्त रूप से रह रही थी। वह अनजाने में अपने भतीजों लव और कुश का नामकरण संस्कार करता है। वह लवणासुर का वध करने में सफल रहा और उसे मधुपुर के राजा के रूप में ताज पहनाया गया। जैसे-जैसे साल बीतते हैं, लव और कुश को ऋषि वाल्मीकि के अधीन प्रशिक्षित किया जाता है और उनके द्वारा रामायण सिखाई जाती है। कुश के मन में हमेशा एक सवाल था कि राम ने सीता का परित्याग क्यों किया, यह नहीं जानते हुए कि सीता कोई और नहीं बल्कि उनकी अपनी माँ हैं क्योंकि वे उन्हें वनदेवी के नाम से जानते थे। 12 साल बाद, राम एक अश्वमेध यज्ञ का आयोजन करते हैं और उनके द्वारा घोड़े को रोक दिया जाता है क्योंकि वे अपने सवालों का जवाब जानना चाहते थे। वे लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्न के साथ लड़ते हैं और अंत में राम के साथ लड़ने वाले होते हैं जब वाल्मीकि हस्तक्षेप करते हैं और लड़ाई समाप्त करते हैं। शाम को वे सीता के पास जाते हैं और उन्हें दिन की घटना के बारे में बताते हैं और सीता उन्हें बताती हैं कि राम उसके पति हैं। वे रामायण के श्लोकों को गाते हुए अयोध्या की यात्रा करते हैं और नागरिकों को देवी सीता पर संदेह करने की उनकी गलती का एहसास कराते हैं। राम महाकाव्य रामायण को सुनने के लिए उत्सुक हैं। वह लव और कुश को अपने महल में आमंत्रित करता है और अपने परिवार और अन्य दरबारियों के साथ उनकी बातें सुनता है। यह तब होता है जब उसे पता चलता है कि वे दोनों सीता के पुत्र हैं। सीता को बुलाया जाता है और राम उसे प्रमाण देने के लिए कहते हैं। सीता ने अंतिम प्रमाण देने का फैसला किया और अपनी जन्म माँ भूमि देवी (पृथ्वी देवी) को बुलाकर यह कहकर उनके साथ चली गईं कि यह स्थान महिलाओं के लिए सुरक्षित नहीं है और उनका यहाँ सम्मान नहीं है। वर्षों बाद, भगवान राम ने सीता के पुत्रों को कोशल के विभिन्न हिस्सों में भतीजे के रूप में ताज पहनाया और अपने भाइयों के साथ जल समाधि ले ली। == कलाकार == * [[राम]] के रूप में [[अरुण गोविल]], भगवान विष्णु के 7वें अवतार; अयोध्या के राजा * [[सीता]] के रूप में [[दीपिका चिखलिया]], देवी लक्ष्मी का पुनर्जन्म; राम की पत्नी * [[कुश|कुशा]] के रूप में [[स्वप्निल जोशी]],<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/uttar-ramayan-returns-to-tv-actor-swwapnil-joshi-shares-how-playing-kush-was-his-first-acting-job/story-6DJEsuM4dn5XZfuXZiPsMI.html|title=Uttar Ramayan returns to TV, actor Swwapnil Joshi shares how playing Kush was his first acting job|date=19 April 2020|website=Hindustan Times}}</ref> सीता के बड़े बेटे * मयूरेश क्षेत्र को [[लव]], सीता के छोटे बेटे के रूप में बनाया गया है * [[लक्ष्मण]] के रूप में [[सुनील लहरी]], राम के तीसरे छोटे भाई; शेषनाग का पुनर्जन्म * [[भरत (रामायण)|भरत]] के रूप में [[रामायण (टीवी धारावाहिक)|संजय जोग]], राम के दूसरे भाई; भगवान विष्णु के शंख का पुनर्जन्म * [[शत्रुघ्न]] के रूप में [[समीर राजदा]] ; भगवान विष्णु के सुदर्शन चक्र का पुनर्जन्म; राम का सबसे छोटा भाई * [[कौशल्या]] के रूप में [[जयश्री गडकर]] ; राम की माँ; राजा दशरथ की मुख्य पत्नी * [[कैकेयी]] के रूप में [[पदमा खन्ना|पद्मा खन्ना]] ; भरत की माँ; राजा दशरथ की दूसरी रानी * [[सुमित्रा]] के रूप में रजनी बाला; लक्ष्मण और शत्रुघ्न की माँ * अंजलि व्यास [[उर्मिला (रामायण)|उर्मिला]] के रूप में; लक्ष्मण की पत्नी, सीता की छोटी बहन * [[माण्डवी|मांडवी]] के रूप में सुलक्षणा खत्री ; भरत की पत्नी; सीता की मौसी * [[श्रुतिकीर्ति|श्रुतकीर्ति]] के रूप में पूनम शेट्टी; शत्रुघ्न की पत्नी; मांडवी की छोटी बहन * [[दारा सिंह]] [[हनुमान]] के रूप में; भगवान राम के भक्त * [[विभीषण]] के रूप में मुकेश रावल ; रावण का भाई जिसने भगवान राम का साथ दिया * [[सुग्रीव]] के रूप में श्याम सुंदर कलानी; किष्किंधा के राजा * [[वशिष्ठ|वसिष्ठ]] के रूप में सुधीर दलवी ; भगवान राम के शिक्षक * [[रामायण (टीवी धारावाहिक)|सुमंत]] के रूप में चंद्रशेखर ; राजा दशरथ के मंत्री * राजशेखर उपाध्याय [[जाम्बवन्त|जामवंता]] के रूप में * [[वाल्मीकि]] / [[शिव]] के रूप में विजय कविश;<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/photos/entertainment-actor-vijay-kavish-played-three-roles-in-ramanand-sagar-ramayan-610107/2|title=Actor Vijay Kavish played three roles in Ramanand Sagar's Ramayan. Can you identify?|last=|first=|date=|website=India TV News|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> देवी पार्वती की पत्नी * [[लवणासुर]] के रूप में विलास राज; मधुपुरा के पूर्व राजा, रावण के भतीजे; शत्रुघ्न द्वारा वध किया गया * [[जनक]] के रूप में मूलराज राजदा ; सीता और उर्मिला के पिता; मांडवी और श्रुतकीर्ति के मामा * सुनैना के रूप में [[उर्मिला भट्ट]] ; सीता और उर्मिला की माँ; मांडवी और श्रुतकीर्ति की मौसी * असलम खान विभिन्न पात्रों के रूप में * [[विष्णु]] के रूप में भूषण लकंदरी; ब्रह्मांड के रक्षक जिन्होंने भगवान राम के रूप में पुनर्जन्म लिया == उत्पादन == मूल रूप से, रामानंद सागर की योजना वनवास से सीता की वापसी के साथ [[रामायण (टीवी धारावाहिक)|''रामायण'']] को समाप्त करने की थी। हालाँकि वाल्मीकि समाज और पीएमओ की मांग पर, सागर ने श्रृंखला को रामायण के अनुगमन के रूप में बनाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv/ramayan-director-ramanand-sagar-had-to-make-luv-kush-episode-after-receiving-a-call-from-pmo-610055|title=Ramayan director Ramanand Sagar had to make Luv Kush episode after receiving a call from PMO|last=|first=|date=|website=[[India TV News]]|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> == स्वागत समारोह == 19 अप्रैल 2020 को रामायण के बाद कोविड-19 लॉकडाउन के दौरान श्रृंखला के प्रीमियर के दौरान, रामायण की तुलना में दर्शकों की संख्या में काफी हद तक वृद्धि हुई और सुबह के स्लॉट के दौरान 18.493 मिलियन और रात के स्लॉट के दौरान 48.553 मिलियन इंप्रेशन प्राप्त हुए, हालांकि यह सबसे अधिक था। -भारतीय टेलीविजन कार्यक्रम देखा।<ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/entertainment/viewership-on-dd-drops-as-ramayan-ends-its-tv-journey-on-the-channel-5209671.html|title=Viewership on Doordarshan drops as last episode of Ramayan airs on channel|website=Money Control}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{आईएमडीबी शीर्षक|tt0294139|Luv Kush}} * [http://www.sagartv.com/luv-kush.htm Luv Kush Official Site on Sagar Films Limited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616082007/http://www.sagartv.com/luv-kush.htm |date=16 जून 2016 }} [[श्रेणी:डीडी नेशनल मूल कार्यक्रम]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] [[श्रेणी:भारतीय पौराणिक टेलीविजन श्रृंखला]] g6d02luy0dvtm4p46xzvs9rhfdr3cf8 जॉर्ज रूफस केनामोर 0 1425085 6628214 5738338 2026-10-11T03:01:13Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628214 wikitext text/x-wiki '''जॉर्ज रूफस केनामोर''' (1846-1928) 19वीं शताब्दी के अंत में मिसौरी में एक अमेरिकी व्यापारी, राजनेता और सरकारी कर्मचारी थे। केनमोर का जन्म टेनेसी के मॉरी काउंटी, टेनेसी में 19 जनवरी, 1846 को टेनेसी के ग्रांट एलन केनमोर और उत्तरी कैरोलिना के एमिली फ्रांसेस केनामोर या एमिली लंदन में हुआ था। यह परिवार 1856 के आसपास डेंट काउंटी, मिसौरी चला गया और सलेम के उत्तर में एक मील की दूरी पर रहा, जहां वे 1857 में स्थानांतरित हो गए। उन्होंने सलेम के आम स्कूलों में शिक्षा प्राप्त की थी और 16 साल की उम्र में उन्होंने 48वें मिसौरी इन्फैंट्री वालंटियर्स की कंपनी डी में भर्ती किया और पूरे गृह युद्ध के दौरान सेवा की, जिसके बाद मिसौरी के गवर्नर थॉमस सी. फ्लेचर ने उन्हें जॉर्ज रूफस केनामोर (1846-1928) 19वीं शताब्दी के अंत में मिसौरी में एक अमेरिकी व्यापारी, राजनेता और सरकारी कर्मचारी थे। एक आजीवन डेमोक्रेट, केनामोर ने 1868 में होरेशियो सीमोर के लिए अपना पहला वोट डाला और चार साल के लिए शैनन काउंटी, मिसौरी के कोषाध्यक्ष चुने गए और चार साल तक डेंट काउंटी के प्रतिनिधि के रूप में काम किया।स्थानीय कंपनी का कप्तान नियुक्त किया। 1872 में केनामोर ने ए.एच. और एच.बी. क्लार्क को सालेम में अपने जनरल स्टोर में रखा था और उनके द्वारा माल के भंडार के साथ एमिनेंस, मिसौरी भेजा गया था, जहां उन्होंने लगभग 1885 में सलेम लौटने तक उनकी ओर से एक स्टोर संचालित किया। [[श्रेणी:१९२८ में निधन]] a61eimhs9aerx90vfc1mysxdgw32xea 6628215 6628214 2026-10-11T03:01:29Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} और {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628215 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} '''जॉर्ज रूफस केनामोर''' (1846-1928) 19वीं शताब्दी के अंत में मिसौरी में एक अमेरिकी व्यापारी, राजनेता और सरकारी कर्मचारी थे। केनमोर का जन्म टेनेसी के मॉरी काउंटी, टेनेसी में 19 जनवरी, 1846 को टेनेसी के ग्रांट एलन केनमोर और उत्तरी कैरोलिना के एमिली फ्रांसेस केनामोर या एमिली लंदन में हुआ था। यह परिवार 1856 के आसपास डेंट काउंटी, मिसौरी चला गया और सलेम के उत्तर में एक मील की दूरी पर रहा, जहां वे 1857 में स्थानांतरित हो गए। उन्होंने सलेम के आम स्कूलों में शिक्षा प्राप्त की थी और 16 साल की उम्र में उन्होंने 48वें मिसौरी इन्फैंट्री वालंटियर्स की कंपनी डी में भर्ती किया और पूरे गृह युद्ध के दौरान सेवा की, जिसके बाद मिसौरी के गवर्नर थॉमस सी. फ्लेचर ने उन्हें जॉर्ज रूफस केनामोर (1846-1928) 19वीं शताब्दी के अंत में मिसौरी में एक अमेरिकी व्यापारी, राजनेता और सरकारी कर्मचारी थे। एक आजीवन डेमोक्रेट, केनामोर ने 1868 में होरेशियो सीमोर के लिए अपना पहला वोट डाला और चार साल के लिए शैनन काउंटी, मिसौरी के कोषाध्यक्ष चुने गए और चार साल तक डेंट काउंटी के प्रतिनिधि के रूप में काम किया।स्थानीय कंपनी का कप्तान नियुक्त किया। 1872 में केनामोर ने ए.एच. और एच.बी. क्लार्क को सालेम में अपने जनरल स्टोर में रखा था और उनके द्वारा माल के भंडार के साथ एमिनेंस, मिसौरी भेजा गया था, जहां उन्होंने लगभग 1885 में सलेम लौटने तक उनकी ओर से एक स्टोर संचालित किया। [[श्रेणी:१९२८ में निधन]] 750w380yh7fhkopulfbl8btlzevbmdn इस्लामी सहयोग संगठन के सदस्य राज्यों की सूची निर्यात अनुसार 0 1434170 6628345 6106497 2026-10-11T07:25:26Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628345 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} इस लेख में [[इस्लामिक सहयोग संगठन]] (OIC; ऑर्गनाइजेशन ऑफ़ इस्लामिक को-ऑपरेशन) के 57 सदस्य देशों की सूची उनके [[निर्यात]] के अनुसार क्रमबद्ध की गई है। {| class="wikitable sortable" !Rank !State !Exports (US $) !Date of Est. |- |1 | {{ARE}} | align="right" |308,500,000,000 | align="center" |2017 |- |2 | {{MYS}} | align="right" |207,370,000,000 | align="center" |2020 |- |3 |{{TUR}} | align="right" |203,290,000,000 | align="center" |2020 |- |4 | {{SAU}} | align="right" |184,110,000,000 | align="center" |2020 |- |5 |{{IDN}} | align="right" |178,260,000,000 | align="center" |2020 |- |6 | {{IRN}} | align="right" |101,400,000,000 | align="center" |2017 |- |7 | {{KWT}} | align="right" |72,830,000,000 | align="center" |2019 |- |8 | {{QAT}} | align="right" |70,930,000,000 | align="center" |2020 |- |9 | {{KAZ}} | align="right" |51,750,000,000 | align="center" |2020 |- |10 | {{IRQ}} | align="right" |50,610,000,000 | align="center" |2020 |- |11 | {{OMN}} | align="right" |43,690,000,000 | align="center" |2019 |- |12 | {{EGY}} | align="right" |40,100,000,000 | align="center" |2020 |- |13 | {{NGA}} | align="right" |39,940,000,000 | align="center" |2020 |- |14 | {{BGD}} | align="right" |38,780,000,000 | align="center" |2020 |- |15 |{{DZA}} | align="right" |38,320,000,000 | align="center" |2019 |- |16 |{{MAR}} | align="right" |37,520,000,000 | align="center" |2020 |- |17 | {{BHR}} | align="right" |30,100,000,000 | align="center" |2018 |- |18 | {{LBY}} | align="right" |29,960,000,000 | align="center" |2018 |- |19 | {{PAK}} | align="right" |27,300,000,000 | align="center" |2020 |- |20 | {{TUN}} | align="right" |19,170,000,000 | align="center" |2019 |- |21 | {{LBN}} | align="right" |18,170,000,000 | align="center" |2019 |- |22 | {{JOR}} | align="right" |16,290,000,000 | align="center" |2019 |- |23 |{{AZE}} | align="right" |15,210,000,000 | align="center" |2020 |- |24 | {{UZB}} | align="right" |14,520,000,000 | align="center" |2020 |- |25 | {{CIV}} | align="right" |13,790,000,000 | align="center" |2019 |- |26 |{{GAB}} | align="right" |10,800,000,000 | align="center" |2019 |- |27 | {{BRU}} | align="right" |7,830,000,000 | align="center" |2019 |- |28 | {{CMR}} | align="right" |7,730,000,000 | align="center" |2019 |- |29 | {{TKM}} | align="right" |7,458,000,000 | align="center" |2017 |- |30 |{{UGA}} | align="right" |6,120,000,000 | align="center" |2019 |- |31 | {{flag|Senegal}} | align="right" |5,290,000,000 | align="center" |2018 |- |32 | {{flag|Djibouti}} | align="right" |5,150,000,000 | align="center" |2019 |- |33 | {{flag|Sudan}} | align="right" |5,110,000,000 | align="center" |2019 |- |34 |{{BFA}} | align="right" |4,470,000,000 | align="center" |2019 |- |35 | {{flag|Mozambique}} | align="right" |4,350,000,000 | align="center" |2020 |- |36 | {{flag|Mali}} | align="right" |4,180,000,000 | align="center" |2018 |- |37 |{{GIN}} | align="right" |4,040,000,000 | align="center" |2019 |- |38 |{{MDV}} | align="right" |3,720,000,000 | align="center" |2019 |- |39 | {{flag|Benin}} | align="right" |3,580,000,000 | align="center" |2019 |- |40 |{{ALB}} | align="right" |3,470,000,000 | align="center" |2020 |- |41 | {{flag|Kyrgyzstan}} | align="right" |3,110,000,000 | align="center" |2019 |- |42 | {{flag|Mauritania}} | align="right" |2,520,000,000 | align="center" |2019 |- |43 | {{flag|Chad}} | align="right" |2,464,000,000 | align="center" |2017 |- |44 | {{flag|Suriname}} | align="right" |2,290,000,000 | align="center" |2019 |- |45 | {{flag|Syria}} | align="right" |1,850,000,000 | align="center" |2017 |- |46 | {{flag|Guyana}} | align="right" |1,800,000,000 | align="center" |2019 |- |47 | {{flag|Togo}} | align="right" |1,670,000,000 | align="center" |2019 |- |48 |{{पताका|Afghanistan|2013}} | align="right" |1,480,000,000 | align="center" |2020 |- |49 | {{flag|Tajikistan}} | align="right" |1,410,000,000 | align="center" |2020 |- |50 | {{flag|Niger}} | align="right" |1,390,000,000 | align="center" |2019 |- |51 |{{SOM}} | align="right" |819,000,000 | align="center" |2014 |- |52 | {{flag|Sierra Leone}} | align="right" |740,000,000 | align="center" |2019 |- |53 | {{flag|Yemen}} | align="right" |384,500,000 | align="center" |2017 |- |54 | {{flag|Gambia}} | align="right" |350,000,000 | align="center" |2018 |- |55 | {{flag|Guinea-Bissau}} | align="right" |290,000,000 | align="center" |2019 |- |56 | {{flag|Comoros}} | align="right" |140,000,000 | align="center" |2019 |- |57 | [[फिलिस्तीन राज्य]] {{PSE}} | align="right" | | align="center" | |- |} == इन्हें भी देखें == * [[इस्लामी सहयोग संगठन]] * [[इस्लामी सहयोग संगठन के सदस्य राज्यों की सूची आयात अनुसार]] * [[इस्लामी सहयोग संगठन सदस्य देशों में सबसे बड़े शहरों की सूची]] [[श्रेणी:इस्लामी सहयोग संगठन]] [[श्रेणी:इस्लामी संगठन]] [[श्रेणी:इस्लाम का इतिहास]] 7gf7zl3y44ld0fjvm2l2t9nxuxo5kb4 जैविक प्रक्रिया 0 1446217 6628196 5810959 2026-10-11T02:50:44Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628196 wikitext text/x-wiki '''जैविक प्रक्रियाएँ''' वे प्रक्रियाएँ हैं जो किसी [[जीव]] के [[जीवन]] हेतु महत्त्वपूर्ण हैं, और जो [[पर्यावरण]] के साथ अन्तःक्रिया करने की उसकी क्षमता को आकार देती हैं। जैविक प्रक्रियाएं कई [[रासायनिक अभिक्रियाओं]] या अन्य घटनाओं से बनी होती हैं जो जीवन रूपों के स्थायित्व और परिवर्तन में शामिल होती हैं। <ref>{{Cite journal|last=Mossio|first=Matteo|last2=Montévil|first2=Maël|last3=Longo|first3=Giuseppe|date=2016-10-01|title=Theoretical principles for biology: Organization|url=https://www.academia.edu/27938405|journal=Progress in Biophysics and Molecular Biology|series=From the Century of the Genome to the Century of the Organism: New Theoretical Approaches|volume=122|issue=1|pages=24–35|doi=10.1016/j.pbiomolbio.2016.07.005|pmid=27521451}}</ref> [[चयापचय]] और [[समस्थापन]] इसके उदाहरण हैं। एक जीव के भीतर जैविक प्रक्रियाएं भी [[जैवसूचक]] के रूप में कार्य कर सकती हैं। पर्यावरणीय परिवर्तनों के प्रभावों की निगरानी हेतु [[वैज्ञानिक]] किसी व्यक्ति की जैविक प्रक्रियाओं को देखने में सक्षम हैं। <ref>{{Cite journal|last=Holt|first=E. A.|last2=Miller|first2=S. W.|date=2011|title=Bioindicators: using organisms to measure|journal=Nature|volume=3|pages=8–13}}</ref> जैविक प्रक्रियाओं का विनियमन तब होता है जब किसी प्रक्रिया को उसकी आवृत्ति, दर या सीमा में संशोधित किया जाता है। जैविक प्रक्रियाओं को कई तरीकों से नियन्त्रित किया जाता है; उदाहरणों में [[जीन व्यवहार|जीन अभिव्यक्ति]] का नियंत्रण, प्रोटीन संशोधन या [[प्रोटीन]] या उपस्तर [[अणु]] के साथ अन्तःक्रिया शामिल है। * [[समस्थापन]]: एक स्थिर स्थिति बनाए रखने के लिए आन्तरिक वातावरण का नियमन; उदाहरणार्थ, तापमान कम करने के लिए [[स्वेद]] आना * संगठन : संरचनात्मक रूप से एक या अधिक [[कोशिकाओं]] से बना होना&nbsp;- जीवन की मूलभूत एकक * [[चयापचय]] : रसायनों और ऊर्जा को कोशिकीय घटकों ([[एनाबोलिज्म|चय]]) में परिवर्तित करके और [[कार्बनिक पदार्थ]] ([[केटाबोलिज्म|अपचय]]) को विघटित करके ऊर्जा का परिवर्तन। सजीव वस्तुओं को आन्तरिक संगठन ([[समस्थापन]]) को बनाए रखने और जीवन से जुड़ी अन्य घटनाओं को उत्पन्न करने के लिए [[जैव ऊर्जिकी|ऊर्जा]] की आवश्यकता होती है। * विकास: अपचय की तुलना में चय की उच्च दर का रक्षणावेक्षण। एक बढ़ता हुआ जीव अपने सभी भागों में आकार में बढ़ता है, न कि केवल पदार्थ जमा करता है। * [[उद्दीपक (शरीरविज्ञान)|उद्दीपकों]] की प्रतिक्रिया: एक प्रतिक्रिया कई रूप ले सकती है, [[एककोशिकीय जीव]] के बाहरी रसायनों के संकुचन से लेकर [[बहुकोशिकीय जीवों]] की सभी इन्द्रियों को शामिल करने वाली जटिल प्रतिक्रियाओं तक। एक प्रतिक्रिया प्रायः गति द्वारा व्यक्त की जाती है; उदाहरणार्थ, एक पौधे की पत्तियाँ [[सूर्य]] की ओर मुड़ती हैं ([[प्रकाशानुवर्तन]]), और [[रसायनानुवर्तन]] । * [[जनन]] : नूतन विभिन्न जीवों को [[जन्म]] देने की क्षमता, या तो एक मूल जीव से [[अलैंगिक प्रजनन|अलैंगिक रूप से]] या दो मूल जीवों से [[लैंगिक जनन|लैंगिक रूप से]] । * [[जैवान्योन्यक्रिया|जीवों के मध्य अन्योन्यक्रिया]]: वे प्रक्रियाएँ जिनके द्वारा एक जीव का उसी या भिन्न जातियों के दूसरे जीव पर अवलोकनीय प्रभाव पड़ता है। * इसके अतिरिक्त: [[कोशिकीय विभेदीकरण]], [[किण्वन]], [[निषेचन]], [[अंकुरण]], [[अनुवर्तन]], [[संकर (जीवविज्ञान)|संकरण]], [[कायान्तरण]], [[प्रकाश संश्लेषण]], [[वाष्पोत्सर्जन]]। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:जीववैज्ञानिक अवधारणाएँ]] [[श्रेणी:जीववैज्ञानिक प्रक्रियाएँ]] owzpaxu3tsp7om3insf8gjl3eh1ahqs ज्वालक 0 1449858 6628246 5826387 2026-10-11T03:25:22Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:उपकरण]] जोड़ी 6628246 wikitext text/x-wiki [[File:White_lighter_with_flame.JPG|दाएँ|अंगूठाकार|एक प्रज्वलित ज्वालक ]] '''ज्वालक''' एक वहनीय उपकरण है जो एक [[ज्वाला]] बनाता है, और [[सिगरेट]], [[गैस लाइटर|गैस ज्वालक]], [[आतिशबाज़ी]], [[मोमबत्ती]] या [[शिविराग्नि]] जैसी विभिन्न वस्त्वों को प्रज्वलित करने हेतु प्रयोग किया जा सकता है। इसमें एक ज्वलनशील तरल या सम्पीड़ित गैस से भरा एक [[धातु]] या प्लास्टिक पात्र होता है, जो ज्वाला उत्पन्न करने हेतु [[दहन]] का एक साधन होता है, और उसके [[अग्निशमन|शमन]] हेतु कुछ प्रावधान होता है। वैकल्पिक रूप से, ज्वालक को प्रज्वलित करने के लिए एक [[वैद्युत आर्क|वैद्युतिक चाप]] या उत्तापक तत्त्व का प्रयोग करके एक ज्वालक को विद्युत् से संचालित किया जा सकता है। ==कार्यवहन== [[चित्र:Lighter diagram-hi.svg|thumb]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:उपकरण]] ivw7g8hk8r0wkuu1fn03scpmm8v3kmd 6628247 6628246 2026-10-11T03:25:38Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628247 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} [[File:White_lighter_with_flame.JPG|दाएँ|अंगूठाकार|एक प्रज्वलित ज्वालक ]] '''ज्वालक''' एक वहनीय उपकरण है जो एक [[ज्वाला]] बनाता है, और [[सिगरेट]], [[गैस लाइटर|गैस ज्वालक]], [[आतिशबाज़ी]], [[मोमबत्ती]] या [[शिविराग्नि]] जैसी विभिन्न वस्त्वों को प्रज्वलित करने हेतु प्रयोग किया जा सकता है। इसमें एक ज्वलनशील तरल या सम्पीड़ित गैस से भरा एक [[धातु]] या प्लास्टिक पात्र होता है, जो ज्वाला उत्पन्न करने हेतु [[दहन]] का एक साधन होता है, और उसके [[अग्निशमन|शमन]] हेतु कुछ प्रावधान होता है। वैकल्पिक रूप से, ज्वालक को प्रज्वलित करने के लिए एक [[वैद्युत आर्क|वैद्युतिक चाप]] या उत्तापक तत्त्व का प्रयोग करके एक ज्वालक को विद्युत् से संचालित किया जा सकता है। ==कार्यवहन== [[चित्र:Lighter diagram-hi.svg|thumb]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:उपकरण]] 2q0y27la2beqr0v3iznf7seimdcdl5z देवरा (फिल्म) 0 1458204 6628142 6459364 2026-10-10T18:25:32Z Curvasingh 654091 6628142 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = देवरा | image = Devara Poster.jpeg | caption = फिल्म पोस्टर | producer = | starring = {{ubl|[[ जूनियर एनटीआर]]|[[जान्हवी कपूर]]|[[सैफ़ अली ख़ान]]|[[प्रकाश राज]]}} | cinematography = | editing = | music = अनिरूध्द रविचंदर | studio = | distributor = | released = | runtime = | country = [[भारत]] | language = तेलुगू | budget = ₹ 300 करोड़ | gross = <!-- Must be sourced to reliable sources [[WP:RS]] --> }} '''''देवरा''''' तेलुगु भाषा की फिल्म है। जिसे एनटीआर आर्ट्स और युवा सुधा आर्ट्स बैनर के तहत मिकिलिनेनी सुधाकर और कोसाराजू हरि कृष्णा द्वारा बनाया जा रहा है। इस फिल्म में मुख्य भुमिका में [[जूनियर एनटीआर|एनटी रामाराव जूनियर]] व [[जाह्नवी कपूर|जान्हवी कपूर]] के साथ [[सैफ़ अली ख़ान|सैफ अली खान]], [[प्रकाश राज]] सहायक भुमिका में होंगे। इस फिल्म का पहला पोस्टर जारी कर दिया गया है और इसे सकारात्मक प्रतिक्रिया मिली है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/devara-is-the-title-of-jr-ntrs-ntr-30-film-with-koratala-siva-first-look-poster-out/article66870836.ece|title=‘Devara’ is the title of Jr NTR’s film with Koratala Siva; first-look poster out|date=2023-05-19|work=The Hindu|access-date=2023-05-20|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aajnewsdekho.com/|title=Aaj News Dekho - aaj news dekho|date=2024-01-01|language=en-GB|access-date=2024-01-01|archive-date=31 दिसंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231051835/https://aajnewsdekho.com/|url-status=dead}}</ref> == प्रमोचन == देवरा 27 सितम्बर 2024 को प्रमोचित हुई।<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2023/05/rrr-star-ntr-jr-n-t-rama-rao-jr-devara-first-look-1235373127/|title=‘RRR’ Star NTR Jr’s 30th Film Title Confirmed As ‘Devara’; First Look Revealed|last=Shackleton|first=Liz|date=2023-05-19|website=Deadline|language=en-US|access-date=2023-05-20}}</ref> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:तेलुगू फ़िल्में]] [[श्रेणी:थाईलैंड में शूट की गई भारतीय फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन फ़िल्में]] b4awf7rsqolg8y186ganbxy8o80kwp2 ज्ञान मुक्त होना चाहता है 0 1464762 6628240 6281750 2026-10-11T03:20:26Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:वाक्यांश]] जोड़ी 6628240 wikitext text/x-wiki "ज्ञान मुक्त होना चाहता है" (अंग्रेज़ी में :- ''"Information wants to be free"'') एक अभिव्यक्ति है जिसका अर्थ है कि सभी लोग जानकारी/ज्ञान तक मुक्त एवं बाधाहीन रूप से पहुंचने में सक्षम होने चाहिए अथवा, अन्य शब्दों में कहें तो, ज्ञान (जिसे एक पात्र के रूप में दर्शाया जा रहा है) का स्वाभाविक रूप है कि वो यथासंभव लोगों के बीच मुक्त रूप से उपलब्ध होने का प्रयास करता है। इसका उपयोग प्रायः प्रौद्योगिकी कार्यकर्ताओं द्वारा उन नियमों एवं विधि कि धाराओं की आलोचना करने के लिए किया जाता है जो पारदर्शिता और सूचना तक सामान्य पहुंच को सीमित करते हैं। [[बौद्धिक संपदा]] विधान की आलोचना करने वाले लोगों का कहना है कि सरकार द्वारा प्रदत्त एकाधिकार की प्रणाली संघर्ष करती है सूचना के सार्वजनिक प्रसार के विकास के विरुद्ध। इस अभिव्यक्ति का श्रेय अक्सर [[स्टीवर्ट ब्रांड]] को दिया जाता है, जिन्हें 1984 में एक हैकर्स सम्मेलन में यह कहते हुए चिन्हित किया गया था।<ref name="R. Polk Wagner">{{citation | url = http://www.law.upenn.edu/fac/pwagner/wagner.control.pdf | title = Information wants to be free: intellectual property and the mythologies of control | first = R Polk | last = Wagner | publisher = University of Pennsylvania | type = essay | access-date = 9 December 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101226054908/http://www.law.upenn.edu/fac/pwagner/wagner.control.pdf | archive-date = 26 December 2010 | url-status = dead }}.</ref> === ''Gratis'' बनाम ''libre'' === अंग्रेज़ी भाषा में "free" शब्द के दो अर्थ होते हैं; एक का अभिप्राय होता है "मुक्त" से, जबकि दूसरे का अभिप्राय "निःशुल्क" से होता है। इसी कारण अंग्रेज़ी वाक्य "Information wants to be free" का अर्थ अस्पष्ट लग सकता है। दोनों अभिप्रायों में अंतर करने हेतु, लैटिन भाषा के शब्द ''gratis'' का उपयोग होता है "निःशुल्क" समझाने के लिए और लैटिन भाषा के ही शब्द ''libre'' का उपयोग होता है "मुक्त" समझाने के लिए। ==इन्हें भी देखें== * [[मुक्त सॉफ्टवेयर]] {{Commonscat|Information wants to be free|ज्ञान मुक्त होना चाहता है सम्पादन}} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:वाक्यांश]] 2xxk7c0on2taiy2gtjw6hhhvpwpl9rz 6628241 6628240 2026-10-11T03:20:37Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:कड़ियाँ कम|कड़ियाँ कम]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628241 wikitext text/x-wiki {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} "ज्ञान मुक्त होना चाहता है" (अंग्रेज़ी में :- ''"Information wants to be free"'') एक अभिव्यक्ति है जिसका अर्थ है कि सभी लोग जानकारी/ज्ञान तक मुक्त एवं बाधाहीन रूप से पहुंचने में सक्षम होने चाहिए अथवा, अन्य शब्दों में कहें तो, ज्ञान (जिसे एक पात्र के रूप में दर्शाया जा रहा है) का स्वाभाविक रूप है कि वो यथासंभव लोगों के बीच मुक्त रूप से उपलब्ध होने का प्रयास करता है। इसका उपयोग प्रायः प्रौद्योगिकी कार्यकर्ताओं द्वारा उन नियमों एवं विधि कि धाराओं की आलोचना करने के लिए किया जाता है जो पारदर्शिता और सूचना तक सामान्य पहुंच को सीमित करते हैं। [[बौद्धिक संपदा]] विधान की आलोचना करने वाले लोगों का कहना है कि सरकार द्वारा प्रदत्त एकाधिकार की प्रणाली संघर्ष करती है सूचना के सार्वजनिक प्रसार के विकास के विरुद्ध। इस अभिव्यक्ति का श्रेय अक्सर [[स्टीवर्ट ब्रांड]] को दिया जाता है, जिन्हें 1984 में एक हैकर्स सम्मेलन में यह कहते हुए चिन्हित किया गया था।<ref name="R. Polk Wagner">{{citation | url = http://www.law.upenn.edu/fac/pwagner/wagner.control.pdf | title = Information wants to be free: intellectual property and the mythologies of control | first = R Polk | last = Wagner | publisher = University of Pennsylvania | type = essay | access-date = 9 December 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101226054908/http://www.law.upenn.edu/fac/pwagner/wagner.control.pdf | archive-date = 26 December 2010 | url-status = dead }}.</ref> === ''Gratis'' बनाम ''libre'' === अंग्रेज़ी भाषा में "free" शब्द के दो अर्थ होते हैं; एक का अभिप्राय होता है "मुक्त" से, जबकि दूसरे का अभिप्राय "निःशुल्क" से होता है। इसी कारण अंग्रेज़ी वाक्य "Information wants to be free" का अर्थ अस्पष्ट लग सकता है। दोनों अभिप्रायों में अंतर करने हेतु, लैटिन भाषा के शब्द ''gratis'' का उपयोग होता है "निःशुल्क" समझाने के लिए और लैटिन भाषा के ही शब्द ''libre'' का उपयोग होता है "मुक्त" समझाने के लिए। ==इन्हें भी देखें== * [[मुक्त सॉफ्टवेयर]] {{Commonscat|Information wants to be free|ज्ञान मुक्त होना चाहता है सम्पादन}} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:वाक्यांश]] mlzqfgfkghfmbn8qybrcvdoi0azkk02 जिन्ना परिवार 0 1465828 6628285 6571465 2026-10-11T06:12:58Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628285 wikitext text/x-wiki {{Infobox family | name = जिन्ना परिवार | crest = [[File:PK Karachi asv2020-02 img52 Mazar-e-Quaid.jpg|240px|none]] | caption = [[मज़ार-ए-क़ायद]] | image = | religion = | origin = [[काठियावाड़]], [[बॉम्बे प्रेसिडेंसी]], [[ब्रिटिश इंडिया]]<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=WyMwkTA9TyoC&dq=jinnah+family+kathiawar&pg=PA6| title=Wars and No Peace Over Kashmir| isbn=9781897829165| last1=Maroof Raza| first1=M.| year=1996}}</ref> <br/>{{small|(अब [[काठियावाड़]], [[गुजरात]], भारत)}} | members = [[मुहम्मद अली जिन्ना]]<br /> [[फातिमा जिन्ना]]<br /> [[एमीबाई जिन्नाह|एमीबाई जिन्ना]]<br /> [[रतनबाई जिन्ना]]<br /> [[दीना वाडिया]]<ref>{{cite news |last1=तिवारी |first1=विकास कुमार |title=Go First Air के मालिक वाडिया ग्रुप का है जिन्ना के खानदान से खास कनेक्शन, पढ़ें अनसूनी कहानी |url=https://www.indiatv.in/web-stories/paisa/go-first-air-owner-wadia-group-has-connection-with-jinnah-family-2023-05-04-958598 |accessdate=26 जून 2023 |date=4 मई 2023}}</ref> | otherfamilies = | distinctions = | traditions = | estate = | meaning = | footnotes = | colour = | image_size = | alt = }} '''जिन्ना परिवार''' ([[उर्दू भाषा|उर्दू]]: خاندان جناح; गुजराती: ઝીણા કુટુંબ, جھينا کُٹومب) पाकिस्तान का एक राजनीतिक परिवार था। भारत के मुसलमानों के लिए एक अलग देश पाकिस्तान के निर्माण में जिन्ना परिवार ने महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है। इस परिवार ने 1958 में मार्शल लॉ द्वारा भंग होने से पहले [[ऑल इंडिया मुस्लिम लीग]] और उसकी उत्तराधिकारी [[मुस्लिम लीग (पाकिस्तान)|मुस्लिम लीग]] का नेतृत्व किया। यह परिवार मूल रूप से गुजराती [[खोजा]] पृष्ठभूमि से है। वे 1875 में [[काठियावाड़]], [[बॉम्बे प्रेसिडेंसी|बॉम्बे प्रांत]] से [[कराची]] बस गए। जिन्ना के दादा काठियावाड़ प्रायद्वीप (अब गुजरात, भारत में) के गोंडल राज्य के पनेली मोती गांव से थे।<ref>{{cite news |title=जेनाभाई ठक्कर के बेटे मोहम्मद अली जिन्ना कैसे बने, गुजरात में जिन्ना के दादा के घर में अब कौन |url=https://www.bbc.com/hindi/india-63657975 |accessdate=26 जून 2023 |work=[[बीबीसी हिन्दी]] |language=hi}}</ref> जिन्ना एक समृद्ध व्यापारी जिन्नाभाई पूंजा और उनकी पत्नी मीठीबाई की सात संतानों में सबसे बड़े थे। उनका परिवार खोजा समुदाय का सदस्य था। यह समुदाय बहुत पहले इस्लाम में परिवर्तित हो गया था। [[मुहम्मद अली जिन्ना]] और [[फातिमा जिन्ना]] पाकिस्तान के इतिहास में महत्वपूर्ण शख्सियत रहे हैं।<ref>{{cite news |title=बात नेताओं की : क्यों जिन्ना के कई भाई-बहन और बेटी भारत में ही रहे, उनके साथ नहीं गए |url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/why-jinnah-some-brothers-sisters-and-daughter-not-went-with-him-to-pakistan-4233450.html |accessdate=26 जून 2023 |work=न्यूज़ 18 |date=4 मई 2022 |language=hi }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> जिन्ना को पाकिस्तान का संस्थापक माना जाता है और उन्होंने आजादी के बाद पाकिस्तान के पहले [[पाकिस्तान के गवर्नर जनरल|गवर्नर जनरल]] के रूप में कार्यभार संभाला। जबकि फातिमा ने [[पाकिस्तान आंदोलन]] में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई और पाकिस्तान की मादर-ए-मिल्लत हैं। जिन्ना और फातिमा अपनी मृत्यु के बाद भी पाकिस्तान में बेहद महत्वपूर्ण और सम्मानित व्यक्ति बने हुए हैं। कई सार्वजनिक स्थानों, विश्वविद्यालयों और अस्पतालों का नाम जिन्ना और उनकी बहन फातिमा के नाम पर रखा गया है। जिन्ना की जन्मतिथि और मृत्युतिथि पाकिस्तान में सार्वजनिक छुट्टियों में से एक है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पाकिस्तान का इतिहास]] [[श्रेणी:पाकिस्तान के लोग]] ek4pgssj60k6g0k9mhkcsmndpplc5ut जोस मोरिन्हो 0 1466438 6628236 6363102 2026-10-11T03:18:11Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628236 wikitext text/x-wiki [[File:José Mourinho 20250206 (1).jpg|thumb|230px]] '''जोस मारियो डॉस सैंटोस फेलिक्स मोरिन्हो''',(अंग्रेज़ी:José Mário dos Santos Félix Mourinho) जिन्हें जोस मोरिन्हो के नाम से जाना जाता है, एक पुर्तगाली पेशेवर फुटबॉल प्रबंधक और पूर्व खिलाड़ी हैं जो सीरी ए क्लब रोमा के मुख्य कोच हैं। वह फुटबॉल इतिहास के सबसे सुशोभित प्रबंधकों में से एक हैं, जिन्होंने अपने करियर में 26 ट्रॉफियां जीती हैं, जिनमें दो यूईएफए चैंपियंस लीग खिताब, दो [[यूईएफए यूरोपा लीग]] खिताब और सात घरेलू लीग खिताब शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://www.marca.com/en/football/international-football/2019/05/23/5ce5c24eca4741c7638b4567.html |title=Guardiola on his way to becoming the most successful coach of all time |work=Marca |last1=Rubio |first1=Alberto |last2=Clancy |first2=Conor |date=23 May 2019 |access-date=11 August 2019 |archive-date=24 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624040914/https://www.marca.com/en/football/international-football/2019/05/23/5ce5c24eca4741c7638b4567.html |url-status=live }}</ref> मोरिन्हो का जन्म पुर्तगाल के सेतुबल में हुआ था और उन्होंने अपने खेल करियर की शुरुआत स्थानीय क्लब बेलेनेंसेस के लिए मिडफील्डर के रूप में की थी। वह 1981 में रियो एवेन्यू, स्पोर्टिंग सीपी और पोर्टो के लिए खेलते हुए पुर्तगाल के शीर्ष डिवीजन में चले गए। उन्होंने 1996 में खेल से संन्यास ले लिया और बेनफिका की युवा टीम में अपना कोचिंग करियर शुरू किया। मोरिन्हो की पहली वरिष्ठ कोचिंग नौकरी 2001 में आई, जब उन्हें यूनीओ डी लीरिया का प्रबंधक नियुक्त किया गया। उन्होंने अपने पहले सीज़न में क्लब को पुर्तगाली प्राइमिरा लीगा में चौथे स्थान पर पहुंचाया। 2002 में, उन्हें पोर्टो द्वारा काम पर रखा गया, जहां उन्होंने अपने पहले सीज़न में प्राइमिरा लीगा, टाका डी पुर्तगाल और यूईएफए कप जीता। उन्होंने 2004 में फाइनल में मोनाको को हराकर यूईएफए चैंपियंस लीग भी जीती।<ref>{{cite news |last=Harrold |first=Michael |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/season=2010/index.html |title=2009/10: Inter back on top at last |publisher=UEFA |access-date=15 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100904142341/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/season%3D2010/index.html |archive-date=4 September 2010}}</ref> पोर्टो में मोरिन्हो की सफलता के कारण उन्हें 2004 में चेल्सी द्वारा नियुक्त किया गया। उन्होंने क्लब में अपने तीन सीज़न में दो प्रीमियर लीग खिताब, दो लीग कप और एक एफए कप जीता। सीज़न की खराब शुरुआत के बाद 2007 में उन्हें बर्खास्त कर दिया गया था। इसके बाद मोरिन्हो इंटर मिलान चले गए, जहां उन्होंने तीन सीरी ए खिताब, एक कोपा इटालिया और 2010 में यूईएफए चैंपियंस लीग जीता। वह तीन अलग-अलग क्लबों के साथ चैंपियंस लीग जीतने वाले पहले मैनेजर बने। दो साल के ब्रेक के बाद, मोरिन्हो 2013 में रियल मैड्रिड की कमान संभालते हुए प्रबंधन में लौट आए। उन्होंने अपने पहले सीज़न में ला लीगा और तीसरे सीज़न में यूईएफए चैंपियंस लीग जीती। खराब नतीजों के बाद 2015 में उन्हें बर्खास्त कर दिया गया था।</ref><ref>{{cite web |title=Mourinho appointed United manager |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2016/May/club-statement-manchester-united-confirm-jose-mourinho-as-new-manager.aspx |website=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=27 May 2016 |access-date=27 May 2016 |archive-date=27 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527084338/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2016/May/club-statement-manchester-united-confirm-jose-mourinho-as-new-manager.aspx |url-status=live }}</ref> इसके बाद मोरिन्हो 2016 में मैनचेस्टर यूनाइटेड चले गए। उन्होंने अपने पहले सीज़न में यूईएफए यूरोपा लीग जीती, लेकिन निराशाजनक अभियान के बाद 2018 में उन्हें बर्खास्त कर दिया गया। मोरिन्हो की सबसे हालिया नौकरी टोटेनहम हॉटस्पर में थी, जहां उन्हें 2019 में नियुक्त किया गया था। खराब नतीजों के बाद उन्हें 2021 में बर्खास्त कर दिया गया था। मोरिन्हो अपनी आक्रामक और मांगपूर्ण प्रबंधन शैली के लिए जाने जाते हैं। खिलाड़ियों के साथ उनके व्यवहार और अपने नियोक्ताओं के साथ अनबन की प्रवृत्ति के लिए उनकी आलोचना की गई है। हालाँकि, वह दुनिया के सबसे सफल प्रबंधकों में से एक हैं, और उनकी टीमों ने लगातार आकर्षक और विजयी फ़ुटबॉल खेला है। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:1963 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] t2h0coohinqidwss6938qezegwplnad 6628237 6628236 2026-10-11T03:18:26Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:कड़ियाँ कम|कड़ियाँ कम]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628237 wikitext text/x-wiki {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} [[File:José Mourinho 20250206 (1).jpg|thumb|230px]] '''जोस मारियो डॉस सैंटोस फेलिक्स मोरिन्हो''',(अंग्रेज़ी:José Mário dos Santos Félix Mourinho) जिन्हें जोस मोरिन्हो के नाम से जाना जाता है, एक पुर्तगाली पेशेवर फुटबॉल प्रबंधक और पूर्व खिलाड़ी हैं जो सीरी ए क्लब रोमा के मुख्य कोच हैं। वह फुटबॉल इतिहास के सबसे सुशोभित प्रबंधकों में से एक हैं, जिन्होंने अपने करियर में 26 ट्रॉफियां जीती हैं, जिनमें दो यूईएफए चैंपियंस लीग खिताब, दो [[यूईएफए यूरोपा लीग]] खिताब और सात घरेलू लीग खिताब शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://www.marca.com/en/football/international-football/2019/05/23/5ce5c24eca4741c7638b4567.html |title=Guardiola on his way to becoming the most successful coach of all time |work=Marca |last1=Rubio |first1=Alberto |last2=Clancy |first2=Conor |date=23 May 2019 |access-date=11 August 2019 |archive-date=24 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624040914/https://www.marca.com/en/football/international-football/2019/05/23/5ce5c24eca4741c7638b4567.html |url-status=live }}</ref> मोरिन्हो का जन्म पुर्तगाल के सेतुबल में हुआ था और उन्होंने अपने खेल करियर की शुरुआत स्थानीय क्लब बेलेनेंसेस के लिए मिडफील्डर के रूप में की थी। वह 1981 में रियो एवेन्यू, स्पोर्टिंग सीपी और पोर्टो के लिए खेलते हुए पुर्तगाल के शीर्ष डिवीजन में चले गए। उन्होंने 1996 में खेल से संन्यास ले लिया और बेनफिका की युवा टीम में अपना कोचिंग करियर शुरू किया। मोरिन्हो की पहली वरिष्ठ कोचिंग नौकरी 2001 में आई, जब उन्हें यूनीओ डी लीरिया का प्रबंधक नियुक्त किया गया। उन्होंने अपने पहले सीज़न में क्लब को पुर्तगाली प्राइमिरा लीगा में चौथे स्थान पर पहुंचाया। 2002 में, उन्हें पोर्टो द्वारा काम पर रखा गया, जहां उन्होंने अपने पहले सीज़न में प्राइमिरा लीगा, टाका डी पुर्तगाल और यूईएफए कप जीता। उन्होंने 2004 में फाइनल में मोनाको को हराकर यूईएफए चैंपियंस लीग भी जीती।<ref>{{cite news |last=Harrold |first=Michael |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/season=2010/index.html |title=2009/10: Inter back on top at last |publisher=UEFA |access-date=15 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100904142341/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/season%3D2010/index.html |archive-date=4 September 2010}}</ref> पोर्टो में मोरिन्हो की सफलता के कारण उन्हें 2004 में चेल्सी द्वारा नियुक्त किया गया। उन्होंने क्लब में अपने तीन सीज़न में दो प्रीमियर लीग खिताब, दो लीग कप और एक एफए कप जीता। सीज़न की खराब शुरुआत के बाद 2007 में उन्हें बर्खास्त कर दिया गया था। इसके बाद मोरिन्हो इंटर मिलान चले गए, जहां उन्होंने तीन सीरी ए खिताब, एक कोपा इटालिया और 2010 में यूईएफए चैंपियंस लीग जीता। वह तीन अलग-अलग क्लबों के साथ चैंपियंस लीग जीतने वाले पहले मैनेजर बने। दो साल के ब्रेक के बाद, मोरिन्हो 2013 में रियल मैड्रिड की कमान संभालते हुए प्रबंधन में लौट आए। उन्होंने अपने पहले सीज़न में ला लीगा और तीसरे सीज़न में यूईएफए चैंपियंस लीग जीती। खराब नतीजों के बाद 2015 में उन्हें बर्खास्त कर दिया गया था।</ref><ref>{{cite web |title=Mourinho appointed United manager |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2016/May/club-statement-manchester-united-confirm-jose-mourinho-as-new-manager.aspx |website=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=27 May 2016 |access-date=27 May 2016 |archive-date=27 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527084338/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2016/May/club-statement-manchester-united-confirm-jose-mourinho-as-new-manager.aspx |url-status=live }}</ref> इसके बाद मोरिन्हो 2016 में मैनचेस्टर यूनाइटेड चले गए। उन्होंने अपने पहले सीज़न में यूईएफए यूरोपा लीग जीती, लेकिन निराशाजनक अभियान के बाद 2018 में उन्हें बर्खास्त कर दिया गया। मोरिन्हो की सबसे हालिया नौकरी टोटेनहम हॉटस्पर में थी, जहां उन्हें 2019 में नियुक्त किया गया था। खराब नतीजों के बाद उन्हें 2021 में बर्खास्त कर दिया गया था। मोरिन्हो अपनी आक्रामक और मांगपूर्ण प्रबंधन शैली के लिए जाने जाते हैं। खिलाड़ियों के साथ उनके व्यवहार और अपने नियोक्ताओं के साथ अनबन की प्रवृत्ति के लिए उनकी आलोचना की गई है। हालाँकि, वह दुनिया के सबसे सफल प्रबंधकों में से एक हैं, और उनकी टीमों ने लगातार आकर्षक और विजयी फ़ुटबॉल खेला है। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:1963 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 0jfj6xtc3nyll72fv1fy5i3ft8fn6hi मानव समझ के संबंध में निबंध 0 1470618 6628332 5910871 2026-10-11T07:06:36Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]}} और {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में, और {{[[साँचा:श्रेणीहीन|श्रेणीहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628332 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} }} {{Italic title}} {{Distinguish|मानव समझ विषयक अन्वीक्षण}}'''''मानव समझ विषयक निबंध''''' ''(An essay concerning Human Understanding)'', जिसे ''मनुष्य स्वभाव के संबंध में निबंध'' के रूप में भी जाना जाता है, [[जॉन लॉक]] द्वारा मानव ज्ञान और समझ की नींव से संबंधित एक रचना है। यह पहली बार 1689 में (हालांकि 1690 में दिनांकित ) मुद्रित शीर्षक ''एन एसे कंसर्निंग ह्यूमेन (Humane) अंडरस्टैंडिंग'' के साथ प्रकाशित हुआ। उन्होंने जन्म के समय मन को एक रिक्त पट्टी, स्लेट (''[[कोरी पट्टिका|तबुला रासा]]'', कोरी पट्टीका हालांकि उन्होंने इन शब्दों का उपयोग नहीं किया था) के रूप में वर्णित किया है, जिसे बाद में [[अनुभव]] के माध्यम से भरा जाता है। निबंध आधुनिक दर्शन में [[इंद्रियानुभववाद]] के प्रमुख स्रोतों में से एक था, और इसने [[डेविड ह्यूम]] और [[जार्ज बर्कली|जॉर्ज बर्कले]] जैसे कई प्रबुद्ध, ज्ञानोदय दार्शनिकों को प्रभावित किया। ''निबंध'' की पुस्तक I [[सहजप्रत्ययवाद|सहज प्रत्यय]] (जन्मजात विचारों, ''innate ideas'') की [[तर्कबुद्धिवाद]] धारणा का खंडन करने का लॉक का प्रयास है। पुस्तक II लॉक के प्रत्यय के सिद्धांत को पेश करती है, जिसमें निष्क्रिय रूप से प्राप्त ''सरल प्रत्ययों'' ''(simple ideas)'' - जैसे "लाल," "मीठा," "गोल" - और सक्रिय रूप से निर्मित ''जटिल प्रत्यय (complex ideas)'', जैसे संख्याएं, कारण एवं प्रभाव, अमूर्त प्रत्यय तथा द्रव्यों, अस्मिता और विविधता के प्रत्यय के बीच उनका अंतर शामिल है। लॉक काय के वास्तविक रूप से विद्यमान ''प्राथमिक गुणों (primary qualities)'', जैसे आकार, गति और सूक्ष्म कणों की व्यवस्था, और ''द्वितीयक गुणों'' ''(secondary qualities)'' के बीच भी अंतर करता है जो "हमारे अंदर विभिन्न संवेदनाएँ पैदा करने की शक्तियाँ" हैं <ref>''Essay'', II, viii, 10</ref> जैसे "लाल" और "मीठा"। " लॉक का दावा है कि ये ''द्वितीयक गुण,'' ''प्राथमिक गुणों'' पर निर्भर हैं। वह व्यक्तिगत अस्मिता का एक सिद्धांत भी प्रस्तुत करते हैं, एक बड़े पैमाने पर मनोवैज्ञानिक मानदंड पेश करते हुए। पुस्तक III भाषा से संबंधित है, और पुस्तक IV ज्ञान से संबंधित है, जिसमें [[अन्तःप्रज्ञा|अंतर्ज्ञान]], गणित, [[नीतिशास्त्र|नैतिक दर्शन]], [[प्राकृतिक दर्शनशास्त्र|प्राकृतिक दर्शन]] ("विज्ञान"), विश्वास और मत शामिल है। {{श्रेणीहीन|date=अक्टूबर 2026}} m1ib4ofc08nah7yjrn32bm1ytaolyhz साँचा:सांचौर जिला 10 1476972 6628374 5950340 2026-10-11T08:35:28Z SparrowQ 86379 6628374 wikitext text/x-wiki {{शीह-कारण|स्वयं=district desolved}} {{Navbox |name = सांचौर जिला |title = [[सांचौर|सांचौर जिले]] के नगर एवं कस्बे |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |groupstyle = line-height:1.1em; |group1 = सांचौर जिले के नगर एवं कस्बे |list1 = [[बागोड़ा]] {{*}} [[चितलवाना]] {{*}} [[रानीवाड़ा]] {{*}} [[सांचौर]] |group2 = सांचौर जिले के गांव |list2 = [[अरणाय]] {{*}} [[चिमड़ावास]] {{*}} [[पथमेड़ा]] {{*}} [[मालासर, सांचौर|मालासर]] {{*}} [[वेड़िया]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[श्रेणी:भारतीय राज्य साँचे]] </noinclude> onvthdqohtspjf7ns2f7g4f7tat8ita ब्रह्मराक्षस (धारावाहिक) 0 1478187 6628173 6503353 2026-10-10T23:33:43Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 6628173 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | caption = | genre = [[नाटक]]<br />[[अलौकिक]]<br />[[थ्रिलर (शैली)|थ्रिलर]] | creator = [[एकता कपूर]] | based_on = <!--Must be sourced, lest we run the risk of suggesting plagiarism--> | writer = श्रीनिता भौमिक<br />गौतम हेगड़े<br />निकिता धोंड<br />रेखा मोदी | story = सुरभि सचल सचदेवा | director = [[दिनेश महादेव]]<br>राजेश रणशिंगे<br>दीपक चौहान | creative_director = क्लो फर्न्स<br />मुक्ता धोंड<br />[[निवेदिता बसु]]<br />प्राची तिवारी<br />शालू<br />कादर काज़ी | starring = [[क्रिस्टल डिसूजा]]<br />[[अहम शर्मा]]<br/>निक्की शर्मा <br/> [[पर्ल वी पूरी]]<br/>[[लीनेश मट्टू]]<br/>अमीषा श्रीवास्तव | theme_music_composer = विनोद घिमिरे | open_theme = | country = भारत | language = हिंदी | num_seasons = 2 | num_episodes = 94 | producer = [[एकता कपूर]]<br />[[शोभा कपूर]] | location = [[मुंबई]],[[ भारत]] | cinematography = रवि मिश्रा<br>प्रदीप गुप्ता<br>गणेश सांकला | editor = विशाल शर्मा<br>विकास शर्मा<br>संदीप वर्मा | camera = [[बहु कैमरा]] | runtime = 45-60 मिनट | company = [[बालाजी टेलीफिल्म्स]] | network = [[जी टीवी]] | picture_format = [[576आई]]<br />[[एचडीटीवी]] [[1080आई]] | first_aired = {{start date|2016|8|6|df=y}} | last_aired = {{end date|2021|4|4|df=y}} }} '''''ब्रह्मराक्षस''''' एक भारतीय [[हिन्दी|हिंदी]] भाषा की [[पराप्राकृतिक|अलौकिक]] [[थ्रिलर (शैली)|थ्रिलर]] टेलीविजन श्रृंखला है जो [[ज़ी टीवी]] पर प्रसारित होती है और डिजिटल रूप से [[ज़ी5]] पर उपलब्ध है।<ref>{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/barc-report-week-37-not-kavach-its-brahmarakshas-that-has-matched-naagins-success/|title=BARC Report Week 37: Not Kavach, it's Brahmarakshas that has matched Naagin's success!|date=22 September 2016|publisher=Bollywood Life|archive-url=https://web.archive.org/web/20190622154710/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/barc-report-week-37-not-kavach-its-brahmarakshas-that-has-matched-naagins-success/|archive-date=22 जून 2019|access-date=21 अगस्त 2023|url-status=dead}}</ref> दो सीज़न तक चलने वाली, यह [[एकता कपूर]] द्वारा अपने स्टूडियो [[बालाजी टेलीफ़िल्म्स|बालाजी टेलीफिल्म्स]] के तहत निर्मित एक फ्रेंचाइजी है।<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/5-reasons-brahmarakshas-is-everyones-favourite-show-right-now-lifetv/1/771739.html|title=reasons Brahmarakshas is everyone's favourite show right now|date=23 September 2016|publisher=India Today}}</ref> पहला सत्र का नाम '''''ब्रह्मराक्षस....जाग उठा शैतान''''' था। [[क्रिस्टल डिसूजा]] और [[अहम शर्मा]] अभिनीत 6 अगस्त 2016 से 18 फरवरी 2017 तक प्रसारित हुआ<ref>{{Cite news|url=http://www.televisionpost.com/television/zee-tv-to-launch-supernatural-weekend-show-on-6-aug/|title=Zee TV to launch supernatural weekend show on 6 Aug|date=1 August 2016|access-date=1 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160802155927/http://www.televisionpost.com/television/zee-tv-to-launch-supernatural-weekend-show-on-6-aug/|archive-date=2 August 2016|publisher=Television Post}}</ref> यह फंतासी थ्रिलर फिल्म, [[जानी दुश्मन (1979 फ़िल्म)|जानी दुश्मन]] और पश्चिमी [[परी कथा]], ''[[सौंदर्य और जानवर|ब्यूटी एंड द बीस्ट]]'' पर आधारित थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.filmibeat.com/television/news/2016/krystle-dsouza-excited-brahmarakshas-to-go-on-air-from-august-235191.html|title=Krystle D'Souza's Brahmarakshas To Go On Air From August|date=26 July 2016|publisher=Filmi Beat}}</ref> [[पर्ल वी पूरी|पर्ल वी पुरी]] और निक्की शर्मा अभिनीत '''''ब्रह्मराक्षस 2: फिर जाग उठा शैतान''''' नामक दूसरा सत्र 22 नवंबर 2020 और 4 अप्रैल 2021 को प्रसारित हुआ<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/zee-tv-unveils-weekend-fantasy-thriller-brahmarakshas-2-starring-pearl-v-puri-nikki-sharma|title=Zee TV unveils its weekend fantasy thriller Brahmarakshas 2 starring Pearl V Puri and Nikki Sharma|date=20 November 2020|website=Bollywood Hungama}}</ref> == श्रृंखला सिंहावलोकन == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" style="padding: 0 8px" |मौसम ! rowspan="2" style="padding: 0 8px" | एपिसोड ! colspan="2" | मूल रूप से प्रसारित <small>( [[भारत]] )</small> |- ! style="padding: 0 8px" | सबसे पहले प्रसारित किया गया ! style="padding: 0 8px" | अंतिम बार प्रसारित |- | style="background:#C71585" | | align="center" | 1 | align="center" | 57 | align="center" | {{Start date|2016|08|06}} | align="center" | {{End date|2017|02|18}} |- | style="background:#FF1493" | | align="center" | 2 | align="center" | 37 | align="center" | {{Start date|2020|11|22}} | align="center" | {{End date|2021|04|04}} |} == कथानक == === सत्र 1 === कमलपुरा नाम के एक छोटे से गांव के जमींदार संजय ठाकुर ने अपराजिता से शादी की। अपनी शादी की रात, वह उसे धोखा देती है और उसकी संपत्ति के लिए उसे एक चट्टान से धक्का दे देती है। गोरिल्ला द्वारा हमला किए जाने पर, संजय ठाकुर की आत्मा उस जानवर के शरीर में मंत्रमुग्ध होकर उसे ब्रह्मराक्षस (एक राक्षस) में बदल देती है। जब भी वह दुल्हनों को दुल्हन के गहनों और सिन्दूर के साथ देखता है तो क्रोधित हो जाता है और उन्हें मार डालता है क्योंकि इससे उसे अपराजिता की याद आती है। === सीज़न 2 === राघव और विशाखा ने अपनी बेटी कालिंदी के लिए दिवाली और जन्मदिन की पार्टी का आयोजन किया। राघव के सबसे अच्छे दोस्त शक्ति मेहरा और उनकी पत्नी बेटे अंगद के साथ अपने व्यवसाय के विस्तार के लिए लंदन जा रहे हैं। राघव का वफादार व्यक्ति पृथ्वी और उसकी पत्नी शालिनी काली मंदिर से पैसे और गहने चाहते हैं। अक्षय ने एक तांत्रिक ज्वाला को नियुक्त किया, वह कालिंदी की कुंडली चाहता है जब उन्होंने उसे कुंडली दी, तो वह बेहद खुश हो गया क्योंकि उसे वह लड़की मिल गई जो उसे आजीवन अमर बनने में मदद करेगी। उन्होंने उन्हें आदेश दिया कि वे अभी इस लड़की को ले आएं लेकिन उन्होंने कालिंदी को नहीं बल्कि कोमल को ज्वाला को भेजा ताकि वे पहचान सकें कि यह वह लड़की नहीं है। राघव बालन को कालिंदी को अपने साथ ले जाने के लिए बुलाता है लेकिन वह पैसे के लिए पृथ्वी से हाथ मिला लेता है और कालिंदी को उसे दे देता है। गुस्से में ज्वाला ने पृथ्वी, बालन और अक्षय को खंभे से उतार दिया। राघव को अच्छा नहीं लगता इसलिए वह काली मंदिर गया और जैसे ही कालिंदी की बलि पूजा समाप्त होने वाली थी उसने सब कुछ देखा। वह ज्वाला से कहता है कि यह पूजा बंद करो लेकिन वह भी खंभे से उतर गया, फिर उसने पृथ्वी की ओर देखा और अक्षय ने उससे पूछा, तुम यहाँ क्या कर रहे हो, तुम लोग घर पर थे और तुम्हें मंदिर की तिजोरी की चाबी कहाँ से मिली। उन्होंने उससे कहा कि उन्हें काली मंदिर से गहने और पैसे चाहिए। ज्वाला के भागते ही राघव इस बुरे काम को रोकने के लिए काली मां से प्रार्थना करने लगता है लेकिन ब्रह्मराक्षस द्वारा उसे मार दिया जाता है और ज्वाला की आत्मा उसमें स्थानांतरित हो जाती है। इधर पृथ्वी और शालिनी राघव और विशाखा को मार देते हैं और उसकी बेटियों को ले जाते हैं। == कलाकार == === सत्र 1 === ==== मुख्य ==== * रैना श्रीवास्तव के रूप में [[क्रिस्टल डिसूजा]] : ऋषभ की पत्नी; सुरेश की दत्तक पुत्री * ऋषभ श्रीवास्तव/नरसिम्हा के रूप में [[अहम शर्मा]] : रैना के पति; सुधा और आशीष का बेटा; नलिन और मोहिनी का पालक-पुत्र; राखी का भाई * संजय ठाकुर/ब्रह्मराक्षस के रूप में [[पराग त्यागी]] : अपराजिता के पति ==== पुनरावर्ती ==== * [[रक्षंदा खान]]<ref>{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/brahmarakshas-promo-review-krystle-dsouzas-bridal-blush-is-ruined-by-a-monster/|title=Next Article » Brahmarakshas promo review: Krystle D'Souza's bridal blush is ruined by a MONSTER!|date=22 July 2016|publisher=Bollywood Life|archive-url=https://web.archive.org/web/20190622154654/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/brahmarakshas-promo-review-krystle-dsouzas-bridal-blush-is-ruined-by-a-monster/|archive-date=22 जून 2019|access-date=21 अगस्त 2023|url-status=dead}}</ref> मोहिनी श्रीवास्तव के रूप में: नलिन की पत्नी; युग की माँ; आदित्य की बहन; अपराजिता की सबसे अच्छी दोस्त; ऋषभ और राखी की चाची और पालक माँ * अपराजिता ठाकुर/ब्रह्मराक्षस के रूप में [[किश्वर मर्चेंट]] : संजय की पत्नी और हत्यारा; मोहिनी की सबसे अच्छी दोस्त * नलिन श्रीवास्तव के रूप में [[शैलेश दातार]] : मोहिनी के पति; युग के पिता; ऋषभ और राखी के चाचा और पालक पिता * युग श्रीवास्तव के रूप में [[आभास मेहता]] : नलिन और मोहिनी का बेटा; ऋषभ और राखी के चचेरे भाई और पालक भाई; नैना का पति * [[ओजस्वी ओबेरॉय]]<ref>{{Cite news|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/abhaas-ojaswi-return-small-screen-balaji-s-next-zee-tv-160715|title=Abhaas-Ojaswi return to small screen with Balaji's next for Zee TV|date=15 July 2016|publisher=Tellychakkar}}</ref> नैना श्रीवास्तव के रूप में: युग की पत्नी * [[ऋषभ शुक्ला]]<ref>{{Cite news|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/rishabh-srashti-and-mridul-zee-tv-s-brahmarakshas-160729|title=Rishabh, Srashti and Mridul in Zee TV's Brahmarakshas|publisher=Tellychakkar}}</ref> ठाकुर आदित्य निगम के रूप में: मोहिनी का भाई; मिताली और वेद के पिता * कुणाल वोहरा<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Kunal-Vohra-to-debut-with-Zee-TVs-Brahmarakshas/articleshow/53333870.cms|title=Kunal Vohra to debut with Zee TV's Brahmarakshas|date=22 July 2016|publisher=Times of India}}</ref> वेदाक्ष "वेद" निगम के रूप में: आदित्य का बेटा; मिताली का भाई * सृष्टि माहेश्वरी मिताली निगम के रूप में: आदित्य की बेटी; वेद की बहन * फूली सिंह छाबड़ा के रूप में मनोरमा भट्टीश्याम: शिवम की माँ * करण छाबड़ा<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Karan-Chhabra-to-enter-Brahmarakshas/articleshow/55206921.cms|title=Karan Chhabra to enter Brahmarakshas - Times of India|date=2 November 2016|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.abplive.in/television/new-entry-to-add-twist-in-brahmarakshas-439796|title=New entry to add twist in Brahmarakshas!|date=3 November 2016|access-date=14 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107004926/http://www.abplive.in/television/new-entry-to-add-twist-in-brahmarakshas-439796|archive-date=7 November 2017|publisher=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/krystel-dsouza-has-a-new-karan-in-her-life-read-details/|title=Krystle D'souza has a new 'Karan' in her life – read details - Bollywoodlife.com|last=Shweta Mahesh|date=29 October 2016|publisher=Bollywoodlife}}</ref> शिवम सिंह छाबड़ा के रूप में: फूली का बेटा; रैना का दोस्त * राखी श्रीवास्तव के रूप में चारु मेहरा: ऋषभ की बहन; आशीष और सुधा की बेटी; अजय की मंगेतर; वरुण की पत्नी * वरुण के रूप में उदित शुक्ला: राखी के पति * अजय मल्होत्रा के रूप में [[साहिल उप्पल]] : राखी के मंगेतर; रैना का भाई लगता है * [[करन शर्मा|करण शर्मा]]<ref name="act">{{Cite news|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/saahil-charu-and-karan-zee-tv-s-brahmarakshas-160802|title=Saahil, Charu and Karan in Zee TV's Brahmarakshas|date=2 August 2016|publisher=Tellychakkar}}</ref> अनिल मल्होत्रा के रूप में * गायत्री मल्होत्रा के रूप में सोनिया रक्कड़ * जसमीत श्रीवास्तव/जस्सी दादी के रूप में [[अपरा मेहता]] : ऋषभ और राखी की दादी; नलिन की बुआ * कियारा सरीन के रूप में [[निकुंज मलिक]] : ऋषभ की पूर्व प्रेमिका * सुधा श्रीवास्तव के रूप में [[कोमल शर्मा]] : आशीष की पत्नी, ऋषभ और राखी की माँ * कम्मो के रूप में [[अलेफिया कपाड़िया]] * श्याम के रूप में मृदुल दास: नलिन का भतीजा; मिश्री की पत्नी * मिश्री के रूप में अमीषा श्रीवास्तव: श्याम की पत्नी * सुरेश के रूप में शहाब खान: रैना के दत्तक पिता; मल्होत्रा के मैनेजर * कनकराज के रूप में सुनील बॉब: मोहिनी का सहायक === सत्र 2 === ==== मुख्य ==== * कालिंदी मेहरा (नी शर्मा) के रूप में निक्की शर्मा: विशाखा और राघव की पालक बेटी और मिन्टी की पालक बहन; अंगद की प्रेमिका बनी पत्नी (2020-21) ** चांदनी के रूप में: कालिंदी की जुड़वां बहन। वह अपनी जुड़वां बहन कालिंदी और अपने प्रेमी अंगद (2020-21) (मृतक) के लिए अपना जीवन बलिदान कर देती है। * अंगद मेहरा के रूप में [[पर्ल वी पूरी|पर्ल वी पुरी]] : शक्ति और दामिनी का बेटा; रॉबिन का भाई और कालिंदी की प्रेमिका पति बन गई (2020-21) * मिन्टी शर्मा के रूप में वैदेही नायर: राघव और विशाखा की छोटी बेटी; कालिंदी की पालक बहन; रॉबिन की प्रेमिका से पत्नी बनी (2020-21) * रॉबिन मेहरा के रूप में रोहित चौधरी: शक्ति और दामिनी का छोटा बेटा; अंगद का छोटा भाई; मिन्टी की प्रेमिका से पति बना (2020-21) * वरदान चौधरी/ब्रह्मराक्षस के रूप में [[चेतन हंसराज]] (2020) * मदन श्रीवास्तव के रूप में [[नील मोटवानी]] : एक पुजारी जो ब्रह्मराक्षस, अंगद और कालिंदी के दोस्त को मारना चाहता है (2020) (मृतक) * सिद्धार्थ के रूप में [[लीनेश मट्टू]] : विक्रम का बेटा; साक्षी के पति (2020-21) * युग सूर्यवंशी के रूप में [[अर्पित रांका]] (2021) (मृतक) ==== पुनरावर्ती ==== * राघव शर्मा के रूप में [[मिहिर मिश्रा]] : कालिंदी के दत्तक पिता और मिन्टी के पिता; विशाखा के पति (2020) * विशाखा शर्मा के रूप में एकता शर्मा: कालिंदी की दत्तक मां और मिन्टी की मां; राघव की पत्नी (2020) * शक्ति मेहरा के रूप में [[आशीष कौल]] : अंगद और रॉबिन के पिता; राघव का सबसे अच्छा दोस्त (2020-21) * दामिनी मेहरा के रूप में रोमा बाली: शक्ति की पत्नी; अंगद और रॉबिन की माँ (2020-21) * पृथ्वी शर्मा के रूप में निखिल आर्य: शालिनी के पति; परिधि, साक्षी और रौनक के पिता (2020-21) * शालिनी शर्मा के रूप में [[पापिया सेनगुप्ता]] : पृथ्वी की पत्नी; परिधि, साक्षी और रौनक की माँ (2020-21) * बालन के रूप में [[हेमन्त चौधरी|हेमंत चौधरी]] : राघव का नौकर (2020-21) * गहना के रूप में रूपा दिवेटिया: 16 साल से पहले ज्वाला की सहायिका; तांत्रिक की प्रेमिका और पत्नी; वरदान का सहायक (2020) * तांत्रिक ज्वाला के रूप में [[मनीष खन्ना]] ; गहना का प्रेमी और पति: ब्रह्मराक्षस ने उसे मार डाला (2020) * साक्षी शर्मा के रूप में शिवानी झा: पृथ्वी और शालिनी की बेटी; सिद्धार्थ की पत्नी (2020-21) * परिधि "परी" शर्मा के रूप में आफरीन दबस्तानी: पृथ्वी और शालिनी की बड़ी बेटी; सिद्धार्थ की पूर्व प्रेमिका, अंगद की पूर्व मंगेतर (2020-21) * रौनक शर्मा के रूप में आंचल श्रीवास्तव: पृथ्वी और शालिनी की छोटी बेटी (2020-21) * कल्याणी चैतन्य गुरुमाँ (भविष्यवक्ता) के रूप में == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [[ज़ी5]] पर [https://www.zee5.com/channels/details/zee-tv/0-9-zeetv ज़ी टीवी की आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.youtube.com/user/zeetv यूट्यूब] पर [[ज़ी टीवी]] * [https://www.zeeentertainment.com ज़ी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेज लिमिटेड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928065643/https://www.zeeentertainment.com/ |date=28 सितंबर 2020 }} * [[ज़ी5]] पर [https://www.zee5.com/tvshows/details/brahmarakshas/0-6-161 ब्रह्मराक्षस] * [[ज़ी5]] पर [https://www.zee5.com/global/tvshows/details/brahmarakshas-2/0-6-3006 ब्रह्मराक्षस 2] [[श्रेणी:भारतीय पौराणिक टेलीविजन श्रृंखला]] [[श्रेणी:ज़ी टीवी के कार्यक्रम]] [[श्रेणी:बालाजी टेलीफिल्म्स के धारावाहिक]] clmjzrgg9lf4xdw055jrap3jv81c3h9 जोखिम मुक्त ब्याज दर 0 1484101 6628219 5956594 2026-10-11T03:03:31Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628219 wikitext text/x-wiki "'''जोखिम मुक्त ब्याज दर'''" (Risk-Free Interest Rate) एक ऐसी ब्याज दर है जो किसी भी जोखिम के बिना अर्जित की जा सकती है। इसका मतलब यह है कि निवेशक को यह सुनिश्चित विश्वास है कि वह अपना पैसा वापस प्राप्त करेगा, साथ ही ब्याज भी मिलेगा।" सैद्धांतिक रूप से, जोखिम मुक्त ब्याज दर के अनुसार आपका पैसे खोने का जोखिम लगभग शून्य के बराबर होता है। हालांकि, अभी तक मेने, ऐसा कोई निवेश नहीं देखा है जो पूरी तरह से जोखिम मुक्त हो। इसलिए, जोखिम मुक्त ब्याज दर को अक्सर ऐसे निवेशों की ब्याज दर के रूप में परिभाषित किया जाता है जो अपेक्षाकृत कम जोखिम वाले होते हैं। जोखिम मुक्त ब्याज दर की गणना निम्नलिखित सूत्र का उपयोग करके की जा सकती है: जोखिम मुक्त ब्याज दर = वास्तविक ब्याज दर + मुद्रास्फीति दर जहां: वास्तविक ब्याज दर = निवेश से अर्जित अपेक्षित वास्तविक प्रतिफल मुद्रास्फीति दर = समय के साथ वस्तुओं और सेवाओं की कीमतों में वृद्धि की दर उदाहरण के लिए, यदि वास्तविक ब्याज दर 5% है और [[मुद्रास्फीति|मुद्रास्फीति दर]] 2% है, तो जोखिम मुक्त ब्याज दर 7% होगी। इसका मतलब है कि एक निवेशक को एक सुरक्षित निवेश से अपेक्षा है कि वह प्रति वर्ष 7% से अधिक की दर से लाभ अर्जित करेगा। [[श्रेणी:वित्तीय जोखिम]] iejn3o4d8z886625xf7o8tjtlidlp35 6628220 6628219 2026-10-11T03:03:47Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:प्रतिलिपि संपादन|प्रतिलिपि संपादन]]}}, {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} और {{[[साँचा:कड़ियाँ कम|कड़ियाँ कम]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628220 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि संपादन|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} }} "'''जोखिम मुक्त ब्याज दर'''" (Risk-Free Interest Rate) एक ऐसी ब्याज दर है जो किसी भी जोखिम के बिना अर्जित की जा सकती है। इसका मतलब यह है कि निवेशक को यह सुनिश्चित विश्वास है कि वह अपना पैसा वापस प्राप्त करेगा, साथ ही ब्याज भी मिलेगा।" सैद्धांतिक रूप से, जोखिम मुक्त ब्याज दर के अनुसार आपका पैसे खोने का जोखिम लगभग शून्य के बराबर होता है। हालांकि, अभी तक मेने, ऐसा कोई निवेश नहीं देखा है जो पूरी तरह से जोखिम मुक्त हो। इसलिए, जोखिम मुक्त ब्याज दर को अक्सर ऐसे निवेशों की ब्याज दर के रूप में परिभाषित किया जाता है जो अपेक्षाकृत कम जोखिम वाले होते हैं। जोखिम मुक्त ब्याज दर की गणना निम्नलिखित सूत्र का उपयोग करके की जा सकती है: जोखिम मुक्त ब्याज दर = वास्तविक ब्याज दर + मुद्रास्फीति दर जहां: वास्तविक ब्याज दर = निवेश से अर्जित अपेक्षित वास्तविक प्रतिफल मुद्रास्फीति दर = समय के साथ वस्तुओं और सेवाओं की कीमतों में वृद्धि की दर उदाहरण के लिए, यदि वास्तविक ब्याज दर 5% है और [[मुद्रास्फीति|मुद्रास्फीति दर]] 2% है, तो जोखिम मुक्त ब्याज दर 7% होगी। इसका मतलब है कि एक निवेशक को एक सुरक्षित निवेश से अपेक्षा है कि वह प्रति वर्ष 7% से अधिक की दर से लाभ अर्जित करेगा। [[श्रेणी:वित्तीय जोखिम]] ohmxee0bgxj35o6gdzztd1202kvk7w5 झॉन-फ्रेदेरीक पेरगौ 0 1495847 6628437 6003356 2026-10-11T10:22:17Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628437 wikitext text/x-wiki {{Authority control}} [[चित्र:Jean-Frédéric_Perrégaux_(1744-1808).png|अंगूठाकार]] '''झॉन-फ्रेदेरीक पेरगौ''' (१७४४-१८०८) नोएशातल (अब [[स्विट्ज़रलैण्ड|स्विट्जरलैंड]] में) के एक बैंकर थे। [[श्रेणी:बैंकर]] 5r3ft05pvpfnrd5oq5koreol0ow8m7o 6628438 6628437 2026-10-11T10:22:30Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628438 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{Authority control}} [[चित्र:Jean-Frédéric_Perrégaux_(1744-1808).png|अंगूठाकार]] '''झॉन-फ्रेदेरीक पेरगौ''' (१७४४-१८०८) नोएशातल (अब [[स्विट्ज़रलैण्ड|स्विट्जरलैंड]] में) के एक बैंकर थे। [[श्रेणी:बैंकर]] 2xaha1mcavca1ybgkya9zhcmhppa9m8 श्रीमद् रामायण 0 1507255 6628379 6598377 2026-10-11T08:41:47Z Pushkar Singh 415569 /* */ वर्तनी सुधार 6628379 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | image_size = 250 | image_upright = | image_alt = | caption = शीर्षक | alt_name = | native_name = <!-- {{Infobox name module|language|title}} or {{Infobox name module|title}} --> | genre = [[महाकाव्य|महाकाव्य]]<br />[[पौराणिक ]] | creator = [[सिद्धार्थ कुमार तिवारी]] | based_on = [[रामचरितमानस]] [[वाल्मीकि रामायण]] | developer = | writer = | screenplay = आनन्द नीलकण्ठन | story = | director = कमल मोंगा<br/>लोकनाथ पांडे<br/>सुमित ठाकुर | creative_director = | presenter = <!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list --> | starring = {{Plain list| [[सुजय रेउ]] [[प्राची बंसल]] }} | narrator = | theme_music_composer = | music = ललित सेन | open_theme = ''श्रीमद रामायण'' | end_theme = | num_episodes = 358 | composer = | country = [[भारत]] | language = हिंदी | num_seasons = <!-- Increment when new seasons begin. Only use without |num_series= --> | num_episodes = <!-- as of 2024. Do not uncomment the preceding text. This field is for a number only and the date should not be shown! --> | executive_producer = | producer = [[सिद्धार्थ कुमार तिवारी]]<br/>गायत्री गिल तिवारी<br/>राहुल कुमार तिवारी | news_editor = <!-- Content editor or editors of a current affairs/political show such as Newsnight. --> | location = [[उमरगाम]] | cinematography = अफसर फारूक<br/>वीरधवल पुराणिक | animator = <!-- Person(s) who served as animators, not animation houses, companies, etc. --> | editor = गंगा काचरला | camera = बहु कैमरा | runtime = २०-४०मिनट | company = [[स्वास्तिक प्रोडक्शंस]] | budget = | network = [[सोनी टीवी]] | first_aired = {{Start date|df=yes|2024|01|1}} | last_aired = {{End date|df=yes|2024|08|9}} | network2 = [[सोनी सब]] | first_aired2 = {{Start date|df=yes|2024|08|12}} | last_aired2 = Present | related = <!-- To be used only for remakes, spin-offs, and adaptations --> }} '''''श्रीमद् रामायण''''' एक भारतीय हिंदी भाषा की [[कल्पित कथा/मिथ|पौराणिक]] टेलीविजन शृंखला है जिसका प्रीमियर ०१ जनवरी २०२४ को [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविज़न|सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविजन]] पर हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/new-mythological-show-srimad-ramayan-to-be-launched-on-january-2024-on-sony-tv-8894955/|title=New mythological show Srimad Ramayan to be launched on January 2024 on Sony TV|date=2023-08-16|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-11-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/entertainment/television/sony-entertainment-television-announced-mythological-serial-srimad-ramayan-will-launch-on-january-2024-2475373|title=टीवी पर फिर गूंजेगी भगवान श्रीराम की महागाथा, जानें पौराणिक शो 'श्रीमद रामायण' कब और कहा आएगा|last=डेस्क|first=एबीपी एंटरटेनमेंट|date=2023-08-17|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2023-11-13}}</ref>[[स्वास्तिक प्रोड्क्शन्स|स्वास्तिक प्रोडक्शंस]] के बैनर तले [[सिद्धार्थ कुमार तिवारी]] द्वारा निर्मित, शृंखला में सुजय रेउ [[राम]] के रूप में और प्राची बंसल [[सीता]] के रूप में हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/entertainment/television/sony-entertainment-television-announces-grandest-mythological-show-srimad-ramayan-will-launch-in-january-2024-2023-08-16|title=सोनी टीवी पर दिखेगी भगवान श्रीराम की महागाथा 'श्रीमद रामायण', जानें कब से होगा प्रसारण|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2023-11-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/entertainment/television/story/srimad-ramayan-teaser-release-telecast-on-sony-tv-from-january-2024-fans-hope-not-like-adipurush-tmovk-1759666-2023-08-17|title=Srimad Ramayan: टीवी पर आ रही 'श्रीमद् रामायण', रिलीज हुआ टीजर, फैन्स बोले- बस 'आदिपुरुष' जैसी न हो|date=2023-08-17|website=आज तक|language=hi|access-date=2023-11-13}}</ref> इस धारावाहिक को सोनी टीवी पर ०९ अगस्त २०२४ को बंद कर सोनी सब पर १२ अगस्त २०२४ को रात ०७:३० बजे प्रसारित किया गया था। == कथानक == श्रीमद रामायण धारावाहिक में भगवान राम के असाधारण जीवन और उन्होंने अपने जीवन में कठिनाइयों से कैसे निपटा, इसका प्रदर्शन किया जाएगा। यह धारावाहिक अपनी प्रिय पत्नी, माता सीता, जिसे रावण ने श्रीलंका में अपहरण कर लिया था, को मुक्त कराने के लिए उनके द्वारा की गई पूरी अग्निपरीक्षा और यात्रा को प्रदर्शित करेगा। == कलाकार == === मुख्य === * [[राम]] / भगवान [[विष्णु]] के रूप में [[सुजय रेउ]] - विष्णु का 7वां अवतार; दशरथ और कौशल्या के पुत्र; भरत, लक्ष्मण और शत्रुघ्न के भाई; सीता के पति ** युवा [[राम]] के रूप में तन्मय शाह * [[सीता]] / देवी [[लक्ष्मी]] के रूप में [[प्राची बंसल]] - लक्ष्मी का अवतार; जनक और सुनैना की बड़ी बेटी; उर्मिला, मांडवी और श्रुतकीर्ति की बहन; राम की पत्नी ** युवा सीता के रूप में हंसिका जांगिड़ * [[लक्ष्मण]] के रूप में [[बसंत भट्ट]] - [[शेषनाग]] का अवतार; दशरथ और सुमित्रा के बड़े बेटे; राम, भरत और शत्रुघ्न के भाई; उर्मिला के पति ** युवा लक्ष्मण के रूप में सुभान खान * वैदेही नायर [[उर्मिला (रामायण)|उर्मिला]] के रूप में - [[नागलक्ष्मी]] का अवतार; जनक और सुनैना की छोटी बेटी; सीता, मांडवी और श्रुतकीर्ति की बहन; लक्ष्मण की पत्नी ** युवा उर्मिला के रूप में पूर्वी मिश्रा * [[निकितिन धीर]] - [[रावण]] के रूप में - [[लंका]] के राजा; विश्रवा और कैकसी के सबसे बड़े पुत्र; कुम्भकर्ण, विभीषण और शूर्पणखा का भाई; मंदोदरी के पति ** युवा रावण के रूप में अतहर खान * [[हनुमान]] के रूप में [[निर्भय वाधवा]] - भगवान वायु के पुत्र; केसरी और अंजना के पुत्र; राम भक्त * [[भरत (रामायण)|भरत]] के रूप में निखिलेश राठौड़ - [[पाञ्चजन्य|शंख]] का अवतार; दशरथ और कैकेयी के पुत्र; राम, लक्ष्मण और शत्रुघ्न के भाई; मांडवी के पति ** युवा भरत के रूप में हसन सैयद * [[शत्रुघ्न]] के रूप में समर्थ गुप्ता - [[सुदर्शन चक्र|सुदर्शन]] का अवतार; दशरथ और सुमित्रा के छोटे बेटे; राम, भरत और लक्ष्मण के भाई; श्रुतकीर्ति के पति ** शब्द ग्रोवर युवा शत्रुघ्न के रूप में === पुनरावर्ती === * [[आरव चौधरी]] - [[दशरथ]] के रूप में - [[अयोध्या (रामायण)|अयोध्या]] के राजा; कौशल्या, कैकेयी और सुमित्रा के पति; राम, भरत, लक्ष्मण और शत्रुघ्न के पिता * [[कौशल्या]] के रूप में आनंदी त्रिपाठी - दशरथ की पहली पत्नी; राम की माता * [[कैकेयी]] के रूप में [[शिल्पा सकलानी]] - दशरथ की दूसरी पत्नी; भरत की माता * [[सुमित्रा]] के रूप में भावना अनेजा - दशरथ की तीसरी पत्नी; लक्ष्मण और शत्रुघ्न की माता * [[माण्डवी|मांडवी]] के रूप में शीर्षा तिवारी - लक्ष्मी शंख का अवतार; कुशध्वज और चंद्रभागा की बड़ी बेटी; सीता, उर्मिला और श्रुतकीर्ति की बहन; भरत की पत्नी ** ध्वनि बुच युवा मंडावी के रूप में * [[श्रुतिकीर्ति|श्रुतकीर्ति]] के रूप में सिद्धि शर्मा - लक्ष्मी चक्र का अवतार; कुशध्वज और चंद्रभागा की छोटी बेटी; सीता, उर्मिला और मांडवी की बहन; शत्रुघ्न की पत्नी ** युवा श्रुतकीर्ति के रूप में धिविजा अरोड़ा * [[जनक]] के रूप में [[जितेन लालवानी]] - [[विदेह वंश|मिथिला]] के राजा; कुशध्वज का भाई; सुनयना के पति; सीता और उर्मिला के पिता * [[रामायण के पात्रों की सूची|सुनयना]] के रूप में वाया रॉय चौधरी - जनक की पत्नी; सीता और उर्मिला की माता * [[तरुण खन्ना|तरूण खन्ना]] -भगवान [[शिव]]; पार्वती के पति के रूप में * देवी [[पार्वती]] के रूप में ऐश्वर्या राज भाकुनी - शिव की पत्नी * [[मन्दोदरी|मंदोदरी]] के रूप में पहले [[गुरप्रीत बेदी]] बाद में [[हरलीन कौर रेखी]] ने निभाया- मयासुर और हेमा की बेटी; रावण की पत्नी * [[विभीषण]] के रूप में [[कुणाल बख्शी]] - विश्रवा और कैकसी के तीसरे पुत्र; रावण, कुम्भकर्ण और शूर्पणखा का भाई * [[शूर्पणखा]] के रूप में संगीता ओडवानी - विश्रवा और कैकसी की बेटी; रावण, कुम्भकर्ण और विभीषण की बहन * युवा [[कुम्भकर्ण]] के रूप में निष्कर्ष दीक्षित * [[मन्थरा|मंथरा]] के रूप में गीता खन्ना - कैकेयी की दासी * [[वशिष्ठ]] के रूप में [[सुरेन्द्र पाल|सुरेंद्र पाल]] - अयोध्या के पारिवारिक पुजारी; राम, भरत, लक्ष्मण और शत्रुघ्न के गुरु * [[विश्वामित्र]] के रूप में विष्णु शर्मा - राम और लक्ष्मण के शिक्षक * [[जाबालि]] के रूप में [[मनीष खन्ना]] - दशरथ के सलाहकार * [[अहिल्या]] के रूप में [[गरिमा जैन]] - गौतम महर्षि की पत्नी; शतानंद की माँ * [[अहिल्या|शतानंद]] के रूप में योगेश महाजन - गौतम महर्षि और अहल्या के पुत्र * [[रामायण के पात्रों की सूची|कैकसी]] के रूप में नीतू पांडे - विश्रवा की पत्नी; रावण, कुम्भकर्ण, विभीषण और शूर्पणखा की माँ * [[वाचकन्वी गार्गी|गार्गी]] के रूप में मीनाक्षी सेठी - वाचकनु की बेटी * [[ताड़का|ताडका राक्षसी]] के रूप में [[अंशा सयद|अंशा सैयद]] - सुंडा की पत्नी; मारीच और सुभाऊ की माता * [[सुबाहु]] के रूप में सतेंद्र यादव - सुंडा और ताताका के बेटे; मारीच का भाई * [[श्रवणकुमार|श्रवण कुमार]] के रूप में मोहम्मद सऊद सूरी - शांतनु और ज्ञानवंती के पुत्र; दशरथ द्वारा मारा गया * राजा कापसे [[काकभुशुण्डि]] के रूप में - राम के भक्त, एक मनुष्य ऋषि लोमश के श्राप से कौवे में बदल गया। * मीर अली [[इन्द्र|इंद्र]] के रूप में - वर्षा के देवता * भरत भाटिया [[कुबेर]] के रूप में - धन के देवता; विश्रवा और इलाविडा के पुत्र; रावण, कुम्भकर्ण, विभीषण और शूर्पणखा का सौतेला भाई * शर्मा एम शिशिर [[शनि (ज्योतिष)|शनि]] के रूप में - कर्म के देवता == उत्पादन == === विकास === [[सिद्धार्थ कुमार तिवारी|सिद्धार्थ कुमार तिवारी ]] ने अगस्त 2023 में ''श्रीमद रामायण की'' घोषणा की, जो उनके बैनर [[स्वास्तिक प्रोड्क्शन्स|स्वास्तिक प्रोडक्शंस]] के तहत निर्मित है। यह सीरीज महाकाव्य [[रामायण]] पर आधारित है।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/sony-tv-announces-new-mythological-show-srimad-ramayan-premiering-in-january-2024-2421950-2023-08-16|title=New mythological show 'Srimad Ramayan' to premiere in January 2024|website=India Today|language=en|access-date=2023-11-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/entertainment/television-news/article/sony-tv-announces-new-mythological-show-titled-srimad-ramayan-to-go-on-air-in-january-2024-23303933|title=Sony TV gets a show titled Srimad Ramayan, to go on air in January 2024|date=2023-08-16|website=Mid-day|language=en|access-date=2023-11-13}}</ref> दिसंबर 2023 में, तिवारी ने कहा कि फिल्म ''[[आदिपुरुष]]'' की आलोचना, शो बनाने का एक कारण था। उसने जोड़ा, {{Quote|ईमानदारी से कहूं तो मुझे यह तथ्य पसंद है कि दर्शक हमारे देश के इतिहास के प्रति संवेदनशील हैं। यह हमारे इतिहास, संस्कृति और यहां तक ​​कि हमारे देश को भी परिभाषित करता है। कोई कारण है कि कोई नाराज हो जाएगा। और मेरा इरादा किसी को ठेस पहुंचाने का नहीं है. मैं चाहता हूं कि वे एक साथ आएं और इसे मेरे साथ मनाएं। मेरे पास एक उचित शोध टीम है और जो कुछ भी हो रहा है, इस शो के बारे में हर शब्द की उचित जांच की जाती है। इसलिए यदि कोई कल कोई प्रश्न उठाता है, तो हमारे पास एक प्रामाणिक स्रोत है जिस पर हम भरोसा कर सकते हैं।<ref>{{Cite web |title=Shrimad Ramayan producer: Negativity faced by Adipurush is why I'm making this |url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/shrimad-ramayan-producer-on-negativity-faced-by-adipurush-explains-why-he-is-making-tv-show-2476701-2023-12-16 |access-date=2023-12-22 |website=India Today |language=en}}</ref>}} === ढलाई === सुजय रेउ और प्राची बंसल को क्रमशः [[राम]] और [[सीता]] के रूप में चुना गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/photos/entertainment/shrimad-ramayan-cast-sujay-reu-to-play-lord-ram-character-know-prachi-bansasl-to-shilpa-saklani-also-finlalised-photo-gallery-105591625/1|title=Shrimad Ramayan Cast: भगवान राम सहित इन किरदारों के लिए फाइनल हुई कास्ट, TV पर फिर गूंजेगी जय-जयकार|website=Times Now News|access-date=29 November 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-sujay-reu-and-prachi-bansal-to-play-ram-and-sita-in-siddharth-kumar-tewarys-shrimad-ramayan/articleshow/105415070.cms|title=Sujay Reu And Prachi Bansal To Play Ram And Sita In Siddharth Kumar Tewary’s Shrimad Ramayan|website=Times of India|access-date=28 November 2023}}</ref> [[बसंत भट्ट]] और वैदेही नायर को [[लक्ष्मण]] और [[उर्मिला (रामायण)|उर्मिला]] के रूप में चुना गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/sujay-reu-as-ram-prachi-bansal-as-sita-and-basant-bhatt-as-lakshman-know-about-sony-show-shrimad-ramayan-cast-2023-12-15|title=Shrimad Ramayan: मिलिए राम, जानकी, लक्ष्मण समेत 10 गर्वित कलाकारों से, उत्तराखंड के अभिनेता को मिला बड़ा मौका|website=Amar Ujala|access-date=18 December 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/tv/news/exclusive-vaidehi-nair-to-play-pivotal-role-in-siddharth-kumar-tewarys-shrimad-ramayan-1261770?amp|title=Vaidehi Nair to play pivotal role in Siddharth Kumar Tewary’s Srimad Ramayan|website=Pinkvilla|access-date=29 November 2023}}</ref> [[निर्भय वाधवा|निर्भय वाधवा ]] को उनके चरित्र के चौथे ऑन-स्क्रीन चित्रण में, [[हनुमान]] के रूप में चुना गया था।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/nirbhay-wadhwa-all-set-to-play-lord-hanuman-in-ramayan/articleshow/106301351.cms|title=Nirbhay Wadhwa all set to play Lord Hanuman again in Shrimad Ramayan|website=The Times of India|access-date=30 December 2023}}</ref> अक्टूबर 2023 में, [[निकितिन धीर]] [[रावण]] के रूप में कलाकारों में शामिल हुए, जो 5 साल बाद उनकी टेलीविजन वापसी थी।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-chennai-express-thangaballi-nikitin-dheer-to-play-ravana-in-siddharth-kumar-tewarys-shrimad-ramayan/articleshow/104649588.cms|title=Exclusive: Chennai Express' Thangaballi Nikitin Dheer to play Ravana in Siddharth Kumar Tewary's Shrimad Ramayan|date=2023-10-23|work=The Times of India|access-date=2023-11-13|issn=0971-8257}}</ref> [[आरव चौधरी|आरव चौधरी]] को [[दशरथ|दशरथ की]] भूमिका में लिया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/web-stories/siddharth-kumar-tewary-new-tv-show-ramayan-all-starcast-shilpa-saklani-nikitin-dheer-ent-2522423|title=रामायण वही किरदार नया, जानें कौन होंगे राम-सीता?|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2023-11-13}}</ref> तब निखिलेश राठौड़ को [[भरत (रामायण)|भरत]] के रूप में चुना गया था<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/nikhilesh-rathore-on-essaying-bharata-in-srimad-ramayana-i-enjoy-spirituality-news-342199/amp|title=Nikhilesh Rathore on essaying Bharata in 'Srimad Ramayana' : I enjoy spirituality|website=Outlook India|access-date=10 January 2024}}</ref> और समर्थ गुप्ता को [[शत्रुघ्न]] के रूप में लिया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/splitsvilla-13-fame-samarthya-gupta-to-play-shatrughna-in-srimad-ramayana-says-im-immensely-passionate-about-acting-exclusive/articleshow/106600230.cms|title=Samarthya Gupta to play Shatrughna in Srimad Ramayana, says 'I'm immensely passionate about acting'|website=The Times of India|access-date=9 January 2024}}</ref> बाद में, आनंदी त्रिपाठी को [[कौशल्या]] के रूप में, भावना अनेजा को [[सुमित्रा]] के रूप में और [[शिल्पा सकलानी|शिल्पा सकलानी]] को [[कैकेयी]] के रूप में चुना गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/aarav-chowdhury-shilpa-saklani-others-open-shrimad-ramayan/|title=Aarav Chowdhury, Shilpa Saklani, and others open up about Shrimad Ramayan|website=Bollywood Hungama|access-date=2023-12-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/tv/news/siddharth-kumar-tewary-shrimad-ramayan-cast-shilpa-saklani-as-kaikeyi-nikitin-dheer-ravana/articleshow/104670593.cms|title=TV पर बनने जा रही है एक और 'रामायण', शिल्पा बनेंगी कैकेयी और निकितिन धीर को मिला रावण का रोल|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2023-11-13}}</ref> [[कैकसी|कैकसी की]] भूमिका में नीतू पांडे को लिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.manoranjannews.com/television/news/neetu-pandey-will-be-seen-in-sony-tvs-shrimad-ramayan/2023/11/24|title=सोनी टीवी के श्रीमद रामायण में नजर आएगी नीतू पांडे|website=Manoranjan News|access-date=24 November 2023}}</ref> === फिल्माने === ''श्रीमद रामायण की'' शूटिंग मुख्य रूप से [[गुजरात|गुजरात]] के [[उमरगाम]] में की गई है और इसका उत्पादन और वीएफएक्स मूल्य उच्च है।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/television/shrimad-ramayan-premieres-on-sony-entertainment-television-soon-shooting-is-in-full-swing-in-gujarat-umargaon-2023-12-19|title=Shrimad Ramayan: क्या सोनी ने बनाई छोटे परदे की ‘आदिपुरुष’, तकनीक के सहारे रामकथा का ताव बदलने की कोशिश|website=Amar Ujala|access-date=2023-12-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/entertainment/bollywood/news/sony-tv-shrimad-ramayan-shooting-cost-set-location-umargam-gujarat-132347806.html|title=तीन टीवी सीरियल जितना ‘श्रीमद रामायण’ का बजट:कपड़े-ज्वेलरी पर चार गुना ज्यादा खर्च; अयोध्या और लंका के लिए अलग-अलग सेट बने|website=Dainik Bhaskar|access-date=2023-12-29}}</ref> === मुक्त करना === ''श्रीमद रामायण'' का टीज़र अगस्त 2023 में रिलीज़ किया गया था <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/srimad-ramayan-sony-entertainment-television-teaser-months-after-adipurush-101692263626780.html|title=Srimad Ramayan: Teaser of TV show unveiled months after Adipurush release, internet says 'hope it's not like the film'|date=2023-08-17|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-11-13}}</ref> इस श्रृंखला का प्रीमियर 1 जनवरी 2024 को [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविज़न|सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविजन]] पर हुआ, जिसने इसके टाइम स्लॉट में ''[[कौन बनेगा करोड़पति]]'' की जगह ले ली।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv/shrimad-ramayan-replaces-kbc-15-know-details-about-actors-playing-ram-sita-and-hanuman-on-new-show-2024-01-05-910378|title=Shrimad Ramayan replaces KBC 15: Know details about actors playing Ram, Sita and Hanuman on new show|website=India TV News|language=en|access-date=5 January 2024}}</ref> == स्वागत == ''[[पिंकविला]]'' की गायत्री निर्मल ने कहा, "आश्चर्यजनक रूप से ताज़ा और ठोस कलाकार काम करते हैं। समृद्ध कहानी और वीएफएक्स (दृश्य प्रभाव) ने सचमुच पात्रों में जान डाल दी है, और वाल्मिकी के मूल ग्रंथ से लिए गए संवाद, शक्तिशाली और विचारशील दोनों हैं- उकसाने वाला। एकमात्र दोष शूर्पणखा का रूढ़िवादी चित्रण है।"<ref>{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/tv/news/shrimad-ramayan-review-episodes-1-and-2-a-cinematic-visual-spectacle-on-small-screen-1269662?amp|title=Shrimad Ramayan Review, Episodes 1 and 2: A cinematic visual spectacle on small screen|website=Pinkvilla|language=en|access-date=4 January 2024|archive-date=5 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105171037/https://www.pinkvilla.com/tv/news/shrimad-ramayan-review-episodes-1-and-2-a-cinematic-visual-spectacle-on-small-screen-1269662?amp|url-status=dead}}</ref> == यह भी देखें == * [[सोनी टीवी द्वारा प्रसारित कार्यक्रमों की सूची|सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविजन द्वारा प्रसारित कार्यक्रमों की सूची]] == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]] पर [[imdbtitle:30145246|''श्रीमद् रामायण'']] [[श्रेणी:सोनी टीवी के कार्यक्रम]] [[श्रेणी:भारतीय पौराणिक टेलीविजन श्रृंखला]] {{सोनी टीवी के कार्यक्रम}} muayzdubmlrtsrbuityzifdi77litzp हिमालयन शीपडॉग 0 1539137 6628113 6567309 2026-10-10T16:33:25Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6628113 wikitext text/x-wiki {{Infobox dog breed | name = हिमालयी शीपडॉग | image = File:2. Himalayan sheep dog.jpg | image_alt = | image_caption = हिमालयन शीपडॉग | altname = भोटे कुकुर, भोटिया बंगारा, गद्दी कुत्ता, हिमालयन मास्टिफ | nickname = | country = नेपाल | weight = {{cvt|23|-|41|kg|lb}} | maleweight = | femaleweight = | height = Typically {{cvt|51|-|75|cm|in}}, can be up to {{cvt|76|cm|in}} | maleheight = | femaleheight = | coat = लंबा, मोटा और कठोर डबल कोट | colour = काला और भूरा या पूरा काला, छोरों पर कुछ सफेद निशान | litter_size = | life_span = 10–11 years <!-----Kennel club standards-----> | kc_name = | kc_std = | kc2_name = | kc2_std = | fcistd = | notrecognised = yes | extinct = | note = }} '''हिमालयी शीपडॉग''' [[कुत्ता|कुत्ते]] की एक [[नस्ल]] है, जो [[भारत]] समेत पूरे [[हिमालय]] क्षेत्र में पाया जाता है।<ref name="ggg">{{cite book|last=Y. B.Rajeshwari|year=2009|url=https://books.google.com/books?id=59as4kF7D4gC&pg=PA93|title=Handbook on Care and Management of Laboratory and Pet Animals|date=9 June 2009 |page=13|publisher=New India Publishing|isbn=9788189422981 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.tibimaxe.business.t-online.de/ustibimaxe/aktuelus/texte/trueTM.htm | title=TrueTM }}</ref>{{r|Fogle|Hancock|Morris}} इसे स्थानीय भाषा में 'भोटे', 'बंगारा' या 'गद्दी कुत्ता' सहित विभिन्न नामों से जाना जाता है, और कभी-कभी [[हिमालयन मास्टिफ]] भी कहा जाता है। पहाड़ों में मवेशियों की सुरक्षा के लिए इस्तेमाल किए जाने वाला हिमालयन शीपडॉग पूर्वी [[नेपाल]] से कश्मीर तक हिमालय की तलहटी में पाया जाता है।{{r|Hancock|Morris|Soman}} इस नस्ल का उपयोग मुख्य रूप से [[मवेशी]] जानवर जिनमें में मुख्य रूप से [[गाय]], [[भैंस]], [[भेड़]], बकरियां आदि आती है की सुरक्षा के लिए इन कुत्तों का इस्तेमाल किया जाता है। ऊपरी हिमालय क्षेत्र में [[याक]] और भेड़ों के झुंडों को विभिन्न शिकारियों से बचाता है, और यह एक संपत्ति संरक्षक कुत्ते के रूप में भी इसे घरों में पाला जाता है। मुख्यतः पशुधन संरक्षक के रूप में इसका इस्तेमाल किया जाता है। इस नस्ल का उपयोग चरवाहों की सहायता के लिए भी किया जाता है।{{r|Hancock|Morris|Soman}} हिमालयन शीपडॉग का उपयोग शिकार में सहायता के लिए भी किया जाता है।{{r|Soman}} ==विवरण== [[File:Himalayan sheep dog 2.jpg|thumb]] हिमालयन शीपडॉग, अपने से थोड़े बड़े तिब्बती मास्टिफ से काफी निकटता से संबंधित दिखते है।{{r|Morris|Soman}} इस नस्ल का दोहरा कोट आम तौर पर कठोर और मोटा होता है और वे आम तौर पर काले और भूरे या ठोस काले होते हैं जो इन्हें भीषण ठंड से राहत दिलाने में सहायक होते हैं। इनकी पैरों की उंगलियों, छाती और गर्दन पर कुछ सफेद निशान मिलते हैं। उनके कान छोटे और लटके हुए होते हैं और उनकी एक भारी पूंछ होती है जो पीठ पर झुकी रहती है।{{r|Soman}} [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] में कुमाऊं जिले की पहाड़ियों और [[हिमाचल प्रदेश]] के चंबा जिले में इस नस्ल की कुछ अलग-अलग उप-किस्में भी पाई जाती हैं; पहला, जिसे साइप्रो कुकुर या कुमाऊं मास्टिफ के नाम से भी जाना जाता है, जो कि गहरे सुनहरे भूरे या काले रंग का होता है, दूसरा इसी नस्ल के अधिकांश कुत्तों से छोटा होता है और एक बड़े, लंबे बालों वाले काले लैब्राडोर रिट्रीवर जैसा दिखता है।{{r|Hancock|Soman}} [[File:Dog in snow.jpg|thumb]] [[File:Canis lupus familiaris - 1870 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - UBA01 IZ22300204.tif|thumb|हिमालयी कुत्ता 1870]] 2005 में भारतीय संचार और सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय द्वारा देश की कुत्तों की विरासत का जश्न मनाने के लिए जारी किए गए डाक टिकटों के एक सेट पर हिमालयन शीपडॉग दिखाया गया था जो चार भारतीय कुत्तों की नस्लों में से एक था ।{{r|Upadhye}} ==इन्हें भी देखें== * [[Portal:Dogs|Dogs portal]] * [[List of dog breeds]] * [[List of dog breeds from India]] * [[Kuchi (dog)|Kuchi]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|refs= <ref name=Fogle>{{cite book |last=Fogle |first=Bruce |author-link=Bruce Fogle|date=2009 |title=The encyclopedia of the dog |url=https://archive.org/details/encyclopediaofdo0000fogl |location=New York |publisher=DK Publishing |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofdo0000fogl/page/384 384] |isbn=978-0-7566-6004-8 }}</ref> <ref name=Hancock>{{cite book |last=Hancock|first=David |date=2014 |title=Dogs of the shepherds: a review of the pastoral breeds |url=https://archive.org/details/dogsofshepherdsr0000hanc|location=Ramsbury, Wiltshire |publisher=The Crowood Press Ltd |pages=[https://archive.org/details/dogsofshepherdsr0000hanc/page/14 14]& 32 |isbn=978-1-84797-808-0 }}</ref> <ref name=Morris>{{cite book |last=Morris |first=Desmond |author-link=Desmond Morris |date=2001 |title=Dogs: the ultimate dictionary of over 1,000 dog breeds |url=https://archive.org/details/isbn_9781570762192 |location=North Pomfret, VT|publisher=Trafalgar Square Publishing |page=404 |isbn=1-57076-219-8}}</ref> <ref name=Soman>{{cite book |last=Soman |first=W.V. |date=1962 |title= The Indian dog |location=Mumbai |publisher= Popular Prakashan |page=73 }}</ref> <ref name=Upadhye>{{cite news |last=Upadhye |first=Aishwarya |date=1 February 2019 |title=The comeback of Indian native dog breeds |url=https://www.thehindu.com/society/the-comeback-of-indian-native-dog-breeds/article26149887.ece |work=[[The Hindu]] |location=Chennai |access-date=28 July 2020 }}</ref> }} 2vguml7ztdalljnmfifnisfazgtca26 मॉड्यूल:Params 828 1546767 6628255 6627092 2026-10-11T04:31:12Z Grufo 932013 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 6628255 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest` local function copy_table_maxn (dest, src, len) local idx = 1 for key, val in pairs(src) do dest[key], idx = val, idx + 1 if idx > len then break end end return dest end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_sorted_key_list (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 1, 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nums[nn], nn = key, nn + 1 else words[nw], nw = key, nw + 1 end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn - 1, nw - 1 end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_param_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_param_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Possible modes for the `reassigning` modifier local a_modes = { transfer = 0, clone = 1, rename = 2, copy = 3, sacrifice = 4, provide = 5, spare = 7 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`, -- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue` -- `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, keeping_at_most = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, shifting = true, splicing = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame, first_fn_name) local main_frame, tpipe = child_frame:getParent(), { first_fn_name } for key, val in pairs(child_frame.args) do if type(key) == 'number' and key > 0 then tpipe[key + 1] = val else tpipe[key] = val end end return { frame = main_frame, pipe = tpipe, oparams = main_frame.args, firstposonly = static_iface, iterfunc = pairs, fnpos = 1, sorttype = 0, n_parents = 0, n_children = 0, n_available = maxfill } end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, next_fn_pos) local nextfn if ctx.pipe[next_fn_pos] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[next_fn_pos]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end ctx.fnpos = next_fn_pos return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings_from_opts (dest, opts, offs) local cmd if opts[offs] == nil then return offs - 1 end cmd = opts[offs]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/'):match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return offs end local vname, chr local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), offs + 1 for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val], amap[key] = opts[argc], nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {} if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local trarg = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, trarg end local tmp = sortfunctions[trarg] if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end return tmp or nil, 2, true, trarg end -- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]| -- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params) local tnamed, tmp1, tmp2 local pin, tbl, mem = start_from, {}, {} while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)' if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_param_name(src[pin + 1]) mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = nil, src[pin + 2], pin + 3 --[[ elseif tmp1 == 'expose' then tmp1 = get_param_name(src[pin + 1]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2 ]]-- elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_param_name(src[pin + 2]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[get_param_name(src[pin + 1])], pin = tmp2, tmp2, pin + 3 else break end end local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil) for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end tmp1 = tonumber(src[pin]) if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end tmp2 = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end pin = pin + tmp1 + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin, tnew, mem end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, start_from, default_style, params) local style, shf local tmp = src[start_from + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, start_from - 1 else shf = start_from end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end tmp = style[1] local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist, params) if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, offs, whoami) if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[offs + 1], opts[offs + 2], tonumber(opts[offs + 3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[offs + 3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[offs + argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, offs + argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, offs, whoami) local keyw local ptns, arg, state, nptns, idx = {}, opts[offs + 1], 0, 0, offs + 2 while arg ~= nil do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { arg, false, false } else keyw = arg:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end arg, idx = opts[idx], idx + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, idx - 1 end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, offs, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain = { true, true, true }, 3, offs, true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg], margs[varg] = key, val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg], rargs[varg] = key, val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix, gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix, gid = '', key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local skel, canvas, idx, s_pos, e_pos = {}, {}, 1, 1, string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx], skel[idx + 1] = target:sub(s_pos, e_pos - 1), target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx, s_pos = idx + 2, e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2 local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end else key = get_param_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx], idx = val, idx + 1 until pos2 == nil return end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_param_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return end -- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering` local function make_child (ctx, src, whoami) local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len == 0 then local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end return len == nil and 1 or 2 end if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len) return 2 end -- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values` local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end local currsnap = ctx.n_children local stack = ctx.children[currsnap] for key, val in pairs(memoryslots) do if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local argc local tbl, vars = ctx.params, {} local sortfn, ivar0, do_sort, tmp = load_sort_opt(opts[offs + 2]) if ivar0 == 2 then tmp = opts[offs + 3] and opts[offs + 3]:match'^%s*(.-)%s*$' end ivar0 = ivar0 + offs if tmp == 'with_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1) set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami) else if tmp == 'without_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 end argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1) end if argc < ivar0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache, len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_sorted_key_list(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else cache, len = {}, 1 for key in pairs(tbl) do cache[len], len = key, len + 1 end len = len - 1 end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx, offs) local tbl, retval, cache, nmax = ctx.params, {}, {}, 0 for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then if key < 1 then cache[key] = val elseif key > offs then cache[key - offs] = val end if key > nmax then nmax = key end else cache[key] = val end end nmax = nmax - offs if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(cache) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tmp local tbl = ctx.params if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end elseif ctx.subset == 1 then if ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end tmp = {} for key, val in ipairs(tbl) do tmp[key] = val end tbl = tmp end if ctx.pins ~= nil then local marker = ctx.sorttype < 1 and ctx.subset ~= -1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tbl[tmp] ~= nil then fn(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = marker end end if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end return end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_sorted_key_list(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset == -1 or ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end return end for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then flush_params(ctx, fn_seq) return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.pins == nil and ctx.sorttype < 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end return end local tseq = {} for key, val in ipairs(tbl) do tseq[key] = val end if ctx.pins ~= nil then local tmp local marker = ctx.sorttype < 1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tseq[tmp] ~= nil then fn_seq(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp], tseq[tmp] = nil, marker elseif tbl[tmp] ~= nil then fn_oth(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = nil end end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_sorted_key_list(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if tseq[nums[idx]] ~= nil then fn_seq(nums[idx], tseq[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tseq) do if val ~= true then fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pinned_until|sentinel|[parameter name 1]|[parameter -- name 2]|...|parameter name N|sentinel|pipe to library.pinned_until = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No sentinel was provided', 0) end local tmp, bucket, curr, ncurr local sntl, idx = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', 2 if ctx.pin_bucket == nil then bucket, curr, ncurr = {}, {}, 0 ctx.pin_bucket, ctx.pins = bucket, curr else bucket, curr, ncurr = ctx.pin_bucket, ctx.pins, ctx.npins end while opts[offs + idx] ~= nil do tmp = opts[offs + idx]:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == sntl then if idx == 2 then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No parameters to pin were provided', 0) end ctx.npins = ncurr + idx - 2 return context_iterate(ctx, offs + idx + 1) end if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end if bucket[tmp] then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Duplicate pinned parameter ‘' .. tostring(tmp) .. '’', 0) end curr[ncurr + idx - 1], bucket[tmp], idx = tmp, true, idx + 1 end error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Missing sentinel in position #' .. tostring(idx), 0) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local new_offs = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, ctx.fnpos + 1) if new_offs - ctx.fnpos < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, new_offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) local opts, offs, retval = ctx.pipe, ctx.fnpos, 0 if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local tmp for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end if opts[offs + 2] ~= nil then tmp = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == 'in_substack' then new_substack(ctx)[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, offs + 3) end ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, tmp == 'here' and offs + 3 or offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1], ctx.params, {}, 1, nil, -1 if newval == nil then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end tmp[key], nnums = val, nnums + 1 end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax do tbl[idx] = newval end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local lcut = tonumber(opts[offs + 1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(opts[offs + 2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local lcut = tonumber(opts[offs + 1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(opts[offs + 2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin, nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax do tbl[idx - lshift], tbl[idx] = tbl[idx], nil end end end end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local idx = tonumber(opts[offs + 1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, offs + 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local last = tonumber(opts[offs + 1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, offs + 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, offs + 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local tmp = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in pairs(tmp) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local nmax, nmin local tbl, tmp = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(tmp) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tmp local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 1 for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then cache[nsize], nsize = key, nsize + 1 end end table.sort(cache) for idx = math.floor((nsize - 1) / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx] ] tbl[cache[nsize - idx] ] = tmp end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, offs + 1) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp2, argc, pos, refp local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp1 = opts[offs + 1] if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, offs + 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end local insn = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (insn == nil or insn < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl if insn == nil or insn < 0 or math.floor(insn) ~= insn then return context_iterate(ctx, argc) end tmp1 = argc - offs - pos + 1 for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[offs + key + tmp1] end return context_iterate(ctx, argc + insn + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = opts[offs + 2] return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_param_name(opts[offs + 1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = opts[offs + 2] end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to library.reassigning = function (ctx) local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end local mode, argc local src = get_param_name(opts[offs + 1]) local val = tbl[src] if opts[offs + 3] ~= nil then mode = a_modes[opts[offs + 3]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if mode == nil then mode, argc = 0, offs + 3 else argc = offs + 4 end if val == nil and mode > 1 then return context_iterate(ctx, argc) end local dest = get_param_name(opts[offs + 2]) local tmp = tbl[dest] == nil if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end if tmp or mode < 4 then tbl[dest] = val end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil then ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = nil return context_iterate(ctx, offs + 2) end local key = tonumber(opts[offs + 1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, ptn local tbl, newparams, opts, offs = ctx.params, {}, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc = load_pattern_args(opts, offs, 'with_name_matching') for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc = load_pattern_args(opts, offs, 'with_name_not_matching') if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch, ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local nomatch, ptn local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc = load_pattern_args(opts, offs, 'with_value_matching') for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local yesmatch, ptn local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc = load_pattern_args(opts, offs, 'with_value_not_matching') for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to library.keeping_at_most = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local tname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[offs + 2] ~= nil then fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local magic local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local tbl, mix = ctx.params, opts[offs + 1] if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache, len local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if do_sort then local words, wl cache, words, len, wl = get_sorted_key_list(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else cache, len = {}, 1 for _, val in pairs(tbl) do cache[len], len = val, len + 1 end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local tname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of -- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument -- N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[offs + 2] ~= nil then fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic if opts[offs + 1] ~= nil then magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_param_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn], tbl[get_param_name(repl)] = nil, val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mix = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] if mix == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local cache = {} mix = mix:match'^%s*(.-)%s*$' if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_param_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(opts, offs + 2, 0, ctx.params) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end tmp = opts[offs + 1] if tmp ~= nil then tmp = tmp:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local groups = make_groups(tbl) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0], model.args = gid, group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[offs + 1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_param_name(opts[offs + 1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, repos = load_parse_opts(opts, offs + 2, '!', ':') if opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then remove_numeric_keys(opts, offs, repos - offs) return context_iterate(ctx, offs) end local new_opts, cache = {}, {} parse_parameter_string(cache, opts[offs + 1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) local shift = #cache + offs - repos + 1 for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < offs then new_opts[key] = val elseif key >= repos then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val else new_opts[key + offs] = val end end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local tmp local cache, mix_k, mix_v = {}, opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', opts[offs + 2] if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_param_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if opts[offs + 3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, offs + 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to library.snapshotting = function (ctx) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting')) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to library.remembering = function (ctx) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering')) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl, opts, offs, ncurrparent = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos, ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if opts[offs + 1] ~= nil and opts[offs + 1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, offs + 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children = ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local tmp = ctx.n_parents local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp] tmp = get_param_name(opts[offs + 1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to library.recalling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end local arg = get_param_name(opts[offs + 1]) if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to --[[ library.finding = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end local arg = get_param_name(opts[offs + 1]) local parent for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do parent = ctx.parents[idx] if parent[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = parent[arg] return context_iterate(ctx, offs + 2) end end if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, offs + 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to --[[ library.picking = function (ctx) local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len) else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil, ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to library.setting_by_flushing = function (ctx) set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing') return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]| -- [...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local tname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx, offs + 1) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local mname, fname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[offs + 2] ~= nil then fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx, offs + 2) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local magic local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx, offs + 1)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params(ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2 ret[nss] = table.concat(cnv) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]| -- [...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local tname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local cargs = copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1) local model, ret, nss, ccs = { title = tname, args = cargs }, {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]| -- [named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local mname, fname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[offs + 2] ~= nil then fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs } local mfunc, ret, nss, ccs = require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or '' if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end flush_params(ctx, function (key, val) iargs[1], iargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local magic local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs, cargs = {}, 0, ctx.itersep or '', copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1) flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local tname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local cargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs) local model = { title = tname, args = cargs } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local mname, fname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[offs + 2] ~= nil then fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs + 1) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs } local mfunc, ret, nss, ccs = require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or '' if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end flush_params(ctx, function (key, val) iargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]| -- [append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local magic local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local cargs, ret, nss, ccs = copy_table_reduced(opts, 1, offs), {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local tmp local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then tmp = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local bargs, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' then bargs[key] = val elseif key > offs then bargs[key - offs - 1] = val elseif key < 1 then bargs[key - 1] = val end end ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params(ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(bargs) do group[key] = val end group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame, 'new') ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 2)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (child_frame) return child_frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame, fname) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) jnrp2hde108asrud4ch6fuc8nkppvn4 मीर सुल्तान खान 0 1574748 6628326 6353696 2026-10-11T06:57:51Z RJ Raawat 670084 6628326 wikitext text/x-wiki सुलतान खान एक शतरंज खिलाड़ी थे। (1905 - 25 अप्रैल 1966) अपने समय के सबसे मजबूत शतरंज के मास्टर थे जो एशिया से थे। वह ब्रिटिश भारत के एक नौकर थे जिन्होंने अपने मालिक, कर्नल नवाब सर उमर हयात खान, के साथ ब्रिटेन की यात्रा की, जहाँ उन्होंने शतरंज की दुनिया में धूम मचा दी।<ref>{{Cite web|url=https://www.chess.com/players/sultan-khan|title=Mir Sultan Khan {{!}} Top Chess Players|website=Chess.com|language=en-US|access-date=2025-01-29}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} 571pfic9rxxn3gvu0g2xkq212gu7ihp 6628327 6628326 2026-10-11T06:59:51Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6628327 wikitext text/x-wiki सुलतान खान एक [[शतरंज]] खिलाड़ी थे। (1905 - 25 अप्रैल 1966) अपने समय के सबसे मजबूत शतरंज के मास्टर थे जो [[एशिया]] से थे। वह ब्रिटिश भारत के एक नौकर थे जिन्होंने अपने मालिक, कर्नल नवाब सर उमर हयात खान, के साथ [[ब्रिटिश राजतंत्र|ब्रिटेन]] की यात्रा की, जहाँ उन्होंने शतरंज की दुनिया में धूम मचा दी।<ref>{{Cite web|url=https://www.chess.com/players/sultan-khan|title=Mir Sultan Khan {{!}} Top Chess Players|website=Chess.com|language=en-US|access-date=2025-01-29}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} ibxwz43lt2z23zmlazwhg48qldnkpyz बेगम समरू 0 1587318 6628031 6627025 2026-10-10T12:20:28Z Mundhalia746 934684 6628031 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=बेगम समरू|image=File:Lens - Inauguration du Louvre-Lens le 4 décembre 2012, la Galerie du Temps, n° 195.JPG|caption=बेगम समरू का चित्र|succession=Ruler of the [[Sardhana|Principality (''Jagir'') of Sardhana]]|reign=1778 − 1836|predecessor=[[Walter Reinhardt Sombre]]|successor=[[David Ochterlony Dyce Sombre]]|birth_name=Farzana Zeb-un-Nissa|birth_date={{circa}} 1753|birth_place={{Nowrap|Kutana,<ref>{{cite book|editor-first=Reina |editor-last=Pennington|title=Amazons to fighter pilots|url=https://archive.org/details/amazonstofighter0000unse |date=2003|publisher=Greenwood Press|location=Westport, Conn. [u.a.]|isbn=9780313327070|page=[https://archive.org/details/amazonstofighter0000unse/page/48 48]}}</ref> [[Meerut]], [[Maratha Confederacy]]}}|death_date=27 जनवरी {{death year and age|1836|1753}}|death_place=[[सरधना]], [[मुग़ल साम्राज्य]]|burial_place=[[Basilica of Our Lady of Graces]], [[सरधना]]|spouse=[[Walter Reinhardt Sombre]]|occupation=नर्तकी <br>[[सरधना]] की शासिका}} '''जोआना नोबिलिस सोम्ब्र''' ([[अंग्रेज़ी|अंग्रेज़ी-]] '''Joanna Nobilis Sombre,''' {{Circa|1753}} - 27 जनवरी 1836), जिन्हें लोकप्रिय रूप से '''बेगम समरू''' ([[अंग्रेज़ी|अंग्रेज़ी-]] '''Begum Samru,''' उर्फ़ '''फरज़ाना ज़ेब उन-निसा''' ) के नाम से जाना जाता है, एक कश्मीरी मूल की धर्मांतरित कैथोलिक ईसाई थीं, <ref>''The Indian Mutiny and the British Imagination'' by Gautam Chakravarty, Cambridge; {{ISBN|0-521-83274-8}}</ref> जिन्होंने 18वीं सदी के भारत में एक नर्तकी के रूप में अपना करियर शुरू किया और अंततः [[मेरठ]] के पास एक छोटी सी रियासत ( ''[[जागीर]]'' ) [[सरधना]] की शासिका बनीं। <ref>{{Cite web|url=https://www.joinpaperplanes.com/the-basilica-of-our-lady-of-graces-in-sardhana-uttar-pradesh/|title=The Basilica of Our Lady of Graces in Sardhana, Uttar Pradesh|date=2023-09-08|website=Paper Planes|language=en-US|access-date=2024-10-16}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/2019/07/india-forgotten-power-broker-begum-samru/|title=India's forgotten power broker—what was her secret?|last=Borpujari|first=Priyanka|date=5 July 2019|website=[[National Geographic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705185523/https://www.nationalgeographic.com/culture/2019/07/india-forgotten-power-broker-begum-samru/|archive-date=5 July 2019|access-date=2020-04-21}}</ref> <ref name="EB1911" /> वे एक पेशेवर रूप से प्रशिक्षित भाड़े की सेना (mercenary army) की प्रमुख थीं, जो उन्हें अपने यूरोपीय पति, [[वाल्टर राइनहार्ट सोम्ब्र]] से विरासत में मिली थी। <ref name="EB1911" /> सोम्ब्र स्वयं भाड़े के सैनिक थे, और इस सेना में यूरोपीय और भारतीय शामिल थे। विवाह के बाद उन्होंने अपने पति का उपनाम सोम्ब्र ले लिया, जो आम बोलचाल में लोप होकर समरू हो गया। कुछ साल बाद उन्होंने अपना धर्म [[सुन्नी इस्लाम]] से बदलकर [[कैथोलिक गिरजाघर|कैथोलिक]] धर्म अपना लिया। उन्हें उत्तरी भारत में एकमात्र कैथोलिक शासक भी माना जाता है, क्योंकि उन्होंने 18वीं और 19वीं सदी के भारत में [[सरधना|सरधना रियासत पर]] शासन किया था। <ref>{{Cite web|url=http://www.sardhana.org.uk/|title=The Sardhana Project|website=www.sardhana.org.uk}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V22_111.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 22, page 105 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=27 अप्रैल 2025|archive-date=19 सितंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230919104001/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V22_111.gif|url-status=dead}}</ref> उनके पुत्र डेविड [[यूनाइटेड किंगडम की संसद]] में सदस्य बनने वाले [[आंग्ल-भारतीय समुदाय]] के पहले व्यक्ति बने। बेगम सुमरू बहुत धनी थीं, लेकिन उनकी मृत्यु बिना किसी [[उत्तराधिकार|उत्तराधिकारी के]] हुई। 1923 में उनकी विरासत का मूल्य लगभग 55.5 मिलियन स्वर्ण मार्क (gold marks) तथा 1953 में 18 बिलियन जर्मन मार्क (deutsch marks) आंका गया था। उनकी विरासत आज भी विवादित है। <ref name="Inheritance">{{Cite web|url=http://www.reg-sardhana.de/inheritance.htm|title="Reinhard's Erbengemeinschaft" R.E.G.: The Inheritance|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929030758/http://www.reg-sardhana.de/inheritance.htm|archive-date=29 September 2007|access-date=16 September 2006}}</ref> "रेनहार्ड्स एर्बेन्गेमाइनशाफ्ट" (Reinhards Erbengemeinschaft) नामक एक संगठन आज भी उत्तराधिकार के मुद्दे को हल करने का प्रयास कर रहा है। <ref>{{Cite web|url=http://www.reg-sardhana.de/chronology.htm|title="Reinhard's Erbengemeinschaft" R.E.G.: Chronology of the Heir Community|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929030804/http://www.reg-sardhana.de/chronology.htm|archive-date=29 September 2007|access-date=16 September 2006}}</ref> [[चित्र:Begum_Samru's_Household.jpg|अंगूठाकार|300x300पिक्सेल| बेगम समरू का घराना. चेस्टर बीटी लाइब्रेरी]] [[चित्र:Section_of_an_illustration_of_Begum_Samru_and_her_army,_made_1805–26.png|अंगूठाकार| बेगम समरू और उनकी सेना के चित्रण का एक भाग, 1805-26 में बनाया गया]] [[चित्र:Sowar_of_Begum_Samru.png|बाएँ|अंगूठाकार| बेगम समरू का घुड़सवार]] [[चित्र:Begum_Samru's_Palace_in_Chandni_Chawak,_Delhi_02.jpg|बाएँ|अंगूठाकार| चांदनी चौक स्थित बेगम समरू के महल में हेरिटेज बोर्ड]] [[चित्र:The_Bank_at_Delhi,_from_a_photograph_by_Mr._Beresford._Illustrated_Times_1857_(cropped).jpg|अंगूठाकार| चांदनी चौक महल. इलस्ट्रेटेड टाइम्स 1857]] [[चित्र:1857_bank_of_delhi2.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|320x320पिक्सेल| [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|1857 के]] ''[[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|ग़दर]]'' (विद्रोह) के बाद समरू का महल ([[चाँदनी चौक|चांदनी चौक]], दिल्ली)।]] == उद्धरण == {{Reflist}}   [[श्रेणी:भारतीय महिला शासक]] [[श्रेणी:युद्ध में भारतीय महिलाऐं]] [[श्रेणी:भारतीय रोमन कैथलिक]] [[श्रेणी:कश्मीर के लोग]] 64hu4fg4u139mgjl9yiiagind7m1box टाइम्स न्यू रोमन 0 1591897 6628442 6423919 2026-10-11T10:26:49Z विक्रम प्रताप 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:समाचार पत्र]] जोड़ी 6628442 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Times New Roman-sample.svg|अंगूठाकार|टाइम्स न्यू रोमन फ़ॉन्ट का उदाहरण]]   '''टाइम्स न्यू रोमन''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: '''Times New Roman''') एक सेरिफ़ (serif) टाइपफ़ेस है जिसे ब्रिटिश समाचारपत्र [[द टाइम्स]] के उपयोग के लिए १९३१ में अधिगृहित किया गया था। यह सभी समय के सबसे लोकप्रिय टाइपफ़ेसों में से एक बन गया है और अधिकांश व्यक्तिगत कंप्यूटरों में स्थापित रहता है। इस टाइपफ़ेस की रचना स्टैनली मॉरिसन, जो ब्रिटेन की टाइपफ़ेस निर्माता कंपनी [[मोनोटाइप]] के कलात्मक सलाहकार थे, ने विक्टर लार्डेंट, जो द टाइम्स के विज्ञापन विभाग में एक लेटरिंग कलाकार थे, के साथ मिलकर की थी। जब द टाइम्स ने अपना टाइपफ़ेस पुनः डिज़ाइन करने के लिए सलाह मांगी, तब मॉरिसन ने सुझाव दिया कि वे अपने मुख्य लेखन हेतु जो उन्नीसवीं सदी का पतला-सा टाइपफ़ेस उपयोग कर रहे हैं, उसे छोड़कर एक अधिक सुदृढ़ और ठोस डिज़ाइन अपनाएँ, जो अष्टादशवीं सदी और उससे पूर्व की मुद्रण परंपराओं के अनुरूप हो। उस समय मुद्रण शैलियों में यह प्रवृत्ति प्रचलित थी। मॉरिसन ने डिज़ाइन के लिए मोनोटाइप का एक पुराना टाइपफ़ेस “प्लांटिन” आधार के रूप में प्रस्तुत किया, और टाइम्स न्यू रोमन का आकार ज्यादातर प्लांटिन के सम्मिलन से मेल खाता है। मुख्य परिवर्तन यह था कि अक्षरों की लकीरों के बीच के अन्तर को बढ़ाया गया ताकि लेखनी अधिक स्पष्ट और कुरकुरी दिखे। नई डिज़ाइन ने द टाइम्स में पहली बार 3 अक्टूबर 1932 को पदार्पण किया। एक वर्ष पश्चात् इस डिज़ाइन को व्यावसायिक बिक्री के लिए जारी कर दिया गया। “टाइम्स न्यू रोमन” नाम में “रोमन” शब्द नियमित या रोमन शैली (जिसे कभी-कभी “एंटीक्वा” भी कहते हैं) की ओर संकेत करता है, जो इस टाइपफ़ेस परिवार का पहला भाग था। रोमन टाइप की जड़ों का संबंध पंद्रहवीं सदी के उत्तरार्ध और सोलहवीं सदी के आरंभ में इतालवी मुद्रण से है, किन्तु टाइम्स न्यू रोमन के डिज़ाइन का रोम या रोमन लोगों से कोई संबंध नहीं है। द टाइम्स ने मूल टाइम्स न्यू रोमन टाइपफ़ेस का उपयोग 40 वर्षों तक जारी रखा। उसके पश्चात्, १९७२ से २००७ के बीच उन्होंने नई उत्पादन तकनीकों और २००४ में ब्रॉडशीट से टैब्लॉइड प्रारूप परिवर्तन के कारण पाँच बार मूल टाइपफ़ेस के विभिन्न रूपों में परिवर्तन किया। == संदर्भ == {{Reflist|30em}} [[श्रेणी:समाचार पत्र]] a5g5awloih4l8yd07v49o52pfa4c8gj 6628443 6628442 2026-10-11T10:27:02Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} और {{[[साँचा:कड़ियाँ कम|कड़ियाँ कम]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628443 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} }} [[चित्र:Times New Roman-sample.svg|अंगूठाकार|टाइम्स न्यू रोमन फ़ॉन्ट का उदाहरण]]   '''टाइम्स न्यू रोमन''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: '''Times New Roman''') एक सेरिफ़ (serif) टाइपफ़ेस है जिसे ब्रिटिश समाचारपत्र [[द टाइम्स]] के उपयोग के लिए १९३१ में अधिगृहित किया गया था। यह सभी समय के सबसे लोकप्रिय टाइपफ़ेसों में से एक बन गया है और अधिकांश व्यक्तिगत कंप्यूटरों में स्थापित रहता है। इस टाइपफ़ेस की रचना स्टैनली मॉरिसन, जो ब्रिटेन की टाइपफ़ेस निर्माता कंपनी [[मोनोटाइप]] के कलात्मक सलाहकार थे, ने विक्टर लार्डेंट, जो द टाइम्स के विज्ञापन विभाग में एक लेटरिंग कलाकार थे, के साथ मिलकर की थी। जब द टाइम्स ने अपना टाइपफ़ेस पुनः डिज़ाइन करने के लिए सलाह मांगी, तब मॉरिसन ने सुझाव दिया कि वे अपने मुख्य लेखन हेतु जो उन्नीसवीं सदी का पतला-सा टाइपफ़ेस उपयोग कर रहे हैं, उसे छोड़कर एक अधिक सुदृढ़ और ठोस डिज़ाइन अपनाएँ, जो अष्टादशवीं सदी और उससे पूर्व की मुद्रण परंपराओं के अनुरूप हो। उस समय मुद्रण शैलियों में यह प्रवृत्ति प्रचलित थी। मॉरिसन ने डिज़ाइन के लिए मोनोटाइप का एक पुराना टाइपफ़ेस “प्लांटिन” आधार के रूप में प्रस्तुत किया, और टाइम्स न्यू रोमन का आकार ज्यादातर प्लांटिन के सम्मिलन से मेल खाता है। मुख्य परिवर्तन यह था कि अक्षरों की लकीरों के बीच के अन्तर को बढ़ाया गया ताकि लेखनी अधिक स्पष्ट और कुरकुरी दिखे। नई डिज़ाइन ने द टाइम्स में पहली बार 3 अक्टूबर 1932 को पदार्पण किया। एक वर्ष पश्चात् इस डिज़ाइन को व्यावसायिक बिक्री के लिए जारी कर दिया गया। “टाइम्स न्यू रोमन” नाम में “रोमन” शब्द नियमित या रोमन शैली (जिसे कभी-कभी “एंटीक्वा” भी कहते हैं) की ओर संकेत करता है, जो इस टाइपफ़ेस परिवार का पहला भाग था। रोमन टाइप की जड़ों का संबंध पंद्रहवीं सदी के उत्तरार्ध और सोलहवीं सदी के आरंभ में इतालवी मुद्रण से है, किन्तु टाइम्स न्यू रोमन के डिज़ाइन का रोम या रोमन लोगों से कोई संबंध नहीं है। द टाइम्स ने मूल टाइम्स न्यू रोमन टाइपफ़ेस का उपयोग 40 वर्षों तक जारी रखा। उसके पश्चात्, १९७२ से २००७ के बीच उन्होंने नई उत्पादन तकनीकों और २००४ में ब्रॉडशीट से टैब्लॉइड प्रारूप परिवर्तन के कारण पाँच बार मूल टाइपफ़ेस के विभिन्न रूपों में परिवर्तन किया। == संदर्भ == {{Reflist|30em}} [[श्रेणी:समाचार पत्र]] 8fe0voh39eb3k9h8zkwfm84nt4tie52 श्रेणी:मुग़ल सम्राट 14 1596979 6628048 6453645 2026-10-10T14:17:12Z Mundhalia746 934684 6628048 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मुगल]] [[श्रेणी:भारतीय शासक]] pgi8xgsoxbdfnic92o407bfc2mtwbtk जॉर्ज गोंजालेज (पहलवान) 0 1601256 6628210 6469768 2026-10-11T02:57:06Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628210 wikitext text/x-wiki '''जॉर्ज गोंजालेज''' (31 जनवरी 1966 - 22 सितंबर 2010) एक [[अर्जेण्टीना|अर्जेंटीना]] के पेशेवर पहलवान, [[बास्केटबॉल]] खिलाड़ी और अभिनेता थे, जो रिंग नाम एल गिगांटे के तहत विश्व चैम्पियनशिप कुश्ती में और रिंग नाम '''गेंट गोंजालेज '''के तहत विश्व कुश्ती महासंघ में अपनी उपस्थिति के लिए जाने जाते थे। गोंजालेज दोनों कंपनियों के लिए प्रतिस्पर्धा करने वाले सबसे लंबे आदमी और अब तक के सबसे लंबे अर्जेंटीनाई बने हुए हैं। [[श्रेणी:1966 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०१० में निधन]] psimc046vxof8gn0joo6rza3a9u9mzp 6628211 6628210 2026-10-11T02:57:17Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628211 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} '''जॉर्ज गोंजालेज''' (31 जनवरी 1966 - 22 सितंबर 2010) एक [[अर्जेण्टीना|अर्जेंटीना]] के पेशेवर पहलवान, [[बास्केटबॉल]] खिलाड़ी और अभिनेता थे, जो रिंग नाम एल गिगांटे के तहत विश्व चैम्पियनशिप कुश्ती में और रिंग नाम '''गेंट गोंजालेज '''के तहत विश्व कुश्ती महासंघ में अपनी उपस्थिति के लिए जाने जाते थे। गोंजालेज दोनों कंपनियों के लिए प्रतिस्पर्धा करने वाले सबसे लंबे आदमी और अब तक के सबसे लंबे अर्जेंटीनाई बने हुए हैं। [[श्रेणी:1966 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०१० में निधन]] jbxmwfdy9strxgngg9ggdf6fonnq4rh जोडी ग्रिनहैम 0 1602529 6628221 6479257 2026-10-11T03:08:26Z विक्रम प्रताप 911487 विस्तार किया 6628221 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = जोडी ग्रिनहैम | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|size=100%|MBE}} | image = Jodie Grinham with Paralympic silver medal.jpg | image_size = 220px | caption = जोडी ग्रिनहम अपने 2016 पैरालंपिक रजत पदक के साथ | headercolor = lightblue | birth_date = 26 जुलाई 1993 (आयु 32) | birth_place = हैवरफोर्डवेस्ट, पेम्ब्रोकशायर, वेल्स | education = | country = {{UK}} | sport = [[तीरंदाजी]] | event = [[कंपाउंड तीरंदाजी]] | show-medals = Yes | medaltemplates = {{MedalSport | महिला तीरंदाजी}} {{MedalCountry | {{GBR2}} }} {{Medal|Competition|[[पैरालंपिक खेल]]}} {{MedalGold|[[2024 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक|2024 पेरिस]]|[[2024 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक में तीरंदाजी - मिश्रित टीम कंपाउंड|मिश्रित टीम कंपाउंड]]}} {{MedalSilver | [[2016 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक|2016 रियो]] | मिश्रित टीम कंपाउंड }} {{MedalBronze|2024 पेरिस|व्यक्तिगत यौगिक}} | updated = 19 नवंबर 2024 }} '''जोडी मिशेल ग्रिनहैम''' (जन्म: 26 जुलाई 1993<ref>{{cite web |title=Jodie Grinham |url=https://paralympics.org.uk/athletes/jodie-grinham |website=ParalympicsGB |access-date=21 अगस्त 2020}}</ref>) एक ब्रिटिश तीरंदाज हैं, जो ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक खेलों में ग्रेट ब्रिटेन का प्रतिनिधित्व करती हैं। उन्होंने [[रियो डी जेनेरियो]] में आयोजित [[2016 ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक]] में रजत पदक जीता था। इसके बाद, अपने दूसरे बच्चे के साथ सात महीने की गर्भावस्था के दौरान, उन्होंने [[2024 ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक]] में टीम स्पर्धा में स्वर्ण और व्यक्तिगत स्पर्धा में कांस्य पदक जीता। == सन्दर्भ == {{Reflist}} {{Authority control}} 2b2d5u7pc2lmewdr8n3ewps7cnhacsy 6628222 6628221 2026-10-11T03:08:49Z विक्रम प्रताप 911487 टैग {{[[साँचा:एक स्रोत|एक स्रोत]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6628222 wikitext text/x-wiki {{एक स्रोत|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox sportsperson | name = जोडी ग्रिनहैम | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|size=100%|MBE}} | image = Jodie Grinham with Paralympic silver medal.jpg | image_size = 220px | caption = जोडी ग्रिनहम अपने 2016 पैरालंपिक रजत पदक के साथ | headercolor = lightblue | birth_date = 26 जुलाई 1993 (आयु 32) | birth_place = हैवरफोर्डवेस्ट, पेम्ब्रोकशायर, वेल्स | education = | country = {{UK}} | sport = [[तीरंदाजी]] | event = [[कंपाउंड तीरंदाजी]] | show-medals = Yes | medaltemplates = {{MedalSport | महिला तीरंदाजी}} {{MedalCountry | {{GBR2}} }} {{Medal|Competition|[[पैरालंपिक खेल]]}} {{MedalGold|[[2024 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक|2024 पेरिस]]|[[2024 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक में तीरंदाजी - मिश्रित टीम कंपाउंड|मिश्रित टीम कंपाउंड]]}} {{MedalSilver | [[2016 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक|2016 रियो]] | मिश्रित टीम कंपाउंड }} {{MedalBronze|2024 पेरिस|व्यक्तिगत यौगिक}} | updated = 19 नवंबर 2024 }} '''जोडी मिशेल ग्रिनहैम''' (जन्म: 26 जुलाई 1993<ref>{{cite web |title=Jodie Grinham |url=https://paralympics.org.uk/athletes/jodie-grinham |website=ParalympicsGB |access-date=21 अगस्त 2020}}</ref>) एक ब्रिटिश तीरंदाज हैं, जो ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक खेलों में ग्रेट ब्रिटेन का प्रतिनिधित्व करती हैं। उन्होंने [[रियो डी जेनेरियो]] में आयोजित [[2016 ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक]] में रजत पदक जीता था। इसके बाद, अपने दूसरे बच्चे के साथ सात महीने की गर्भावस्था के दौरान, उन्होंने [[2024 ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक]] में टीम स्पर्धा में स्वर्ण और व्यक्तिगत स्पर्धा में कांस्य पदक जीता। == सन्दर्भ == {{Reflist}} {{Authority control}} 5c8asiv0pxvl8vplv8l1w0pik1nq1ts 6628223 6628222 2026-10-11T03:09:09Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628223 wikitext text/x-wiki {{एक स्रोत|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox sportsperson | name = जोडी ग्रिनहैम | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|size=100%|MBE}} | image = Jodie Grinham with Paralympic silver medal.jpg | image_size = 220px | caption = जोडी ग्रिनहम अपने 2016 पैरालंपिक रजत पदक के साथ | headercolor = lightblue | birth_date = 26 जुलाई 1993 (आयु 32) | birth_place = हैवरफोर्डवेस्ट, पेम्ब्रोकशायर, वेल्स | education = | country = {{UK}} | sport = [[तीरंदाजी]] | event = [[कंपाउंड तीरंदाजी]] | show-medals = Yes | medaltemplates = {{MedalSport | महिला तीरंदाजी}} {{MedalCountry | {{GBR2}} }} {{Medal|Competition|[[पैरालंपिक खेल]]}} {{MedalGold|[[2024 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक|2024 पेरिस]]|[[2024 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक में तीरंदाजी - मिश्रित टीम कंपाउंड|मिश्रित टीम कंपाउंड]]}} {{MedalSilver | [[2016 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक|2016 रियो]] | मिश्रित टीम कंपाउंड }} {{MedalBronze|2024 पेरिस|व्यक्तिगत यौगिक}} | updated = 19 नवंबर 2024 }} '''जोडी मिशेल ग्रिनहैम''' (जन्म: 26 जुलाई 1993<ref>{{cite web |title=Jodie Grinham |url=https://paralympics.org.uk/athletes/jodie-grinham |website=ParalympicsGB |access-date=21 अगस्त 2020}}</ref>) एक ब्रिटिश तीरंदाज हैं, जो ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक खेलों में ग्रेट ब्रिटेन का प्रतिनिधित्व करती हैं। उन्होंने [[रियो डी जेनेरियो]] में आयोजित [[2016 ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक]] में रजत पदक जीता था। इसके बाद, अपने दूसरे बच्चे के साथ सात महीने की गर्भावस्था के दौरान, उन्होंने [[2024 ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक]] में टीम स्पर्धा में स्वर्ण और व्यक्तिगत स्पर्धा में कांस्य पदक जीता। == सन्दर्भ == {{Reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] mvvqlmtqejyfchrol1zfebtnoxpml5c राजनीतिक अभियान 0 1602961 6628311 6597376 2026-10-11T06:39:21Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628311 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि संपादन|for=एआई से निर्मित पाठ सुधारने|date=दिसम्बर 2025}} '''राजनीतिक अभियान''' किसी [[राजनीतिक दल]] या उम्मीदवार द्वारा मतदाताओं को प्रभावित करने और समर्थन प्राप्त करने के लिए किया जाने वाला संगठित प्रयास होता है। इसमें [[प्रचार]], [[जनसंपर्क]], [[मीडिया]] का उपयोग, सार्वजनिक कार्यक्रम और अन्य रणनीतियाँ शामिल होती हैं। राजनीतिक अभियान का मुख्य उद्देश्य जनता को नीतियों, विचारों और योजनाओं से अवगत कराना और चुनाव में अधिकतम मत प्राप्त करना होता है। इसके माध्यम से समाज में राजनीतिक जागरूकता और नागरिक भागीदारी को भी बढ़ावा दिया जाता है।<ref>{{Cite book|last=Blumler|first=Jay G.|title=The Role of Political Communication in Election Campaigns|publisher=Sage Publications|year=1990|location=New Delhi}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kaid|first=Lawrence L.|title=Political Communication Campaigns: A Comprehensive Overview|journal=Journal of Political Marketing|volume=4|issue=1|pages=5–20|year=2005}}</ref> ==प्रकार== राजनीतिक अभियान कई प्रकार के हो सकते हैं, जिनमें शामिल हैं:<ref>{{Cite web|url=https://online.norwich.edu/online/about/resource-library/running-political-campaign-what-are-steps-and-operations|title=Running a Political Campaign: What Are the Steps and Operations? {{!}} Norwich University - Online|website=online.norwich.edu|language=en|access-date=2025-10-03}}</ref> * '''चुनावी अभियान''': किसी विशेष चुनाव में मतदाताओं को प्रभावित करने के लिए किया जाने वाला अभियान। * '''सामाजिक अभियान''': किसी सामाजिक मुद्दे पर जन जागरूकता बढ़ाने और समर्थन जुटाने के लिए किया जाने वाला अभियान। * '''नैतिक या विचारधारात्मक अभियान''': किसी विचारधारा, नीति या दर्शन को समाज में फैलाने के लिए किया जाने वाला अभियान। ==रणनीतियाँ और उपकरण== राजनीतिक अभियान में विभिन्न रणनीतियाँ और उपकरण प्रयोग में लाए जाते हैं: * मीडिया प्रचार (टीवी, रेडियो, अख़बार, सोशल मीडिया) * जनसंपर्क कार्यक्रम और रोड शो * चुनावी घोषणाएँ और घोषणापत्र * व्यक्तिगत संपर्क (door-to-door campaigning) * विज्ञापन और पोस्टर अभियान ===मीडिया प्रबंधन (Media Management)=== मीडिया प्रबंधन राजनीतिक अभियान का एक महत्वपूर्ण हिस्सा है। इसका उद्देश्य यह सुनिश्चित करना है कि उम्मीदवार या दल द्वारा दिया गया संदेश जनता तक सही और प्रभावी ढंग से पहुंचे। मीडिया प्रबंधन में दो मुख्य प्रकार शामिल हैं: * '''भुगतान मीडिया (Paid Media)''': इसमें विज्ञापन, कार्यक्रम और प्रचार गतिविधियों के माध्यम से सीधे मीडिया में खर्च किया जाता है। इसका लाभ यह है कि अभियान नियंत्रित तरीके से संदेश जनता तक पहुँचाता है और चुनाव के नजदीक आते ही इसकी तीव्रता बढ़ा सकता है। * '''अर्जित मीडिया (Earned Media)''': इसमें मीडिया कवरेज मुफ्त में प्राप्त होती है, जैसे समाचार लेख, सोशल मीडिया पोस्ट या किसी विवाद/घोटाले के कारण मीडिया में चर्चा। अर्जित मीडिया हमेशा सकारात्मक नहीं होती, लेकिन यह अभियान की दृश्यता बढ़ाने में मदद करती है। ===डिजिटल और सोशल मीडिया अभियान=== आधुनिक राजनीतिक अभियान में डिजिटल और सोशल मीडिया का प्रयोग अत्यधिक बढ़ गया है। सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म जैसे फेसबुक, ट्विटर, इंस्टाग्राम और यूट्यूब अभियानों को व्यापक दर्शकों तक पहुँचाने, मतदाताओं के साथ बातचीत करने और तेजी से संदेश फैलाने में मदद करते हैं। डिजिटल अभियान अक्सर डेटा विश्लेषण और लक्षित विज्ञापन के माध्यम से अधिक प्रभावशाली बनाये जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://nalsar.ac.in/political-campaigns-digital-age|title=POLITICAL CAMPAIGNS IN A DIGITAL AGE {{!}} NALSAR UNIVERSITY OF LAW|website=nalsar.ac.in|access-date=2025-10-03|archive-date=8 अक्तूबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008125245/https://nalsar.ac.in/political-campaigns-digital-age|url-status=dead}}</ref> ==महत्व और प्रभाव== राजनीतिक अभियान लोकतंत्र में महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं क्योंकि ये मतदाताओं को सूचना प्रदान करते हैं, उनकी राय निर्माण में मदद करते हैं, और चुनावी प्रक्रिया में सक्रिय भागीदारी सुनिश्चित करते हैं। एक सफल राजनीतिक अभियान मतदाताओं की भावनाओं, प्राथमिकताओं और स्थानीय मुद्दों को ध्यान में रखते हुए रणनीतियाँ तैयार करता है। विश्व स्तर पर, राजनीतिक अभियान विभिन्न देशों में अलग-अलग रणनीतियों और तकनीकों का उपयोग करते हैं। उदाहरण के लिए, अमेरिका में टीवी और डिजिटल विज्ञापनों का व्यापक प्रयोग होता है, जबकि भारत में रोड शो, जनसभा और सामाजिक मीडिया अभियानों का संयोजन आम है। ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[Category:राजनीति]] [[Category:चुनाव]] [[Category:जनसंपर्क]] [[श्रेणी:प्रकारानुसार सक्रियतावाद]] huym4tpp3e7u3d9n3pf09i5xn5tu2ys गंभीर आघात 0 1603629 6628356 6506133 2026-10-11T08:04:11Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628356 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि संपादन|for=शैली और ससंजन|date=दिसम्बर 2025}} {{Infobox medical condition (new) | name = गंभीर आघात | synonyms = | image = US Navy 040723-N-8977L-008 Navy Hospital Corpsmen and Medical Officers assess the treatment and prognosis of a patient with a gunshot wound.jpg | alt = Health care providers attending to a person on a stretcher with a gunshot wound to the head; the patient is intubated, and a mechanical ventilator is visible in the background | caption = स्वास्थ्य सेवा प्रदाता एक ऐसे व्यक्ति की देखभाल कर रहे हैं जो सिर में गोली लगने से घायल होकर स्ट्रेचर पर पड़ा है, रोगी को नली लगाई गई है और पृष्ठभूमि में एक यांत्रिक वेंटीलेटर दिखाई दे रहा है। | pronounce = | field = आपातकालीन दवा, आघात सर्जरी }} '''गंभीर आघात''' एक प्रकार का [[चोट]] है जो लम्बे समय तक [[विकलांगता]] या [[मृत्यु]] का कारण बन सकती है। इसके कई कारण होते हैं जिनमें गिरना, मोटर वाहन की टक्कर, छुरा घोंपने से घाव और गोली लगने से घाव आदि शामिल हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.wymtn.com/what-is-major-trauma.html|title=What is Major Trauma?|website=वेस्ट यॉर्कशायर मेजर ट्रॉमा नेटवर्क|language=en|trans-title=गम्भीर अभिघात क्या है?|access-date=13 अक्टूबर 2025}}</ref> चोट की गंभीरता के आधार पर जीवन या अंग की हानि को रोकने के लिए प्रबंधन की शीघ्रता तथा उचित चिकित्सा सुविधा (जिसे ट्रॉमा सेंटर कहा जाता है) तक परिवहन आवश्यक हो सकता है। आघात को जनसांख्यिकीय समूह जैसे आयु या लिंग, के आधार पर भी वर्गीकृत किया जा सकता है। ==कारण== आघातों को या तो जानबूझकर की गई चोटों जैसे आत्महत्या या अनजाने में की गई चोटों जैसे मोटर वाहन टक्कर के रूप में वर्गीकृत किया जाता है। भेदक आघात तब होता है जब कोई बाहरी वस्तु जैसे गोली या चाकू शरीर के ऊतकों में प्रवेश कर खुला घाव बना देती है।<ref>{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1357303924002561|title=Medical considerations in trauma and major incidents|last1=बॉक्सटर|first1=मार्क|date=1 जनवरी 2025|website=मेडिसिन|pages=39–43|language=en|trans-title=अभिघात और गम्भीर अभिघातों में चिकित्सा संबंधी विचार|doi=10.1016/j.mpmed.2024.10.010|access-date=13 अक्टूबर 2025}}</ref> विस्फोट से होने वाली चोट आघात का एक जटिल कारण है क्योंकि इसमें आमतौर पर कुंद और भेदी दोनों प्रकार की चोटें शामिल होती हैं तथा इसके साथ जलने की चोट भी हो सकती है। आघात किसी विशेष गतिविधि से भी जुड़ा हो सकता है जैसे कि व्यावसायिक या खेल संबंधी चोट। ==उपचार== चोट की रोकथाम की रणनीतियों का उपयोग आमतौर पर बच्चों में चोटों को रोकने के लिए किया जाता है क्योंकि उनमें जोखिम का खतरा ज्यादा रहता हैं।<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/injuryprevention0000unse/page/2/mode/1up|title=Injury prevention for young children : a research guide|date=1996|publisher=ग्रीनवुड प्रेस|language=en|trans-title=छोटे बच्चों के लिए चोट से बचाव: एक रिसर्च गाइड|access-date=13 अक्टूबर 2025}}</ref> आघात की रोकथाम की रणनीतियों में आम तौर पर आम जनता को विशिष्ट जोखिम कारकों के बारे में शिक्षित करना और चोटों से बचने या उन्हें कम करने के लिए रणनीति विकसित करना शामिल होता है। ==इन्हें भी देखें== * [[आपातकालीन विभाग]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:प्रखर दर्द]] [[श्रेणी:पीड़ा]] [[श्रेणी:चिकित्सा आपातकाल]] [[श्रेणी:मृत्यु के कारण]] 2kikzmg69o29dpzq0ta9k5kk4l6qfp9 घरेलू टर्की 0 1603703 6628267 6577509 2026-10-11T06:06:48Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6628267 wikitext text/x-wiki [[File:Anatomy of turkey head.jpg|thumb|upright=1|घरेलू टर्की के सिर और गले पर शारीरिक संरचनाएँ। 1. मांसल, 2. सूँड़, 3. गलगंड, 4. गर्दन, 5. दाढ़ी]] '''घरेलू टर्की''' (मेलिएग्रिस गैलोपावो डोमेस्टिकस) एक बड़ा [[पक्षी]] है, जो 'मेलेग्रिस वंश' की दो प्रजातियों में से एक है। यह [[जंगली टर्की]] की ही उपप्रजाति है। माना जाता है कि इसका पालतूकरण लगभग 2,000 वर्ष पूर्व मध्य ''मेसोअमेरिका'' में हुआ था।<ref>{{cite web|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2012-08/uof-urd080812.php|title="फ्लोरिडा विश्वविद्यालय के शोधकर्ताओं ने यह पता लगाया कि प्राचीन मायाओं ने मैक्सिकन टर्कियों का सबसे प्रारंभिक उपयोग किया था।" |date=अगस्त 8, 2012|work=इयूर्क अर्ल्ट!|access-date=अगस्त 8, 2012|archive-date=जून 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629155258/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2012-08/uof-urd080812.php|url-status=live}}</ref> हालांकि, हालिया शोध से यह संकेत मिलता है कि 200 ईसा पूर्व से 500 ईस्वी के बीच वर्तमान [[दक्षिण]] [[पश्चिम]] [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में टर्की के पालतूकरण की दूसरी संभावित घटना भी हुई थी। इसके बावजूद, आज की सभी प्रमुख घरेलू टर्की की प्रजातियाँ मध्य [[मेक्सिको]] में पाले गए टर्की से ही उत्पन्न मानी जाती हैं। इन्हें बाद में 16वीं शताब्दी में स्पेनी अन्वेषकों द्वारा [[यूरोप]] ले जाया गया, जहाँ से यह प्रजाति आगे विश्व के विभिन्न भागों में फैल गई।<ref name="Speller">{{cite journal|author=स्पलर सी॰ एफ॰|author2=केम्प बी॰ एम॰|author3=व्यात्त एस॰ डी॰|author4=मोनरो, सी॰|author5=लीपे डब्ल्यू॰ डी॰|author6=अर्न्ड्ट, यू॰ एम॰ |author7=यांग डी॰ व्याई॰|name-list-style=amp|year=2010|title=प्राचीन माइटोकॉन्ड्रियल अनुवंशिकी विश्लेषण से यह स्पष्ट होता है कि उत्तर अमेरिका के स्वदेशी कनहम (टर्की) के पालतूकरण की प्रक्रिया जटिल थी।” |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-02-16_107_7/page/2807|journal=राष्ट्रीय विज्ञान अकादमी की कार्यवाही|volume=107|issue=7|pages=2807–2812|doi=10.1073/pnas.0909724107|pmid=20133614|pmc=2840336|doi-access=free|bibcode=2010PNAS..107.2807S }}</ref> घरेलू टर्की मुर्गी पालन का एक प्रसिद्ध रूप है, जिसे दुनिया के [[समशीतोष्ण]] क्षेत्रों में बड़े पैमाने पर पाला जाता है। [[जैविक खेती]] के विकास से इसका मांस उत्पादन सस्ता और सुलभ हो गया है, जिससे इसकी लोकप्रियता बढ़ी है। मादा टर्की को मुर्गी कहा जाता है, जबकि उनके चूजे पोल्टी कहलाते हैं। [[कनाडा]] और [[अमेरिका]] में नर टर्की को ‘टॉम’ कहा जाता है, जबकि [[ब्रिटेन]] और [[आयरलैंड]] में उसे ‘स्टैग’ कहा जाता है। यह आज विश्वभर में एक प्रमुख पालतू पक्षी है। अधिकांश घरेलू टर्की सफेद पंखों वाले पाले जाते हैं, अधिकांश टर्की भूरे या कांस्य रंग के पंखों वाली नस्लें भी पाली जाती हैं। टर्की की चोंच के ऊपर का उभरा मांसल भाग सूँड़ कहलाता है, जबकि चोंच के नीचे लटकता लाल मांसल भाग लटकन या गलगंड कहा जाता है। यही इसके स्वरूप की प्रमुख पहचान मानी जाती है। ==इन्हें भी देखें== * [[शुतुरमुर्ग]] ==संदर्भ== {{reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी: अमरीकी पक्षी]] 2j6kj1dxffjjhv6s1ewqkbmhkbw27i6 सदस्य वार्ता:Mr Sumit Dhangar 3 1606546 6628176 6627897 2026-10-11T00:25:08Z Mfield 881963 Mfield ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:AskMrSumit]] को [[सदस्य वार्ता:Mr Sumit Dhangar]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/AskMrSumit|AskMrSumit]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Mr Sumit Dhangar|Mr Sumit Dhangar]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6627897 wikitext text/x-wiki == AskMrSumit == [[सदस्य:AskMrSumit|AskMrSumit]] ([[सदस्य वार्ता:AskMrSumit|वार्ता]]) 08:36, 10 जनवरी 2026 (UTC) :जी हा में अब ऐसा नही करूंगा [[सदस्य:AskMrSumit|AskMrSumit]] ([[सदस्य वार्ता:AskMrSumit|वार्ता]]) 09:35, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) {{unblock reviewed | 1=I humbly request you that I am learning all the functions of Wikipedia, please my account has been blocked due to some activity done by me. Therefore, I request you to please unblock my account. From now on, I will think carefully before making any changes to the content. Wikipedia has a lot of different functions to understand, I was managing it like a blog post. So please from now on I will enter only correct information and will enter it thoughtfully. Thank you. [[सदस्य:AskMrSumit|AskMrSumit]] ([[सदस्य वार्ता:AskMrSumit|वार्ता]]) 10:39, 10 जनवरी 2026 (UTC) | accept = सदस्य के अनुरोध और आगे से ऐसा न करने के वादे पर अवरोध हटाया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:00, 15 जनवरी 2026 (UTC)}} e3mx0c4tpc6b6bjsn5biy114g4f01e6 सदस्य:Mr Sumit Dhangar/प्रयोगपृष्ठ 2 1606565 6628174 6510291 2026-10-11T00:25:08Z Mfield 881963 Mfield ने पृष्ठ [[सदस्य:AskMrSumit/प्रयोगपृष्ठ]] को [[सदस्य:Mr Sumit Dhangar/प्रयोगपृष्ठ]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/AskMrSumit|AskMrSumit]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Mr Sumit Dhangar|Mr Sumit Dhangar]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6510291 wikitext text/x-wiki == श्री धनगर वेबपोर्टल | धनगर समाज का डिजिटल मंच == 🚩 जय मल्हार! जय अहिल्या! 🚩 🌐 श्री धनगर वेबपोर्टल – स्वागत संदेश अब धनगर समाज होगा डिजिटल! समाज के इतिहास में पहली बार, हम लेकर आए हैं एक ऐसा डिजिटल मंच जो हमें और आपको एक सूत्र में पिरोएगा। नमस्कार! आपका श्री धनगर वेबपोर्टल में हार्दिक स्वागत है। यह पोर्टल धनगर समाज का डिजिटल मंच है, जिसका उद्देश्य समाज के हर स्तर – राष्ट्रीय, राज्य, संभाग, जिला, तहसील और ग्रामीण क्षेत्रों – से जुड़कर समाज सेवा, शोध और सांस्कृतिक जानकारी एकत्रित करना है। हमारा पोर्टल समाज के लोगों से जुड़ने, उनके वेश-भाषा, रीति-रिवाज, परंपराएँ, इतिहास और गोत्र व्यवस्था का अध्ययन करने और इसे डिजिटल माध्यम से धनगर समाज तक पहुँचाने का कार्य करता है। यहाँ पर हम समाज की सकारात्मक खबरें, ऐतिहासिक तथ्यों, सामाजिक गतिविधियों और सांस्कृतिक शोध साझा करते हैं। 🔹 अपेक्षाएँ और निर्देश * सभी सदस्य और कार्यकर्ता समाज हित में निष्पक्ष और रचनात्मक कार्य करें। * पोर्टल की छवि, गरिमा और समाज की एकता बनाए रखें। * सत्य और प्रमाणिक जानकारी ही साझा करें। * राजनीतिक, विवादास्पद या भ्रामक सामग्री से दूर रहें। * समाज की सेवा और शोध को प्राथमिकता दें। ⚠️ महत्वपूर्ण नोटिस श्री धनगर वेबपोर्टल पंजीकृत संस्था नहीं है। यह केवल समाजसेवा और शोध आधारित डिजिटल मंच है। यहाँ पर जारी किसी भी पद या सदस्यता का उद्देश्य समाज सेवा और शोध को बढ़ावा देना है, किसी भी आर्थिक या कानूनी अधिकार के लिए नहीं। हम आपसे अनुरोध करते हैं कि इस मंच का उपयोग सकारात्मक, अनुशासित और समाजहित में करें। आपका सहयोग और सहभागिता समाज की प्रगति और एकता के लिए महत्वपूर्ण है। धन्यवाद! [https://www.shreedhangar.in श्री धनगर वेबपोर्टल] निवेदक:- वेब टीम || श्री धनगर वेबपोर्टल --[[सदस्य:AskMrSumit|AskMrSumit]] ([[सदस्य वार्ता:AskMrSumit|वार्ता]]) 06:29, 10 जनवरी 2026 (UTC) fsa2cnb6tnfcjfl3mij3sh5e6vs8yqo आनंदीबाई 0 1608558 6628325 6528141 2026-10-11T06:56:45Z Mundhalia746 934684 6628325 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = श्रीमंत आनंदीबाई साहेब पेशवा |title = '''''[[Maratha titles#Titles used by the Maratha Royals|पेशवीन]]''''' |birth_date = 25 फरवरी 1742 [[गुहागर]], [[मराठा साम्राज्य]] |death_date = 1794 |spouse = [[रघुनाथराव]] |issue = [[बाजी राव द्वितीय]] तथा अन्य दो संतानें |house = ओक (जन्म से)<br />[[भट]] (विवाह से) |father = रघु महादेव ओक }} '''आनंदीबाई''' [[मराठा साम्राज्य]] के 11वें [[पेशवा]] रघुनाथराव की द्वितीय पत्नी थीं। अगस्त 1773 में उन्होंने अपने 17 वर्षीय भतीजे एवं पेशवा [[नारायणराव पेशवा|नारायणराव]] की हत्या की साजिश रची थी। उस समय उनके पति रघुनाथराव कार्यवाहक संरक्षक (रिजेंट) थे और नारायणराव की मृत्यु के बाद सिंहासन के उत्तराधिकारी बने। == प्रारम्भिक जीवन और विवाह == आनंदीबाई का जन्म वर्तमान [[महाराष्ट्र]] के [[कोंकण]] क्षेत्र के [[गुहागर]] नामक गाँव में [[चितपावन]] ब्राह्मण परिवार में हुआ था। वे रघु महादेव ओक की पुत्री थीं।<ref>{{Citation| last=Gune| first=Vithal| title=Survey and Calendar of Marathi Documents| publisher=K.P. Bagchi| year=1996| url = https://books.google.com/books?id=9UNuAAAAMAAJ&q=anandibai&dq=anandibai| isbn=978-81-7074-166-4| access-date = 14 January 2009}}</ref> उनकी जेटानी गोपीकाबाई (रास्टे परिवार से) पेशवा [[बालाजी बाजीराव]] की पत्नी थीं। दिसंबर 1756 में, बाल्यावस्था में ही उनका विवाह [[बालाजी बाजीराव]] के छोटे भाई [[रघुनाथराव]] से हुआ।<ref>{{Citation| last=Turner| first=O.| title=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society| publisher= The Society| year=1904| url = https://books.google.com/books?id=oWkoAAAAYAAJ&pg=RA3-PA323&dq=anandibai| access-date = 14 January 2009}}</ref> वे उनकी दूसरी पत्नी थीं; रघुनाथराव की पहली पत्नी जानकीबाई (बरवे परिवार) का अगस्त 1755 में निधन हो गया था। बालाजी और रघुनाथराव, दोनों [[मराठा साम्राज्य]] के पेशवा बाजी राव प्रथम के पुत्र थे। पेशवा का पद छत्रपति द्वारा प्रदान किया जाता था और यह अनुवांशिक नहीं था। == नारायणराव की हत्या == [[File:Pune ShaniwarWada DelhiGate.jpg|thumb|शनि॑वार वाडा—जहाँ नारायणराव की हत्या की साजिश रची गई]] सन् 1772 में [[माधवराव प्रथम]] की मृत्यु के बाद उनके भाई [[नारायणराव पेशवा|नारायणराव]] को पेशवा बनाया गया, किंतु वे नाबालिग थे। रघुनाथराव को संरक्षक नियुक्त किया गया। प्रारंभ में व्यवस्था सुचारू रही, परंतु बाद में नारायणराव ने अपने चाचा को पदच्युत करने की साजिश के आरोप में बंदी बना लिया। 30 अगस्त 1773 को शनि॑वार वाडा में,<ref>[https://www.indianculture.gov.in/hi/snippets/sanaivaaravaadaa indianculture]</ref> रघुनाथराव ने स्वयं को मुक्त कराने हेतु [[गर्दी]] सैनिकों को नियुक्त किया। वे शनि॑वार वाडा में घुसे और नारायणराव को बंदी बना लिया। लोकप्रिय कथा के अनुसार रघुनाथराव ने संदेश में "नारायणरावांना धरा" (पकड़ो) लिखा था, जिसे आनंदीबाई ने बदलकर "नारायणरावांना मारा" (मारो) कर दिया। परिणामस्वरूप गर्दी सैनिकों ने नारायणराव की हत्या कर दी। == परिणाम == नारायणराव की मृत्यु के बाद रघुनाथराव पेशवा बने, किंतु [[नाना फडनवीस]] ने जांच का आदेश दिया। मुख्य न्यायाधीश राम शास्त्री प्रभुणे ने रघुनाथराव और आनंदीबाई को दोषी पाया।<ref>{{Citation| last=Sen| first=Shailendra| title=Anglo-Marath Relations during the time of Warren Hastings| publisher=Popular Prakashan| year=1994| url = https://books.google.com/books?id=r4hHNz7T-AEC&pg=PA12&dq=Anandibai+narayanrao+killing| isbn=978-81-7154-578-0| access-date = 14 January 2009}}</ref><ref>{{Citation| last=Hasting| first=Gabriel| title=Strangers Within the Gates| publisher=Asian Educational Services| year=2004| url = https://books.google.com/books?id=5FU4daibDnoC&pg=PA155&dq=anandibai+peshwe| isbn=978-81-206-1875-6| access-date = 14 January 2009}}</ref> बाराभाई षड्यंत्र में नाना फडनवीस और अन्य सरदारों ने रघुनाथराव को पदच्युत कर दिया। नारायणराव की मृत्यु के बाद उनकी पत्नी गंगाबाई से जन्मे शिशु माधवराव द्वितीय को पेशवा बनाया गया। == बाद का जीवन == नाना फडनवीस की शक्तियों से बचते हुए आनंदीबाई ने 10 जनवरी 1775 को धार किले में [[बाजी राव द्वितीय]] को जन्म दिया।<ref>{{Citation| last=Vaidya| first=S.G.| title=Peshwa Bajirao II and the Downfall of Maratha Power| publisher=Pragati Prakashan| year=1976| url = https://books.google.com/books?id=5FU4daibDnoC&pg=PA155&dq=anandibai+peshwe| isbn=978-81-206-1875-6| access-date = 14 January 2009}}</ref> 11 दिसंबर 1783 को रघुनाथराव का निधन हो गया। == लोकप्रिय संस्कृति में == * 1994 की हिंदी धारावाहिक '' द ग्रेट मराठा'' में आनंदीबाई की भूमिका उत्कर्ष नायक ने निभाई। * 2014 की मराठी फिल्म '' राम माधव'' में उनकी भूमिका सोनाली कुलकर्णी ने निभाई। * 2019 की मराठी श्रृंखला '' स्वामिनी'' में कुंजिका कलविट ने उनका पात्र निभाया। == इन्हें भी देखें == * [[काशीबाई]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:आनंदीबाई}} [[श्रेणी:पेशवा वंश]] [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य से सम्बन्धित महिलाएँ]] dm7lyzjg625lmsudqyqlr7472glhlfo सदस्य:विक्रम प्रताप/शीह लॉग 2 1609848 6628182 6627998 2026-10-11T00:33:42Z विक्रम प्रताप 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:नवज्योत सिंह ठाकुर]]. 6628182 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:16, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अशोक हमराही]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:20, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:शास्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:24, 7 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 8 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फिरदौसी]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:25, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:33, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अम्मार सिंघ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:55, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस बर्थडेस]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:02, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑन वॉर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:06, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Abhinav Shahi (Music Producer)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:19, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Korean Solidarity of Civilian Military Employees]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:47, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:KSCME]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전군연]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전국군무원연대]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वाइब (2026 फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:52, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:प्रमुख लेख/पुरालेख/२०१९]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:02, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:27, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:धीरेंद्र कृष्री शास्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:39, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tagore faimly]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:09, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राहुल द्विवेदी 'स्मित']]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:15, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साहित्य रागिनी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:10, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सरणी (आँकड़ा संरचना)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: बिना लेख का वार्ता पृष्ठ} 08:16, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भक्तिविनोद ठाकुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कृत्रिम सामान्य बुद्धिमत्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:45, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:डॉ. अशोक कुमार मिश्र "क्षितिज"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:19, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नागेश पांडेय संजय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्राह्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:58, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Aneesh Sharma (Actor)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:03, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:मेघनाथ सिंह खंगार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकियीदिया:नया लेच कैसे बनायें]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:30, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Meva ram suthar barmer]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:24, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्रिक्ऋस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:31, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ysarmy/खेल का मैदान]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:01, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:केवल कुमार (संगीतकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:36, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राय वंश]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:43, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:लेजेंड बर्थडेज (Legend Birthdays)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:54, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Nimesh2026]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:03, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:01, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:संपादनबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भुज और कोटि/पुरालेख 1]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 12:51, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant gautam]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:55, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:07, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:यूरोप की परिषद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:17, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एलेन ऑक्टेवियन ह्यूम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रोमन केथोलिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हेलेन ख़ान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 18:19, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:HHyderabad Ki Awaaz News Digital Media]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:47, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant Rao Ambedkar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:48, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इन्फ्लुएंसर बर्थडेज़ (Influencer Birthdays)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 23:30, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Mohit.avasya.rajput]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:32, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ghanshyam andola]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:26, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Amit anay singh]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रभा पंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पीपल यूएसए]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:13, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री टेढ़ेश्वर नाथ मंदिर]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:53, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नितिन श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:45, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:46, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कोमल निषाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:52, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आत्मनैर्भर्य]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:53, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Bipin devdas]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:09, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सुनील आंबेकर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:01, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भाई भाई टायर एंड पार्ट्स (Bhai Bhai Tyre and Parts)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गेटी इमेजेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:03, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:तेजा समाज सेवा संघ (Tss Sangh]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बालन नदी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 00:18, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हिन्दू धर्म और सनातन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:10, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:2017 CONCACAF गोल्ड कप]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:39, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Draft : मेहुल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:48, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनीता प्रेम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:05, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनुवाद और साहित्य]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:19, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Subhash Kisku]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अल्जीरिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अल्जीरिया} 03:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अवकाश सिंह]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:47, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:लेख विज़ार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:54, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepch71/ कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:32, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:38, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:39, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अरशद खान(बाल साहित्यकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:58, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फैमिली फुल हाउस विथ रोहित शर्मा]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 07:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:द कुलदीप बाबा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:46, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Govinda katariya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अभिषेक पाण्डेय "रूपक"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:18, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आलापुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:56, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:36, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:निकारागुआई सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:37, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:उकु कोट]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 15:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 16:25, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री दयानंद पांडेय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:26, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ग्लॉक 17]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पब्लिक (Famous Public)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:01, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एन एस इंडिया]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:41, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}) 19:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गास्पेल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विवेक अत्रे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bsand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत nahin} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Esand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत नहीं} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:10 INR Obs 2017.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:10_INR_Obs_2017.jpg}} log]): [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:33, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशिया में एयरलाइंस की सूची]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:58, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशियाई खेलों में भारत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 10:03, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एस्टोनिया के प्रधान मंत्री]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 14:08, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐडवर्ड थॉर्नडाइक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:21, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐनी लिस्टर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:25, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐवलांश ब्रेकडाउन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:30, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑर्डोविशाई]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Rohit Raj sharma]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बेल्जियम महिला क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रिया दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रिया महिला क्रिकेट टीम का बेल्जियम दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ओसमान सागर]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: पहले से मौजूद उचित लेख[[उस्मान सागर]]} 20:20, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कण्हपा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कन्नप्पा]]} 03:45, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कपड़ा रसायन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कर्क संक्रान्ति]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[अयनांत]]} 04:39, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कल्पना सैनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[डॉ कल्पना सैनी]]} 06:16, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का इतिहास} 09:13, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एम. डी. अण्डोला]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:52, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैनिक क्षत्रिय]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 11:00, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:से ऑलवेज़ ट्रुथ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:काली पुराण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कालिका पुराण]]} 11:59, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कासगंज (कांशीराम नगर) जिला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कासगंज ज़िला]]} 12:10, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अक्षत तिवारी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 12:49, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राहुल सिन्हा (पत्रकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:36, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Maurya vanshi Ashish Kumar mourya]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:37, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भूगोल} 23:29, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#सरकार और राजनीति} 23:31, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया की भाषाएँ]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भाषाएँ} 23:32, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D. N. Verma - Barabanki]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:10, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आग्नेश सावाई]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:00, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आसुतोष कुमार उर्फ स्वामी आसुतोष मुनि जी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:52, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Hyderabad Ki Awaaz News/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:46, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राज विश्वकर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:25, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ms fouzia Fatima ceo]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:26, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक मिश्र "नाहिल"/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:27, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुमारप्पा ग्राम स्वराज संस्थान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुरु (बीमारी)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कुरु रोग]]} 19:55, 30 सितंबर 2026 (UTC) === अक्टूबर 2026 === # [[:परशुराम सेना]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:14, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मन्जु तोमर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:17, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शहीद सआदत खां]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:19, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वैशालीताई देशमुख]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:00, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dilipsongra9]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:49, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Draft:Birmi Patta]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:16, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सीन 75]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:18, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सपोटरा (कस्बा)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राव लुणकरण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:22, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भैरुँलाल भारद्वाज]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भारत की विलुप्तप्रायः प्रजातियाँ]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की किला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:24, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नीदरलैंड के प्रांत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:25, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:देवी कृष्णप्रिया]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डायटोमाइट]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:जनकल्याणकारी दिवस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:27, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:चुफुत-काले]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:28, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:काला चना घूमनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:32, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कार्तिक राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:33, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कमलानंद झा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:एस्की-केरमेन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Manarajganj estate]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:35, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:विकिपरियोजना संगीत/वार्ता]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:40, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:सहायता डेस्क]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:41, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:42, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026/मूल्यांकन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:43, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Khan aashib.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:50, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Devkinandan Thakur Ji.png]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:55, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:ANIL SUKHWAL.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:58, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Pawar Rajput.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:02, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already bureaucrat]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:05, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already sysop]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Cite article link]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:07, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Gadget-dropdown-menus.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Geshi.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Nologinlink]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:10, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Rules.js]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Sitesupportpage]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Spheading]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Stub]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Villagepump]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:13, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Wikimedia-copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:World Cinema]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:प्रमुख चित्र जनवरी २०२५]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:15, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता वार्ता:नया लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:17, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:संस्कृति/चयनित लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:पृथ्वी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद रफत नेता जी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:07, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रावल समरसिंह]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:37, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालप्रसाद मेवाड]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:38, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विविध तीर्थकल्प (जिनप्रभ सूरि)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:39, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कटासिन का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित लेख मौजूद [[कातासिन की लड़ाई]] और जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है} 20:45, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:तराइन का प्रथम युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:48, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोविंद राय]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:49, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शिहाबुद्दीन गोरी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:50, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भैरोवाल की लड़ाई]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 30/09/2026)} 21:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चपाती आंदोलन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:07, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रूप सिंह राठौड़]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:15, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खजवा का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 23/09/2026)} 21:22, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राती घाटी का युद्ध]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:25, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नकटी रानी कर्णावती]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:28, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:काल की सापेक्षता]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:03, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा ककुद्मी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:04, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा हरिश्चन्द्र (फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:01, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:इस सप्ताह का सुधार हेतु लेख/2026/41]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कूफा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कूफ़ा]]} 13:08, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राजेश मिश्र]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:47, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:केटीएम 200 ड्यूक]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:00, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैथॅलिक चर्च]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैथोलिक गिरजाघर} 17:22, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भोजपुर का इतिहास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय, भारत सरकार]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय} 22:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्वार्कसिटी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 14:02, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खमन ढोकला]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ढोकला} 16:05, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 16:58, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 00:45, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:ग्लॉक 17]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 00:51, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया की राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 01:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गुरू अमरदास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[गुरु अमर दास]]} 01:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आकाश नंदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:जीएस पंवार]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोलाकाबास]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 10:47, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रामीण विकास राज्यमंत्री, भारत सरकार]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[ग्रामीण विकास मंत्रालय]]} 11:05, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रीनलैंड का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ग्रीनलैण्ड} 11:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:घाना का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: घाना} 11:28, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1833 (Saint Helena Act 1833 / Charter Act of 1833]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1853 (Charter Act of 1853)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:38, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आलोक कुमार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:20, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कौशिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कश्यप]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सकरवार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:54, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:00, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 12:01, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जबाला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: मूल शोध} 16:19, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जर्मनसोसाइटीफॉरस्टेमसेलरिसेर्च]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 16:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जवान(फिल्म)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोरडा (राजस्थान)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:11, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ज़ोहर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:16, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जाबर महादेव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:20, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जामखेड तहसील]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:22, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जिंदल स्टील]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[जिन्दल स्टील एण्ड पॉवर लिमिटेड]]} 09:31, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जेसन केनी]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:39, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नवज्योत सिंह ठाकुर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) 1peytt2hof74fb3zqa2j3y0nz7egk5q 6628184 6628182 2026-10-11T00:34:18Z विक्रम प्रताप 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत]]. 6628184 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:16, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अशोक हमराही]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:20, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:शास्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:24, 7 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 8 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फिरदौसी]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:25, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:33, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अम्मार सिंघ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:55, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस बर्थडेस]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:02, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑन वॉर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:06, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Abhinav Shahi (Music Producer)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:19, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Korean Solidarity of Civilian Military Employees]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:47, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:KSCME]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전군연]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전국군무원연대]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वाइब (2026 फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:52, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:प्रमुख लेख/पुरालेख/२०१९]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:02, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:27, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:धीरेंद्र कृष्री शास्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:39, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tagore faimly]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:09, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राहुल द्विवेदी 'स्मित']]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:15, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साहित्य रागिनी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:10, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सरणी (आँकड़ा संरचना)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: बिना लेख का वार्ता पृष्ठ} 08:16, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भक्तिविनोद ठाकुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कृत्रिम सामान्य बुद्धिमत्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:45, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:डॉ. अशोक कुमार मिश्र "क्षितिज"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:19, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नागेश पांडेय संजय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्राह्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:58, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Aneesh Sharma (Actor)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:03, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:मेघनाथ सिंह खंगार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकियीदिया:नया लेच कैसे बनायें]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:30, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Meva ram suthar barmer]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:24, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्रिक्ऋस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:31, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ysarmy/खेल का मैदान]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:01, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:केवल कुमार (संगीतकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:36, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राय वंश]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:43, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:लेजेंड बर्थडेज (Legend Birthdays)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:54, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Nimesh2026]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:03, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:01, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:संपादनबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भुज और कोटि/पुरालेख 1]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 12:51, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant gautam]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:55, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:07, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:यूरोप की परिषद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:17, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एलेन ऑक्टेवियन ह्यूम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रोमन केथोलिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हेलेन ख़ान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 18:19, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:HHyderabad Ki Awaaz News Digital Media]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:47, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant Rao Ambedkar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:48, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इन्फ्लुएंसर बर्थडेज़ (Influencer Birthdays)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 23:30, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Mohit.avasya.rajput]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:32, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ghanshyam andola]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:26, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Amit anay singh]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रभा पंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पीपल यूएसए]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:13, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री टेढ़ेश्वर नाथ मंदिर]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:53, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नितिन श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:45, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:46, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कोमल निषाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:52, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आत्मनैर्भर्य]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:53, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Bipin devdas]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:09, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सुनील आंबेकर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:01, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भाई भाई टायर एंड पार्ट्स (Bhai Bhai Tyre and Parts)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गेटी इमेजेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:03, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:तेजा समाज सेवा संघ (Tss Sangh]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बालन नदी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 00:18, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हिन्दू धर्म और सनातन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:10, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:2017 CONCACAF गोल्ड कप]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:39, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Draft : मेहुल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:48, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनीता प्रेम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:05, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनुवाद और साहित्य]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:19, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Subhash Kisku]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अल्जीरिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अल्जीरिया} 03:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अवकाश सिंह]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:47, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:लेख विज़ार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:54, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepch71/ कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:32, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:38, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:39, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अरशद खान(बाल साहित्यकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:58, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फैमिली फुल हाउस विथ रोहित शर्मा]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 07:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:द कुलदीप बाबा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:46, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Govinda katariya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अभिषेक पाण्डेय "रूपक"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:18, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आलापुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:56, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:36, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:निकारागुआई सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:37, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:उकु कोट]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 15:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 16:25, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री दयानंद पांडेय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:26, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ग्लॉक 17]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पब्लिक (Famous Public)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:01, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एन एस इंडिया]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:41, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}) 19:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गास्पेल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विवेक अत्रे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bsand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत nahin} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Esand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत नहीं} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:10 INR Obs 2017.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:10_INR_Obs_2017.jpg}} log]): [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:33, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशिया में एयरलाइंस की सूची]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:58, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशियाई खेलों में भारत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 10:03, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एस्टोनिया के प्रधान मंत्री]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 14:08, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐडवर्ड थॉर्नडाइक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:21, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐनी लिस्टर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:25, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐवलांश ब्रेकडाउन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:30, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑर्डोविशाई]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Rohit Raj sharma]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बेल्जियम महिला क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रिया दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रिया महिला क्रिकेट टीम का बेल्जियम दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ओसमान सागर]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: पहले से मौजूद उचित लेख[[उस्मान सागर]]} 20:20, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कण्हपा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कन्नप्पा]]} 03:45, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कपड़ा रसायन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कर्क संक्रान्ति]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[अयनांत]]} 04:39, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कल्पना सैनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[डॉ कल्पना सैनी]]} 06:16, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का इतिहास} 09:13, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एम. डी. अण्डोला]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:52, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैनिक क्षत्रिय]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 11:00, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:से ऑलवेज़ ट्रुथ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:काली पुराण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कालिका पुराण]]} 11:59, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कासगंज (कांशीराम नगर) जिला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कासगंज ज़िला]]} 12:10, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अक्षत तिवारी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 12:49, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राहुल सिन्हा (पत्रकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:36, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Maurya vanshi Ashish Kumar mourya]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:37, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भूगोल} 23:29, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#सरकार और राजनीति} 23:31, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया की भाषाएँ]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भाषाएँ} 23:32, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D. N. Verma - Barabanki]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:10, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आग्नेश सावाई]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:00, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आसुतोष कुमार उर्फ स्वामी आसुतोष मुनि जी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:52, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Hyderabad Ki Awaaz News/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:46, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राज विश्वकर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:25, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ms fouzia Fatima ceo]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:26, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक मिश्र "नाहिल"/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:27, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुमारप्पा ग्राम स्वराज संस्थान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुरु (बीमारी)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कुरु रोग]]} 19:55, 30 सितंबर 2026 (UTC) === अक्टूबर 2026 === # [[:परशुराम सेना]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:14, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मन्जु तोमर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:17, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शहीद सआदत खां]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:19, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वैशालीताई देशमुख]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:00, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dilipsongra9]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:49, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Draft:Birmi Patta]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:16, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सीन 75]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:18, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सपोटरा (कस्बा)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राव लुणकरण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:22, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भैरुँलाल भारद्वाज]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भारत की विलुप्तप्रायः प्रजातियाँ]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की किला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:24, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नीदरलैंड के प्रांत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:25, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:देवी कृष्णप्रिया]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डायटोमाइट]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:जनकल्याणकारी दिवस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:27, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:चुफुत-काले]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:28, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:काला चना घूमनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:32, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कार्तिक राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:33, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कमलानंद झा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:एस्की-केरमेन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Manarajganj estate]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:35, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:विकिपरियोजना संगीत/वार्ता]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:40, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:सहायता डेस्क]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:41, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:42, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026/मूल्यांकन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:43, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Khan aashib.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:50, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Devkinandan Thakur Ji.png]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:55, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:ANIL SUKHWAL.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:58, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Pawar Rajput.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:02, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already bureaucrat]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:05, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already sysop]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Cite article link]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:07, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Gadget-dropdown-menus.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Geshi.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Nologinlink]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:10, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Rules.js]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Sitesupportpage]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Spheading]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Stub]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Villagepump]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:13, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Wikimedia-copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:World Cinema]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:प्रमुख चित्र जनवरी २०२५]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:15, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता वार्ता:नया लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:17, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:संस्कृति/चयनित लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:पृथ्वी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद रफत नेता जी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:07, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रावल समरसिंह]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:37, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालप्रसाद मेवाड]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:38, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विविध तीर्थकल्प (जिनप्रभ सूरि)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:39, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कटासिन का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित लेख मौजूद [[कातासिन की लड़ाई]] और जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है} 20:45, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:तराइन का प्रथम युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:48, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोविंद राय]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:49, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शिहाबुद्दीन गोरी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:50, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भैरोवाल की लड़ाई]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 30/09/2026)} 21:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चपाती आंदोलन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:07, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रूप सिंह राठौड़]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:15, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खजवा का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 23/09/2026)} 21:22, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राती घाटी का युद्ध]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:25, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नकटी रानी कर्णावती]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:28, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:काल की सापेक्षता]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:03, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा ककुद्मी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:04, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा हरिश्चन्द्र (फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:01, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:इस सप्ताह का सुधार हेतु लेख/2026/41]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कूफा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कूफ़ा]]} 13:08, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राजेश मिश्र]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:47, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:केटीएम 200 ड्यूक]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:00, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैथॅलिक चर्च]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैथोलिक गिरजाघर} 17:22, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भोजपुर का इतिहास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय, भारत सरकार]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय} 22:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्वार्कसिटी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 14:02, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खमन ढोकला]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ढोकला} 16:05, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 16:58, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 00:45, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:ग्लॉक 17]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 00:51, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया की राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 01:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गुरू अमरदास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[गुरु अमर दास]]} 01:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आकाश नंदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:जीएस पंवार]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोलाकाबास]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 10:47, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रामीण विकास राज्यमंत्री, भारत सरकार]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[ग्रामीण विकास मंत्रालय]]} 11:05, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रीनलैंड का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ग्रीनलैण्ड} 11:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:घाना का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: घाना} 11:28, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1833 (Saint Helena Act 1833 / Charter Act of 1833]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1853 (Charter Act of 1853)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:38, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आलोक कुमार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:20, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कौशिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कश्यप]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सकरवार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:54, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:00, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 12:01, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जबाला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: मूल शोध} 16:19, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जर्मनसोसाइटीफॉरस्टेमसेलरिसेर्च]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 16:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जवान(फिल्म)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोरडा (राजस्थान)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:11, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ज़ोहर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:16, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जाबर महादेव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:20, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जामखेड तहसील]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:22, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जिंदल स्टील]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[जिन्दल स्टील एण्ड पॉवर लिमिटेड]]} 09:31, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जेसन केनी]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:39, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नवज्योत सिंह ठाकुर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:34, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) 5pn004k73pdm02d63rkay69w9jpy89e 6628195 6628184 2026-10-11T02:50:20Z विक्रम प्रताप 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:जैव शोधक]]. 6628195 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:16, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अशोक हमराही]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:20, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:शास्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:24, 7 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 8 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फिरदौसी]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:25, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:33, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अम्मार सिंघ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:55, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस बर्थडेस]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:02, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑन वॉर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:06, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Abhinav Shahi (Music Producer)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:19, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Korean Solidarity of Civilian Military Employees]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:47, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:KSCME]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전군연]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전국군무원연대]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वाइब (2026 फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:52, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:प्रमुख लेख/पुरालेख/२०१९]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:02, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:27, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:धीरेंद्र कृष्री शास्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:39, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tagore faimly]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:09, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राहुल द्विवेदी 'स्मित']]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:15, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साहित्य रागिनी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:10, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सरणी (आँकड़ा संरचना)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: बिना लेख का वार्ता पृष्ठ} 08:16, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भक्तिविनोद ठाकुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कृत्रिम सामान्य बुद्धिमत्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:45, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:डॉ. अशोक कुमार मिश्र "क्षितिज"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:19, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नागेश पांडेय संजय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्राह्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:58, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Aneesh Sharma (Actor)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:03, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:मेघनाथ सिंह खंगार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकियीदिया:नया लेच कैसे बनायें]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:30, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Meva ram suthar barmer]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:24, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्रिक्ऋस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:31, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ysarmy/खेल का मैदान]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:01, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:केवल कुमार (संगीतकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:36, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राय वंश]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:43, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:लेजेंड बर्थडेज (Legend Birthdays)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:54, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Nimesh2026]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:03, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:01, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:संपादनबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भुज और कोटि/पुरालेख 1]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 12:51, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant gautam]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:55, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:07, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:यूरोप की परिषद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:17, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एलेन ऑक्टेवियन ह्यूम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रोमन केथोलिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हेलेन ख़ान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 18:19, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:HHyderabad Ki Awaaz News Digital Media]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:47, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant Rao Ambedkar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:48, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इन्फ्लुएंसर बर्थडेज़ (Influencer Birthdays)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 23:30, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Mohit.avasya.rajput]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:32, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ghanshyam andola]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:26, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Amit anay singh]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रभा पंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पीपल यूएसए]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:13, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री टेढ़ेश्वर नाथ मंदिर]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:53, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नितिन श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:45, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:46, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कोमल निषाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:52, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आत्मनैर्भर्य]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:53, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Bipin devdas]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:09, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सुनील आंबेकर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:01, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भाई भाई टायर एंड पार्ट्स (Bhai Bhai Tyre and Parts)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गेटी इमेजेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:03, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:तेजा समाज सेवा संघ (Tss Sangh]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बालन नदी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 00:18, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हिन्दू धर्म और सनातन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:10, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:2017 CONCACAF गोल्ड कप]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:39, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Draft : मेहुल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:48, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनीता प्रेम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:05, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनुवाद और साहित्य]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:19, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Subhash Kisku]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अल्जीरिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अल्जीरिया} 03:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अवकाश सिंह]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:47, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:लेख विज़ार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:54, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepch71/ कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:32, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:38, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:39, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अरशद खान(बाल साहित्यकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:58, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फैमिली फुल हाउस विथ रोहित शर्मा]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 07:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:द कुलदीप बाबा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:46, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Govinda katariya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अभिषेक पाण्डेय "रूपक"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:18, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आलापुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:56, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:36, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:निकारागुआई सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:37, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:उकु कोट]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 15:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 16:25, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री दयानंद पांडेय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:26, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ग्लॉक 17]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पब्लिक (Famous Public)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:01, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एन एस इंडिया]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:41, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}) 19:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गास्पेल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विवेक अत्रे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bsand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत nahin} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Esand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत नहीं} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:10 INR Obs 2017.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:10_INR_Obs_2017.jpg}} log]): [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:33, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशिया में एयरलाइंस की सूची]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:58, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशियाई खेलों में भारत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 10:03, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एस्टोनिया के प्रधान मंत्री]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 14:08, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐडवर्ड थॉर्नडाइक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:21, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐनी लिस्टर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:25, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐवलांश ब्रेकडाउन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:30, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑर्डोविशाई]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Rohit Raj sharma]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बेल्जियम महिला क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रिया दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रिया महिला क्रिकेट टीम का बेल्जियम दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ओसमान सागर]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: पहले से मौजूद उचित लेख[[उस्मान सागर]]} 20:20, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कण्हपा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कन्नप्पा]]} 03:45, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कपड़ा रसायन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कर्क संक्रान्ति]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[अयनांत]]} 04:39, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कल्पना सैनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[डॉ कल्पना सैनी]]} 06:16, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का इतिहास} 09:13, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एम. डी. अण्डोला]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:52, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैनिक क्षत्रिय]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 11:00, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:से ऑलवेज़ ट्रुथ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:काली पुराण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कालिका पुराण]]} 11:59, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कासगंज (कांशीराम नगर) जिला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कासगंज ज़िला]]} 12:10, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अक्षत तिवारी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 12:49, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राहुल सिन्हा (पत्रकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:36, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Maurya vanshi Ashish Kumar mourya]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:37, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भूगोल} 23:29, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#सरकार और राजनीति} 23:31, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया की भाषाएँ]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भाषाएँ} 23:32, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D. N. Verma - Barabanki]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:10, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आग्नेश सावाई]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:00, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आसुतोष कुमार उर्फ स्वामी आसुतोष मुनि जी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:52, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Hyderabad Ki Awaaz News/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:46, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राज विश्वकर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:25, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ms fouzia Fatima ceo]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:26, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक मिश्र "नाहिल"/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:27, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुमारप्पा ग्राम स्वराज संस्थान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुरु (बीमारी)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कुरु रोग]]} 19:55, 30 सितंबर 2026 (UTC) === अक्टूबर 2026 === # [[:परशुराम सेना]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:14, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मन्जु तोमर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:17, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शहीद सआदत खां]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:19, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वैशालीताई देशमुख]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:00, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dilipsongra9]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:49, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Draft:Birmi Patta]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:16, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सीन 75]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:18, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सपोटरा (कस्बा)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राव लुणकरण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:22, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भैरुँलाल भारद्वाज]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भारत की विलुप्तप्रायः प्रजातियाँ]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की किला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:24, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नीदरलैंड के प्रांत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:25, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:देवी कृष्णप्रिया]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डायटोमाइट]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:जनकल्याणकारी दिवस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:27, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:चुफुत-काले]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:28, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:काला चना घूमनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:32, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कार्तिक राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:33, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कमलानंद झा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:एस्की-केरमेन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Manarajganj estate]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:35, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:विकिपरियोजना संगीत/वार्ता]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:40, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:सहायता डेस्क]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:41, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:42, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026/मूल्यांकन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:43, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Khan aashib.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:50, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Devkinandan Thakur Ji.png]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:55, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:ANIL SUKHWAL.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:58, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Pawar Rajput.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:02, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already bureaucrat]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:05, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already sysop]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Cite article link]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:07, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Gadget-dropdown-menus.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Geshi.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Nologinlink]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:10, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Rules.js]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Sitesupportpage]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Spheading]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Stub]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Villagepump]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:13, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Wikimedia-copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:World Cinema]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:प्रमुख चित्र जनवरी २०२५]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:15, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता वार्ता:नया लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:17, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:संस्कृति/चयनित लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:पृथ्वी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद रफत नेता जी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:07, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रावल समरसिंह]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:37, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालप्रसाद मेवाड]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:38, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विविध तीर्थकल्प (जिनप्रभ सूरि)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:39, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कटासिन का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित लेख मौजूद [[कातासिन की लड़ाई]] और जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है} 20:45, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:तराइन का प्रथम युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:48, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोविंद राय]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:49, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शिहाबुद्दीन गोरी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:50, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भैरोवाल की लड़ाई]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 30/09/2026)} 21:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चपाती आंदोलन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:07, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रूप सिंह राठौड़]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:15, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खजवा का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 23/09/2026)} 21:22, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राती घाटी का युद्ध]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:25, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नकटी रानी कर्णावती]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:28, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:काल की सापेक्षता]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:03, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा ककुद्मी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:04, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा हरिश्चन्द्र (फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:01, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:इस सप्ताह का सुधार हेतु लेख/2026/41]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कूफा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कूफ़ा]]} 13:08, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राजेश मिश्र]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:47, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:केटीएम 200 ड्यूक]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:00, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैथॅलिक चर्च]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैथोलिक गिरजाघर} 17:22, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भोजपुर का इतिहास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय, भारत सरकार]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय} 22:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्वार्कसिटी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 14:02, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खमन ढोकला]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ढोकला} 16:05, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 16:58, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 00:45, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:ग्लॉक 17]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 00:51, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया की राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 01:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गुरू अमरदास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[गुरु अमर दास]]} 01:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आकाश नंदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:जीएस पंवार]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोलाकाबास]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 10:47, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रामीण विकास राज्यमंत्री, भारत सरकार]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[ग्रामीण विकास मंत्रालय]]} 11:05, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रीनलैंड का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ग्रीनलैण्ड} 11:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:घाना का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: घाना} 11:28, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1833 (Saint Helena Act 1833 / Charter Act of 1833]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1853 (Charter Act of 1853)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:38, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आलोक कुमार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:20, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कौशिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कश्यप]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सकरवार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:54, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:00, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 12:01, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जबाला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: मूल शोध} 16:19, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जर्मनसोसाइटीफॉरस्टेमसेलरिसेर्च]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 16:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जवान(फिल्म)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोरडा (राजस्थान)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:11, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ज़ोहर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:16, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जाबर महादेव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:20, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जामखेड तहसील]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:22, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जिंदल स्टील]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[जिन्दल स्टील एण्ड पॉवर लिमिटेड]]} 09:31, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जेसन केनी]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:39, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नवज्योत सिंह ठाकुर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:34, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जैव शोधक]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 02:50, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) skvxr380wne2ljpalufqtzpg0wvmn9f 6628472 6628195 2026-10-11T11:51:26Z विक्रम प्रताप 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:चित्र:Hindu Darshan.png]]. 6628472 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:16, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अशोक हमराही]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:20, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:शास्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:24, 7 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 8 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फिरदौसी]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:25, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:33, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अम्मार सिंघ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:55, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस बर्थडेस]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:02, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑन वॉर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:06, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Abhinav Shahi (Music Producer)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:19, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Korean Solidarity of Civilian Military Employees]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:47, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:KSCME]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전군연]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전국군무원연대]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वाइब (2026 फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:52, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:प्रमुख लेख/पुरालेख/२०१९]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:02, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:27, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:धीरेंद्र कृष्री शास्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:39, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tagore faimly]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:09, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राहुल द्विवेदी 'स्मित']]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:15, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साहित्य रागिनी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:10, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सरणी (आँकड़ा संरचना)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: बिना लेख का वार्ता पृष्ठ} 08:16, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भक्तिविनोद ठाकुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कृत्रिम सामान्य बुद्धिमत्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:45, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:डॉ. अशोक कुमार मिश्र "क्षितिज"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:19, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नागेश पांडेय संजय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्राह्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:58, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Aneesh Sharma (Actor)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:03, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:मेघनाथ सिंह खंगार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकियीदिया:नया लेच कैसे बनायें]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:30, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Meva ram suthar barmer]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:24, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्रिक्ऋस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:31, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ysarmy/खेल का मैदान]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:01, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:केवल कुमार (संगीतकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:36, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राय वंश]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:43, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:लेजेंड बर्थडेज (Legend Birthdays)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:54, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Nimesh2026]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:03, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:01, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:संपादनबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भुज और कोटि/पुरालेख 1]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 12:51, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant gautam]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:55, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:07, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:यूरोप की परिषद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:17, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एलेन ऑक्टेवियन ह्यूम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रोमन केथोलिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हेलेन ख़ान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 18:19, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:HHyderabad Ki Awaaz News Digital Media]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:47, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant Rao Ambedkar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:48, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इन्फ्लुएंसर बर्थडेज़ (Influencer Birthdays)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 23:30, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Mohit.avasya.rajput]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:32, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ghanshyam andola]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:26, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Amit anay singh]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रभा पंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पीपल यूएसए]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:13, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री टेढ़ेश्वर नाथ मंदिर]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:53, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नितिन श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:45, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:46, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कोमल निषाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:52, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आत्मनैर्भर्य]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:53, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Bipin devdas]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:09, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सुनील आंबेकर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:01, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भाई भाई टायर एंड पार्ट्स (Bhai Bhai Tyre and Parts)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गेटी इमेजेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:03, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:तेजा समाज सेवा संघ (Tss Sangh]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बालन नदी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 00:18, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हिन्दू धर्म और सनातन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:10, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:2017 CONCACAF गोल्ड कप]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:39, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Draft : मेहुल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:48, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनीता प्रेम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:05, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनुवाद और साहित्य]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:19, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Subhash Kisku]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अल्जीरिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अल्जीरिया} 03:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अवकाश सिंह]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:47, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:लेख विज़ार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:54, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepch71/ कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:32, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:38, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:39, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अरशद खान(बाल साहित्यकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:58, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फैमिली फुल हाउस विथ रोहित शर्मा]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 07:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:द कुलदीप बाबा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:46, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Govinda katariya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अभिषेक पाण्डेय "रूपक"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:18, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आलापुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:56, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:36, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:निकारागुआई सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:37, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:उकु कोट]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 15:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 16:25, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री दयानंद पांडेय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:26, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ग्लॉक 17]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पब्लिक (Famous Public)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:01, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एन एस इंडिया]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:41, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}) 19:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गास्पेल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विवेक अत्रे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bsand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत nahin} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Esand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत नहीं} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:10 INR Obs 2017.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:10_INR_Obs_2017.jpg}} log]): [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:33, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशिया में एयरलाइंस की सूची]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:58, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशियाई खेलों में भारत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 10:03, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एस्टोनिया के प्रधान मंत्री]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 14:08, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐडवर्ड थॉर्नडाइक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:21, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐनी लिस्टर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:25, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐवलांश ब्रेकडाउन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:30, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑर्डोविशाई]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Rohit Raj sharma]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बेल्जियम महिला क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रिया दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रिया महिला क्रिकेट टीम का बेल्जियम दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ओसमान सागर]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: पहले से मौजूद उचित लेख[[उस्मान सागर]]} 20:20, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कण्हपा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कन्नप्पा]]} 03:45, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कपड़ा रसायन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कर्क संक्रान्ति]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[अयनांत]]} 04:39, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कल्पना सैनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[डॉ कल्पना सैनी]]} 06:16, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का इतिहास} 09:13, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एम. डी. अण्डोला]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:52, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैनिक क्षत्रिय]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 11:00, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:से ऑलवेज़ ट्रुथ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:काली पुराण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कालिका पुराण]]} 11:59, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कासगंज (कांशीराम नगर) जिला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कासगंज ज़िला]]} 12:10, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अक्षत तिवारी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 12:49, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राहुल सिन्हा (पत्रकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:36, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Maurya vanshi Ashish Kumar mourya]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:37, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भूगोल} 23:29, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#सरकार और राजनीति} 23:31, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया की भाषाएँ]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भाषाएँ} 23:32, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D. N. Verma - Barabanki]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:10, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आग्नेश सावाई]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:00, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आसुतोष कुमार उर्फ स्वामी आसुतोष मुनि जी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:52, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Hyderabad Ki Awaaz News/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:46, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राज विश्वकर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:25, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ms fouzia Fatima ceo]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:26, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक मिश्र "नाहिल"/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:27, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुमारप्पा ग्राम स्वराज संस्थान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुरु (बीमारी)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कुरु रोग]]} 19:55, 30 सितंबर 2026 (UTC) === अक्टूबर 2026 === # [[:परशुराम सेना]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:14, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मन्जु तोमर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:17, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शहीद सआदत खां]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:19, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वैशालीताई देशमुख]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:00, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dilipsongra9]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:49, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Draft:Birmi Patta]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:16, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सीन 75]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:18, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सपोटरा (कस्बा)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राव लुणकरण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:22, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भैरुँलाल भारद्वाज]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भारत की विलुप्तप्रायः प्रजातियाँ]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की किला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:24, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नीदरलैंड के प्रांत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:25, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:देवी कृष्णप्रिया]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डायटोमाइट]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:जनकल्याणकारी दिवस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:27, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:चुफुत-काले]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:28, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:काला चना घूमनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:32, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कार्तिक राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:33, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कमलानंद झा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:एस्की-केरमेन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Manarajganj estate]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:35, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:विकिपरियोजना संगीत/वार्ता]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:40, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:सहायता डेस्क]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:41, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:42, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026/मूल्यांकन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:43, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Khan aashib.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:50, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Devkinandan Thakur Ji.png]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:55, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:ANIL SUKHWAL.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:58, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Pawar Rajput.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:02, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already bureaucrat]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:05, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already sysop]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Cite article link]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:07, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Gadget-dropdown-menus.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Geshi.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Nologinlink]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:10, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Rules.js]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Sitesupportpage]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Spheading]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Stub]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Villagepump]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:13, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Wikimedia-copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:World Cinema]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:प्रमुख चित्र जनवरी २०२५]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:15, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता वार्ता:नया लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:17, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:संस्कृति/चयनित लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:पृथ्वी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद रफत नेता जी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:07, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रावल समरसिंह]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:37, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालप्रसाद मेवाड]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:38, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विविध तीर्थकल्प (जिनप्रभ सूरि)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:39, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कटासिन का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित लेख मौजूद [[कातासिन की लड़ाई]] और जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है} 20:45, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:तराइन का प्रथम युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:48, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोविंद राय]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:49, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शिहाबुद्दीन गोरी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:50, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भैरोवाल की लड़ाई]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 30/09/2026)} 21:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चपाती आंदोलन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:07, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रूप सिंह राठौड़]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:15, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खजवा का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 23/09/2026)} 21:22, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राती घाटी का युद्ध]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:25, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नकटी रानी कर्णावती]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:28, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:काल की सापेक्षता]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:03, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा ककुद्मी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:04, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा हरिश्चन्द्र (फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:01, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:इस सप्ताह का सुधार हेतु लेख/2026/41]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कूफा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कूफ़ा]]} 13:08, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राजेश मिश्र]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:47, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:केटीएम 200 ड्यूक]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:00, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैथॅलिक चर्च]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैथोलिक गिरजाघर} 17:22, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भोजपुर का इतिहास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय, भारत सरकार]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय} 22:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्वार्कसिटी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 14:02, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खमन ढोकला]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ढोकला} 16:05, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 16:58, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 00:45, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:ग्लॉक 17]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 00:51, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया की राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 01:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गुरू अमरदास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[गुरु अमर दास]]} 01:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आकाश नंदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:जीएस पंवार]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोलाकाबास]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 10:47, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रामीण विकास राज्यमंत्री, भारत सरकार]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[ग्रामीण विकास मंत्रालय]]} 11:05, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रीनलैंड का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ग्रीनलैण्ड} 11:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:घाना का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: घाना} 11:28, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1833 (Saint Helena Act 1833 / Charter Act of 1833]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1853 (Charter Act of 1853)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:38, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आलोक कुमार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:20, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कौशिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कश्यप]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सकरवार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:54, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:00, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 12:01, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जबाला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: मूल शोध} 16:19, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जर्मनसोसाइटीफॉरस्टेमसेलरिसेर्च]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 16:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जवान(फिल्म)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोरडा (राजस्थान)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:11, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ज़ोहर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:16, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जाबर महादेव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:20, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जामखेड तहसील]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:22, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जिंदल स्टील]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[जिन्दल स्टील एण्ड पॉवर लिमिटेड]]} 09:31, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जेसन केनी]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:39, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नवज्योत सिंह ठाकुर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:34, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जैव शोधक]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 02:50, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) l7lvwyyprvmfb930pzedxz5sbnmqzt1 6628474 6628472 2026-10-11T11:51:44Z विक्रम प्रताप 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:चित्र:Hindu Darshan-1.png]]. 6628474 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:16, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अशोक हमराही]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:20, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:शास्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:24, 7 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 8 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फिरदौसी]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:25, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:33, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अम्मार सिंघ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:55, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस बर्थडेस]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:02, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑन वॉर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:06, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Abhinav Shahi (Music Producer)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:19, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Korean Solidarity of Civilian Military Employees]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:47, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:KSCME]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전군연]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전국군무원연대]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वाइब (2026 फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:52, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:प्रमुख लेख/पुरालेख/२०१९]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:02, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:27, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:धीरेंद्र कृष्री शास्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:39, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tagore faimly]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:09, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राहुल द्विवेदी 'स्मित']]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:15, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साहित्य रागिनी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:10, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सरणी (आँकड़ा संरचना)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: बिना लेख का वार्ता पृष्ठ} 08:16, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भक्तिविनोद ठाकुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कृत्रिम सामान्य बुद्धिमत्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:45, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:डॉ. अशोक कुमार मिश्र "क्षितिज"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:19, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नागेश पांडेय संजय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्राह्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:58, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Aneesh Sharma (Actor)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:03, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:मेघनाथ सिंह खंगार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकियीदिया:नया लेच कैसे बनायें]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:30, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Meva ram suthar barmer]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:24, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्रिक्ऋस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:31, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ysarmy/खेल का मैदान]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:01, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:केवल कुमार (संगीतकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:36, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राय वंश]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:43, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:लेजेंड बर्थडेज (Legend Birthdays)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:54, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Nimesh2026]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:03, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:01, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:संपादनबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भुज और कोटि/पुरालेख 1]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 12:51, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant gautam]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:55, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:07, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:यूरोप की परिषद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:17, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एलेन ऑक्टेवियन ह्यूम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रोमन केथोलिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हेलेन ख़ान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 18:19, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:HHyderabad Ki Awaaz News Digital Media]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:47, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant Rao Ambedkar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:48, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इन्फ्लुएंसर बर्थडेज़ (Influencer Birthdays)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 23:30, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Mohit.avasya.rajput]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:32, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ghanshyam andola]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:26, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Amit anay singh]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रभा पंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पीपल यूएसए]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:13, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री टेढ़ेश्वर नाथ मंदिर]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:53, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नितिन श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:45, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:46, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कोमल निषाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:52, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आत्मनैर्भर्य]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:53, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Bipin devdas]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:09, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सुनील आंबेकर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:01, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भाई भाई टायर एंड पार्ट्स (Bhai Bhai Tyre and Parts)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गेटी इमेजेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:03, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:तेजा समाज सेवा संघ (Tss Sangh]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बालन नदी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 00:18, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हिन्दू धर्म और सनातन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:10, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:2017 CONCACAF गोल्ड कप]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:39, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Draft : मेहुल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:48, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनीता प्रेम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:05, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनुवाद और साहित्य]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:19, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Subhash Kisku]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अल्जीरिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अल्जीरिया} 03:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अवकाश सिंह]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:47, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:लेख विज़ार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:54, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepch71/ कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:32, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:38, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:39, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अरशद खान(बाल साहित्यकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:58, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फैमिली फुल हाउस विथ रोहित शर्मा]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 07:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:द कुलदीप बाबा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:46, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Govinda katariya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अभिषेक पाण्डेय "रूपक"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:18, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आलापुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:56, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:36, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:निकारागुआई सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:37, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:उकु कोट]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 15:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 16:25, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री दयानंद पांडेय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:26, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ग्लॉक 17]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पब्लिक (Famous Public)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:01, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एन एस इंडिया]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:41, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}) 19:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गास्पेल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विवेक अत्रे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bsand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत nahin} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Esand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत नहीं} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:10 INR Obs 2017.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:10_INR_Obs_2017.jpg}} log]): [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:33, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशिया में एयरलाइंस की सूची]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:58, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशियाई खेलों में भारत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 10:03, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एस्टोनिया के प्रधान मंत्री]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 14:08, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐडवर्ड थॉर्नडाइक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:21, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐनी लिस्टर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:25, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐवलांश ब्रेकडाउन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:30, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑर्डोविशाई]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Rohit Raj sharma]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बेल्जियम महिला क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रिया दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रिया महिला क्रिकेट टीम का बेल्जियम दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ओसमान सागर]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: पहले से मौजूद उचित लेख[[उस्मान सागर]]} 20:20, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कण्हपा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कन्नप्पा]]} 03:45, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कपड़ा रसायन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कर्क संक्रान्ति]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[अयनांत]]} 04:39, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कल्पना सैनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[डॉ कल्पना सैनी]]} 06:16, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का इतिहास} 09:13, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एम. डी. अण्डोला]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:52, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैनिक क्षत्रिय]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 11:00, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:से ऑलवेज़ ट्रुथ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:काली पुराण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कालिका पुराण]]} 11:59, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कासगंज (कांशीराम नगर) जिला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कासगंज ज़िला]]} 12:10, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अक्षत तिवारी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 12:49, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राहुल सिन्हा (पत्रकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:36, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Maurya vanshi Ashish Kumar mourya]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:37, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भूगोल} 23:29, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#सरकार और राजनीति} 23:31, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया की भाषाएँ]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भाषाएँ} 23:32, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D. N. Verma - Barabanki]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:10, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आग्नेश सावाई]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:00, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आसुतोष कुमार उर्फ स्वामी आसुतोष मुनि जी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:52, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Hyderabad Ki Awaaz News/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:46, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राज विश्वकर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:25, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ms fouzia Fatima ceo]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:26, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक मिश्र "नाहिल"/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:27, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुमारप्पा ग्राम स्वराज संस्थान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुरु (बीमारी)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कुरु रोग]]} 19:55, 30 सितंबर 2026 (UTC) === अक्टूबर 2026 === # [[:परशुराम सेना]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:14, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मन्जु तोमर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:17, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शहीद सआदत खां]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:19, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वैशालीताई देशमुख]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:00, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dilipsongra9]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:49, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Draft:Birmi Patta]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:16, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सीन 75]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:18, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सपोटरा (कस्बा)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राव लुणकरण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:22, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भैरुँलाल भारद्वाज]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भारत की विलुप्तप्रायः प्रजातियाँ]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की किला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:24, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नीदरलैंड के प्रांत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:25, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:देवी कृष्णप्रिया]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डायटोमाइट]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:जनकल्याणकारी दिवस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:27, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:चुफुत-काले]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:28, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:काला चना घूमनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:32, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कार्तिक राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:33, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कमलानंद झा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:एस्की-केरमेन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Manarajganj estate]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:35, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:विकिपरियोजना संगीत/वार्ता]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:40, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:सहायता डेस्क]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:41, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:42, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026/मूल्यांकन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:43, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Khan aashib.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:50, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Devkinandan Thakur Ji.png]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:55, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:ANIL SUKHWAL.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:58, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Pawar Rajput.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:02, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already bureaucrat]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:05, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already sysop]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Cite article link]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:07, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Gadget-dropdown-menus.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Geshi.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Nologinlink]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:10, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Rules.js]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Sitesupportpage]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Spheading]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Stub]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Villagepump]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:13, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Wikimedia-copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:World Cinema]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:प्रमुख चित्र जनवरी २०२५]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:15, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता वार्ता:नया लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:17, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:संस्कृति/चयनित लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:पृथ्वी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद रफत नेता जी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:07, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रावल समरसिंह]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:37, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालप्रसाद मेवाड]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:38, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विविध तीर्थकल्प (जिनप्रभ सूरि)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:39, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कटासिन का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित लेख मौजूद [[कातासिन की लड़ाई]] और जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है} 20:45, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:तराइन का प्रथम युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:48, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोविंद राय]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:49, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शिहाबुद्दीन गोरी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:50, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भैरोवाल की लड़ाई]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 30/09/2026)} 21:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चपाती आंदोलन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:07, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रूप सिंह राठौड़]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:15, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खजवा का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 23/09/2026)} 21:22, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राती घाटी का युद्ध]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:25, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नकटी रानी कर्णावती]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:28, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:काल की सापेक्षता]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:03, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा ककुद्मी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:04, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा हरिश्चन्द्र (फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:01, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:इस सप्ताह का सुधार हेतु लेख/2026/41]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कूफा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कूफ़ा]]} 13:08, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राजेश मिश्र]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:47, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:केटीएम 200 ड्यूक]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:00, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैथॅलिक चर्च]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैथोलिक गिरजाघर} 17:22, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भोजपुर का इतिहास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय, भारत सरकार]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय} 22:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्वार्कसिटी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 14:02, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खमन ढोकला]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ढोकला} 16:05, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 16:58, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 00:45, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:ग्लॉक 17]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 00:51, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया की राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 01:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गुरू अमरदास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[गुरु अमर दास]]} 01:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आकाश नंदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:जीएस पंवार]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोलाकाबास]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 10:47, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रामीण विकास राज्यमंत्री, भारत सरकार]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[ग्रामीण विकास मंत्रालय]]} 11:05, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रीनलैंड का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ग्रीनलैण्ड} 11:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:घाना का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: घाना} 11:28, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1833 (Saint Helena Act 1833 / Charter Act of 1833]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1853 (Charter Act of 1853)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:38, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आलोक कुमार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:20, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कौशिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कश्यप]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सकरवार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:54, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:00, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 12:01, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जबाला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: मूल शोध} 16:19, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जर्मनसोसाइटीफॉरस्टेमसेलरिसेर्च]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 16:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जवान(फिल्म)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोरडा (राजस्थान)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:11, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ज़ोहर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:16, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जाबर महादेव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:20, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जामखेड तहसील]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:22, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जिंदल स्टील]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[जिन्दल स्टील एण्ड पॉवर लिमिटेड]]} 09:31, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जेसन केनी]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:39, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नवज्योत सिंह ठाकुर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:34, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जैव शोधक]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 02:50, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan-1.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan-1.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) koi3rhm8akgrr1tc7lsde9h5bd95npi आसिफ इस्माइल 0 1610227 6628310 6619532 2026-10-11T06:38:40Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 3 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628310 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि संपादन|for=विकिकरण|date=सितंबर 2026}} '''आसिफ इस्माइल''' (जन्म 30 सितंबर 1970) एक पूर्व [[टेनिस]] खिलाड़ी हैं, जिनके पास [[डेविस कप]] में दो देशों, पहले [[भारत डेविस कप टीम|भारत]] और बाद में [[हॉगकॉग डेविस कप टीम|हॉगकॉग]] का प्रतिनिधित्व करने का दुर्लभ गौरव है।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/sport/tennis/tennis-has-become-very-physical-says-asif-ismail/article29577254.ece|title=Tennis has become very physical, says Asif Ismail|last=Srinivasan|first=Kamesh|date=2019-10-02|work=[[The Hindu]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india/asif-ismail-to-help-out-sania/story-8J9xfAZofX2N82iGJopslO.html|title=Asif Ismail to help out Sania|date=2006-04-17|website=Hindustan Times}}</ref> == करियर == इस्माइल ने 1993 में राष्ट्रीय चैंपियनशिप में वासुदेव रेड्डी को फाइनल में 3–6, 6–3, 6–2, 2–6, 8–6 से हराकर एकल खिताब जीता था।<ref>{{cite news|title=Asif emerges champion|date=12 December 1993|work=The Indian Express|page=18}}</ref> === भारत का प्रतिनिधित्व === सैटेलाइट स्तर से ऊपर कभी भी कोई टूर एकल मैच नहीं जीतने के बावजूद, इस्माइल ने दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ 1994 के वर्ल्ड ग्रुप प्ले-ऑफ मुकाबले में भारत के लिए दो एकल मैच खेले। वे दक्षिण अफ्रीकी नंबर 1 [[वेन फरेरा]] और मार्कोस ओन्ड्रुस्का से सीधे सेटों में अपने दोनों मैच हार गए। अगले महीने इस्माइल ने एशियाई खेलों की टेनिस प्रतियोगिता जीती। दिसंबर 1995 में वे अपनी उच्चतम एटीपी एकल रैंकिंग पर पहुँचे, जब वे '''विश्व नंबर 412''' बने। उनका सर्वश्रेष्ठ टूर परिणाम अक्टूबर 1995 के अंत में [[गोवा]] में आयोजित चैलेंजर प्रतियोगिता के क्वार्टर फाइनल में पहुँचना था। उन्होंने एक बार एटीपी टूर प्रतियोगिता के मुख्य ड्रॉ में हिस्सा लिया, जो 1996 इंडिया ओपन में युगल वर्ग में था। वे और उनके जोड़ीदार गौरव नाटेकर पहले दौर में नंबर 1 वरीयता प्राप्त बायर्न ब्लैक और सैंडन स्टोल से 4-6, 5-7 से हार गए। इस्माइल को 1997 में भारत का प्रतिष्ठित खेल पुरस्कार, [[अर्जुन पुरस्कार]] प्राप्त हुआ। === हॉगकॉग का प्रतिनिधित्व === इस्माइल ने 2003 डेविस कप एशिया/ओशिनिया जोन ग्रुप II में ताजिकिस्तान के खिलाफ हॉगकॉग का प्रतिनिधित्व किया। उन्होंने 3 मैच खेले और अपने दोनों एकल मैच जीते, जिससे हॉगकॉग ने ताजिकिस्तान को 4-1 से हराया। अगले वर्ष उन्होंने फिलीपींस के खिलाफ ग्रुप प्ले-ऑफ मुकाबले में फिर से जॉन हुई के साथ युगल मैच खेला, लेकिन यह जोड़ी सीधे सेटों में हार गई और हॉगकॉग 1-4 से मुकाबला हार गया। == खेल के बाद का करियर == 2006 के सीजन के दौरान, इस्माइल ने [[ग्रैंड स्लैम (टेनिस)|ग्रैंड स्लैम]] प्रतियोगिताओं में एक कोच के रूप में शुरुआत की, जहाँ उन्होंने [[फ्रेंच ओपन]] और विंबलडन के दौरान [[सानिया मिर्जा]] को कोचिंग दी। इस्माइल वर्तमान में हॉगकॉग के एबर्डीन मरीना क्लब में पढ़ाते हैं। वे शुरुआती स्तर से लेकर उन्नत स्तर तक के समूहों को प्रशिक्षित करते हैं और हॉगकॉग के सर्वश्रेष्ठ प्रशिक्षकों में से एक माने जाते हैं। उन्होंने एएमसी टीम को '16 एंड अंडर प्रिंस कप' में कोचिंग दी, जिसमें कबीर लारोया, ओलिवर किलपैट्रिक और अमान इस्माइल जैसे खिलाड़ी शामिल थे। == संदर्भ == {{Reflist|<ref>{{Cite web |title=News Headings |url=https://www.tribuneindia.com/1998/98aug13/head2.htm |website=www.tribuneindia.com |publisher=[[The Tribune (Chandigarh)]]}}</ref>}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{ITF profile}} * {{DavisCup player}} [[श्रेणी:1970 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:टेनिस खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय मुस्लिम]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अर्जुन पुरस्कार के प्राप्तकर्ता]] iaeblasc1njswkphxvv8jhrngclryaw दिल की धमनी का रोग 0 1614558 6628387 6618434 2026-10-11T08:55:27Z RJ Raawat 670084 वर्तनी/व्याकरण सुधार 6628387 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = दिल की धमनी का रोग | image = Blausen 0259 CoronaryArteryDisease 02.png | caption = चित्र में दो धमनियों को दर्शाया गया है: बाईं ओर वाली सामान्य धमनी है और दाईं ओर वाली एथेरोस्क्लेरोटिक कोरोनरी धमनी रोग से ग्रसित है। | field = [[हृदयशास्त्र]], कार्डियोथोरेसिक सर्जरी | synonyms = आर्टेरियोस्क्लेरोटिक हृदय रोग, एथेरोस्क्लेरोटिक हृदय रोग,<ref>{{cite web|title=Coronary heart disease – causes, symptoms, prevention|url=https://www.southerncross.co.nz/AboutTheGroup/HealthResources/MedicalLibrary/tabid/178/vw/1/ItemID/191|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303085351/https://www.southerncross.co.nz/AboutTheGroup/HealthResources/MedicalLibrary/tabid/178/vw/1/ItemID/191/|archive-date=3 मार्च 2014|website=सदर्न क्रॉस हेल्थकेयर ग्रुप|access-date=15 सितंबर 2013}}</ref> एथेरोस्क्लेरोटिक संवहनी रोग,<ref>{{cite journal | author = फैक्सन डीपी, क्रेगर एमए, स्मिथ एससी, पास्टर्नक आरसी, ओलिन जेडब्ल्यू, बेटमैन एमए, एट अल। | title = Atherosclerotic Vascular Disease Conference: Executive summary: Atherosclerotic Vascular Disease Conference proceeding for healthcare professionals from a special writing group of the American Heart Association | journal = सर्कुलेशन | volume = 109 | issue = 21 | pages = 2595–604 | date = जून 2004 | pmid = 15173041 | doi = 10.1161/01.CIR.0000128517.52533.DB | doi-access = free }}</ref> कोरोनरी हृदय रोग। | symptoms = सीने में दर्द, [[श्वास कष्ट (डिस्पनिया)|सांस लेने में तकलीफ]]<ref name=HLB2014/> | complications = [[हृदय विफलन]], असामान्य हृदय लय, [[हृदयाघात]], कार्डियोजेनिक शॉक, [[पूर्णहृदरोध]]<ref name=CDC2013/> | causes = [[हृद्धमनियाँ|हृदय की धमनियों]] का एथेरोस्क्लेरोसिस <ref name=WHO2011/> | risks = [[उच्च रक्तचाप]], [[तम्बाकू धूम्रपान|धूम्रपान]], [[मधुमेह]], [[व्यायाम|व्यायाम की कमी]], [[मोटापा]], [[अतिवसारक्तता (हाइपरलिपीडेमिया)|उच्च रक्त कोलेस्ट्रॉल]]<ref name=WHO2011/><ref name=Meh2014/> | diagnosis = [[इलैक्ट्रोकार्डियोग्राफी]], कार्डियक स्ट्रेस टेस्ट, कोरोनरी कंप्यूटेड टोमोग्राफिक एंजियोग्राफी, कोरोनरी एंजियोग्राम <ref name=NIH2014Diag/> | prevention = [[स्वस्थ आहार]], नियमित व्यायाम, स्वस्थ वजन बनाए रखना, धूम्रपान न करना<ref name=HLB2013P/> | treatment = परक्यूटेनियस कोरोनरी इंटरवेंशन (पीसीआई), [[हृदय धमनी बाईपास सर्जरी]] (सीएबीजी)<ref name=HLB2013Tr/> | medication = [[एस्पिरिन]], बीटा ब्लॉकर्स, नाइट्रोग्लिसरीन, स्टेटिन <ref name=HLB2013Tr/> | frequency = 110 मिलियन (2015)<ref name=GBD2015Pre/> | deaths = 8.9 मिलियन (2015)<ref name=GBD2015De/> }} '''कोरोनरी धमनी रोग''' (सीएडी), जिसे '''कोरोनरी हृदय रोग''' (सीएचडी) अथवा '''इस्केमिक हृदय रोग''' (आईएचडी) भी कहा जाता है,<ref>{{cite book| author = भाटिया एसके |title=Biomaterials for clinical applications|year=2010|publisher=स्प्रिंगर|location=न्यूयॉर्क|isbn=978-1-4419-6920-0|page=23|url=https://books.google.com/books?id=bXtaX468LRYC&pg=PA23|edition=Online-Ausg.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110081809/https://books.google.com/books?id=bXtaX468LRYC&pg=PA23|archive-date=10 जनवरी 2017}}</ref> हृदय रोगों का एक प्रमुख और अत्यंत सामान्य रूप है। इस रोग में [[हृद्धमनियाँ|हृदय की कोरोनरी धमनियों]] की भीतरी दीवारों पर वसायुक्त पदार्थ, कोलेस्ट्रॉल तथा अन्य घटकों से निर्मित एथेरोमैटस पट्टिकाएँ धीरे-धीरे जमा होने लगती हैं। इन जमावों के कारण धमनियाँ संकरी और कठोर हो जाती हैं, जिससे [[हृद पेशी|हृदय की मांसपेशियों]] तक [[स्थानिक अरक्तता|पहुँचने वाला रक्त]] और उसके साथ मिलने वाली ऑक्सीजन की मात्रा कम हो जाती है।<ref name=CDC2013/><ref name=WHO2011/><ref>{{cite web |title=Ischemic Heart Disease |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/coronary-heart-disease |website=राष्ट्रीय हृदय, फेफड़े और रक्त संस्थान (एनएचएलबीआई) |access-date=2 फरवरी 2019}}</ref> परिणामस्वरूप हृदय को अपनी सामान्य कार्यक्षमता बनाए रखने में कठिनाई होने लगती है। कोरोनरी धमनी रोग विश्वभर में [[हृदयवाहिका रोग|हृदय]] एवं रक्तवाहिका संबंधी रोगों का सबसे सामान्य प्रकार माना जाता है<ref name="GDB2013">{{cite journal|author1=मरे|first= क्रिस्टोफर जे.एल.|date= जनवरी 2015|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|journal= लैंसेट |volume=385|issue=9963|pages=117–71|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|pmc=4340604|pmid=25530442}}</ref> और यह अनेक गंभीर जटिलताओं का कारण बन सकता है। इसके परिणामस्वरूप रोगी को स्थिर एनजाइना, अस्थिर एनजाइना, हृदयपेशीय इस्कीमिया तथा [[हृदयाघात]] (मायोकार्डियल इन्फार्क्शन) जैसी स्थितियों का सामना करना पड़ सकता है। यदि धमनियों में अवरोध अत्यधिक बढ़ जाए, तो हृदय की मांसपेशियों को पर्याप्त रक्त नहीं मिल पाता, जिससे ऊतकों को क्षति पहुँच सकती है और जीवन-घातक परिस्थितियाँ उत्पन्न हो सकती हैं। इसलिए कोरोनरी धमनी रोग की समय पर पहचान, उचित उपचार तथा जोखिम कारकों का नियंत्रण हृदय स्वास्थ्य की रक्षा के लिए अत्यंत आवश्यक माना जाता है। कोरोनरी धमनी रोग का सबसे सामान्य लक्षण एनजाइना होता है, जो सीने में दर्द, दबाव अथवा असहजता के रूप में प्रकट होता है। यह दर्द प्रायः केवल छाती तक सीमित नहीं रहता, बल्कि कंधों, भुजाओं, पीठ, गर्दन अथवा जबड़े तक भी फैल सकता है।<ref name=HLB2014/> कुछ व्यक्तियों को यह अनुभूति सीने में जलन या भारीपन जैसी प्रतीत होती है। स्थिर एनजाइना की स्थिति में ये लक्षण सामान्यतः शारीरिक परिश्रम, व्यायाम अथवा भावनात्मक [[तनाव (मनोवैज्ञानिक)|तनाव]] के दौरान उत्पन्न होते हैं, कुछ मिनटों तक बने रहते हैं और विश्राम करने पर प्रायः समाप्त हो जाते हैं।<ref name=HLB2014/> इस रोग से पीड़ित व्यक्तियों में [[श्वास कष्ट (डिस्पनिया)|श्वास लेने में कठिनाई]] या सांस फूलने की शिकायत भी हो सकती है। हालांकि, कुछ मामलों में रोग लंबे समय तक बिना किसी स्पष्ट लक्षण के भी विकसित होता रहता है।<ref name=HLB2014>{{cite web|title=What Are the Signs and Symptoms of Coronary Heart Disease?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/signs|access-date=23 फरवरी 2015|date=29 सितंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224034615/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/signs|archive-date=24 फरवरी 2015}}</ref> ऐसे व्यक्तियों में कोरोनरी धमनी रोग का पहला संकेत सीधे [[हृदयाघात]] के रूप में सामने आ सकता है।<ref name=CDC2013/> इसके अतिरिक्त, रोग के बढ़ने पर हृदय की पंप करने की क्षमता प्रभावित हो सकती है, जिसके परिणामस्वरूप [[हृदय विफलन|हृदय विफलता]] विकसित हो सकती है। हृदय की विद्युत गतिविधि में गड़बड़ी उत्पन्न होने से असामान्य हृदय धड़कनें (अतालता) भी विकसित हो सकती हैं, जो कुछ परिस्थितियों में गंभीर और जीवन-घातक सिद्ध हो सकती हैं।<ref name=CDC2013>{{cite web|title=Coronary Artery Disease (CAD)|url=https://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|access-date=23 फरवरी 2015|date=12 मार्च 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150302152003/http://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|archive-date=2 मार्च 2015}}</ref> कोरोनरी धमनी रोग के विकास में अनेक जोखिम कारक योगदान देते हैं। इनमें [[उच्च रक्तचाप]], [[तम्बाकू धूम्रपान|धूम्रपान]], [[मधुमेह]], नियमित शारीरिक गतिविधि का अभाव, [[मोटापा]], रक्त में कोलेस्ट्रॉल का उच्च स्तर, अस्वास्थ्यकर आहार, [[एकध्रुवीय अवसाद|अवसाद]] तथा अत्यधिक [[शराब (मद्य)|मदिरापान]] प्रमुख हैं।<ref name=WHO2011>{{cite book | editor = मेंडिस एस, पुस्का पी, नॉरविंग बी|year=2011 |title=Global atlas on cardiovascular disease prevention and control |publisher=[[विश्व स्वास्थ्य संगठन]]|hdl=10665/44701 |isbn=978-92-4-156437-3 |pages=3–18 }}</ref><ref name=Meh2014>{{cite journal | author = मेहता पी.के., वेई जे, वेंगर एन.के.| title = Ischemic heart disease in women: a focus on risk factors | journal = कार्डियोवैस्कुलर मेडिसिन में रुझान | volume = 25 | issue = 2 | pages = 140–51 | date = फरवरी 2015 | pmid = 25453985 | pmc = 4336825 | doi = 10.1016/j.tcm.2014.10.005 }}</ref><ref name=Char2013>{{cite journal | author = चार्लसन एफजे, मोरन एई, फ्रीडमैन जी, नॉर्मन आरई, स्टेपलबर्ग एनजे, बैक्सटर एजे, एट अल। | title = The contribution of major depression to the global burden of ischemic heart disease: a comparative risk assessment | journal = BMC Medicine | volume = 11 | article-number = 250 | date = नवंबर 2013 | pmid = 24274053 | pmc = 4222499 | doi = 10.1186/1741-7015-11-250 | doi-access = free }}</ref> ये सभी कारक धमनियों में वसायुक्त पट्टिकाओं के निर्माण को बढ़ावा दे सकते हैं, जिससे समय के साथ हृदय को रक्त की आपूर्ति प्रभावित होने लगती है। इस रोग के निदान के लिए विभिन्न परीक्षणों का सहारा लिया जाता है। इनमें विद्युतहृदलेख (इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम), हृदय तनाव परीक्षण, कोरोनरी संगणकीय टोमोग्राफिक एंजियोग्राफी, जैवचिह्नकों—विशेषकर उच्च-संवेदनशीलता हृदय ट्रोपोनिन—की जाँच तथा कोरोनरी एंजियोग्राम प्रमुख हैं।<ref name=NIH2014Diag>{{cite web|title=How Is Coronary Heart Disease Diagnosed?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/diagnosis|access-date=25 फरवरी 2015|date=29 सितंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224070406/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/diagnosis|archive-date=24 फरवरी 2015}}</ref><ref name="pmid37622654">{{cite journal | author = बायर्न आरए, रोसेलो एक्स, कॉफ़लान जेजे, बारबाटो ई, बेरी सी, चिएफ़ो ए, एट अल.| title = 2023 ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes | journal = यूर हार्ट जे . | volume = 44 | issue = 38 | pages = 3720–3826 | date = अक्टूबर 2023 | pmid = 37622654 | doi = 10.1093/eurheartj/ehad191 | hdl = 10281/525681 | hdl-access = free }}</ref> ये परीक्षण हृदय की कार्यप्रणाली, रक्त प्रवाह तथा धमनियों में अवरोध की स्थिति का मूल्यांकन करने में सहायता करते हैं। कोरोनरी धमनी रोग के जोखिम को कम करने के लिए स्वस्थ जीवनशैली को अत्यंत महत्वपूर्ण माना जाता है। संतुलित और पौष्टिक आहार का सेवन, नियमित व्यायाम, स्वस्थ शारीरिक भार बनाए रखना तथा धूम्रपान से परहेज़ करना इसके प्रमुख निवारक उपाय हैं।<ref>{{Cite journal |author=ग्रुंडी एसएम, स्टोन एनजे, बेली एएल, बीम सी, बिर्टचर केके, ब्लुमेंथल आरएस, ब्रौन एलटी, डी फेरेंटी एस, फाईला-टोमासिनो जे, फोरमैन डीई, गोल्डबर्ग आर, हेडेनरिच पीए, हलात्की एमए, जोन्स डीडब्ल्यू, लॉयड-जोन्स डी|date=2019-06-25 |title=2018 Guideline on the Management of Blood Cholesterol: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines |journal=जर्नल ऑफ द अमेरिकन कॉलेज ऑफ कार्डियोलॉजी |language=en |volume=73 |issue=24 |pages=e285–e350 |doi=10.1016/j.jacc.2018.11.003 |pmid=30423393 |s2cid=53303792 |issn=0735-1097|doi-access=free |hdl=20.500.12749/1738 |hdl-access=free }}</ref><ref name=HLB2013P/> इसके अतिरिक्त, मधुमेह, उच्च कोलेस्ट्रॉल अथवा उच्च रक्तचाप से पीड़ित व्यक्तियों को इन स्थितियों के नियंत्रण हेतु औषधियाँ दी जा सकती हैं।<ref name=HLB2013P>{{cite web|title=How Can Coronary Heart Disease Be Prevented or Delayed?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/prevention|access-date=25 फरवरी 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224105151/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/prevention|archive-date=24 फरवरी 2015}}</ref> हालांकि, ऐसे व्यक्तियों में जो किसी प्रकार के लक्षण प्रदर्शित नहीं करते और जिनमें रोग का जोखिम कम होता है,<ref>{{cite journal | author = देसाई सीएस, ब्लुमेंथल आरएस, ग्रीनलैंड पी | title = Screening low-risk individuals for coronary artery disease | journal = करंट एथेरोस्क्लेरोसिस रिपोर्ट्स | volume = 16 | issue = 4 | article-number = 402 | date = April 2014 | pmid = 24522859 | doi = 10.1007/s11883-014-0402-8 | s2cid = 39392260 }}</ref> नियमित जाँच के माध्यम से प्रारंभिक पहचान की उपयोगिता के समर्थन में अभी सीमित वैज्ञानिक प्रमाण उपलब्ध हैं। उपचार की दृष्टि से भी वही उपाय महत्वपूर्ण हैं जो रोग की रोकथाम के लिए अपनाए जाते हैं।<ref name=HLB2013Tr/><ref>{{cite journal | author = बोडेन डब्ल्यूई, फ्रैंकलिन बी, बेरा के, हास्केल डब्ल्यूएल, कैल्फास केजे, ज़िम्मरमैन एफएच, वेंगर एनके| title = Exercise as a therapeutic intervention in patients with stable ischemic heart disease: an underfilled prescription | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2014-10_127_10/page/905| journal = द अमेरिकन जर्नल ऑफ मेडिसिन | volume = 127 | issue = 10 | pages = 905–11 | date = अक्टूबर 2014 | pmid = 24844736 | doi = 10.1016/j.amjmed.2014.05.007 }}</ref> आवश्यकता पड़ने पर प्रतिपट्टिका औषधियाँ (जैसे एस्पिरिन), बीटा अवरोधक तथा नाइट्रोग्लिसरीन जैसी दवाएँ दी जा सकती हैं, जो रक्त प्रवाह को बेहतर बनाने और लक्षणों को नियंत्रित करने में सहायक होती हैं।<ref name=HLB2013Tr/> अधिक गंभीर अवस्थाओं में त्वचा-मार्गी कोरोनरी हस्तक्षेप (पीसीआई) अथवा कोरोनरी धमनी बाईपास शल्यक्रिया (सीएबीजी) जैसी प्रक्रियाओं का सहारा लिया जाता है, जिनका उद्देश्य अवरुद्ध धमनियों में रक्त प्रवाह को पुनः स्थापित करना होता है।<ref name=HLB2013Tr>{{cite web|title=How Is Coronary Heart Disease Treated?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/treatment|access-date=25 फरवरी 2015|date=29 सितंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224093945/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/treatment|archive-date=24 फरवरी 2015}}</ref><ref>{{cite journal | author = डेब एस, विजेसुंदरा एचसी, को डीटी, त्सुबोटा एच, हिल एस, फ्रेम्स एसई | title = Coronary artery bypass graft surgery vs percutaneous interventions in coronary revascularization: a systematic review | url = https://archive.org/details/sim_jama_2013-11-20_310_19/page/2086 | journal = JAMA | volume = 310 | issue = 19 | pages = 2086–95 | date = नवंबर 2013 | pmid = 24240936 | doi = 10.1001/jama.2013.281718 | doi-access = free }}</ref> तथापि, स्थिर कोरोनरी धमनी रोग से ग्रस्त व्यक्तियों में यह अभी पूर्णतः स्पष्ट नहीं है कि मानक उपचार के अतिरिक्त पीसीआई या सीएबीजी से दीर्घकालिक जीवन प्रत्याशा में वृद्धि होती है अथवा हृदयाघात के जोखिम में उल्लेखनीय कमी आती है।<ref>{{cite journal | author = रेज़ेंडे पीसी, स्कुडेलर टीएल, दा कोस्टा एलएम, ह्यूब डब्ल्यू | title = Conservative strategy for treatment of stable coronary artery disease | journal = वर्ल्ड जर्नल ऑफ क्लिनिकल केसेस | volume = 3 | issue = 2 | pages = 163–70 | date = फरवरी 2015 | pmid = 25685763 | pmc = 4317610 | doi = 10.12998/wjcc.v3.i2.163 | doi-access = free }}</ref> वर्ष 2015 में अनुमानतः 11 करोड़ से अधिक लोग कोरोनरी धमनी रोग से प्रभावित थे, जबकि लगभग 89 लाख लोगों की मृत्यु इस रोग के कारण हुई।<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | author = वोस टी, एलन सी, अरोरा एम, बार्बर आरएम, भुट्टा जेडए, ब्राउन ए, एट अल.| collaboration = GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = लैंसेट | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = अक्टूबर 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 }}</ref><ref name=GBD2015De>{{cite journal | author = वांग एच, नाघवी एम, एलन सी, बार्बर आरएम, भुट्टा जेडए, कार्टर ए, एट अल.| collaboration = GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = लैंसेट | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = अक्टूबर 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31012-1 }}</ref> इस प्रकार, यह वैश्विक स्तर पर होने वाली कुल मृत्यु का लगभग 15.6 प्रतिशत भाग था, जिससे यह विश्व में मृत्यु के सबसे प्रमुख कारणों में से एक बन गया।<ref name=GBD2015De/> कोरोनरी धमनी रोग का व्यापक प्रभाव न केवल जनस्वास्थ्य के लिए एक गंभीर स्वास्थ्य समस्या है, बल्कि स्वास्थ्य प्रणालियों और अर्थव्यवस्थाओं पर भी महत्वपूर्ण बोझ डालता है। यद्यपि यह रोग आज भी विश्वव्यापी चिंता का विषय बना हुआ है,<ref>{{cite journal | author = मोरन एई, फोरोज़नफ़र एमएच, रोथ जीए, मेन्सा जीए, एज़्ज़ती एम, मरे सीजे, नाघवी एम| title = Temporal trends in ischemic heart disease mortality in 21 world regions, 1980 to 2010: the Global Burden of Disease 2010 study | journal = सर्कुलेशन | volume = 129 | issue = 14 | pages = 1483–92 | date = अप्रैल 2014 | pmid = 24573352 | pmc = 4181359 | doi = 10.1161/circulationaha.113.004042 }}</ref> 1980 से 2010 के बीच, विशेषकर विकसित देशों में, किसी निश्चित आयु वर्ग के लोगों में कोरोनरी धमनी रोग से होने वाली मृत्यु के जोखिम में उल्लेखनीय कमी दर्ज की गई।<ref>{{cite journal | author = मोरन एई, फोरोज़नफ़र एमएच, रोथ जीए, मेन्साह जीए, एज़्ज़ती एम, फ्लैक्समैन ए, एट अल. | title = The global burden of ischemic heart disease in 1990 and 2010: the Global Burden of Disease 2010 study | journal = सर्कुलेशन | volume = 129 | issue = 14 | pages = 1493–1501 | date = अप्रैल 2014 | pmid = 24573351 | pmc = 4181601 | doi = 10.1161/circulationaha.113.004046 }}</ref> इस सुधार का श्रेय मुख्यतः बेहतर चिकित्सीय सुविधाओं, शीघ्र निदान, प्रभावी औषधीय उपचारों तथा जोखिम कारकों के प्रति बढ़ती जागरूकता को दिया जाता है। इसी अवधि में, समान आयु समूहों में इस रोग के कुल मामलों की संख्या में भी गिरावट देखी गई। संयुक्त राज्य अमेरिका में वर्ष 2010 के आँकड़ों के अनुसार, 65 वर्ष या उससे अधिक आयु के लगभग पाँचवें हिस्से के लोगों में कोरोनरी धमनी रोग पाया गया। वहीं, 45 से 64 वर्ष आयु वर्ग के लगभग 7 प्रतिशत तथा 18 से 45 वर्ष आयु वर्ग के लगभग 1.3 प्रतिशत लोग इस रोग से प्रभावित थे।<ref name=US2011/> आयु के अतिरिक्त, लिंग भी इस रोग की व्यापकता को प्रभावित करता है; समान आयु वर्ग में पुरुषों में कोरोनरी धमनी रोग की दर सामान्यतः महिलाओं की तुलना में अधिक पाई गई है।<ref name=US2011>{{cite journal | author = रोग नियंत्रण एवं रोकथाम केंद्र (सीडीसी)| title = Prevalence of coronary heart disease – United States, 2006–2010 | journal = एमएमडब्ल्यूआर। रुग्णता और मृत्यु दर साप्ताहिक रिपोर्ट | volume = 60 | issue = 40 | pages = 1377–81 | date = अक्टूबर 2011 | pmid = 21993341 | url = https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6040a1.htm }}</ref> यह प्रवृत्ति जैविक, हार्मोनल तथा जीवनशैली से संबंधित विभिन्न कारकों से प्रभावित मानी जाती है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हृदय रोग]] hoc1y4arcj5yshbdm9ijboxphgtbi32 6628388 6628387 2026-10-11T09:06:23Z RJ Raawat 670084 मशीनी अनुवाद को हटाया गया 6628388 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = दिल की धमनी का रोग | image = Blausen 0259 CoronaryArteryDisease 02.png | caption = चित्र में दो धमनियों को दर्शाया गया है: बाईं ओर वाली सामान्य धमनी है और दाईं ओर वाली एथेरोस्क्लेरोटिक कोरोनरी धमनी रोग से ग्रसित है। | field = [[हृदयशास्त्र]], कार्डियोथोरेसिक सर्जरी | synonyms = आर्टेरियोस्क्लेरोटिक हृदय रोग, एथेरोस्क्लेरोटिक हृदय रोग,<ref>{{cite web|title=Coronary heart disease – causes, symptoms, prevention|url=https://www.southerncross.co.nz/AboutTheGroup/HealthResources/MedicalLibrary/tabid/178/vw/1/ItemID/191|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303085351/https://www.southerncross.co.nz/AboutTheGroup/HealthResources/MedicalLibrary/tabid/178/vw/1/ItemID/191/|archive-date=3 मार्च 2014|website=सदर्न क्रॉस हेल्थकेयर ग्रुप|access-date=15 सितंबर 2013}}</ref> एथेरोस्क्लेरोटिक संवहनी रोग,<ref>{{cite journal | author = फैक्सन डीपी, क्रेगर एमए, स्मिथ एससी, पास्टर्नक आरसी, ओलिन जेडब्ल्यू, बेटमैन एमए, एट अल। | title = Atherosclerotic Vascular Disease Conference: Executive summary: Atherosclerotic Vascular Disease Conference proceeding for healthcare professionals from a special writing group of the American Heart Association | journal = सर्कुलेशन | volume = 109 | issue = 21 | pages = 2595–604 | date = जून 2004 | pmid = 15173041 | doi = 10.1161/01.CIR.0000128517.52533.DB | doi-access = free }}</ref> कोरोनरी हृदय रोग। | symptoms = सीने में दर्द, [[श्वास कष्ट (डिस्पनिया)|सांस लेने में तकलीफ]]<ref name=HLB2014/> | complications = [[हृदय विफलन]], असामान्य हृदय लय, [[हृदयाघात]], कार्डियोजेनिक शॉक, [[पूर्णहृदरोध]]<ref name=CDC2013/> | causes = [[हृद्धमनियाँ|हृदय की धमनियों]] का एथेरोस्क्लेरोसिस <ref name=WHO2011/> | risks = [[उच्च रक्तचाप]], [[तम्बाकू धूम्रपान|धूम्रपान]], [[मधुमेह]], [[व्यायाम|व्यायाम की कमी]], [[मोटापा]], [[अतिवसारक्तता (हाइपरलिपीडेमिया)|उच्च रक्त कोलेस्ट्रॉल]]<ref name=WHO2011/><ref name=Meh2014/> | diagnosis = [[इलैक्ट्रोकार्डियोग्राफी]], कार्डियक स्ट्रेस टेस्ट, कोरोनरी कंप्यूटेड टोमोग्राफिक एंजियोग्राफी, कोरोनरी एंजियोग्राम <ref name=NIH2014Diag/> | prevention = [[स्वस्थ आहार]], नियमित व्यायाम, स्वस्थ वजन बनाए रखना, धूम्रपान न करना<ref name=HLB2013P/> | treatment = परक्यूटेनियस कोरोनरी इंटरवेंशन (पीसीआई), [[हृदय धमनी बाईपास सर्जरी]] (सीएबीजी)<ref name=HLB2013Tr/> | medication = [[एस्पिरिन]], बीटा ब्लॉकर्स, नाइट्रोग्लिसरीन, स्टेटिन <ref name=HLB2013Tr/> | frequency = 110 मिलियन (2015)<ref name=GBD2015Pre/> | deaths = 8.9 मिलियन (2015)<ref name=GBD2015De/> }} '''कोरोनरी धमनी रोग''' (सीएडी), जिसे '''कोरोनरी हृदय रोग''' (सीएचडी) अथवा '''इस्केमिक हृदय रोग''' (आईएचडी) भी कहा जाता है,<ref>{{cite book| author = भाटिया एसके |title=Biomaterials for clinical applications|year=2010|publisher=स्प्रिंगर|location=न्यूयॉर्क|isbn=978-1-4419-6920-0|page=23|url=https://books.google.com/books?id=bXtaX468LRYC&pg=PA23|edition=Online-Ausg.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110081809/https://books.google.com/books?id=bXtaX468LRYC&pg=PA23|archive-date=10 जनवरी 2017}}</ref> हृदय रोगों का एक प्रमुख और अत्यंत सामान्य रूप है। इस रोग में [[हृद्धमनियाँ|हृदय की कोरोनरी धमनियों]] की भीतरी दीवारों पर वसायुक्त पदार्थ, कोलेस्ट्रॉल तथा अन्य घटकों से निर्मित वसायुक्त पट्टिकाएँ धीरे-धीरे जमा होने लगती हैं। इन जमावों के कारण धमनियाँ संकरी और कठोर हो जाती हैं, जिससे [[हृद पेशी|हृदय की मांसपेशियों]] तक [[स्थानिक अरक्तता|पहुँचने वाला रक्त]] और इसके साथ पहुँचने वाली ऑक्सीजन की मात्रा कम हो जाती है।<ref name=CDC2013/><ref name=WHO2011/><ref>{{cite web |title=Ischemic Heart Disease |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/coronary-heart-disease |website=राष्ट्रीय हृदय, फेफड़े और रक्त संस्थान (एनएचएलबीआई) |access-date=2 फरवरी 2019}}</ref> परिणामस्वरूप हृदय को अपनी सामान्य रूप से काम करने में कठिनाई होने लगती है। कोरोनरी धमनी रोग विश्वभर में [[हृदयवाहिका रोग|हृदय]] एवं रक्तवाहिका संबंधी रोगों का सबसे सामान्य प्रकार माना जाता है<ref name="GDB2013">{{cite journal|author1=मरे|first= क्रिस्टोफर जे.एल.|date= जनवरी 2015|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|journal= लैंसेट |volume=385|issue=9963|pages=117–71|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|pmc=4340604|pmid=25530442}}</ref> और यह अनेक गंभीर समस्याओं का कारण बन सकता है। इसके परिणामस्वरूप रोगी को स्थिर एनजाइना, अस्थिर एनजाइना, हृदयपेशीय इस्कीमिया तथा [[हृदयाघात]] (मायोकार्डियल इन्फार्क्शन) जैसी स्थितियों का सामना करना पड़ सकता है। यदि धमनियों में अवरोध अत्यधिक बढ़ जाए, तो हृदय की मांसपेशियों को पर्याप्त रक्त नहीं मिल पाता, जिससे ऊतकों को क्षति पहुँच सकती है और जानलेवा स्थितियाँ उत्पन्न हो सकती हैं। इसलिए कोरोनरी धमनी रोग की समय पर पहचान, उचित उपचार तथा जोखिम कारकों का नियंत्रण हृदय स्वास्थ्य की रक्षा के लिए अत्यंत आवश्यक माना जाता है। कोरोनरी धमनी रोग का सबसे सामान्य लक्षण एनजाइना होता है, जो सीने में दर्द, दबाव अथवा असहजता के रूप में महसूस होता है। यह दर्द प्रायः केवल छाती तक सीमित नहीं रहता, बल्कि कंधों, भुजाओं, पीठ, गर्दन अथवा जबड़े तक भी फैल सकता है।<ref name=HLB2014/> कुछ व्यक्तियों को यह अनुभूति सीने में जलन या भारीपन जैसी प्रतीत होती है। स्थिर एनजाइना की स्थिति में ये लक्षण सामान्यतः शारीरिक परिश्रम, व्यायाम अथवा भावनात्मक [[तनाव (मनोवैज्ञानिक)|तनाव]] के दौरान उत्पन्न होते हैं, कुछ मिनटों तक बने रहते हैं और विश्राम करने पर प्रायः समाप्त हो जाते हैं।<ref name=HLB2014/> इस रोग से पीड़ित व्यक्तियों में [[श्वास कष्ट (डिस्पनिया)|श्वास लेने में कठिनाई]] या सांस फूलने की शिकायत भी हो सकती है। हालांकि, कुछ मामलों में रोग लंबे समय तक बिना किसी स्पष्ट लक्षण के भी बढ़ता रहता है।<ref name=HLB2014>{{cite web|title=What Are the Signs and Symptoms of Coronary Heart Disease?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/signs|access-date=23 फरवरी 2015|date=29 सितंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224034615/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/signs|archive-date=24 फरवरी 2015}}</ref> ऐसे व्यक्तियों में कोरोनरी धमनी रोग का पहला संकेत सीधे [[हृदयाघात]] के रूप में सामने आ सकता है।<ref name=CDC2013/> इसके अतिरिक्त, रोग के बढ़ने पर हृदय की पंप करने की क्षमता प्रभावित हो सकती है, जिसके परिणामस्वरूप [[हृदय विफलन|हृदय विफलता]] विकसित हो सकती है। हृदय की विद्युत गतिविधि में गड़बड़ी उत्पन्न होने से असामान्य हृदय धड़कनें (अतालता) भी विकसित हो सकती हैं, जो कुछ परिस्थितियों में गंभीर और जीवन-घातक सिद्ध हो सकती हैं।<ref name=CDC2013>{{cite web|title=Coronary Artery Disease (CAD)|url=https://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|access-date=23 फरवरी 2015|date=12 मार्च 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150302152003/http://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|archive-date=2 मार्च 2015}}</ref> कोरोनरी धमनी रोग के विकास में अनेक जोखिम कारक योगदान देते हैं। इनमें [[उच्च रक्तचाप]], [[तम्बाकू धूम्रपान|धूम्रपान]], [[मधुमेह]], नियमित शारीरिक गतिविधि का अभाव, [[मोटापा]], रक्त में कोलेस्ट्रॉल का उच्च स्तर, अस्वास्थ्यकर आहार, [[एकध्रुवीय अवसाद|अवसाद]] तथा अत्यधिक [[शराब (मद्य)|मदिरापान]] प्रमुख हैं।<ref name=WHO2011>{{cite book | editor = मेंडिस एस, पुस्का पी, नॉरविंग बी|year=2011 |title=Global atlas on cardiovascular disease prevention and control |publisher=[[विश्व स्वास्थ्य संगठन]]|hdl=10665/44701 |isbn=978-92-4-156437-3 |pages=3–18 }}</ref><ref name=Meh2014>{{cite journal | author = मेहता पी.के., वेई जे, वेंगर एन.के.| title = Ischemic heart disease in women: a focus on risk factors | journal = कार्डियोवैस्कुलर मेडिसिन में रुझान | volume = 25 | issue = 2 | pages = 140–51 | date = फरवरी 2015 | pmid = 25453985 | pmc = 4336825 | doi = 10.1016/j.tcm.2014.10.005 }}</ref><ref name=Char2013>{{cite journal | author = चार्लसन एफजे, मोरन एई, फ्रीडमैन जी, नॉर्मन आरई, स्टेपलबर्ग एनजे, बैक्सटर एजे, एट अल। | title = The contribution of major depression to the global burden of ischemic heart disease: a comparative risk assessment | journal = BMC Medicine | volume = 11 | article-number = 250 | date = नवंबर 2013 | pmid = 24274053 | pmc = 4222499 | doi = 10.1186/1741-7015-11-250 | doi-access = free }}</ref> ये सभी कारक धमनियों में वसायुक्त पट्टिकाओं के निर्माण को बढ़ावा दे सकते हैं, जिससे समय के साथ हृदय को रक्त की आपूर्ति प्रभावित होने लगती है। इस रोग के निदान के लिए विभिन्न परीक्षणों का सहारा लिया जाता है। इनमें विद्युतहृदलेख (इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम), हृदय तनाव परीक्षण, कोरोनरी संगणकीय टोमोग्राफिक एंजियोग्राफी, जैवचिह्नकों—विशेषकर उच्च-संवेदनशीलता हृदय ट्रोपोनिन—की जाँच तथा कोरोनरी एंजियोग्राम प्रमुख हैं।<ref name=NIH2014Diag>{{cite web|title=How Is Coronary Heart Disease Diagnosed?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/diagnosis|access-date=25 फरवरी 2015|date=29 सितंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224070406/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/diagnosis|archive-date=24 फरवरी 2015}}</ref><ref name="pmid37622654">{{cite journal | author = बायर्न आरए, रोसेलो एक्स, कॉफ़लान जेजे, बारबाटो ई, बेरी सी, चिएफ़ो ए, एट अल.| title = 2023 ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes | journal = यूर हार्ट जे . | volume = 44 | issue = 38 | pages = 3720–3826 | date = अक्टूबर 2023 | pmid = 37622654 | doi = 10.1093/eurheartj/ehad191 | hdl = 10281/525681 | hdl-access = free }}</ref> ये परीक्षण हृदय की कार्यप्रणाली, रक्त प्रवाह तथा धमनियों में अवरोध की स्थिति जाँचने में मदद करते हैं। कोरोनरी धमनी रोग के जोखिम को कम करने के लिए स्वस्थ जीवनशैली को अत्यंत महत्वपूर्ण माना जाता है। संतुलित और पौष्टिक आहार का सेवन, नियमित व्यायाम, स्वस्थ शारीरिक भार बनाए रखना तथा धूम्रपान से परहेज़ करना इसके प्रमुख निवारक उपाय हैं।<ref>{{Cite journal |author=ग्रुंडी एसएम, स्टोन एनजे, बेली एएल, बीम सी, बिर्टचर केके, ब्लुमेंथल आरएस, ब्रौन एलटी, डी फेरेंटी एस, फाईला-टोमासिनो जे, फोरमैन डीई, गोल्डबर्ग आर, हेडेनरिच पीए, हलात्की एमए, जोन्स डीडब्ल्यू, लॉयड-जोन्स डी|date=2019-06-25 |title=2018 Guideline on the Management of Blood Cholesterol: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines |journal=जर्नल ऑफ द अमेरिकन कॉलेज ऑफ कार्डियोलॉजी |language=en |volume=73 |issue=24 |pages=e285–e350 |doi=10.1016/j.jacc.2018.11.003 |pmid=30423393 |s2cid=53303792 |issn=0735-1097|doi-access=free |hdl=20.500.12749/1738 |hdl-access=free }}</ref><ref name=HLB2013P/> इसके अतिरिक्त, मधुमेह, उच्च कोलेस्ट्रॉल अथवा उच्च रक्तचाप से पीड़ित व्यक्तियों को इन स्थितियों के नियंत्रण हेतु औषधियाँ दी जा सकती हैं।<ref name=HLB2013P>{{cite web|title=How Can Coronary Heart Disease Be Prevented or Delayed?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/prevention|access-date=25 फरवरी 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224105151/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/prevention|archive-date=24 फरवरी 2015}}</ref> हालांकि, ऐसे व्यक्तियों में जो किसी प्रकार के लक्षण प्रदर्शित नहीं करते और जिनमें रोग का जोखिम कम होता है,<ref>{{cite journal | author = देसाई सीएस, ब्लुमेंथल आरएस, ग्रीनलैंड पी | title = Screening low-risk individuals for coronary artery disease | journal = करंट एथेरोस्क्लेरोसिस रिपोर्ट्स | volume = 16 | issue = 4 | article-number = 402 | date = April 2014 | pmid = 24522859 | doi = 10.1007/s11883-014-0402-8 | s2cid = 39392260 }}</ref> नियमित जाँच के माध्यम से प्रारंभिक पहचान की उपयोगिता के समर्थन में अभी सीमित वैज्ञानिक प्रमाण उपलब्ध हैं। उपचार की दृष्टि से भी वही उपाय महत्वपूर्ण हैं जो रोग की रोकथाम के लिए अपनाए जाते हैं।<ref name=HLB2013Tr/><ref>{{cite journal | author = बोडेन डब्ल्यूई, फ्रैंकलिन बी, बेरा के, हास्केल डब्ल्यूएल, कैल्फास केजे, ज़िम्मरमैन एफएच, वेंगर एनके| title = Exercise as a therapeutic intervention in patients with stable ischemic heart disease: an underfilled prescription | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2014-10_127_10/page/905| journal = द अमेरिकन जर्नल ऑफ मेडिसिन | volume = 127 | issue = 10 | pages = 905–11 | date = अक्टूबर 2014 | pmid = 24844736 | doi = 10.1016/j.amjmed.2014.05.007 }}</ref> आवश्यकता पड़ने पर प्रतिपट्टिका औषधियाँ (जैसे एस्पिरिन), बीटा अवरोधक तथा नाइट्रोग्लिसरीन जैसी दवाएँ दी जा सकती हैं, जो रक्त प्रवाह को बेहतर बनाने और लक्षणों को नियंत्रित करने में सहायक होती हैं।<ref name=HLB2013Tr/> अधिक गंभीर अवस्थाओं में त्वचा-मार्गी कोरोनरी हस्तक्षेप (पीसीआई) अथवा कोरोनरी धमनी बाईपास शल्यक्रिया (सीएबीजी) जैसी प्रक्रियाओं का सहारा लिया जाता है, जिनका उद्देश्य अवरुद्ध धमनियों में रक्त प्रवाह को पुनः स्थापित करना होता है।<ref name=HLB2013Tr>{{cite web|title=How Is Coronary Heart Disease Treated?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/treatment|access-date=25 फरवरी 2015|date=29 सितंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224093945/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/cad/treatment|archive-date=24 फरवरी 2015}}</ref><ref>{{cite journal | author = डेब एस, विजेसुंदरा एचसी, को डीटी, त्सुबोटा एच, हिल एस, फ्रेम्स एसई | title = Coronary artery bypass graft surgery vs percutaneous interventions in coronary revascularization: a systematic review | url = https://archive.org/details/sim_jama_2013-11-20_310_19/page/2086 | journal = JAMA | volume = 310 | issue = 19 | pages = 2086–95 | date = नवंबर 2013 | pmid = 24240936 | doi = 10.1001/jama.2013.281718 | doi-access = free }}</ref> तथापि, स्थिर कोरोनरी धमनी रोग से ग्रस्त व्यक्तियों में यह अभी पूर्णतः स्पष्ट नहीं है कि मानक उपचार के अतिरिक्त पीसीआई या सीएबीजी से दीर्घकालिक जीवन प्रत्याशा में वृद्धि होती है अथवा हृदयाघात के जोखिम में उल्लेखनीय कमी आती है।<ref>{{cite journal | author = रेज़ेंडे पीसी, स्कुडेलर टीएल, दा कोस्टा एलएम, ह्यूब डब्ल्यू | title = Conservative strategy for treatment of stable coronary artery disease | journal = वर्ल्ड जर्नल ऑफ क्लिनिकल केसेस | volume = 3 | issue = 2 | pages = 163–70 | date = फरवरी 2015 | pmid = 25685763 | pmc = 4317610 | doi = 10.12998/wjcc.v3.i2.163 | doi-access = free }}</ref> वर्ष 2015 में अनुमानतः 11 करोड़ से अधिक लोग कोरोनरी धमनी रोग से प्रभावित थे, जबकि लगभग 89 लाख लोगों की मृत्यु इस रोग के कारण हुई।<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | author = वोस टी, एलन सी, अरोरा एम, बार्बर आरएम, भुट्टा जेडए, ब्राउन ए, एट अल.| collaboration = GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = लैंसेट | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = अक्टूबर 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 }}</ref><ref name=GBD2015De>{{cite journal | author = वांग एच, नाघवी एम, एलन सी, बार्बर आरएम, भुट्टा जेडए, कार्टर ए, एट अल.| collaboration = GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = लैंसेट | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = अक्टूबर 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31012-1 }}</ref> इस प्रकार, यह वैश्विक स्तर पर होने वाली कुल मृत्यु का लगभग 15.6 प्रतिशत भाग था, जिससे यह विश्व में मृत्यु के सबसे प्रमुख कारणों में से एक बन गया।<ref name=GBD2015De/> कोरोनरी धमनी रोग का व्यापक प्रभाव न केवल जनस्वास्थ्य के लिए एक गंभीर स्वास्थ्य समस्या है, बल्कि स्वास्थ्य प्रणालियों और अर्थव्यवस्थाओं पर भी महत्वपूर्ण बोझ डालता है। यद्यपि यह रोग आज भी विश्वव्यापी चिंता का विषय बना हुआ है,<ref>{{cite journal | author = मोरन एई, फोरोज़नफ़र एमएच, रोथ जीए, मेन्सा जीए, एज़्ज़ती एम, मरे सीजे, नाघवी एम| title = Temporal trends in ischemic heart disease mortality in 21 world regions, 1980 to 2010: the Global Burden of Disease 2010 study | journal = सर्कुलेशन | volume = 129 | issue = 14 | pages = 1483–92 | date = अप्रैल 2014 | pmid = 24573352 | pmc = 4181359 | doi = 10.1161/circulationaha.113.004042 }}</ref> 1980 से 2010 के बीच, विशेषकर विकसित देशों में, किसी निश्चित आयु वर्ग के लोगों में कोरोनरी धमनी रोग से होने वाली मृत्यु के जोखिम में उल्लेखनीय कमी दर्ज की गई।<ref>{{cite journal | author = मोरन एई, फोरोज़नफ़र एमएच, रोथ जीए, मेन्साह जीए, एज़्ज़ती एम, फ्लैक्समैन ए, एट अल. | title = The global burden of ischemic heart disease in 1990 and 2010: the Global Burden of Disease 2010 study | journal = सर्कुलेशन | volume = 129 | issue = 14 | pages = 1493–1501 | date = अप्रैल 2014 | pmid = 24573351 | pmc = 4181601 | doi = 10.1161/circulationaha.113.004046 }}</ref> इस सुधार का श्रेय मुख्यतः बेहतर चिकित्सीय सुविधाओं, शीघ्र निदान, प्रभावी औषधीय उपचारों तथा जोखिम कारकों के प्रति बढ़ती जागरूकता को दिया जाता है। इसी अवधि में, समान आयु समूहों में इस रोग के कुल मामलों की संख्या में भी गिरावट देखी गई। संयुक्त राज्य अमेरिका में वर्ष 2010 के आँकड़ों के अनुसार, 65 वर्ष या उससे अधिक आयु के लगभग पाँचवें हिस्से के लोगों में कोरोनरी धमनी रोग पाया गया। वहीं, 45 से 64 वर्ष आयु वर्ग के लगभग 7 प्रतिशत तथा 18 से 45 वर्ष आयु वर्ग के लगभग 1.3 प्रतिशत लोग इस रोग से प्रभावित थे।<ref name=US2011/> आयु के अतिरिक्त, लिंग भी इस रोग की व्यापकता को प्रभावित करता है; समान आयु वर्ग में पुरुषों में कोरोनरी धमनी रोग की दर सामान्यतः महिलाओं की तुलना में अधिक पाई गई है।<ref name=US2011>{{cite journal | author = रोग नियंत्रण एवं रोकथाम केंद्र (सीडीसी)| title = Prevalence of coronary heart disease – United States, 2006–2010 | journal = एमएमडब्ल्यूआर। रुग्णता और मृत्यु दर साप्ताहिक रिपोर्ट | volume = 60 | issue = 40 | pages = 1377–81 | date = अक्टूबर 2011 | pmid = 21993341 | url = https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6040a1.htm }}</ref> यह प्रवृत्ति जैविक, हार्मोनल तथा जीवनशैली से संबंधित विभिन्न कारकों से प्रभावित मानी जाती है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हृदय रोग]] 64udi7i3i4qocnvrq9a7s3c3tz2prvb सुजय रेउ 0 1616394 6628377 6601235 2026-10-11T08:39:54Z Pushkar Singh 415569 /* */ 6628377 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सुजय रेउ | image = | caption = | birth_date = {{birth_date and age|1989|6|6|df=yes}} | birth_place = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | education = | occupation = अभिनेता | years_active = २०११–वर्तमान | known_for = ''[[Preet Se Bandhi Ye Dori Ram Milaayi Jodi|राम मिलाई जोड़ी]]''<br/>''[[अलक्ष्मी का सुपर परिवार]]''<br/>''[[सिया के राम]]''<br/>''[[श्रीमद् रामायण]]'' | website = }} ''' सुजय रेउ''' एक भारतीय अभिनेता हैं जो मुख्य रूप से टीवी धारावाहिकों में काम करने के लिए जाने जाते हैं। रेउ ने अपने अभिनय की शुरुआत [[Preet Se Bandhi Ye Dori Ram Milaayi Jodi|'राम मिलाई जोड़ी']] से की, जिसमें उन्होंने अनुकल्प गांधी की भूमिका निभाई। उन्हें [[अलक्ष्मी का सुपर परिवार]] में किशन कपाड़िया और [[सिया के राम]] में [[भरत (रामायण)|भरत]] की भूमिका के लिए जाना जाता है। रेउ को [[श्रीमद् रामायण]] में भगवान [[राम]] / भगवान [[विष्णु]] के किरदार से व्यापक पहचान मिली।<ref>{{Cite web |title=Portraying Lord Ram is a profound responsibility, says Sujay Reu |url=https://m.tribuneindia.com/news/entertainment/portraying-lord-ram-is-a-profound-responsibility-says-sujay-reu-568941 |access-date=21 December 2023 |website=Tribune India |language=en |archive-date=25 जनवरी 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125115806/https://m.tribuneindia.com/news/entertainment/portraying-lord-ram-is-a-profound-responsibility-says-sujay-reu-568941 |url-status=dead }}</ref> == कॅरियर == रेऊ ने अपने अभिनय करियर की शुरुआत २०११ में [[Preet Se Bandhi Ye Dori Ram Milaayi Jodi|'राम मिलाई जोड़ी']] के साथ की, जिसमें उन्होंने [[सारा खान]] के विपरीत अनुकल्प गांधी की भूमिका निभाई।<ref>{{Cite web|url=https://www.sify.com/movies/zee-tv-brings-new-tale-of-love-tangle-family-bonds-news-national-kjqakfjigjesi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727042138/https://www.sify.com/movies/zee-tv-brings-new-tale-of-love-tangle-family-bonds-news-national-kjqakfjigjesi.html|url-status=dead|archive-date=2019-07-27|title=Zee TV brings new tale of love tangle, family bonds|website=[[Sify]]|language=en|access-date=2019-07-27}}</ref> उनके इस प्रदर्शन के लिए उन्हें [[इंडियन टेली अवार्ड फॉर फ्रेश न्यू फेस - मेल]] के लिए नामांकित किया गया था।<ref>{{Cite web |title=Not Karan but Sujay in Preet Se Bandhi Ye Dori Ram Milaayi Jodi |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/not-karan-but-sujoy/articleshow/9672980.cms |date=21 August 2011 |access-date=19 October 2019 |website=Times of India |language=en}}</ref> २०१२ से २०१३ तक, उन्होंने [[अलक्ष्मी का सुपर परिवार]] में [[हेली शाह]] के विपरीत किशन कपाड़िया की भूमिका निभाई।<ref>{{Cite web |title=Life OK's Alaxmi Ka Super Parivaar to go off-air |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/alaxmi-to-go-off-air-on-26-january/articleshow/17924571.cms? |date=6 January 2013 |access-date=23 February 2020 |website=Times of India |language=en}}</ref> इसके बाद, रेऊ ने नेहा पेडनेकर के विपरीत [[शास्त्री सिस्टर्स]] में रोहन पांडे की भूमिका निभाई।<ref>{{Cite web |title=Sujay Reu and Prithvi Zutshi to enter Colors' Shastri Sisters |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/sujay-reu-prithvi-zutshi-to-enter-shastri-sisters/articleshow/39813283.cms |date=7 August 2014 |access-date=24 January 2021 |website=Times of India |language=en}}</ref> रेऊ ने २०१५ से २०१६ तक [[सिया के राम]] में पृथ्वी हट्टे के विपरीत [[भरत (रामायण)|भरत]] की भूमिका निभाई।<ref>{{Cite web |title=New TV show 'Siya Ke Ram' to tell 'Ramayan' from Sita's perspective |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/new-tv-show-siya-ke-ram-to-tell-ramayan-from-sitas-perspective/lite/ |access-date=17 February 2021 |website=Indian Express |date=29 October 2015 |language=en}}</ref> 2018 से 2019 तक, उन्होंने [[तंत्र (टीवी श्रृंखला)|'तंत्र']] में कार्तिक की भूमिका निभाई।<ref>{{Cite news |title=Sujay Reu: I am not a fan of social media and don't feel the need to be a part of it |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/sujay-reu-i-am-not-a-fan-of-social-media-and-dont-feel-the-need-to-be-a-part-of-it/articleshow/105999640.cms |access-date=16 December 2023 |website=Times of India |language=en}}</ref> २०२१ से २०२२ तक, रेऊ ने वंदना राव और दीपिका उपाध्याय के विपरीत [[बाल शिव]] में भगवान [[विष्णु]] की भूमिका निभाई।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/baal-shiv-shuts-down-abruptly-as-production-and-actors-remain-at-loggerheads-mouli-ganguly-reacts-exclusive-101662637970755.html |title=The mythological &TV's show Bal Shiv has gone off-air|website=Hindustan Times|date=8 September 2022 |accessdate=21 September 2022}}</ref> २०२३ में, उन्होंने [[हम रहें ना रहें हम]] में मानवेंद्र "मान" बारोट की भूमिका निभाई।<ref>{{cite web |url=https://www.pinkvilla.com/tv/news/jay-bhanushali-and-tina-datta-shoot-for-last-scene-of-hum-rahe-na-rahe-hum-actor-leaves-message-for-producers-1239860?amp |title=Jay Bhanushali and Tina Datta shoot for last scene of Hum Rahe Na Rahe Hum; share pics with Sujay Reu, Karanvir Bohra and others |website=Pinkvilla |date=31 August 2023 |accessdate=31 August 2023 |archive-date=26 जनवरी 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126045844/https://www.pinkvilla.com/tv/news/jay-bhanushali-and-tina-datta-shoot-for-last-scene-of-hum-rahe-na-rahe-hum-actor-leaves-message-for-producers-1239860?amp |url-status=dead }}</ref> जनवरी २०२४ से, रेउ [[प्राची बंसल]] के विपरीत [[श्रीमद् रामायण]] में भगवान [[राम]] / भगवान [[विष्णु]] की भूमिका निभा रहे हैं।<ref>{{Cite web |title=Sujay Reu plays Maryada Purushottam Prabhu Shri Ram in Sony Entertainment's new show Srimad Ramayan |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sujay-reu-plays-maryada-purushottam-prabhu-shri-ram-sony-entertainments-new-show-srimad-ramayan/ |access-date=12 December 2023 |website=Bollywood Hungama|date=4 December 2023 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-sujay-reu-and-prachi-bansal-to-play-ram-and-sita-in-siddharth-kumar-tewarys-shrimad-ramayan/articleshow/105415070.cms | title=Sujay Reu And Prachi Bansal To Play Ram And Sita In Siddharth Kumar Tewary's Shrimad Ramayan | access-date=28 November 2023 |work=Times of India}}</ref> यह शो उनके करियर का एक महत्वपूर्ण मोड़ साबित हुआ और उन्हें विशेष सराहना मिली।<ref>[1]{{Cite web |title=Shrimad Ramayan Review, Episodes 1 and 2: A cinematic visual spectacle on small screen |url=https://www.pinkvilla.com/tv/news/shrimad-ramayan-review-episodes-1-and-2-a-cinematic-visual-spectacle-on-small-screen-1269662?amp |access-date=4 January 2024 |website=Pinkvilla |language=en}}</ref> श्रीमद् रामायण में उनके प्रदर्शन को देखकर [[तमिलनाडु]] के कई दर्शक उनके प्रशंसक बन गए। == फ़िल्मोग्राफी== === टेलीविज़न === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! class="unsortable"|टिप्पणियाँ ! class="unsortable"|संदर्भ |- | 2011–2012 | ''[[Preet Se Bandhi Ye Dori Ram Milaayi Jodi|राम मिलाई जोड़ी]]'' | अनुकल्प गांधी | पदार्पण (एपिसोड 204) |{{citation needed|date=दिसंबर 2024}} |- | 2012–2013 | ''[[अलक्ष्मी का सुपर परिवार]]'' | किशन कपाड़िया | |{{citation needed|date=दिसंबर 2024}} |- | 2014–2015 | ''[[शास्त्री सिस्टर्स]]'' | रोहन पांडे | |{{citation needed|date=दिसंबर 2024}} |- | 2015–2016 | ''[[सिया के राम]]'' | [[भरत (रामायण)|भरत]] | |<ref>{{Cite web|title=Ramanand Sagar's iconic Ramayana or Star Plus' Siya Ke Ram, which was the best adaptation of the epic?|url=https://m.hindustantimes.com/tv/ramanand-sagar-s-iconic-ramayana-or-star-plus-siya-ke-ram-which-was-the-best-adaptation-of-the-epic/story-e6Lk5WzLq6NnJFKHE6tuTI.html|website=Hindustan Times|date=29 March 2020|accessdate=29 August 2020}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |- | 2018–2019 | ''[[तंत्र (टीवी श्रृंखला)|तंत्र]]'' | कार्तिक | |{{citation needed|date=दिसंबर 2024}} |- | 2021–2022 | ''[[बाल शिव – महादेवा की अनदेखी गाथा|बाल शिव]]'' | [[विष्णु]] | |{{citation needed|date=दिसंबर 2024}} |- | 2023 | ''[[हम रहें ना रहें हम]]'' | मानवेंद्र सिंह बारोट "मान" | |<ref>{{Cite news |date= |title=Hum Rahe Na Rahe Hum review: Tina Datta's chirpy attitude and Jay Bhanushali's broodiness make for an interesting watch |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/hum-rahein-na-rahein-hum-review-tina-dattas-chirpy-attitude-and-jay-bhanushalis-broodiness-make-for-an-interesting-watch/articleshow/99411410.cms?from=mdr |access-date=14 September 2023 |issn=}}</ref> |- | 2024–2025 | ''[[श्रीमद् रामायण]]'' | [[राम]] / [[विष्णु]] | |<ref>{{Cite web |title=Shrimad Ramayan team goes on a pilgrimage to Ayodhya ahead of shows launch |url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/tv/shrimad-ramayan-team-goes-on-a-pilgrimage-to-ayodhya-ahead-of-shows-launch-article-106341114 |access-date=28 December 2023 |website=Times Now News |date=28 December 2023 |language=en}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|nm10031143}} * {{Instagram|sujayreu_official}} {{Portal bar|भारत|जीवनी|टेलीविज़न}} {{Authority control}} [[श्रेणी:भारतीय टेलीविज़न अभिनेता]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1989 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय पौराणिक धारावाहिक]] 96z9xlxr9w4c0jc27dg82kl07c5mfy5 बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत 0 1617584 6628151 6605115 2026-10-10T20:40:37Z ~2026-54720-57 952929 /* */ link joda 6628151 wikitext text/x-wiki '''बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत''' (''Balabhadrapatruni Yashwwanth'') एक भारतीय किशोर मार्शल आर्ट खिलाड़ी हैं। विभिन्न समाचार रिपोर्टों के अनुसार, उन्होंने मार्शल आर्ट से संबंधित कई विश्व रिकॉर्ड बनाए हैं। उनके मार्शल आर्ट रिकॉर्ड और उपलब्धियों के बारे में ''Telangana Today'' में प्रकाशित समाचार रिपोर्टें संदर्भ के रूप में उपलब्ध हैं [1][2][3] उनके पाँचवें और छठे अंतरराष्ट्रीय विश्व रिकॉर्ड से संबंधित रिपोर्टें [[तेलंगाना टुडे]] सहित कई समाचार माध्यमों में प्रकाशित हुई हैं।[2][4][5] ''Hyderabad Stories'' ने उन्हें 14 वर्षीय मार्शल आर्ट खिलाड़ी के रूप में रिपोर्ट किया है।[6] == संदर्भ == # [https://telanganatoday.com/hyderabad-martial-artists-set-multiple-world-records Hyderabad martial artists set multiple world records] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/teen-martial-artist-yashwwanth-secures-fifth-world-record Teen martial artist Yashwwanth secures fifth world record] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/city-boys-world-record-in-martial-arts City boys world record in martial arts] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/hyderabad-teenager-yashwwanth-sets-sixth-international-world-record Hyderabad teenager Yashwwanth sets sixth international world record] — ''Telangana Today'' # [https://www.en.etemaaddaily.com/world/hyderabad/hyderabad-teenager-sets-sixth-international-world-record:4465 Hyderabad teenager sets sixth international world record] — ''Etemaad Daily'' # [https://www.hyderabadstories.com/sports/lightning-in-his-fists-how-14-year-old-yashwwanth-is-punching-his-way-into-history/ Lightning in his fists: How 14-year-old Yashwwanth is punching his way into history] — ''Hyderabad Stories'' ah6y2bq18i2h5toub4lg97nsagr6n02 6628152 6628151 2026-10-10T20:43:01Z ~2026-54720-57 952929 /* */ Link joda 6628152 wikitext text/x-wiki '''बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत''' (''Balabhadrapatruni Yashwwanth'') एक भारतीय किशोर मार्शल आर्ट खिलाड़ी हैं। विभिन्न समाचार रिपोर्टों के अनुसार, उन्होंने मार्शल आर्ट से संबंधित कई अंतरराष्ट्रीय विश्व रिकॉर्ड बनाए हैं '''[1]''', '''[2]''', '''[3]'''। उनके पाँचवें और छठे अंतरराष्ट्रीय विश्व रिकॉर्ड से संबंधित रिपोर्टें [[तेलंगाना टुडे]] सहित कई समाचार माध्यमों में प्रकाशित हुई हैं।[2][4][5] ''Hyderabad Stories'' ने उन्हें 14 वर्षीय मार्शल आर्ट खिलाड़ी के रूप में रिपोर्ट किया है।[6] == संदर्भ == # [https://telanganatoday.com/hyderabad-martial-artists-set-multiple-world-records Hyderabad martial artists set multiple world records] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/teen-martial-artist-yashwwanth-secures-fifth-world-record Teen martial artist Yashwwanth secures fifth world record] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/city-boys-world-record-in-martial-arts City boys world record in martial arts] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/hyderabad-teenager-yashwwanth-sets-sixth-international-world-record Hyderabad teenager Yashwwanth sets sixth international world record] — ''Telangana Today'' # [https://www.en.etemaaddaily.com/world/hyderabad/hyderabad-teenager-sets-sixth-international-world-record:4465 Hyderabad teenager sets sixth international world record] — ''Etemaad Daily'' # [https://www.hyderabadstories.com/sports/lightning-in-his-fists-how-14-year-old-yashwwanth-is-punching-his-way-into-history/ Lightning in his fists: How 14-year-old Yashwwanth is punching his way into history] — ''Hyderabad Stories'' 893e7dh74maxgyqp81ja2gfocjs0chd 6628153 6628152 2026-10-10T20:46:55Z ~2026-54720-57 952929 /* */ news link joda 6628153 wikitext text/x-wiki '''बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत''' (''Balabhadrapatruni Yashwwanth'') एक भारतीय किशोर मार्शल आर्ट खिलाड़ी हैं। विभिन्न समाचार रिपोर्टों के अनुसार, उन्होंने मार्शल आर्ट से संबंधित कई अंतरराष्ट्रीय विश्व रिकॉर्ड बनाए हैं '''[1]''', '''[2]''', '''[3]'''। '''बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत''' (अंग्रेज़ी: ''Balabhadrapatruni Yashwwanth'') एक भारतीय किशोर मार्शल आर्ट खिलाड़ी हैं। विभिन्न समाचार रिपोर्टों के अनुसार, उन्होंने मार्शल आर्ट से संबंधित कई अंतरराष्ट्रीय विश्व रिकॉर्ड बनाए हैं।<nowiki>{{cite news |title=Hyderabad martial artists set multiple world records |url=https://telanganatoday.com/hyderabad-martial-artists-set-multiple-world-records |work=Telangana Today}}</nowiki><nowiki>{{cite news |title=Teen martial artist Yashwwanth secures fifth world record |url=https://telanganatoday.com/teen-martial-artist-yashwwanth-secures-fifth-world-record |work=Telangana Today}}</nowiki><nowiki>{{cite news |title=City boys world record in martial arts |url=https://telanganatoday.com/city-boys-world-record-in-martial-arts |work=Telangana Today}}</nowiki><ref>{{Cite web|url=https://telanganatoday.com/hyderabad-martial-artists-set-multiple-world-records|title=Hyderabad martial artists set multiple world records|last=Today|first=Telangana|date=2026-03-20|website=Telangana Today|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> == संदर्भ == <nowiki>{{reflist}}</nowiki> उनके पाँचवें और छठे अंतरराष्ट्रीय विश्व रिकॉर्ड से संबंधित रिपोर्टें [[तेलंगाना टुडे]] सहित कई समाचार माध्यमों में प्रकाशित हुई हैं।[2][4][5] ''Hyderabad Stories'' ने उन्हें 14 वर्षीय मार्शल आर्ट खिलाड़ी के रूप में रिपोर्ट किया है।[6] == संदर्भ == # [https://telanganatoday.com/hyderabad-martial-artists-set-multiple-world-records Hyderabad martial artists set multiple world records] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/teen-martial-artist-yashwwanth-secures-fifth-world-record Teen martial artist Yashwwanth secures fifth world record] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/city-boys-world-record-in-martial-arts City boys world record in martial arts] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/hyderabad-teenager-yashwwanth-sets-sixth-international-world-record Hyderabad teenager Yashwwanth sets sixth international world record] — ''Telangana Today'' # [https://www.en.etemaaddaily.com/world/hyderabad/hyderabad-teenager-sets-sixth-international-world-record:4465 Hyderabad teenager sets sixth international world record] — ''Etemaad Daily'' # [https://www.hyderabadstories.com/sports/lightning-in-his-fists-how-14-year-old-yashwwanth-is-punching-his-way-into-history/ Lightning in his fists: How 14-year-old Yashwwanth is punching his way into history] — ''Hyderabad Stories'' svvt1pr3217tk26h4y56zur5jbk3xsk 6628154 6628153 2026-10-10T20:51:37Z ~2026-54720-57 952929 /* */ news link sahi se joda 6628154 wikitext text/x-wiki '''बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत''' (''Balabhadrapatruni Yashwwanth'') एक भारतीय किशोर मार्शल आर्ट खिलाड़ी हैं। विभिन्न समाचार रिपोर्टों के अनुसार, उन्होंने मार्शल आर्ट से संबंधित कई अंतरराष्ट्रीय विश्व रिकॉर्ड बनाए हैं '''[1]''', '''[2]''', '''[3]'''। '''बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत''' (''Balabhadrapatruni Yashwwanth'') एक भारतीय किशोर मार्शल आर्ट खिलाड़ी हैं। विभिन्न समाचार रिपोर्टों के अनुसार, उन्होंने मार्शल आर्ट से संबंधित कई अंतरराष्ट्रीय विश्व रिकॉर्ड बनाए हैं।<ref>{{cite news|url=https://telanganatoday.com/hyderabad-martial-artists-set-multiple-world-records|title=Hyderabad martial artists set multiple world records|work=Telangana Today}}</ref><ref>{{cite news|url=https://telanganatoday.com/teen-martial-artist-yashwwanth-secures-fifth-world-record|title=Teen martial artist Yashwwanth secures fifth world record|work=Telangana Today}}</ref><ref>{{cite news|url=https://telanganatoday.com/city-boys-world-record-in-martial-arts|title=City boys world record in martial arts|work=Telangana Today}}</ref> उनके पाँचवें और छठे अंतरराष्ट्रीय विश्व रिकॉर्ड से संबंधित रिपोर्टें ''Telangana Today'' सहित विभिन्न समाचार माध्यमों में प्रकाशित हुई हैं।<ref>{{cite news|url=https://telanganatoday.com/teen-martial-artist-yashwwanth-secures-fifth-world-record|title=Teen martial artist Yashwwanth secures fifth world record|work=Telangana Today}}</ref> ''Hyderabad Stories'' ने भी उन्हें 14 वर्षीय मार्शल आर्ट खिलाड़ी के रूप में रिपोर्ट किया है।<ref>यहाँ Hyderabad Stories की मूल रिपोर्ट का लिंक और शीर्षक जोड़ें।</ref> # [https://telanganatoday.com/hyderabad-martial-artists-set-multiple-world-records Hyderabad martial artists set multiple world records] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/teen-martial-artist-yashwwanth-secures-fifth-world-record Teen martial artist Yashwwanth secures fifth world record] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/city-boys-world-record-in-martial-arts City boys world record in martial arts] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/hyderabad-teenager-yashwwanth-sets-sixth-international-world-record Hyderabad teenager Yashwwanth sets sixth international world record] — ''Telangana Today'' # [https://www.en.etemaaddaily.com/world/hyderabad/hyderabad-teenager-sets-sixth-international-world-record:4465 Hyderabad teenager sets sixth international world record] — ''Etemaad Daily'' # [https://www.hyderabadstories.com/sports/lightning-in-his-fists-how-14-year-old-yashwwanth-is-punching-his-way-into-history/ Lightning in his fists: How 14-year-old Yashwwanth is punching his way into history] — ''Hyderabad Stories'' bolq0q3c5il3kintybf1sbgrs3d75rn 6628155 6628154 2026-10-10T20:52:32Z ~2026-54720-57 952929 /* */ purana likha hua hataya 6628155 wikitext text/x-wiki '''बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत''' (''Balabhadrapatruni Yashwwanth'') एक भारतीय किशोर मार्शल आर्ट खिलाड़ी हैं। विभिन्न समाचार रिपोर्टों के अनुसार, उन्होंने मार्शल आर्ट से संबंधित कई अंतरराष्ट्रीय विश्व रिकॉर्ड बनाए हैं।<ref>{{cite news|url=https://telanganatoday.com/hyderabad-martial-artists-set-multiple-world-records|title=Hyderabad martial artists set multiple world records|work=Telangana Today}}</ref><ref>{{cite news|url=https://telanganatoday.com/teen-martial-artist-yashwwanth-secures-fifth-world-record|title=Teen martial artist Yashwwanth secures fifth world record|work=Telangana Today}}</ref><ref>{{cite news|url=https://telanganatoday.com/city-boys-world-record-in-martial-arts|title=City boys world record in martial arts|work=Telangana Today}}</ref> उनके पाँचवें और छठे अंतरराष्ट्रीय विश्व रिकॉर्ड से संबंधित रिपोर्टें ''Telangana Today'' सहित विभिन्न समाचार माध्यमों में प्रकाशित हुई हैं।<ref>{{cite news|url=https://telanganatoday.com/teen-martial-artist-yashwwanth-secures-fifth-world-record|title=Teen martial artist Yashwwanth secures fifth world record|work=Telangana Today}}</ref> ''Hyderabad Stories'' ने भी उन्हें 14 वर्षीय मार्शल आर्ट खिलाड़ी के रूप में रिपोर्ट किया है।<ref>यहाँ Hyderabad Stories की मूल रिपोर्ट का लिंक और शीर्षक जोड़ें।</ref> # [https://telanganatoday.com/hyderabad-martial-artists-set-multiple-world-records Hyderabad martial artists set multiple world records] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/teen-martial-artist-yashwwanth-secures-fifth-world-record Teen martial artist Yashwwanth secures fifth world record] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/city-boys-world-record-in-martial-arts City boys world record in martial arts] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/hyderabad-teenager-yashwwanth-sets-sixth-international-world-record Hyderabad teenager Yashwwanth sets sixth international world record] — ''Telangana Today'' # [https://www.en.etemaaddaily.com/world/hyderabad/hyderabad-teenager-sets-sixth-international-world-record:4465 Hyderabad teenager sets sixth international world record] — ''Etemaad Daily'' # [https://www.hyderabadstories.com/sports/lightning-in-his-fists-how-14-year-old-yashwwanth-is-punching-his-way-into-history/ Lightning in his fists: How 14-year-old Yashwwanth is punching his way into history] — ''Hyderabad Stories'' p17o2tpylpxnyfb7tqsh1m9zo2fuwq4 6628183 6628155 2026-10-11T00:34:15Z विक्रम प्रताप 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6628183 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत''' (''Balabhadrapatruni Yashwwanth'') एक भारतीय किशोर मार्शल आर्ट खिलाड़ी हैं। विभिन्न समाचार रिपोर्टों के अनुसार, उन्होंने मार्शल आर्ट से संबंधित कई अंतरराष्ट्रीय विश्व रिकॉर्ड बनाए हैं।<ref>{{cite news|url=https://telanganatoday.com/hyderabad-martial-artists-set-multiple-world-records|title=Hyderabad martial artists set multiple world records|work=Telangana Today}}</ref><ref>{{cite news|url=https://telanganatoday.com/teen-martial-artist-yashwwanth-secures-fifth-world-record|title=Teen martial artist Yashwwanth secures fifth world record|work=Telangana Today}}</ref><ref>{{cite news|url=https://telanganatoday.com/city-boys-world-record-in-martial-arts|title=City boys world record in martial arts|work=Telangana Today}}</ref> उनके पाँचवें और छठे अंतरराष्ट्रीय विश्व रिकॉर्ड से संबंधित रिपोर्टें ''Telangana Today'' सहित विभिन्न समाचार माध्यमों में प्रकाशित हुई हैं।<ref>{{cite news|url=https://telanganatoday.com/teen-martial-artist-yashwwanth-secures-fifth-world-record|title=Teen martial artist Yashwwanth secures fifth world record|work=Telangana Today}}</ref> ''Hyderabad Stories'' ने भी उन्हें 14 वर्षीय मार्शल आर्ट खिलाड़ी के रूप में रिपोर्ट किया है।<ref>यहाँ Hyderabad Stories की मूल रिपोर्ट का लिंक और शीर्षक जोड़ें।</ref> # [https://telanganatoday.com/hyderabad-martial-artists-set-multiple-world-records Hyderabad martial artists set multiple world records] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/teen-martial-artist-yashwwanth-secures-fifth-world-record Teen martial artist Yashwwanth secures fifth world record] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/city-boys-world-record-in-martial-arts City boys world record in martial arts] — ''Telangana Today'' # [https://telanganatoday.com/hyderabad-teenager-yashwwanth-sets-sixth-international-world-record Hyderabad teenager Yashwwanth sets sixth international world record] — ''Telangana Today'' # [https://www.en.etemaaddaily.com/world/hyderabad/hyderabad-teenager-sets-sixth-international-world-record:4465 Hyderabad teenager sets sixth international world record] — ''Etemaad Daily'' # [https://www.hyderabadstories.com/sports/lightning-in-his-fists-how-14-year-old-yashwwanth-is-punching-his-way-into-history/ Lightning in his fists: How 14-year-old Yashwwanth is punching his way into history] — ''Hyderabad Stories'' gfom66wg646cgx0oeeqs8uwlukka64u चित्र:Awarapan 2.jpg 6 1617710 6628480 6606213 2026-10-11T11:58:29Z विक्रम प्रताप 911487 अनुवाद किया 6628480 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Non-free use rationale poster |Article = आवारापन - 2 (2026 फिल्म) |Use = ज्ञानसन्दूक |Owner = विशेष फिल्म्स |Source = [https://www.instagram.com/reel/Db3GehYMhsF/ Instagram] }} == अनुज्ञप्ति == {{Non-free film poster|image_has_rationale=yes|2020 के दशक के भारतीय फ़िल्म पोस्टर}} [[Category:Film posters for Hindi-language films]] d0v1hb24kr90jy11xfhpuhogb1tqifh चित्र:Sita Ramam.jpg 6 1617751 6628478 6606438 2026-10-11T11:56:07Z विक्रम प्रताप 911487 अनुवाद किया 6628478 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Film poster fur | Article = सीता रामम| Use = ज्ञानसन्दूक | Name = सीता रामम| Source = https://twitter.com/vyjayanthifilms/status/1540643464953593857?s=21&t=n2T6nBR_ab9GxHhfBPw1cg}} == अनुज्ञप्ति == {{Non-free film poster|image has rationale=yes|2020 के दशक के भारतीय फ़िल्म पोस्टर}} [[Category:Film posters for Telugu-language films]] pbdsbnrwg3q290umh0zx2l03ytv8j22 चित्र:Sooryavanshi film poster.jpg 6 1617881 6628477 6607222 2026-10-11T11:54:19Z विक्रम प्रताप 911487 अनुवाद किया 6628477 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Non-free use rationale poster | Article = सूर्यवंशी (2021 फ़िल्म) | Use = ज्ञानसन्दूक | Name = सूर्यवंशी | Media = | Source = [https://twitter.com/T2BLive/status/1450122250783367170 Twitter] }} == अनुज्ञप्ति == {{Non-free film poster|image has rationale=yes|2020s Indian film posters}} fgv66ng1pnplz4zq1lyzxln18ubmcpc चित्र:Jai Bhim film poster.jpg 6 1617882 6628476 6607226 2026-10-11T11:53:03Z विक्रम प्रताप 911487 अनुवाद किया 6628476 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Non-free use rationale poster | Article = जय भीम (फ़िल्म) | Use = ज्ञानसन्दूक | Name = जय भीम | Owner = [[2D Entertainment]] | Source = https://twitter.com/PrimeVideoIN/status/1450726243888893959 }} == अनुज्ञप्ति == {{Non-free film poster|image has rationale=yes|2020s Indian film posters}} dyq3bdcq0axirn97iim286sizdgb9rq जोर्डी बॉल 0 1618706 6628232 6619068 2026-10-11T03:17:15Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628232 wikitext text/x-wiki {{Infobox baseball biography | name = जोर्डी फ्राम | image = Jordy Bahl (53014154096) (cropped).jpg | image_size = | caption = 2023 में [[वर्नर पार्क]] में फ्राम | team = नेब्रास्का कॉर्नहस्कर्स | number = 98 | position = [[पिचर]] | birth_date = {{birth date and age|2002|7|24|df=yes}} | birth_place = [[पैपिलियन, नेब्रास्का]], अमेरिका | bats = दाएँ हाथ से | throws = दाएँ हाथ से | debutleague = | debutdate = | debutyear = | debutteam = | teams = * [[ओक्लाहोमा सूनर्स सॉफ्टबॉल|ओक्लाहोमा]] (2022–2023) * [[नेब्रास्का कॉर्नहस्कर्स सॉफ्टबॉल|नेब्रास्का]] (2024–2026) |highlights = * 2× [[विमेंस कॉलेज वर्ल्ड सीरीज़|महिला कॉलेज विश्व शृंखला]] विजेता (2022, 2023) * महिला कॉलेज विश्व शृंखला की सर्वोत्कृष्ट खिलाड़ी (2023) * 2× डब्लू॰सी॰डब्लू॰एस॰ सर्वश्रेष्ठ टूर्नामेंट टीम (2023, 2026) * 4× फर्स्ट-टीम [[ऑल-अमेरिकन]] (2022, 2023, 2025, 2026) * यू॰एस॰ए॰ सॉफ्टबॉल की सर्वश्रेष्ठ कॉलेजिएट खिलाड़ी (2026) * 2× एन॰एफ॰सी॰ए॰ की राष्ट्रीय सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी (2025, 2026) * बिग टेन कॉन्फ्रेंस की सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी (2025) * 2× बिग टेन कॉन्फ्रेंस की सर्वश्रेष्ठ पिचर (2025, 2026) * एन॰एफ॰सी॰ए॰ की राष्ट्रीय सर्वश्रेष्ठ नवोदित खिलाड़ी (2022) * सॉफ्टबॉल अमेरिका की सर्वश्रेष्ठ नवोदित खिलाड़ी (2022) * बिग 12 कॉन्फ्रेंस की सर्वश्रेष्ठ नवोदित खिलाड़ी (2022) * 2× बिग 12 कॉन्फ्रेंस की सर्वश्रेष्ठ पिचर (2022, 2023) * 2× फर्स्ट-टीम ऑल-बिग 12 (2022, 2023) * 2× फर्स्ट-टीम ऑल-बिग टेन (2025, 2026) }} '''जोर्डिन मैकेंसे फ्राम''' (जन्म पूर्व नाम: '''बॉल'''; जन्म: 24 जुलाई 2002) एक अमेरिकी कॉलेज स्तरीय [[सॉफ्टबॉल]] [[पिचर]] हैं, जो नेब्रास्का टीम के लिए खेलती हैं। [[ओक्लाहोमा सूनर्स सॉफ्टबॉल|ओक्लाहोमा]] में अपने नए सत्र के दौरान, उन्हें 2022 में एन॰एफ॰सी॰ए॰ की राष्ट्रीय सर्वश्रेष्ठ नई खिलाड़ी चुना गया था। इसके अतिरिक्त, उन्हें 2025 और 2026 में दो बार एन॰एफ॰सी॰ए॰ की राष्ट्रीय सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी का सम्मान भी प्राप्त हुआ। == उच्च विद्यालय करियर == फ्राम ने पैपिलियन, नेब्रास्का स्थित [[पैपिलियन-ला विस्टा सीनियर हाई स्कूल]] से शिक्षा प्राप्त की। उन्होंने मोनार्क्स टीम का नेतृत्व करते हुए लगातार तीन क्लास ए राज्य स्तरीय खिताब दिलाए और चारों वर्ष ऑल-स्टेट सम्मान से सम्मानित हुईं। वर्ष 2020 में अपने तृतीय वर्ष के दौरान, उन्होंने 0.15 ई॰आर॰ए॰ के साथ 27-0 का अजेय कीर्तिमान स्थापित किया। उन्होंने 139 पारियों में पिचिंग करते हुए केवल 27 हिट और 24 वॉक दिए, जबकि 299 बल्लेबाजों को स्ट्राइक आउट किया। इसके अतिरिक्त, उन्होंने 0.581 की औसत से बल्लेबाज़ी करते हुए 59 रन बैटेड इन (आर॰बी॰आई॰) बनाए और 22 होम रन के साथ क्लास ए के एकल-सत्र कीर्तिमान की बराबरी की। इस उत्कृष्ट सत्र के पश्चात्, उन्हें नेब्रास्का की सर्वश्रेष्ठ सॉफ्टबॉल खिलाड़ी चुना गया।<ref>{{cite web|url=https://playeroftheyear.gatorade.com/poy/assets/writable/59952/2020_SB_JBahl.pdf |title=पैपिलियन-ला विस्टा हाई स्कूल की छात्रा-एथलीट को गेटोरेड सॉफ्टबॉल प्लेयर ऑफ द ईयर चुना गया |website=प्लेयर ऑफ द ईयर डॉट गेटोरेड डॉट कॉम |date=28 मई 2020 |access-date=9 मई 2022}}</ref> वर्ष 2021 में अपने अंतिम वर्ष के दौरान, उन्होंने 0.10 ई॰आर॰ए॰ के साथ दुबारा 27-0 का बेहतरीन कीर्तिमान बनाया। इस बार उन्होंने 137 पारियों में पिचिंग करते हुए मात्र 27 हिट और 15 वॉक दिए, तथा 316 बल्लेबाजों को स्ट्राइक आउट किया। बल्लेबाज़ी में भी उनका प्रदर्शन शानदार रहा; उन्होंने 0.510 की औसत से 20 होम रन और 55 आर॰बी॰आई॰ बनाए।<ref>{{cite web|url=https://soonersports.com/sports/softball/roster/jordy-bahl/14901 |title=जोर्डी बाह्ल |website=सूनर स्पोर्ट्स डॉट कॉम |access-date=9 मई 2022}}</ref> इस बेजोड़ सत्र के बाद उन्हें लगातार दूसरे वर्ष नेब्रास्का की सर्वश्रेष्ठ सॉफ्टबॉल खिलाड़ी और राष्ट्रीय स्तर पर गेटोरेड नेशनल सॉफ्टबॉल प्लेयर ऑफ द ईयर के सम्मान से नवाज़ा गया।<ref>{{cite web|url=https://nfca.org/divnews/hs/jordyn-bahl-gatorade-national-softball-player-of-the-year-2021 |title=बाह्ल को 2020-21 गेटोरेड नेशनल सॉफ्टबॉल प्लेयर ऑफ द ईयर चुना गया |website=एन॰एफ॰सी॰ए॰ डॉट ओ॰आर॰जी॰ |date=22 जून 2021 |access-date=9 मई 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://omaha.com/sports/high-school/papios-jordyn-bahl-named-gatorade-national-softball-player-of-the-year/article_6eefe5a6-d2be-11eb-9406-47c0f6e5cc36.html |title=पैपियो की जोर्डिन बाह्ल को गेटोरेड नेशनल सॉफ्टबॉल प्लेयर ऑफ द ईयर चुना गया |newspaper=[[ओमाहा वर्ल्ड-हेराल्ड]] |first=स्टीव |last=बीडेक |date=29 जुलाई 2021 |access-date=9 मई 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://journalstar.com/sports/high-school/softball/jordyn-bahl-named-nebraska-gatorade-softball-player-of-the-year/article_633fc3ca-b20f-5449-95ed-c291738d4763.html |title=जोर्डिन बाह्ल को नेब्रास्का गेटोरेड सॉफ्टबॉल प्लेयर ऑफ द ईयर चुना गया |newspaper=[[लिंकन जर्नल स्टार]] |first=नेट |last=हेड |date=18 जून 2021 |access-date=9 मई 2022}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[डेनिएल लॉरी]] * [[केटी बर्कहार्ट]] * [[टैरिन मोवाट]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:2002 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] lx21nbppte6iq6x91jlgqc9p1894x9t चित्र:Hindu Darshan.png 6 1619347 6628471 6618777 2026-10-11T11:51:21Z विक्रम प्रताप 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]]) 6628471 wikitext text/x-wiki {{db-license}} 01pnsbn98yrthzcn9c5bv44o01xe75m चित्र:Hindu Darshan-1.png 6 1619348 6628473 6618785 2026-10-11T11:51:41Z विक्रम प्रताप 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]]) 6628473 wikitext text/x-wiki {{db-license}} 01pnsbn98yrthzcn9c5bv44o01xe75m विकिपीडिया:आँकड़े/2026/अक्टूबर 4 1619641 6628030 6627472 2026-10-10T12:14:21Z NeechalBOT 98381 statistics 6628030 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-10-2026 6:14 |Pages = 1394004 |dPages = 53 |Articles = 171815 |dArticles = 37 |Edits = 6606382 |dEdits = 583 |Files = 4702 |dFiles = 0 |Users = 928402 |dUsers = 162 |Ausers = 1129 |dAusers = 4 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-10-2026 6:14 |Pages = 1394058 |dPages = 54 |Articles = 171836 |dArticles = 21 |Edits = 6606949 |dEdits = 567 |Files = 4702 |dFiles = 0 |Users = 928597 |dUsers = 195 |Ausers = 1129 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-10-2026 6:14 |Pages = 1394150 |dPages = 92 |Articles = 171864 |dArticles = 28 |Edits = 6607670 |dEdits = 721 |Files = 4704 |dFiles = 2 |Users = 928786 |dUsers = 189 |Ausers = 1129 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-10-2026 6:14 |Pages = 1394089 |dPages = -61 |Articles = 171851 |dArticles = -13 |Edits = 6608106 |dEdits = 436 |Files = 4705 |dFiles = 1 |Users = 928958 |dUsers = 172 |Ausers = 1076 |dAusers = -53 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =5-10-2026 6:14 |Pages = 1394104 |dPages = 15 |Articles = 171871 |dArticles = 20 |Edits = 6608420 |dEdits = 314 |Files = 4707 |dFiles = 2 |Users = 929124 |dUsers = 166 |Ausers = 1076 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =6-10-2026 6:14 |Pages = 1394107 |dPages = 3 |Articles = 171867 |dArticles = -4 |Edits = 6608839 |dEdits = 419 |Files = 4711 |dFiles = 4 |Users = 929293 |dUsers = 169 |Ausers = 1076 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =7-10-2026 6:14 |Pages = 1394121 |dPages = 14 |Articles = 171894 |dArticles = 27 |Edits = 6609465 |dEdits = 626 |Files = 4714 |dFiles = 3 |Users = 929487 |dUsers = 194 |Ausers = 1061 |dAusers = -15 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =8-10-2026 6:14 |Pages = 1394148 |dPages = 27 |Articles = 171941 |dArticles = 47 |Edits = 6610059 |dEdits = 594 |Files = 4715 |dFiles = 1 |Users = 929672 |dUsers = 185 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =9-10-2026 6:14 |Pages = 1394180 |dPages = 32 |Articles = 171966 |dArticles = 25 |Edits = 6610624 |dEdits = 565 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 929832 |dUsers = 160 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =10-10-2026 6:14 |Pages = 1394178 |dPages = -2 |Articles = 171996 |dArticles = 30 |Edits = 6611178 |dEdits = 554 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 930023 |dUsers = 191 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> expz4wyaqqzqyob4vdopwk7i2jm66z6 अभिजीत दिपके 0 1619688 6628355 6623718 2026-10-11T07:53:22Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[कॉकरोच जनता पार्टी#संस्थापक]] को अनुप्रेषित 6628355 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[कॉकरोच_जनता_पार्टी#संस्थापक]] d5yazxvfinpfe7rcgaocegrz9itzkke 6628376 6628355 2026-10-11T08:38:15Z ATS2026 943437 [[Special:Contributions/चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] ([[User talk:चाहर धर्मेंद्र|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6628355|6628355]] को पूर्ववत किया 6628376 wikitext text/x-wiki '''अभिजीत दिपके''' भारतीय राजनीतिक संचार रणनीतिकार हैं। वे [[कॉकरोच जनता पार्टी]] (CJP) के संस्थापक हैं। उन्होंने 16 मई 2026 को CJP की शुरुआत की। यह मंच युवाओं और राजनीति से जुड़े मुद्दों पर सोशल मीडिया के माध्यम से अपनी बात रखता है और 2026 में [[सामाजिक मीडिया|सोशल मीडिया]] पर चर्चा में रहा।<ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/cockroach-janta-party-who-is-abhijeet-dipke-founder-of-online-sensation-cockroach-janta-party-11531319|title=Who Is Abhijeet Dipke, Founder Of Online Sensation Cockroach Janta Party|work=NDTV|access-date=2026-10-02}}</ref> दिपके ने पुणे से पत्रकारिता में स्नातक की शिक्षा प्राप्त की और बाद में [[बोस्टन विश्वविद्यालय]] में जनसंपर्क (Public Relations) की पढ़ाई की। वे 2020 से 2023 के बीच [[आम आदमी पार्टी]] से जुड़े रहे और उसके डिजिटल एवं सोशल मीडिया अभियानों में स्वयंसेवक के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/cockroach-janta-party-surpasses-bjp-on-instagram-has-over-10-million-followers-who-is-cjps-founder-abhijeet-dipke-and-how-is-he-linked-to-arvind-kejriwals-aap/articleshow/131239122.cms|title=Cockroach Janta Party surpasses BJP on Instagram, has over 10 million followers: Who is CJP's founder Abhijeet Dipke and how is he linked to Arvind Kejriwal's AAP?|date=2026-05-21|work=The Economic Times|access-date=2026-10-02|issn=0013-0389}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} 0je2zib07lmt3j1qf8wrrkzqo9zxuc5 6628380 6628376 2026-10-11T08:45:24Z ATS2026 943437 ज्ञानसन्दूक जोड़ा 6628380 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = अभिजीत दिपके | native_name = Abhijeet Dipke | known_for = कॉकरोच जनता पार्टी (CJP) के संस्थापक | organization = [[कॉकरोच जनता पार्टी]] }} '''अभिजीत दिपके''' भारतीय राजनीतिक संचार रणनीतिकार हैं। वे [[कॉकरोच जनता पार्टी]] (CJP) के संस्थापक हैं। उन्होंने 16 मई 2026 को CJP की शुरुआत की। यह मंच युवाओं और राजनीति से जुड़े मुद्दों पर सोशल मीडिया के माध्यम से अपनी बात रखता है और 2026 में [[सामाजिक मीडिया|सोशल मीडिया]] पर चर्चा में रहा।<ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/cockroach-janta-party-who-is-abhijeet-dipke-founder-of-online-sensation-cockroach-janta-party-11531319|title=Who Is Abhijeet Dipke, Founder Of Online Sensation Cockroach Janta Party|work=NDTV|access-date=2026-10-02}}</ref> दिपके ने पुणे से पत्रकारिता में स्नातक की शिक्षा प्राप्त की और बाद में [[बोस्टन विश्वविद्यालय]] में जनसंपर्क (Public Relations) की पढ़ाई की। वे 2020 से 2023 के बीच [[आम आदमी पार्टी]] से जुड़े रहे और उसके डिजिटल एवं सोशल मीडिया अभियानों में स्वयंसेवक के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/cockroach-janta-party-surpasses-bjp-on-instagram-has-over-10-million-followers-who-is-cjps-founder-abhijeet-dipke-and-how-is-he-linked-to-arvind-kejriwals-aap/articleshow/131239122.cms|title=Cockroach Janta Party surpasses BJP on Instagram, has over 10 million followers: Who is CJP's founder Abhijeet Dipke and how is he linked to Arvind Kejriwal's AAP?|date=2026-05-21|work=The Economic Times|access-date=2026-10-02|issn=0013-0389}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} 1lgxuaneo8qnr1uomzmt1dy14fv03sv श्रेणी:मुगल-सिख युद्धों की लड़ाइयाँ 14 1619760 6628130 6624312 2026-10-10T17:10:05Z Mundhalia746 934684 6628130 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सिख साम्राज्य से जुड़ी लड़ाइयाँ]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध]] ej55w3y4p2m19yvc73llp2mnzc3i19j शाश्वत कुमार 0 1619857 6628354 6625871 2026-10-11T07:39:00Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6628354 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''शास्वत कुमार''' (Shaswat Kumar) एक भारतीय कराटे खिलाड़ी और मार्शल आर्टिस्ट हैं। वे सेनकोकाई कराटे के संस्थापक हैं। सेनकोकाई को भारत में विकसित एक स्वतंत्र कराटे शैली के रूप में समाचार रिपोर्टों में वर्णित किया गया है।<ref name="Senkoukai">{{cite web |title=Hyderabad-based martial artist develops India's first independent karate style, Senkoukai Karate gains global recognition |url=https://telanganatoday.com/hyderabad-based-martial-artist-develops-indias-first-independent-karate-style-senkoukai-karate-gains-global-recognition |website=Telangana Today |access-date=5 अक्तूबर 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521083446/https://telanganatoday.com/hyderabad-based-martial-artist-develops-indias-first-independent-karate-style-senkoukai-karate-gains-global-recognition |archive-date=21 मई 2025 |url-status=bot: unknown }}</ref> {| class="infobox" style="width:300px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size:125%; background:#f0f0f0;" | शास्वत कुमार |- ! colspan="2" style="background:#d6d6a0; font-size:110%;" | व्यक्तिगत जानकारी |- ! जन्म | 30 अप्रैल 1991 |- ! देश | [[भारत]] |- ! नाम | शास्वत कुमार |- ! colspan="2" style="background:#d6d6a0; font-size:110%;" | मार्शल आर्ट्स करियर |- ! खेल / अभ्यास | कराटे |- ! शैली | सेनकोकाई कराटे |- ! पदवी | ग्रैंडमास्टर |- ! संस्थापक | सेनकोकाई कराटे |} == करियर == शास्वत कुमार भारतीय मार्शल आर्टिस्ट हैं और सेनकोकाई कराटे के संस्थापक हैं। उनके करियर और मार्शल आर्ट्स गतिविधियों के बारे में विभिन्न समाचार रिपोर्टें प्रकाशित हुई हैं।<ref name="Senkoukai"/> कराटे के क्षेत्र में उनके कार्यों के संबंध में प्रकाशित रिपोर्टों में 2025 में उन्हें ग्रैंडमास्टर की उपाधि दिए जाने तथा बाद में विभिन्न अंतरराष्ट्रीय कराटे सम्मानों का उल्लेख किया गया है।<ref name="Grandmaster">{{cite web |title=Shaswat gets Grandmaster title |url=https://telanganatoday.com/shaswat-gets-grandmaster-title |website=Telangana Today |access-date=5 अक्तूबर 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705195426/https://telanganatoday.com/shaswat-gets-grandmaster-title |archive-date=5 जुलाई 2025 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref name="Honours">{{cite web |title=Hyderabad's Hanshi Shaswat Kumar creates history with global karate honours |url=https://safirnews.in/2026/01/15/hyderabads-hanshi-shaswat-kumar-creates-history-with-global-karate-honours/ |website=Safir News }}</ref> उनके बारे में प्रकाशित एक रिपोर्ट में उन्हें "Pioneer of Modern Combat Karate" की उपाधि से सम्मानित किए जाने का उल्लेख किया गया है।<ref name="Pioneer">{{cite web |title=Grandmaster Hanshi Shaswat Kumar Honoured with Pioneer of Modern Combat Karate Title by Serbian Martial Arts Body |url=https://dogratimes.com/grandmaster-hanshi-shaswat-kumar-honoured-with-pioneer-of-modern-combat-karate-title-by-serbian-martial-arts-body/ |website=Dogra Times }}</ref> उनकी मार्शल आर्ट्स गतिविधियों से संबंधित एक अन्य रिपोर्ट में विश्व रिकॉर्ड से जुड़ी उपलब्धि का उल्लेख किया गया है।<ref name="WorldRecord">{{cite web |title=Martial Artist Grandmaster Hanshi Shashwat Kumar Achieves Remarkable World Record |url=https://dogratimes.com/martial-artist-grandmaster-hanshi-shaswat-kumar-achieves-remarkable-world-record/ |website=Dogra Times }}</ref> 2026 में उन्होंने कराटे के वरिष्ठ प्रतिनिधियों के लिए एक अंतरराष्ट्रीय ओपन चैलेंज की घोषणा की, जिसमें विभिन्न देशों के ग्रैंडमास्टरों और अन्य वरिष्ठ प्रतिनिधियों को भाग लेने के लिए आमंत्रित किया गया था।<ref name="OpenChallenge">{{cite web |title=Hanshi Shaswat Kumar Issues Global Open Challenge to Karate Grandmasters Worldwide |url=https://dogratimes.com/hanshi-shaswat-kumar-issues-global-open-challenge-to-karate-grandmasters-worldwide/ |website=Dogra Times }}</ref> 30 सितंबर 2026 को आयोजित Last Man Standing Kumite World Open Challenge के संबंध में प्रकाशित रिपोर्ट में चुनौती के अंतरराष्ट्रीय स्तर पर स्वीकार न किए जाने का उल्लेख किया गया।<ref name="LastManStanding">{{cite web |title=Indian Fighter's Last Man Standing Kumite World Open Challenge Concludes Without International Acceptance |url=https://dogratimes.com/indian-fighters-last-man-standing-kumite-world-open-challenge-concludes-without-international-acceptance/ |website=Dogra Times }}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} o41iax3xzn2fshds3mijdy222cljhl7 विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अक्टूबर 2026 4 1619862 6628250 6627884 2026-10-11T03:27:16Z विक्रम प्रताप 911487 [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ज॓ डी जैन]] जोड़ा जा रहा 6628250 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Recent AfDs}}__TOC__</noinclude> <!-- Add new entries to the TOP of the following list --> {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ज॓ डी जैन}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/जावर खंडवा}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चाणूर}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/क्वार्कसिटी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/देवांशु वत्स}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सनातन क्रिकेट लीग}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाभारत की विस्तृत कथा}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रामायण की विस्तृत कथा}} ll0tl2kgiuyfts9dctyfd5y7qj44lec पोप जॉन पॉल II 0 1619877 6628034 6625683 2026-10-10T12:29:16Z Mundhalia746 934684 6628034 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian leader |type = Pope |name = जॉन पॉल II<br>John Paul II |image = ADAMELLO - PAPA - Giovanni Paolo II - panoramio (cropped).jpg |caption = पोप जॉन पॉल II |term_start = 16 अक्टूबर 1978 |term_end = 2 अप्रैल 2005 |predecessor = [[पोप जॉन पॉल I|जॉन पॉल I]] |successor = [[पोप बेनेडिक्ट XVI|बेनेडिक्ट XVI]] |ordination = 1 नवंबर 1946 |consecration = 28 सितंबर 1958 |consecrated_by = |cardinal = 26 जून 1967 |birth_name = कारो़ल यो़ज़ेफ़ वोज़्तिला |birth_date = {{birth date|1920|5|18|df=y}} |birth_place = [[वादोवित्से]], [[पोलैंड]] |death_date = |death_date = {{death date and age|2005|4|2|1920|5|18|df=y}} |death_place = [[वैटिकन सिटी]] |nationality = |coat_of_arms = Coat of arms of Ioannes Paulus II.svg }} '''पोप जॉन पॉल द्वितीय''' (जन्म नाम कारो़ल यो़ज़ेफ़ वोज़्तिला) 16 अक्टूबर 1978 से 2005 में अपनी मृत्यु तक कैथोलिक चर्च के 264वें पोप और वेटिकन सिटी के संप्रभु थे। वे 16वीं शताब्दी में एड्रियन VI के बाद पहले गैर-इतालवी पोप थे, साथ ही संत पीटर और पायस IX के बाद इतिहास में तीसरे सबसे लंबे समय तक सेवा करने वाले पोप थे। इसके अतिरिक्त, वे 20वीं शताब्दी के एक महत्वपूर्ण दार्शनिक और धर्मशास्त्री थे।<ref>{{Cite web|url=https://popehistory.com/popes/pope-john-paul-ii/|title=Saint Pope John Paul II - The 264th Pope - Facts, Life Events, Feast Day & Much More|date=2017-01-27|language=en-US|access-date=2026-10-10}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पोप]] tm5a3768wqi3miukzi2hxywtet7bpz1 हसन निसार 0 1619910 6628353 6626303 2026-10-11T07:35:04Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628353 wikitext text/x-wiki हसन निसार (युवा कार्यकर्ता) एक पाकिस्तानी युवा कार्यकर्ता, प्रौद्योगिकी उद्यमी और सामाजिक पहलकर्ता हैं। वे '''मेट्रिक्स पाकिस्तान''' के संस्थापक और मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) हैं। उनके नेतृत्व में मेट्रिक्स पाकिस्तान ने पाकिस्तान के ग्रामीण और वंचित क्षेत्रों में शिक्षा, प्रौद्योगिकी और डिजिटल कौशल के माध्यम से '''१३,००० से अधिक व्यक्तियों को शिक्षित और प्रशिक्षित''' किया है। उनका संबंध पाकिस्तान के खैबर पख्तूनख्वा प्रांत के हरिपुर जिले से है।<ref>{{Cite web|url=https://www.app.com.pk/national/from-khanpur-village-to-kps-youth-hubs-hassan-nisar-takes-tech-opportunities-beyond-big-cities/|title=From Khanpur village to KP’s Youth hubs: Hassan Nisar takes tech opportunities beyond big cities|date=2026-09-12|language=en-US|access-date=2026-10-07}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://dailyausaf.com/en/pakistan/beyond-big-cities-hassan-nisar-takes-tech-opportunities-to-kps-youth/|title=Beyond big cities: Hassan Nisar takes tech opportunities to KP’s youth - Daily Ausaf|date=2026-09-12|work=Daily Ausaf|access-date=2026-10-07|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brecorder.com/news/40369794|title=Digital marketing, e-commerce and blockchain: Metrix trains over 13,000 individuals till date|last=Azad|first=Abdul Rasheed|date=2025-06-27|website=Brecorder|language=en|access-date=2026-10-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1907032|title=Young activist transforms lives of thousands by organising tech training|last=APP|date=2025-04-28|website=Dawn|language=en|access-date=2026-10-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1820867|title=Haripur resident wins prestigious PSL award|last=Report|first=Bureau|date=2024-03-12|website=Dawn|language=en|access-date=2026-10-07}}</ref> हसन निसार ने अपने गृह जिले हरिपुर की वली-ए-जाब घाटी में आठ प्राकृतिक जलप्रपातों की खोज का दावा भी किया है। इन जलप्रपातों के लिए उन्होंने "हजारा जलप्रपात" नाम का प्रयोग किया। इस पहल को क्षेत्र के प्राकृतिक स्थलों की पहचान और स्थानीय पर्यटन को बढ़ावा देने के प्रयास के रूप में प्रस्तुत किया गया है<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1653693|title=Student ‘discovers’ Hazara area with eight waterfalls|last=Sadaqat|first=Muhammad|date=2021-10-24|website=Dawn|language=en|access-date=2026-10-07}}</ref> == सम्मान और मान्यताएँ == पाकिस्तान सरकार और आईएसपीआर की ओर से उन्हें प्राइड ऑफ पाकिस्तान सम्मान भी प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.app.com.pk/domestic/youth-activist-from-kp-honoured-with-pride-of-pakistan-award/|title=Youth activist from KP honoured with Pride of Pakistan Award|date=2025-08-15|language=en-US|access-date=2026-10-07}}</ref> खैबर पख्तूनख्वा सरकार की ओर से उन्हें यूथ एक्सीलेंस अवॉर्ड से सम्मानित किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/2087355360-haripur-activist-receives-youth-excellence-award-from-kp-govt|title=Haripur activist receives Youth Excellence Award from KP govt|last=TV|first=SAMAA|date=2026-08-18|website=SAMAA TV|language=en|access-date=2026-10-07}}</ref> == हवाला जात == [[श्रेणी:1951 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] qh4buf3s73xz2laulrpg992bxc22lva विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/देवांशु वत्स 4 1619913 6628052 6627460 2026-10-10T14:31:53Z Birdfeatures 30520 /* देवांशु वत्स */ 6628052 wikitext text/x-wiki === [[:देवांशु वत्स]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=अक्टूबर 2026}} :{{la|1=देवांशु वत्स}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|देवांशु वत्स -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: उल्लेखनीयता संदिग्ध [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:04, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) :उल्लेखनीयता संदिग्ध नहीं है। कृपया लेख को जारी रहने दें। [[सदस्य:Birdfeatures|Birdfeatures]] ([[सदस्य वार्ता:Birdfeatures|वार्ता]]) 12:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) ::इसके लिये बाहरी कड़ियां भी जोड़ी गई हैं। [[सदस्य:MONUSRI001|MONUSRI001]] ([[सदस्य वार्ता:MONUSRI001|वार्ता]]) 11:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) :विक्रम प्रताप जी, :नमस्कार :इस लेख में सुधार का प्रयास किया जा रहा है. और भी तथ्य जुटाये जा रहे हैं। [[सदस्य:MONUSRI001|MONUSRI001]] ([[सदस्य वार्ता:MONUSRI001|वार्ता]]) 11:26, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) [[विदेह]] evk80veku6h67ppkxhromioeobt21gf 6628053 6628052 2026-10-10T14:32:52Z Birdfeatures 30520 /* देवांशु वत्स */ 6628053 wikitext text/x-wiki === [[:देवांशु वत्स]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=अक्टूबर 2026}} :{{la|1=देवांशु वत्स}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|देवांशु वत्स -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: उल्लेखनीयता संदिग्ध [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:04, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) :उल्लेखनीयता संदिग्ध नहीं है। कृपया लेख को जारी रहने दें। [[सदस्य:Birdfeatures|Birdfeatures]] ([[सदस्य वार्ता:Birdfeatures|वार्ता]]) 12:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) ::इसके लिये बाहरी कड़ियां भी जोड़ी गई हैं। [[सदस्य:MONUSRI001|MONUSRI001]] ([[सदस्य वार्ता:MONUSRI001|वार्ता]]) 11:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) :विक्रम प्रताप जी, :नमस्कार :इस लेख में सुधार का प्रयास किया जा रहा है. और भी तथ्य जुटाये जा रहे हैं। [[सदस्य:MONUSRI001|MONUSRI001]] ([[सदस्य वार्ता:MONUSRI001|वार्ता]]) 11:26, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) https://www.google.co.in/books/edition/VIDEHA_43/TuB5EAAAQBAJ?hl=hi&gbpv=1&dq=%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%81+%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8+-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+-wikipedia&pg=PA95&printsec=frontcover imko4uhmgzmgepibqnqh9nl329456w8 6628054 6628053 2026-10-10T14:35:53Z Birdfeatures 30520 /* देवांशु वत्स */ 6628054 wikitext text/x-wiki === [[:देवांशु वत्स]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=अक्टूबर 2026}} :{{la|1=देवांशु वत्स}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|देवांशु वत्स -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: उल्लेखनीयता संदिग्ध [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:04, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) :उल्लेखनीयता संदिग्ध नहीं है। कृपया लेख को जारी रहने दें। [[सदस्य:Birdfeatures|Birdfeatures]] ([[सदस्य वार्ता:Birdfeatures|वार्ता]]) 12:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) ::इसके लिये बाहरी कड़ियां भी जोड़ी गई हैं। [[सदस्य:MONUSRI001|MONUSRI001]] ([[सदस्य वार्ता:MONUSRI001|वार्ता]]) 11:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) :विक्रम प्रताप जी, :नमस्कार :इस लेख में सुधार का प्रयास किया जा रहा है. और भी तथ्य जुटाये जा रहे हैं। [[सदस्य:MONUSRI001|MONUSRI001]] ([[सदस्य वार्ता:MONUSRI001|वार्ता]]) 11:26, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) https://www.google.co.in/books/edition/VIDEHA_43/विदेहfrontcover gmyc2tmv3jra509p05owb6tclyuamsa 6628057 6628054 2026-10-10T14:37:40Z Birdfeatures 30520 6628057 wikitext text/x-wiki === [[:देवांशु वत्स]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=अक्टूबर 2026}} :{{la|1=देवांशु वत्स}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|देवांशु वत्स -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: उल्लेखनीयता संदिग्ध [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:04, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) :उल्लेखनीयता संदिग्ध नहीं है। कृपया लेख को जारी रहने दें। [[सदस्य:Birdfeatures|Birdfeatures]] ([[सदस्य वार्ता:Birdfeatures|वार्ता]]) 12:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) ::इसके लिये बाहरी कड़ियां भी जोड़ी गई हैं। [[सदस्य:MONUSRI001|MONUSRI001]] ([[सदस्य वार्ता:MONUSRI001|वार्ता]]) 11:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) :विक्रम प्रताप जी, :नमस्कार :इस लेख में सुधार का प्रयास किया जा रहा है. और भी तथ्य जुटाये जा रहे हैं। [[सदस्य:MONUSRI001|MONUSRI001]] ([[सदस्य वार्ता:MONUSRI001|वार्ता]]) 11:26, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) https://www.google.co.in/books/edition/VIDEHA_43/TuB5EAAAQBAJ?hl=hi&gbpv=1&dq=%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%81+%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8+-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+-wikipedia&pg=PA95&printsec=frontcover imko4uhmgzmgepibqnqh9nl329456w8 पोप जॉन पॉल I 0 1619920 6628032 6626298 2026-10-10T12:28:25Z Mundhalia746 934684 6628032 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian leader |type = Pope |name = जॉन पॉल I<br>John Paul I |image = Paus Johannes Paulus I (Bestanddeelnr 929-9074) (cropped).jpg |caption = पोप जॉन पॉल I |term_start = 26 अगस्त 1978 |term_end = 28 सितंबर 1978 |predecessor = [[पोप पॉल VI|पॉल VI]] |successor = [[पोप जॉन पॉल II|जॉन पॉल II]] |ordination = 7 जुलाई 1935 |consecration = 27 दिसंबर 1958 |consecrated_by = |cardinal = 5 मार्च 1973 |birth_name = आल्बिनो लुसियानी |birth_date = {{birth date|1912|10|17|df=y}} |birth_place = [[कानाले द'आगोर्दो |फोर्नो दी कानाले]], [[इटली]] |death_date = |death_date = {{death date and age|1978|9|28|1912|10|17|df=y}} |death_place = [[वैटिकन सिटी]] |nationality = |coat_of_arms = C o a Johannes Paulus I.svg }} '''पोप जॉन पॉल I''' (जन्म नाम आल्बिनो लुसियानी) कैथोलिक चर्च के 263वें पोप और वेटिकन सिटी के संप्रभु थे। वे 26 अगस्त 1978 से 33 दिन बाद अपनी मृत्यु तक इस पद पर रहे। उनका शासनकाल पोप के इतिहास में सबसे छोटे शासनकालों में से एक है।<ref>{{Cite web|url=https://popehistory.com/popes/pope-john-paul-i/|title=Pope John Paul I - The 263rd Pope - PopeHistory.com|date=2017-01-27|language=en-US|access-date=2026-10-10}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पोप]] figabgiimvz36clkxjfjn50nddkjkig सदस्य:LegacyWiki/Sandbox 2 1619947 6628077 6627945 2026-10-10T15:09:52Z LegacyWiki 924496 6628077 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ऋष्मा ढिल्लों पै | image = RishmaDhillonPai.jpg | nationality = भारतीय | occupation = स्त्री रोग विशेषज्ञ, प्रसूति विशेषज्ञ, प्रजनन चिकित्सा विशेषज्ञ और लेखिका | education = सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल, [[मुंबई]] | known_for = FOGSI की अध्यक्ष (2017); ISAR की अध्यक्ष (2018–2019) | पुरस्कार = RCOG की मानद फेलोशिप (2017); ISSRF लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार (2021); MOGS डॉ. सरोजबेन देसाई उत्कृष्टता पुरस्कार (2021–2022); FIGO इंटरनेशनल वुमेन्स अवॉर्ड (2023); FOGSI लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार (2026) | website = https://www.drrishmapai.com/ }} izu3ndijqclhq1e8inknyivuu22pr8h 6628080 6628077 2026-10-10T15:15:53Z LegacyWiki 924496 6628080 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ऋष्मा ढिल्लों पै | image = RishmaDhillonPai.jpg | nationality = भारतीय | occupation = स्त्री रोग विशेषज्ञ, प्रसूति विशेषज्ञ, प्रजनन चिकित्सा विशेषज्ञ और लेखिका | education = सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल, [[मुंबई]] | known_for = FOGSI की अध्यक्ष (2017); ISAR की अध्यक्ष (2018–2019) | पुरस्कार = RCOG की मानद फेलोशिप (2017); ISSRF लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार (2021); MOGS डॉ. सरोजबेन देसाई उत्कृष्टता पुरस्कार (2021–2022); FIGO इंटरनेशनल वुमेन्स अवॉर्ड (2023); FOGSI लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार (2026) | website = https://www.drrishmapai.com/ }} '''ऋष्मा ढिल्लों पै''' मुंबई स्थित एक भारतीय [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ, प्रजनन चिकित्सा विशेषज्ञ और अकादमिक हैं।<ref name=":4">{{cite web |title=Dr. Rishma Dhillon Pai – Gynaecology, IVF |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-rishma-dhillon-pai |website=Lilavati Hospital & Research Centre |access-date=1 September 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Zehra |first=Rosheena |date=2018-06-06 |title=Sony, Here's What Your 'Debate' on Abortion Gets Wrong |url=https://www.thequint.com/fit/zindagi-at-crossroads-abortion-and-sony-ent |access-date=2026-09-01 |website=TheQuint |language=en}}</ref> उन्होंने 2017 में [[फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया]] (FOGSI) की अध्यक्ष और 2018–2019 में इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) की अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":0">{{cite web |title=List of Office Bearers of FOGSI for the Year 2017 |url=https://www.fogsi.org/list-of-office-bearers-of-fogsi-for-the-year-2017/ |website=Federation of Obstetric and Gynaecological Societies of India |access-date=1 September 2026}}</ref><ref name=":2">{{cite web |title=ISAR 2019 focuses on new trends and techniques in fertility management |url=https://www.expresshealthcare.in/healthcare-it/isar-2019-focuses-on-new-trends-and-techniques-in-fertility-management/409948/ |website=Express Healthcare |date=6 March 2019 |access-date=1 September 2026}}</ref> 2017 में उन्हें [[रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स]] की मानद फेलोशिप प्रदान की गई।<ref name=":3">{{cite web |title=Fellowship ad eundem and honoris causa |url=https://www.rcog.org.uk/membership/fellows-and-members/fellowship-ad-eundem-and-honoris-causa/ |website=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |access-date=1 September 2026}}</ref> fidhqdcmuz6aqybijw2p6b2h0s8czqa 6628081 6628080 2026-10-10T15:17:32Z LegacyWiki 924496 6628081 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ऋष्मा ढिल्लों पै | image = RishmaDhillonPai.jpg | nationality = भारतीय | occupation = स्त्री रोग विशेषज्ञ, प्रसूति विशेषज्ञ, प्रजनन चिकित्सा विशेषज्ञ और लेखिका | education = सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल, [[मुंबई]] | known_for = FOGSI की अध्यक्ष (2017); ISAR की अध्यक्ष (2018–2019) | पुरस्कार = RCOG की मानद फेलोशिप (2017); ISSRF लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार (2021); MOGS डॉ. सरोजबेन देसाई उत्कृष्टता पुरस्कार (2021–2022); FIGO इंटरनेशनल वुमेन्स अवॉर्ड (2023); FOGSI लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार (2026) | website = https://www.drrishmapai.com/ }} '''ऋष्मा ढिल्लों पै''' मुंबई स्थित एक भारतीय [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ, प्रजनन चिकित्सा विशेषज्ञ और अकादमिक हैं।<ref name=":4">{{cite web |title=Dr. Rishma Dhillon Pai – Gynaecology, IVF |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-rishma-dhillon-pai |website=Lilavati Hospital & Research Centre |access-date=1 September 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Zehra |first=Rosheena |date=2018-06-06 |title=Sony, Here's What Your 'Debate' on Abortion Gets Wrong |url=https://www.thequint.com/fit/zindagi-at-crossroads-abortion-and-sony-ent |access-date=2026-09-01 |website=TheQuint |language=en}}</ref> उन्होंने 2017 में [[फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया]] (FOGSI) की अध्यक्ष और 2018–2019 में इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) की अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":0">{{cite web |title=List of Office Bearers of FOGSI for the Year 2017 |url=https://www.fogsi.org/list-of-office-bearers-of-fogsi-for-the-year-2017/ |website=Federation of Obstetric and Gynaecological Societies of India |access-date=1 September 2026}}</ref><ref name=":2">{{cite web |title=ISAR 2019 focuses on new trends and techniques in fertility management |url=https://www.expresshealthcare.in/healthcare-it/isar-2019-focuses-on-new-trends-and-techniques-in-fertility-management/409948/ |website=Express Healthcare |date=6 March 2019 |access-date=1 September 2026}}</ref> 2017 में उन्हें [[रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स]] की मानद फेलोशिप प्रदान की गई।<ref name=":3">{{cite web |title=Fellowship ad eundem and honoris causa |url=https://www.rcog.org.uk/membership/fellows-and-members/fellowship-ad-eundem-and-honoris-causa/ |website=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |access-date=1 September 2026}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == ऋष्मा ने [[मुंबई]] स्थित [[सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल]] से चिकित्सा शिक्षा प्राप्त की। उन्होंने [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान में एमडी की उपाधि प्राप्त की तथा इसी विषय में डिप्लोमा इन गायनेकोलॉजी एंड ऑब्स्टेट्रिक्स (DGO), फेलो ऑफ कॉलेज ऑफ फिजिशियंस एंड सर्जन्स (FCPS) और डिप्लोमेट ऑफ नेशनल बोर्ड (DNB) की योग्यताएँ भी प्राप्त कीं।<ref name=":4">{{cite web |title=Dr. Rishma Dhillon Pai – Gynaecology, IVF |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-rishma-dhillon-pai |website=Lilavati Hospital & Research Centre |access-date=1 September 2026}}</ref><ref>{{cite journal |title=From the desk of Dr. Rishma Dhillon Pai: President FOGSI 2017 |journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology of India |volume=67 |issue=1 |pages=20–26 |year=2017 |doi=10.1007/s13224-017-0968-5 |pmid=28242963 |pmc=5306106}}</ref> cqrmarpoww0bgo68jvh5ilmrctrizrs 6628082 6628081 2026-10-10T15:22:16Z LegacyWiki 924496 6628082 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ऋष्मा ढिल्लों पै | image = RishmaDhillonPai.jpg | nationality = भारतीय | occupation = स्त्री रोग विशेषज्ञ, प्रसूति विशेषज्ञ, प्रजनन चिकित्सा विशेषज्ञ और लेखिका | education = सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल, [[मुंबई]] | known_for = FOGSI की अध्यक्ष (2017); ISAR की अध्यक्ष (2018–2019) | पुरस्कार = RCOG की मानद फेलोशिप (2017); ISSRF लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार (2021); MOGS डॉ. सरोजबेन देसाई उत्कृष्टता पुरस्कार (2021–2022); FIGO इंटरनेशनल वुमेन्स अवॉर्ड (2023); FOGSI लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार (2026) | website = https://www.drrishmapai.com/ }} '''ऋष्मा ढिल्लों पै''' मुंबई स्थित एक भारतीय [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ, प्रजनन चिकित्सा विशेषज्ञ और अकादमिक हैं।<ref name=":4">{{cite web |title=Dr. Rishma Dhillon Pai – Gynaecology, IVF |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-rishma-dhillon-pai |website=Lilavati Hospital & Research Centre |access-date=1 September 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Zehra |first=Rosheena |date=2018-06-06 |title=Sony, Here's What Your 'Debate' on Abortion Gets Wrong |url=https://www.thequint.com/fit/zindagi-at-crossroads-abortion-and-sony-ent |access-date=2026-09-01 |website=TheQuint |language=en}}</ref> उन्होंने 2017 में [[फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया]] (FOGSI) की अध्यक्ष और 2018–2019 में इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) की अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":0">{{cite web |title=List of Office Bearers of FOGSI for the Year 2017 |url=https://www.fogsi.org/list-of-office-bearers-of-fogsi-for-the-year-2017/ |website=Federation of Obstetric and Gynaecological Societies of India |access-date=1 September 2026}}</ref><ref name=":2">{{cite web |title=ISAR 2019 focuses on new trends and techniques in fertility management |url=https://www.expresshealthcare.in/healthcare-it/isar-2019-focuses-on-new-trends-and-techniques-in-fertility-management/409948/ |website=Express Healthcare |date=6 March 2019 |access-date=1 September 2026}}</ref> 2017 में उन्हें [[रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स]] की मानद फेलोशिप प्रदान की गई।<ref name=":3">{{cite web |title=Fellowship ad eundem and honoris causa |url=https://www.rcog.org.uk/membership/fellows-and-members/fellowship-ad-eundem-and-honoris-causa/ |website=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |access-date=1 September 2026}}</ref> == शुरुआती जीवन और शिक्षा == ऋष्मा ने [[मुंबई]] स्थित [[सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल]] से चिकित्सा शिक्षा प्राप्त की। उन्होंने [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान में एमडी की उपाधि प्राप्त की तथा इसी विषय में डिप्लोमा इन गायनेकोलॉजी एंड ऑब्स्टेट्रिक्स (DGO), फेलो ऑफ कॉलेज ऑफ फिजिशियंस एंड सर्जन्स (FCPS) और डिप्लोमेट ऑफ नेशनल बोर्ड (DNB) की योग्यताएँ भी प्राप्त कीं।<ref name=":4">{{cite web |title=Dr. Rishma Dhillon Pai – Gynaecology, IVF |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-rishma-dhillon-pai |website=Lilavati Hospital & Research Centre |access-date=1 September 2026}}</ref><ref>{{cite journal |title=From the desk of Dr. Rishma Dhillon Pai: President FOGSI 2017 |journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology of India |volume=67 |issue=1 |pages=20–26 |year=2017 |doi=10.1007/s13224-017-0968-5 |pmid=28242963 |pmc=5306106}}</ref> == करियर == पै मुंबई के [[लिलावती अस्पताल और अनुसंधान केंद्र]], [[जसलोक अस्पताल]] और [[पी. डी. हिंदुजा अस्पताल और चिकित्सा अनुसंधान केंद्र]] में मानद सलाहकार स्त्री रोग विशेषज्ञ के रूप में कार्य कर चुकी हैं। उनके चिकित्सकीय कार्य में [[बांझपन]], [[प्रजनन चिकित्सा]], [[सहायक प्रजनन तकनीक]] और स्त्री रोग संबंधी एंडोस्कोपी शामिल हैं।<ref name=":4" /><ref>{{Cite web |last=Jha |first=Neeti |date=2011-07-01 |title=How to win at the wheel of hormones |url=https://www.indiatoday.in/prevention/story/how-to-win-at-the-wheel-of-hormones-136650-2011-06-30 |access-date=2026-09-01 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Know All About Fibroids – The Commonest Tumour In Women |work=NDTV |url=https://www.ndtv.com/health/know-all-about-fibroids-the-commonest-tumour-in-women-2716510 |access-date=2 September 2026}}</ref> वे डिप्लोमेट ऑफ नेशनल बोर्ड (DNB) प्रशिक्षण कार्यक्रम में शिक्षिका रही हैं और [[मणिपाल]] स्थित [[कस्तूरबा मेडिकल कॉलेज]] में सहायक अतिथि प्रोफेसर के रूप में भी कार्य कर चुकी हैं।<ref name=":4" /><ref>{{Cite web |title=Leadership and Advisory Team of FOGSI Initiative {{!}} Manyata |url=https://manyataformothers.org/leadership-and-advisory/ |access-date=2026-09-02 |website=Manyata For Mothers |language=en-US}}</ref> उन्होंने 2017 में [[फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया]] (FOGSI) की अध्यक्ष के रूप में कार्य किया। उनके कार्यकाल के दौरान संगठन ने महिलाओं के स्वास्थ्य से संबंधित 'नारी स्वास्थ्य पहल' कार्यक्रम शुरू किया।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=FOGSI CNN Conference kicks off in Pune |url=https://www.punekarnews.in/fogsi-cnn-conference-kicks-off-in-pune/ |access-date=2026-09-01 |website=Punekar News |language=en-US}}</ref> 2018 से 2019 तक उन्होंने इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) की अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":2" /> इसके अतिरिक्त, वे 2019–2020 में मुंबई ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटी (MOGS) की अध्यक्ष भी रहीं।<ref>{{cite web |title=Past Presidents |url=https://mogsonline.org/mogs-past-presidents.php |website=Mumbai Obstetric & Gynecological Society |access-date=1 September 2026}}</ref> 2010 में ''[[द वॉल स्ट्रीट जर्नल]]'' ने भारत में ज्योतिषीय रूप से शुभ तिथियों के आसपास सिजेरियन प्रसव की योजना बनाने से संबंधित एक रिपोर्ट में पै के विचार उद्धृत किए।<ref>{{Cite news |last=Bellman |first=Eric |date=2010-10-04 |title=For Good Luck, More Indians Opt for C-Sections |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704394704575495413840008880 |access-date=2026-09-02 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 5d0ityxt8zzoa84l2il125h5hd8qx0g 6628083 6628082 2026-10-10T15:23:44Z LegacyWiki 924496 6628083 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ऋष्मा ढिल्लों पै | image = RishmaDhillonPai.jpg | nationality = भारतीय | occupation = स्त्री रोग विशेषज्ञ, प्रसूति विशेषज्ञ, प्रजनन चिकित्सा विशेषज्ञ और लेखिका | education = सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल, [[मुंबई]] | known_for = FOGSI की अध्यक्ष (2017); ISAR की अध्यक्ष (2018–2019) | पुरस्कार = RCOG की मानद फेलोशिप (2017); ISSRF लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार (2021); MOGS डॉ. सरोजबेन देसाई उत्कृष्टता पुरस्कार (2021–2022); FIGO इंटरनेशनल वुमेन्स अवॉर्ड (2023); FOGSI लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार (2026) | website = https://www.drrishmapai.com/ }} '''ऋष्मा ढिल्लों पै''' मुंबई स्थित एक भारतीय [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ, प्रजनन चिकित्सा विशेषज्ञ और अकादमिक हैं।<ref name=":4">{{cite web |title=Dr. Rishma Dhillon Pai – Gynaecology, IVF |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-rishma-dhillon-pai |website=Lilavati Hospital & Research Centre |access-date=1 September 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Zehra |first=Rosheena |date=2018-06-06 |title=Sony, Here's What Your 'Debate' on Abortion Gets Wrong |url=https://www.thequint.com/fit/zindagi-at-crossroads-abortion-and-sony-ent |access-date=2026-09-01 |website=TheQuint |language=en}}</ref> उन्होंने 2017 में [[फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया]] (FOGSI) की अध्यक्ष और 2018–2019 में इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) की अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":0">{{cite web |title=List of Office Bearers of FOGSI for the Year 2017 |url=https://www.fogsi.org/list-of-office-bearers-of-fogsi-for-the-year-2017/ |website=Federation of Obstetric and Gynaecological Societies of India |access-date=1 September 2026}}</ref><ref name=":2">{{cite web |title=ISAR 2019 focuses on new trends and techniques in fertility management |url=https://www.expresshealthcare.in/healthcare-it/isar-2019-focuses-on-new-trends-and-techniques-in-fertility-management/409948/ |website=Express Healthcare |date=6 March 2019 |access-date=1 September 2026}}</ref> 2017 में उन्हें [[रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स]] की मानद फेलोशिप प्रदान की गई।<ref name=":3">{{cite web |title=Fellowship ad eundem and honoris causa |url=https://www.rcog.org.uk/membership/fellows-and-members/fellowship-ad-eundem-and-honoris-causa/ |website=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |access-date=1 September 2026}}</ref> == शुरुआती जीवन और शिक्षा == ऋष्मा ने [[मुंबई]] स्थित [[सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल]] से चिकित्सा शिक्षा प्राप्त की। उन्होंने [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान में एमडी की उपाधि प्राप्त की तथा इसी विषय में डिप्लोमा इन गायनेकोलॉजी एंड ऑब्स्टेट्रिक्स (DGO), फेलो ऑफ कॉलेज ऑफ फिजिशियंस एंड सर्जन्स (FCPS) और डिप्लोमेट ऑफ नेशनल बोर्ड (DNB) की योग्यताएँ भी प्राप्त कीं।<ref name=":4">{{cite web |title=Dr. Rishma Dhillon Pai – Gynaecology, IVF |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-rishma-dhillon-pai |website=Lilavati Hospital & Research Centre |access-date=1 September 2026}}</ref><ref>{{cite journal |title=From the desk of Dr. Rishma Dhillon Pai: President FOGSI 2017 |journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology of India |volume=67 |issue=1 |pages=20–26 |year=2017 |doi=10.1007/s13224-017-0968-5 |pmid=28242963 |pmc=5306106}}</ref> == करियर == पै मुंबई के [[लिलावती अस्पताल और अनुसंधान केंद्र]], [[जसलोक अस्पताल]] और [[पी. डी. हिंदुजा अस्पताल और चिकित्सा अनुसंधान केंद्र]] में मानद सलाहकार स्त्री रोग विशेषज्ञ के रूप में कार्य कर चुकी हैं। उनके चिकित्सकीय कार्य में [[बांझपन]], [[प्रजनन चिकित्सा]], [[सहायक प्रजनन तकनीक]] और स्त्री रोग संबंधी एंडोस्कोपी शामिल हैं।<ref name=":4" /><ref>{{Cite web |last=Jha |first=Neeti |date=2011-07-01 |title=How to win at the wheel of hormones |url=https://www.indiatoday.in/prevention/story/how-to-win-at-the-wheel-of-hormones-136650-2011-06-30 |access-date=2026-09-01 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Know All About Fibroids – The Commonest Tumour In Women |work=NDTV |url=https://www.ndtv.com/health/know-all-about-fibroids-the-commonest-tumour-in-women-2716510 |access-date=2 September 2026}}</ref> वे डिप्लोमेट ऑफ नेशनल बोर्ड (DNB) प्रशिक्षण कार्यक्रम में शिक्षिका रही हैं और [[मणिपाल]] स्थित [[कस्तूरबा मेडिकल कॉलेज]] में सहायक अतिथि प्रोफेसर के रूप में भी कार्य कर चुकी हैं।<ref name=":4" /><ref>{{Cite web |title=Leadership and Advisory Team of FOGSI Initiative {{!}} Manyata |url=https://manyataformothers.org/leadership-and-advisory/ |access-date=2026-09-02 |website=Manyata For Mothers |language=en-US}}</ref> उन्होंने 2017 में [[फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया]] (FOGSI) की अध्यक्ष के रूप में कार्य किया। उनके कार्यकाल के दौरान संगठन ने महिलाओं के स्वास्थ्य से संबंधित 'नारी स्वास्थ्य पहल' कार्यक्रम शुरू किया।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=FOGSI CNN Conference kicks off in Pune |url=https://www.punekarnews.in/fogsi-cnn-conference-kicks-off-in-pune/ |access-date=2026-09-01 |website=Punekar News |language=en-US}}</ref> 2018 से 2019 तक उन्होंने इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) की अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":2" /> इसके अतिरिक्त, वे 2019–2020 में मुंबई ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटी (MOGS) की अध्यक्ष भी रहीं।<ref>{{cite web |title=Past Presidents |url=https://mogsonline.org/mogs-past-presidents.php |website=Mumbai Obstetric & Gynecological Society |access-date=1 September 2026}}</ref> 2010 में ''[[द वॉल स्ट्रीट जर्नल]]'' ने भारत में ज्योतिषीय रूप से शुभ तिथियों के आसपास सिजेरियन प्रसव की योजना बनाने से संबंधित एक रिपोर्ट में पै के विचार उद्धृत किए।<ref>{{Cite news |last=Bellman |first=Eric |date=2010-10-04 |title=For Good Luck, More Indians Opt for C-Sections |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704394704575495413840008880 |access-date=2026-09-02 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> == पुरस्कार एवं सम्मान == * '''2010''' – चिकित्सा के क्षेत्र में योगदान के लिए GR8! वुमेन अवॉर्ड।<ref>{{cite web |title=GR8! Women Awards 2010 |url=https://www.gr8mag.com/posts.php?id=311 |website=GR8! |access-date=2 September 2026}}</ref> * '''2017''' – [[रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स]] (RCOG) की मानद फेलोशिप।<ref name=":3" /> * '''2021''' – इंडियन सोसाइटी फॉर द स्टडी ऑफ रिप्रोडक्शन एंड फर्टिलिटी (ISSRF) का लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार।<ref>{{cite web |title=International Conference on Challenges and Strategies in Reproductive and Environmental Health with Special Reference to COVID-19 Pandemic & 31st Annual Meeting of the Indian Society for the Study of Reproduction and Fertility |url=https://pcosindia.org/pdf/ISSRF_2021.pdf |website=Indian Society for the Study of Reproduction and Fertility |date=19 February 2021 |access-date=2 September 2026}}</ref> * '''2021–2022''' – मुंबई ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटी (MOGS) का डॉ. सरोजबेन देसाई उत्कृष्टता पुरस्कार।<ref>{{cite web |title=MOGS Awardees |url=https://mogsonline.org/mogs-awardees.php |website=Mumbai Obstetric & Gynecological Society |access-date=2 September 2026}}</ref> * '''2023''' – [[इंटरनेशनल फेडरेशन ऑफ गायनेकोलॉजी एंड ऑब्स्टेट्रिक्स]] (FIGO) का इंटरनेशनल वुमेन्स अवॉर्ड।<ref>{{cite web |title=FOGSI FIGO Brochure |url=https://www.fogsi.org/wp-content/uploads/announcements/FOGSI-FIGO-FINAL-BROCHURE-2023.pdf |website=Federation of Obstetric and Gynaecological Societies of India |access-date=2 September 2026}}</ref> * '''2026''' – FOGSI का लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार, 68वें ऑल इंडिया कांग्रेस ऑफ ऑब्स्टेट्रिक्स एंड गायनेकोलॉजी, नई दिल्ली में।<ref>{{cite web |title=FOGSI Life Time Awardees |url=https://www.fogsi.org/fogsi-life-time-achievement-awardees/ |website=Federation of Obstetric and Gynaecological Societies of India |access-date=2 September 2026}}</ref> gr65jv0juht01vxrruh8wst0pbhncvj 6628084 6628083 2026-10-10T15:25:01Z LegacyWiki 924496 6628084 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ऋष्मा ढिल्लों पै | image = RishmaDhillonPai.jpg | nationality = भारतीय | occupation = स्त्री रोग विशेषज्ञ, प्रसूति विशेषज्ञ, प्रजनन चिकित्सा विशेषज्ञ और लेखिका | education = सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल, [[मुंबई]] | known_for = FOGSI की अध्यक्ष (2017); ISAR की अध्यक्ष (2018–2019) | पुरस्कार = RCOG की मानद फेलोशिप (2017); ISSRF लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार (2021); MOGS डॉ. सरोजबेन देसाई उत्कृष्टता पुरस्कार (2021–2022); FIGO इंटरनेशनल वुमेन्स अवॉर्ड (2023); FOGSI लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार (2026) | website = https://www.drrishmapai.com/ }} '''ऋष्मा ढिल्लों पै''' मुंबई स्थित एक भारतीय [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ, प्रजनन चिकित्सा विशेषज्ञ और अकादमिक हैं।<ref name=":4">{{cite web |title=Dr. Rishma Dhillon Pai – Gynaecology, IVF |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-rishma-dhillon-pai |website=Lilavati Hospital & Research Centre |access-date=1 September 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Zehra |first=Rosheena |date=2018-06-06 |title=Sony, Here's What Your 'Debate' on Abortion Gets Wrong |url=https://www.thequint.com/fit/zindagi-at-crossroads-abortion-and-sony-ent |access-date=2026-09-01 |website=TheQuint |language=en}}</ref> उन्होंने 2017 में [[फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया]] (FOGSI) की अध्यक्ष और 2018–2019 में इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) की अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":0">{{cite web |title=List of Office Bearers of FOGSI for the Year 2017 |url=https://www.fogsi.org/list-of-office-bearers-of-fogsi-for-the-year-2017/ |website=Federation of Obstetric and Gynaecological Societies of India |access-date=1 September 2026}}</ref><ref name=":2">{{cite web |title=ISAR 2019 focuses on new trends and techniques in fertility management |url=https://www.expresshealthcare.in/healthcare-it/isar-2019-focuses-on-new-trends-and-techniques-in-fertility-management/409948/ |website=Express Healthcare |date=6 March 2019 |access-date=1 September 2026}}</ref> 2017 में उन्हें [[रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स]] की मानद फेलोशिप प्रदान की गई।<ref name=":3">{{cite web |title=Fellowship ad eundem and honoris causa |url=https://www.rcog.org.uk/membership/fellows-and-members/fellowship-ad-eundem-and-honoris-causa/ |website=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |access-date=1 September 2026}}</ref> == शुरुआती जीवन और शिक्षा == ऋष्मा ने [[मुंबई]] स्थित [[सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल]] से चिकित्सा शिक्षा प्राप्त की। उन्होंने [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान में एमडी की उपाधि प्राप्त की तथा इसी विषय में डिप्लोमा इन गायनेकोलॉजी एंड ऑब्स्टेट्रिक्स (DGO), फेलो ऑफ कॉलेज ऑफ फिजिशियंस एंड सर्जन्स (FCPS) और डिप्लोमेट ऑफ नेशनल बोर्ड (DNB) की योग्यताएँ भी प्राप्त कीं।<ref name=":4">{{cite web |title=Dr. Rishma Dhillon Pai – Gynaecology, IVF |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-rishma-dhillon-pai |website=Lilavati Hospital & Research Centre |access-date=1 September 2026}}</ref><ref>{{cite journal |title=From the desk of Dr. Rishma Dhillon Pai: President FOGSI 2017 |journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology of India |volume=67 |issue=1 |pages=20–26 |year=2017 |doi=10.1007/s13224-017-0968-5 |pmid=28242963 |pmc=5306106}}</ref> == करियर == पै मुंबई के [[लिलावती अस्पताल और अनुसंधान केंद्र]], [[जसलोक अस्पताल]] और [[पी. डी. हिंदुजा अस्पताल और चिकित्सा अनुसंधान केंद्र]] में मानद सलाहकार स्त्री रोग विशेषज्ञ के रूप में कार्य कर चुकी हैं। उनके चिकित्सकीय कार्य में [[बांझपन]], [[प्रजनन चिकित्सा]], [[सहायक प्रजनन तकनीक]] और स्त्री रोग संबंधी एंडोस्कोपी शामिल हैं।<ref name=":4" /><ref>{{Cite web |last=Jha |first=Neeti |date=2011-07-01 |title=How to win at the wheel of hormones |url=https://www.indiatoday.in/prevention/story/how-to-win-at-the-wheel-of-hormones-136650-2011-06-30 |access-date=2026-09-01 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Know All About Fibroids – The Commonest Tumour In Women |work=NDTV |url=https://www.ndtv.com/health/know-all-about-fibroids-the-commonest-tumour-in-women-2716510 |access-date=2 September 2026}}</ref> वे डिप्लोमेट ऑफ नेशनल बोर्ड (DNB) प्रशिक्षण कार्यक्रम में शिक्षिका रही हैं और [[मणिपाल]] स्थित [[कस्तूरबा मेडिकल कॉलेज]] में सहायक अतिथि प्रोफेसर के रूप में भी कार्य कर चुकी हैं।<ref name=":4" /><ref>{{Cite web |title=Leadership and Advisory Team of FOGSI Initiative {{!}} Manyata |url=https://manyataformothers.org/leadership-and-advisory/ |access-date=2026-09-02 |website=Manyata For Mothers |language=en-US}}</ref> उन्होंने 2017 में [[फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया]] (FOGSI) की अध्यक्ष के रूप में कार्य किया। उनके कार्यकाल के दौरान संगठन ने महिलाओं के स्वास्थ्य से संबंधित 'नारी स्वास्थ्य पहल' कार्यक्रम शुरू किया।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=FOGSI CNN Conference kicks off in Pune |url=https://www.punekarnews.in/fogsi-cnn-conference-kicks-off-in-pune/ |access-date=2026-09-01 |website=Punekar News |language=en-US}}</ref> 2018 से 2019 तक उन्होंने इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) की अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":2" /> इसके अतिरिक्त, वे 2019–2020 में मुंबई ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटी (MOGS) की अध्यक्ष भी रहीं।<ref>{{cite web |title=Past Presidents |url=https://mogsonline.org/mogs-past-presidents.php |website=Mumbai Obstetric & Gynecological Society |access-date=1 September 2026}}</ref> 2010 में ''[[द वॉल स्ट्रीट जर्नल]]'' ने भारत में ज्योतिषीय रूप से शुभ तिथियों के आसपास सिजेरियन प्रसव की योजना बनाने से संबंधित एक रिपोर्ट में पै के विचार उद्धृत किए।<ref>{{Cite news |last=Bellman |first=Eric |date=2010-10-04 |title=For Good Luck, More Indians Opt for C-Sections |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704394704575495413840008880 |access-date=2026-09-02 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> == पुरस्कार एवं सम्मान == * '''2010''' – चिकित्सा के क्षेत्र में योगदान के लिए GR8! वुमेन अवॉर्ड।<ref>{{cite web |title=GR8! Women Awards 2010 |url=https://www.gr8mag.com/posts.php?id=311 |website=GR8! |access-date=2 September 2026}}</ref> * '''2017''' – [[रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स]] (RCOG) की मानद फेलोशिप।<ref name=":3" /> * '''2021''' – इंडियन सोसाइटी फॉर द स्टडी ऑफ रिप्रोडक्शन एंड फर्टिलिटी (ISSRF) का लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार।<ref>{{cite web |title=International Conference on Challenges and Strategies in Reproductive and Environmental Health with Special Reference to COVID-19 Pandemic & 31st Annual Meeting of the Indian Society for the Study of Reproduction and Fertility |url=https://pcosindia.org/pdf/ISSRF_2021.pdf |website=Indian Society for the Study of Reproduction and Fertility |date=19 February 2021 |access-date=2 September 2026}}</ref> * '''2021–2022''' – मुंबई ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटी (MOGS) का डॉ. सरोजबेन देसाई उत्कृष्टता पुरस्कार।<ref>{{cite web |title=MOGS Awardees |url=https://mogsonline.org/mogs-awardees.php |website=Mumbai Obstetric & Gynecological Society |access-date=2 September 2026}}</ref> * '''2023''' – [[इंटरनेशनल फेडरेशन ऑफ गायनेकोलॉजी एंड ऑब्स्टेट्रिक्स]] (FIGO) का इंटरनेशनल वुमेन्स अवॉर्ड।<ref>{{cite web |title=FOGSI FIGO Brochure |url=https://www.fogsi.org/wp-content/uploads/announcements/FOGSI-FIGO-FINAL-BROCHURE-2023.pdf |website=Federation of Obstetric and Gynaecological Societies of India |access-date=2 September 2026}}</ref> * '''2026''' – FOGSI का लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार, 68वें ऑल इंडिया कांग्रेस ऑफ ऑब्स्टेट्रिक्स एंड गायनेकोलॉजी, नई दिल्ली में।<ref>{{cite web |title=FOGSI Life Time Awardees |url=https://www.fogsi.org/fogsi-life-time-achievement-awardees/ |website=Federation of Obstetric and Gynaecological Societies of India |access-date=2 September 2026}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} eyftvgzuo64jgnw4aupjazul7rpu7pn 6628143 6628084 2026-10-10T19:03:06Z LegacyWiki 924496 पृष्ठ से सम्पूर्ण विषयवस्तु हटा रहा है 6628143 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 विकिपीडिया पर लैंगिक पक्षपात 0 1619959 6628352 6627974 2026-10-11T07:31:06Z चाहर धर्मेंद्र 703114 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628352 wikitext text/x-wiki '''विकिपीडिया पर लैंगिक पक्षपात''' का मतलब है पुरुष नजरिए और विषयों को ज़्यादा महत्व मिलना। विकिमीडिया फ़ाउंडेशन द्वारा लैंगिक असमानता को दूर करने की दिशा में उठाया गया कदम [[प्रोजेक्ट रीराइट]] है।<ref name=":1">{{cite web |title=Project Rewrite |url=https://wikimediafoundation.org/participate/rewrite/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=2 अक्टूबर 2026|language=en|trans-title=प्रोजेक्ट रीराइट}}</ref> इस प्रोजेक्ट के बारे में लिखी गई पहली पंक्ति है, "विकिपीडिया को इंसान चलाते हैं, इसलिए इसमें इंसानी पूर्वाग्रहों की गुंजाइश रहती है। प्रोजेक्ट रीराइट के माध्यम से, हम सूचना जगत में व्याप्त लैंगिक पूर्वाग्रह की ओर ध्यान आकर्षित कर रहे हैं, कमियों को दूर करने के लिए चल रहे प्रयासों को उजागर कर रहे हैं और सभी को इसमें शामिल होने के लिए आमंत्रित कर रहे हैं।"<ref name=":1" /> [[अंग्रेज़ी विकिपीडिया]] पर मार्च 2023 तक लगभग 20 लाख जीवनियाँ थीं जिसमें महिलाओं की लगभग 4 लाख जीवनियाँ थीं जो कुल जीवनियों का लगभग 20% हैं।<ref>{{cite web |last1=Kandek |first1=Barbara |title=Closing the gender gap: Women in Red’s efforts to add more women to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2023/03/01/closing-the-gender-gap-women-in-reds-efforts-to-add-more-women-to-wikipedia/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=8 अक्टूबर 2026 |date=1 मार्च 2023}}</ref>विकिपीडिया के पाठकों की संख्या में कोई खास अंतर नहीं है, फिर भी विषयों और व्यक्तियों की कवरेज पुरुषों की ओर झुकी हुई है। <ref>{{cite web |last1=Kleeman |first1=Jenny |title=The Wikipedia wars: does it matter if our biggest source of knowledge is written by men? |url=https://www.newstatesman.com/long-reads/2015/05/wikipedia-has-colossal-problem-women-dont-edit-it |website=New Statesman |access-date=8 अक्टूबर 2026 |date=26 मई 2015}}</ref>दुनिया भर में 2024 तक सक्रिय विकिपीडिया एडिटर्स में से 80% पुरुष थे जबकि 14% महिलाएँ तथा 5% अलग-अलग जेंडर वाले थे और 4% ने अपना जेंडर नहीं बताया।<ref>{{cite web |title=Community Insights/Community Insights 2024 Report - Meta-Wiki |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Insights/Community_Insights_2024_Report#Gender |website=meta.wikimedia.org |access-date=8 अक्टूबर 2026 |language=en}}</ref> वर्ष 2021 के एक अध्ययन में पाया गया कि अप्रैल 2017 में, डिलीट करने के लिए नॉमिनेट की गई बायोग्राफी में से 41% महिलाओं की थीं, जबकि पब्लिश हुई बायोग्राफी में महिलाओं की संख्या सिर्फ़ 17% थी।<ref>{{cite web |last1=Tripodi |first1=Francesca |title=Ms. Categorized: Gender, notability, and inequality on Wikipedia |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/14614448211023772 |website=New Media & Society |publisher=SAGE Publications |access-date=10 अक्टूबर 2026 |pages=1687–1707 |language=EN |doi=10.1177/14614448211023772 |date=1 जुलाई 2023}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:लैंगिक समानता]] [[श्रेणी:लिंगवाद]] 3svf5n0j1vuc11qlakojlkmi5ehq590 थोली मुद्धू (1993 फ़िल्म) 0 1619969 6628349 6627109 2026-10-11T07:27:46Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सन्दर्भ के साथ सही जानकारी 6628349 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = थोली मुद्धू | image = | caption = | director = के. रुशेंद्र रेड्डी | producer = जीसी गुप्ता {{small|प्रस्तुत करते हैं}}<br />जी. राधादेवी गुप्ता<br />के. के. रेड्डी | writer = गणेश पात्रो (संवाद) | screenplay = के. रुशेंद्र रेड्डी | story = राजीव कौल<br />प्रफुल पारेख | starring = [[प्रशांत]]<br />[[दिव्या भारती]] | music = [[इलैयाराजा]] | cinematography = के. शंकर | editing = कोटागिरी वेंकटेश्वर राव | studio = दुर्गा फिल्म्स | released = {{Film date|df=y|1993|10|16}} | runtime = 140 मिनट | country = भारत | language = तेलुगू }} '''थोली मुद्दू''' (अनुवाद:‘पहला चुंबन’) वर्ष १९९३ में प्रदर्शित एक भारतीय [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] किशोर [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकथा फ़िल्म]] है। के. रुशेंद्र रेड्डी के निर्देशन में बनी इस फ़िल्म में प्रशांत और दिव्या भारती ने मुख्य भूमिकाएँ निभाईं। यह वर्ष १९९० की हिंदी फ़िल्म ‘दिल’ का तेलुगु रूपांतरण थी,<ref>{{Cite book |last=सिसोदिया|first=कीर्ति|url=https://books.google.com/books?id=oJk-DwAAQBAJ&q=%22Tholi+Muddhu%22+-wikipedia&pg=PT26 |title=Aamir Khan: A Social Spark |date=1 जनवरी 2017 |publisher= प्रभात प्रकाशन |isbn=9789352661183 |access-date=22 मार्च 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220919023450/https://books.google.com/books?id=oJk-DwAAQBAJ&q=%22Tholi+Muddhu%22+-wikipedia&pg=PT26 |archive-date=19 सितंबर 2022 |url-status=live |via=Google Books}}</ref> जिसका संगीत इलैयाराजा ने तैयार किया था। बाद में इसे तमिल भाषा में ‘इलम् नेन्जे वा’ नाम से भी प्रस्तुत किया गया। यह दिव्या भारती की अंतिम तेलुगु फ़िल्म थी, जो उनकी मृत्यु के लगभग छह महीने बाद प्रदर्शित हुई। फ़िल्म की शूटिंग पूरी होने से पहले ही उनके निधन के कारण शेष दृश्यों को अभिनेत्री रंभा ने पूरा किया। इसके बावजूद, फ़िल्म में दिव्या भारती को ही श्रेय दिया गया। फ़िल्म को व्यावसायिक सफलता मिली।<ref>{{Cite web |last=सुनील|first=श्रेया|title=Telugu Heroines - They drizzled, they sizzled and they fizzled |url=http://www.idlebrain.com/research/anal/anal-teluguheroines.html |access-date=2022-09-17 |website=आइडलब्रेन |archive-date=24 अक्टूबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024165810/http://www.idlebrain.com/research/anal/anal-teluguheroines.html |url-status=live }}</ref> == सन्दर्भ == 3gj4angslnjkb6mv4gqv99a5ofzto8p अंकित बैंयापुरिया 0 1619988 6628320 6627428 2026-10-11T06:54:35Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6628320 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{Infobox person | name = अंकित बैंयापुरिया | image = Ankit Baiyanpuria in August 2025.jpg | caption = 2025 में बैंयापुरिया | birth_place = [[बैयांपुर]], [[सोनीपत जिला]], [[हरियाणा]], भारत | occupation = फिटनेस इन्फ्लुएंसर, पूर्व पहलवान | known_for = 75 हार्ड चैलेंज | awards = [[राष्ट्रीय रचनाकार पुरस्कार]] (2024) }} '''अंकित बैंयापुरिया''' एक भारतीय फिटनेस इन्फ्लुएंसर और पूर्व पहलवान हैं। 2023 में 75 हार्ड चैलेंज को सोशल मीडिया पर दर्ज करने के बाद उन्हें पहचान मिली।<ref name="HT75">{{Cite web |date=2023-10-01 |title=What is the '75-day challenge' of Ankit Baiyanpuria that PM Modi discussed with him? |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/what-is-the-75-day-challenege-of-ankit-baiyanpuria-that-pm-modi-discussed-with-him-101696161419728.html |access-date=2026-07-03 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=लाइव |first=एबीपी |date=2023-10-01 |title=कौन हैं अंकित बैयनपुरिया? '75 डे हार्ड चैलेंज' पूरा करने वाले फिटनेस आइकॉन ने पीएम संग की सफाई |url=https://www.abplive.com/news/india/who-is-ankit-baiyanpuria-influencer-75-day-hard-challenge-join-with-pm-modi-in-swachh-bharat-mission-2505674 |access-date=2026-07-31 |website=ABP News |language=hi}}</ref> 2024 में उन्हें [[राष्ट्रीय रचनाकार पुरस्कार]] में सर्वश्रेष्ठ स्वास्थ्य एवं फिटनेस क्रिएटर का पुरस्कार मिला।<ref name="ANIaward">{{Cite web |title=National Creators Award: Ankit Baiyanpuria awarded 'Best Health and Fitness Creator' by PM Modi |url=https://www.aninews.in/news/sports/others/national-creators-award-ankit-baiyanpuria-awarded-best-health-and-fitness-creator-by-pm-modi20240308130410/ |access-date=2026-07-03 |website=ANI News |language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == बैंयापुरिया हरियाणा के [[सोनीपत जिला|सोनीपत जिले]] के [[बैयांपुर]] गाँव से हैं। उन्होंने [[जोमाटो]] के डिलीवरी बॉय सहित कई तरह के काम किए और कई वर्षों तक कुश्ती का अभ्यास किया।<ref>{{Cite web |date=2023-09-12 |title=Ankit Baiyanpuria: From a food delivery boy to India's social media fitness influencer |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/ankit-baiyanpuria-from-a-food-delivery-boy-to-indias-social-media-fitness-influencer-543654/ |access-date=2026-07-06 |website=The Tribune |language=en}}</ref><ref name="NBT">{{Cite web |last=महाजन |first=राहुल |date=2023-09-13 |title=कभी जोमैटो के लिए की डिलीवरी, आज इंस्टाग्राम पर 4 मिलियन से ज्यादा फॉलोअर्स... जानिए हरियाणा के अंकित की कहानी |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/punjab-and-haryana/chandigarh/haryanavi-boy-ankit-baiyanpuria-story-who-has-more-than-4-million-followers-on-instagram/articleshow/103631139.cms |access-date=2026-08-30 |website=Navbharat Times |language=hi}}</ref> चोटों के कारण उन्होंने बाद में कुश्ती छोड़ दी।<ref name="NBT"/><ref>{{Cite news |title=Son of labourers and once a Zomato delivery boy, he is India's new superstar influencer: Meet Ankit Baiyanpuria |url=https://m.economictimes.com/magazines/panache/son-of-labourers-and-once-a-zomato-delivery-boy-he-is-indias-new-superstar-influencer-meet-ankit-baiyanpuria/articleshow/115337577.cms |work=The Economic Times |date=2024-11-15 |access-date=2026-07-28}}</ref> == करियर == अक्टूबर 2023 में बैंयापुरिया ने प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी]] के साथ ''स्वच्छता ही सेवा'' अभियान के अंतर्गत आयोजित स्वच्छता अभियान में भाग लिया।<ref>{{Cite news |title=Who Is Ankit Baiyanpuria, Fitness Icon Who Joined PM In Cleanliness Drive |url=https://www.ndtv.com/india-news/meet-ankit-baiyanpuria-influencer-who-joined-pm-modi-in-swachh-bharat-drive-4439869 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207070041/https://www.ndtv.com/india-news/meet-ankit-baiyanpuria-influencer-who-joined-pm-modi-in-swachh-bharat-drive-4439869 |archive-date=2025-12-07 |access-date=2026-07-03 |work=NDTV |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-10-01 |title=PM Modi pitches for blending well-being and health in the Swachhata Hi Seva cleanliness drive |url=https://www.thehindu.com/news/national/pm-modi-pitches-for-blending-well-being-and-health-in-the-swachhata-hi-seva-cleanliness-drive/article67368721.ece |access-date=2026-07-03 |work=The Hindu}}</ref> 2024 में उन्हें [[राष्ट्रीय रचनाकार पुरस्कार]] में सर्वश्रेष्ठ स्वास्थ्य एवं फिटनेस क्रिएटर पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref name="ANIaward"/> 1 अगस्त 2026 को बैंयापुरिया ने [[अर्मान त्सारुक्यान]] के विरुद्ध [[आर्मेनिया]] के [[येरेवान]] में आयोजित हाइप फाइटिंग प्रतियोगिता में सबमिशन-ओनली ग्रैपलिंग मुकाबले में भाग लिया। वह तीन मिनट से कम समय में आर्मबार सबमिशन के कारण मुकाबला हार गए।<ref>{{Cite web |last=Poddar |first=Atreyee |date=2026-08-02 |title=Who is Ankit Baiyanpuria? From 75 Hard Challenge fame to his hype fighting debut against Arman Tsarukyan |url=https://www.indulgexpress.com/entertainment/sports-entertainment/2026/Aug/02/who-is-ankit-baiyanpuria-from-75-hard-challenge-fame-to-his-hype-fighting-debut-against-arman-tsarukyan |access-date=2026-08-30 |website=Indulge Express |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} {{DEFAULTSORT:बैंयापुरिया, अंकित}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] 7fq7l7p9o72sm5haz78vehev8ssddt6 करम लहल 0 1619990 6628105 6627457 2026-10-10T16:03:28Z LegacyWiki 924496 कड़ी जोड़ी 6628105 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = करम लहल | birth_name = करम सुखबीर सिंह लहल | birth_place = [[संगरूर]], [[पंजाब]], भारत | country = भारत | sport = [[निशानेबाजी]] | event = [[स्कीट निशानेबाजी|स्कीट]] | coaches = अमरदीप सिंह राय<br />[[एन्नियो फाल्को]] | show_medals = yes | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुष स्कीट निशानेबाजी}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप}} {{MedalBronze|2014 अल ऐन|जूनियर पुरुष स्कीट}} {{MedalGold|2014 अल ऐन|जूनियर पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalCompetition|राष्ट्रीय खेलों}} {{MedalGold|2015 केरल|पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalCompetition|राष्ट्रीय निशानेबाजी चैंपियनशिप}} {{MedalGold|2019 नई दिल्ली|पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalSilver|2019 नई दिल्ली|मिश्रित स्कीट टीम}} }} '''करम सुखबीर सिंह लहल''' (जन्म 10 फरवरी 1994) एक भारतीय निशानेबाज हैं, जो स्कीट [[निशानेबाजी]] में प्रतिस्पर्धा करते हैं। उन्होंने 2014 एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप में जूनियर पुरुष स्कीट की व्यक्तिगत स्पर्धा में कांस्य और टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीता। वह 2015 राष्ट्रीय खेल में पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली पंजाब टीम का हिस्सा भी थे।<ref name="ISSF">{{cite web |title=Karam Lehal |url=https://www.issf-sports.org/athletes/SHINDM1002199201 |publisher=International Shooting Sport Federation |access-date=13 August 2026}}</ref><ref name="Asian2014">{{cite web |title=4th Asian Shotgun Championship – Results |url=https://shooting.by/im/results/Results_Asian_Clay_Championship_2014_Al-Ain_UAE.pdf |publisher=Asian Shooting Confederation |date=9 November 2014 |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="TOI2014">{{cite news |title=Anantjeet leads jr skeet team to gold at Asian Shotgun Championship |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/shooting/anantjeet-leads-jr-skeet-team-to-gold-at-asian-shotgun-championship/articleshow/45089450.cms |work=[[The Times of India]] |date=9 November 2014 |access-date=12 August 2026}}</ref> == शुरुआती जीवन == लहल का जन्म 10 फरवरी 1994 को [[संगरूर]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], भारत में हुआ था।<ref name="ISSF"/> उन्होंने संगरूर के जीजीएस स्कूल से स्कूली शिक्षा प्राप्त की और समाना के पब्लिक कॉलेज से स्नातक की पढ़ाई पूरी की। इसके बाद उन्होंने खालसा कॉलेज, [[पटियाला]] से [[राजनीति विज्ञान]] में स्नातकोत्तर की पढ़ाई की।<ref name="Tribune2021">{{cite news |title=Sangrur shooter selected in WC skeet team |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/sangrur-shooter-selected-in-wc-skeet-team-215864 |work=The Tribune |date=18 February 2021 |access-date=13 August 2026}}</ref> निशानेबाजी शुरू करने से पहले वह राष्ट्रीय स्तर पर घुड़सवारी और राज्य स्तर पर मुक्केबाजी से भी जुड़े हुए थे।<ref name="Jagbani2019">{{cite news |title=ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਰਾਈਫਿਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ 'ਚ ਜਿੱਤਿਆ ਸੋਨ ਤਗਮਾ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/malwa/news-sangrur--karam-lehal--punjab-state-championship-rifle-shooting--gold-medal-1143336 |work=Jagbani |date=24 September 2019 |access-date=19 August 2026}}</ref> == निशानेबाजी करियर == लहल ने 2012 में निशानेबाजी शुरू की और भारतीय निशानेबाजी टीम के लिए चुने गए।<ref name="Jagbani2019"/> 2014 में [[संयुक्त अरब अमीरात]] के अल ऐन में आयोजित एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप में उन्होंने जूनियर पुरुष स्कीट की व्यक्तिगत स्पर्धा में कांस्य पदक जीता। इसी प्रतियोगिता की जूनियर पुरुष टीम स्पर्धा में उन्होंने [[अनंतजीत सिंह नरुका]] और [[अंगद वीर सिंह बाजवा]] के साथ मिलकर स्वर्ण पदक जीता।<ref name="Asian2014"/><ref name="TOI2014"/><ref>{{cite news |title=Junior Indian men's Skeet team wins Asian gold |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/junior-indian-men-s-skeet-team-wins-asian-gold-114110900456_1.html |work=[[Business Standard]] |date=9 November 2014 |access-date=6 October 2026}}</ref> लहल ने शुरुआती प्रशिक्षण अमरदीप सिंह राय से प्राप्त किया। भारतीय निशानेबाजी टीम में चयन के बाद उन्होंने इतालवी ओलंपिक पदक विजेता और प्रशिक्षक [[एन्नियो फाल्को]] के मार्गदर्शन में प्रशिक्षण लिया।<ref name="Tribune2021"/> 2015 में वह [[केरल]] में आयोजित राष्ट्रीय खेलों की पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली [[पंजाब]] टीम का हिस्सा थे।<ref>{{cite news |title=Smit's skeet double helps Punjab pip Maharashtra |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/smit-s-skeet-double-helps-punjab-pip-maharashtra-115020800581_1.html |work=[[Business Standard]] |date=8 February 2015 |access-date=28 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=National Games: Smit strikes double gold |url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/national-games-smit-strikes-double-gold/article6871334.ece |work=[[The Hindu]] |date=8 February 2015 |access-date=8 October 2026}}</ref> उन्होंने [[पंजाबी विश्वविद्यालय]] में आयोजित अंतर-विश्वविद्यालय निशानेबाजी प्रतियोगिता में भी जीत हासिल की।<ref name="Tribune2021"/> 2019 में [[नई दिल्ली]] में आयोजित 63वीं राष्ट्रीय निशानेबाजी चैंपियनशिप में लहल पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली पंजाब टीम का हिस्सा थे। उन्होंने [[गनेमत सेखों]] के साथ मिश्रित स्कीट टीम स्पर्धा में रजत पदक भी जीता।<ref>{{cite web |title=63rd National Shooting Championship Competitions in Shotgun Events – Team Result |url=https://thenrai.in/ |publisher=National Rifle Association of India |access-date=29 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Mairaj-Areeba shoot mixed skeet gold in the 63rd National Shotgun Championship |url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/mairaj-areeba-shoot-mixed-skeet-gold-in-the-63rd-national-shotgun-championship/article30154263.ece |work=[[The Hindu]] |date=30 November 2019 |access-date=19 August 2026}}</ref> 2021 में राष्ट्रीय राइफल संघ भारत ने उन्हें नई दिल्ली में होने वाले आईएसएसएफ विश्व कप के लिए पुरुष स्कीट टीम में न्यूनतम योग्यता स्कोर (MQS) श्रेणी में चुना।<ref>{{cite news |title=Indian shooting: NRAI announce 57-member squad for ISSF World Cup in Delhi |url=https://scroll.in/field/987351/indian-shooting-nrai-announce-57-member-squad-for-issf-world-cup-in-delhi |work=Scroll.in |date=16 February 2021 |access-date=29 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=India name 57-member squad for Shooting World Cup in New Delhi |url=https://olympics.com/en/news/india-shooting-world-cup-2021-nrai-squad |work=Olympics.com |date=16 February 2021 |access-date=19 August 2026}}</ref> == राजनीतिक करियर == लहल जनवरी 2022 में [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) में शामिल हुए।<ref>{{cite news |title=ਨੈਸ਼ਨਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਲਹਿਲ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news-karam-singh-lehal-joined-bjp-1332411 |work=Jagbani |date=21 January 2022 |access-date=12 August 2026}}</ref> उन्होंने पंजाब में भाजपा युवा मोर्चा के खेल प्रकोष्ठ के प्रभारी के रूप में भी कार्य किया है।<ref>{{cite news |title=ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉੱਜਵਲ- ਕਰਮ ਲਹਿਲ |url=https://punjab.news18.com/news/punjab/karam-lehal-on-bjp-politics-in-punjab-777931.html |work=News18 ਪੰਜਾਬ |date=25 January 2024 |access-date=9 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} {{DEFAULTSORT:लहल, करम}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1994 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पंजाब के खिलाड़ी|श्रेणी:पंजाब के]] [[श्रेणी:पंजाब के खिलाड़ी|खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] bjoq1pqf2t7hnv9wdihd8myklybt5ut 6628106 6628105 2026-10-10T16:05:41Z LegacyWiki 924496 /* शुरुआती जीवन */ कड़ी जोड़ी 6628106 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = करम लहल | birth_name = करम सुखबीर सिंह लहल | birth_place = [[संगरूर]], [[पंजाब]], भारत | country = भारत | sport = [[निशानेबाजी]] | event = [[स्कीट निशानेबाजी|स्कीट]] | coaches = अमरदीप सिंह राय<br />[[एन्नियो फाल्को]] | show_medals = yes | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुष स्कीट निशानेबाजी}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप}} {{MedalBronze|2014 अल ऐन|जूनियर पुरुष स्कीट}} {{MedalGold|2014 अल ऐन|जूनियर पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalCompetition|राष्ट्रीय खेलों}} {{MedalGold|2015 केरल|पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalCompetition|राष्ट्रीय निशानेबाजी चैंपियनशिप}} {{MedalGold|2019 नई दिल्ली|पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalSilver|2019 नई दिल्ली|मिश्रित स्कीट टीम}} }} '''करम सुखबीर सिंह लहल''' (जन्म 10 फरवरी 1994) एक भारतीय निशानेबाज हैं, जो स्कीट [[निशानेबाजी]] में प्रतिस्पर्धा करते हैं। उन्होंने 2014 एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप में जूनियर पुरुष स्कीट की व्यक्तिगत स्पर्धा में कांस्य और टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीता। वह 2015 राष्ट्रीय खेल में पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली पंजाब टीम का हिस्सा भी थे।<ref name="ISSF">{{cite web |title=Karam Lehal |url=https://www.issf-sports.org/athletes/SHINDM1002199201 |publisher=International Shooting Sport Federation |access-date=13 August 2026}}</ref><ref name="Asian2014">{{cite web |title=4th Asian Shotgun Championship – Results |url=https://shooting.by/im/results/Results_Asian_Clay_Championship_2014_Al-Ain_UAE.pdf |publisher=Asian Shooting Confederation |date=9 November 2014 |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="TOI2014">{{cite news |title=Anantjeet leads jr skeet team to gold at Asian Shotgun Championship |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/shooting/anantjeet-leads-jr-skeet-team-to-gold-at-asian-shotgun-championship/articleshow/45089450.cms |work=[[The Times of India]] |date=9 November 2014 |access-date=12 August 2026}}</ref> == शुरुआती जीवन == लहल का जन्म 10 फरवरी 1994 को [[संगरूर]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], भारत में हुआ था।<ref name="ISSF"/> उन्होंने संगरूर के जीजीएस स्कूल से स्कूली शिक्षा प्राप्त की और समाना के पब्लिक कॉलेज से स्नातक की पढ़ाई पूरी की। इसके बाद उन्होंने खालसा कॉलेज, [[पटियाला]] से [[राजनीति विज्ञान]] में स्नातकोत्तर की पढ़ाई की।<ref name="Tribune2021">{{cite news |title=Sangrur shooter selected in WC skeet team |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/sangrur-shooter-selected-in-wc-skeet-team-215864 |work=The Tribune |date=18 February 2021 |access-date=13 August 2026}}</ref> [[निशानेबाजी]] शुरू करने से पहले वह राष्ट्रीय स्तर पर [[घुड़सवारी]] और राज्य स्तर पर [[मुक्केबाज़ी|मुक्केबाजी]] से भी जुड़े हुए थे।<ref name="Jagbani2019">{{cite news |title=ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਰਾਈਫਿਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ 'ਚ ਜਿੱਤਿਆ ਸੋਨ ਤਗਮਾ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/malwa/news-sangrur--karam-lehal--punjab-state-championship-rifle-shooting--gold-medal-1143336 |work=Jagbani |date=24 September 2019 |access-date=19 August 2026}}</ref> == निशानेबाजी करियर == लहल ने 2012 में निशानेबाजी शुरू की और भारतीय निशानेबाजी टीम के लिए चुने गए।<ref name="Jagbani2019"/> 2014 में [[संयुक्त अरब अमीरात]] के अल ऐन में आयोजित एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप में उन्होंने जूनियर पुरुष स्कीट की व्यक्तिगत स्पर्धा में कांस्य पदक जीता। इसी प्रतियोगिता की जूनियर पुरुष टीम स्पर्धा में उन्होंने [[अनंतजीत सिंह नरुका]] और [[अंगद वीर सिंह बाजवा]] के साथ मिलकर स्वर्ण पदक जीता।<ref name="Asian2014"/><ref name="TOI2014"/><ref>{{cite news |title=Junior Indian men's Skeet team wins Asian gold |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/junior-indian-men-s-skeet-team-wins-asian-gold-114110900456_1.html |work=[[Business Standard]] |date=9 November 2014 |access-date=6 October 2026}}</ref> लहल ने शुरुआती प्रशिक्षण अमरदीप सिंह राय से प्राप्त किया। भारतीय निशानेबाजी टीम में चयन के बाद उन्होंने इतालवी ओलंपिक पदक विजेता और प्रशिक्षक [[एन्नियो फाल्को]] के मार्गदर्शन में प्रशिक्षण लिया।<ref name="Tribune2021"/> 2015 में वह [[केरल]] में आयोजित राष्ट्रीय खेलों की पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली [[पंजाब]] टीम का हिस्सा थे।<ref>{{cite news |title=Smit's skeet double helps Punjab pip Maharashtra |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/smit-s-skeet-double-helps-punjab-pip-maharashtra-115020800581_1.html |work=[[Business Standard]] |date=8 February 2015 |access-date=28 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=National Games: Smit strikes double gold |url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/national-games-smit-strikes-double-gold/article6871334.ece |work=[[The Hindu]] |date=8 February 2015 |access-date=8 October 2026}}</ref> उन्होंने [[पंजाबी विश्वविद्यालय]] में आयोजित अंतर-विश्वविद्यालय निशानेबाजी प्रतियोगिता में भी जीत हासिल की।<ref name="Tribune2021"/> 2019 में [[नई दिल्ली]] में आयोजित 63वीं राष्ट्रीय निशानेबाजी चैंपियनशिप में लहल पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली पंजाब टीम का हिस्सा थे। उन्होंने [[गनेमत सेखों]] के साथ मिश्रित स्कीट टीम स्पर्धा में रजत पदक भी जीता।<ref>{{cite web |title=63rd National Shooting Championship Competitions in Shotgun Events – Team Result |url=https://thenrai.in/ |publisher=National Rifle Association of India |access-date=29 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Mairaj-Areeba shoot mixed skeet gold in the 63rd National Shotgun Championship |url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/mairaj-areeba-shoot-mixed-skeet-gold-in-the-63rd-national-shotgun-championship/article30154263.ece |work=[[The Hindu]] |date=30 November 2019 |access-date=19 August 2026}}</ref> 2021 में राष्ट्रीय राइफल संघ भारत ने उन्हें नई दिल्ली में होने वाले आईएसएसएफ विश्व कप के लिए पुरुष स्कीट टीम में न्यूनतम योग्यता स्कोर (MQS) श्रेणी में चुना।<ref>{{cite news |title=Indian shooting: NRAI announce 57-member squad for ISSF World Cup in Delhi |url=https://scroll.in/field/987351/indian-shooting-nrai-announce-57-member-squad-for-issf-world-cup-in-delhi |work=Scroll.in |date=16 February 2021 |access-date=29 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=India name 57-member squad for Shooting World Cup in New Delhi |url=https://olympics.com/en/news/india-shooting-world-cup-2021-nrai-squad |work=Olympics.com |date=16 February 2021 |access-date=19 August 2026}}</ref> == राजनीतिक करियर == लहल जनवरी 2022 में [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) में शामिल हुए।<ref>{{cite news |title=ਨੈਸ਼ਨਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਲਹਿਲ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news-karam-singh-lehal-joined-bjp-1332411 |work=Jagbani |date=21 January 2022 |access-date=12 August 2026}}</ref> उन्होंने पंजाब में भाजपा युवा मोर्चा के खेल प्रकोष्ठ के प्रभारी के रूप में भी कार्य किया है।<ref>{{cite news |title=ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉੱਜਵਲ- ਕਰਮ ਲਹਿਲ |url=https://punjab.news18.com/news/punjab/karam-lehal-on-bjp-politics-in-punjab-777931.html |work=News18 ਪੰਜਾਬ |date=25 January 2024 |access-date=9 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} {{DEFAULTSORT:लहल, करम}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1994 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पंजाब के खिलाड़ी|श्रेणी:पंजाब के]] [[श्रेणी:पंजाब के खिलाड़ी|खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] agwvc4qrfw2k10ot81slnv48zok9w4d 6628107 6628106 2026-10-10T16:08:04Z LegacyWiki 924496 कड़ी जोड़ी 6628107 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = करम लहल | birth_name = करम सुखबीर सिंह लहल | birth_place = [[संगरूर]], [[पंजाब]], भारत | country = भारत | sport = [[निशानेबाजी]] | event = [[स्कीट निशानेबाजी|स्कीट]] | coaches = अमरदीप सिंह राय<br />[[एन्नियो फाल्को]] | show_medals = yes | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुष स्कीट निशानेबाजी}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप}} {{MedalBronze|2014 अल ऐन|जूनियर पुरुष स्कीट}} {{MedalGold|2014 अल ऐन|जूनियर पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalCompetition|राष्ट्रीय खेलों}} {{MedalGold|2015 केरल|पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalCompetition|राष्ट्रीय निशानेबाजी चैंपियनशिप}} {{MedalGold|2019 [[नई दिल्ली]]|पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalSilver|2019 [[नई दिल्ली]]|मिश्रित स्कीट टीम}} }} '''करम सुखबीर सिंह लहल''' (जन्म 10 फरवरी 1994) एक भारतीय निशानेबाज हैं, जो स्कीट [[निशानेबाजी]] में प्रतिस्पर्धा करते हैं। उन्होंने 2014 एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप में जूनियर पुरुष स्कीट की व्यक्तिगत स्पर्धा में कांस्य और टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीता। वह 2015 राष्ट्रीय खेल में पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली पंजाब टीम का हिस्सा भी थे।<ref name="ISSF">{{cite web |title=Karam Lehal |url=https://www.issf-sports.org/athletes/SHINDM1002199201 |publisher=International Shooting Sport Federation |access-date=13 August 2026}}</ref><ref name="Asian2014">{{cite web |title=4th Asian Shotgun Championship – Results |url=https://shooting.by/im/results/Results_Asian_Clay_Championship_2014_Al-Ain_UAE.pdf |publisher=Asian Shooting Confederation |date=9 November 2014 |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="TOI2014">{{cite news |title=Anantjeet leads jr skeet team to gold at Asian Shotgun Championship |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/shooting/anantjeet-leads-jr-skeet-team-to-gold-at-asian-shotgun-championship/articleshow/45089450.cms |work=[[The Times of India]] |date=9 November 2014 |access-date=12 August 2026}}</ref> == शुरुआती जीवन == लहल का जन्म 10 फरवरी 1994 को [[संगरूर]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], भारत में हुआ था।<ref name="ISSF"/> उन्होंने संगरूर के जीजीएस स्कूल से स्कूली शिक्षा प्राप्त की और समाना के पब्लिक कॉलेज से स्नातक की पढ़ाई पूरी की। इसके बाद उन्होंने खालसा कॉलेज, [[पटियाला]] से [[राजनीति विज्ञान]] में स्नातकोत्तर की पढ़ाई की।<ref name="Tribune2021">{{cite news |title=Sangrur shooter selected in WC skeet team |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/sangrur-shooter-selected-in-wc-skeet-team-215864 |work=The Tribune |date=18 February 2021 |access-date=13 August 2026}}</ref> [[निशानेबाजी]] शुरू करने से पहले वह राष्ट्रीय स्तर पर [[घुड़सवारी]] और राज्य स्तर पर [[मुक्केबाज़ी|मुक्केबाजी]] से भी जुड़े हुए थे।<ref name="Jagbani2019">{{cite news |title=ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਰਾਈਫਿਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ 'ਚ ਜਿੱਤਿਆ ਸੋਨ ਤਗਮਾ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/malwa/news-sangrur--karam-lehal--punjab-state-championship-rifle-shooting--gold-medal-1143336 |work=Jagbani |date=24 September 2019 |access-date=19 August 2026}}</ref> == निशानेबाजी करियर == लहल ने 2012 में निशानेबाजी शुरू की और भारतीय निशानेबाजी टीम के लिए चुने गए।<ref name="Jagbani2019"/> 2014 में [[संयुक्त अरब अमीरात]] के अल ऐन में आयोजित एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप में उन्होंने जूनियर पुरुष स्कीट की व्यक्तिगत स्पर्धा में कांस्य पदक जीता। इसी प्रतियोगिता की जूनियर पुरुष टीम स्पर्धा में उन्होंने [[अनंतजीत सिंह नरुका]] और [[अंगद वीर सिंह बाजवा]] के साथ मिलकर स्वर्ण पदक जीता।<ref name="Asian2014"/><ref name="TOI2014"/><ref>{{cite news |title=Junior Indian men's Skeet team wins Asian gold |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/junior-indian-men-s-skeet-team-wins-asian-gold-114110900456_1.html |work=[[Business Standard]] |date=9 November 2014 |access-date=6 October 2026}}</ref> लहल ने शुरुआती प्रशिक्षण अमरदीप सिंह राय से प्राप्त किया। भारतीय निशानेबाजी टीम में चयन के बाद उन्होंने इतालवी ओलंपिक पदक विजेता और प्रशिक्षक [[एन्नियो फाल्को]] के मार्गदर्शन में प्रशिक्षण लिया।<ref name="Tribune2021"/> 2015 में वह [[केरल]] में आयोजित राष्ट्रीय खेलों की पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली [[पंजाब]] टीम का हिस्सा थे।<ref>{{cite news |title=Smit's skeet double helps Punjab pip Maharashtra |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/smit-s-skeet-double-helps-punjab-pip-maharashtra-115020800581_1.html |work=[[Business Standard]] |date=8 February 2015 |access-date=28 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=National Games: Smit strikes double gold |url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/national-games-smit-strikes-double-gold/article6871334.ece |work=[[The Hindu]] |date=8 February 2015 |access-date=8 October 2026}}</ref> उन्होंने [[पंजाबी विश्वविद्यालय]] में आयोजित अंतर-विश्वविद्यालय निशानेबाजी प्रतियोगिता में भी जीत हासिल की।<ref name="Tribune2021"/> 2019 में [[नई दिल्ली]] में आयोजित 63वीं राष्ट्रीय निशानेबाजी चैंपियनशिप में लहल पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली पंजाब टीम का हिस्सा थे। उन्होंने [[गनेमत सेखों]] के साथ मिश्रित स्कीट टीम स्पर्धा में रजत पदक भी जीता।<ref>{{cite web |title=63rd National Shooting Championship Competitions in Shotgun Events – Team Result |url=https://thenrai.in/ |publisher=National Rifle Association of India |access-date=29 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Mairaj-Areeba shoot mixed skeet gold in the 63rd National Shotgun Championship |url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/mairaj-areeba-shoot-mixed-skeet-gold-in-the-63rd-national-shotgun-championship/article30154263.ece |work=[[The Hindu]] |date=30 November 2019 |access-date=19 August 2026}}</ref> 2021 में राष्ट्रीय राइफल संघ भारत ने उन्हें नई दिल्ली में होने वाले आईएसएसएफ विश्व कप के लिए पुरुष स्कीट टीम में न्यूनतम योग्यता स्कोर (MQS) श्रेणी में चुना।<ref>{{cite news |title=Indian shooting: NRAI announce 57-member squad for ISSF World Cup in Delhi |url=https://scroll.in/field/987351/indian-shooting-nrai-announce-57-member-squad-for-issf-world-cup-in-delhi |work=Scroll.in |date=16 February 2021 |access-date=29 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=India name 57-member squad for Shooting World Cup in New Delhi |url=https://olympics.com/en/news/india-shooting-world-cup-2021-nrai-squad |work=Olympics.com |date=16 February 2021 |access-date=19 August 2026}}</ref> == राजनीतिक करियर == लहल जनवरी 2022 में [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) में शामिल हुए।<ref>{{cite news |title=ਨੈਸ਼ਨਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਲਹਿਲ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news-karam-singh-lehal-joined-bjp-1332411 |work=Jagbani |date=21 January 2022 |access-date=12 August 2026}}</ref> उन्होंने पंजाब में भाजपा युवा मोर्चा के खेल प्रकोष्ठ के प्रभारी के रूप में भी कार्य किया है।<ref>{{cite news |title=ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉੱਜਵਲ- ਕਰਮ ਲਹਿਲ |url=https://punjab.news18.com/news/punjab/karam-lehal-on-bjp-politics-in-punjab-777931.html |work=News18 ਪੰਜਾਬ |date=25 January 2024 |access-date=9 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} {{DEFAULTSORT:लहल, करम}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1994 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पंजाब के खिलाड़ी|श्रेणी:पंजाब के]] [[श्रेणी:पंजाब के खिलाड़ी|खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] fs7wvtdiqq7qcplbh1l7yp3g69liqjg 6628108 6628107 2026-10-10T16:08:48Z LegacyWiki 924496 कड़ी जोड़ी 6628108 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = करम लहल | birth_name = करम सुखबीर सिंह लहल | birth_place = [[संगरूर]], [[पंजाब]], भारत | country = भारत | sport = [[निशानेबाजी]] | event = [[स्कीट निशानेबाजी|स्कीट]] | coaches = अमरदीप सिंह राय<br />[[एन्नियो फाल्को]] | show_medals = yes | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुष स्कीट निशानेबाजी}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप}} {{MedalBronze|2014 अल ऐन|जूनियर पुरुष स्कीट}} {{MedalGold|2014 अल ऐन|जूनियर पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalCompetition|राष्ट्रीय खेलों}} {{MedalGold|2015 [[केरल]]|पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalCompetition|राष्ट्रीय निशानेबाजी चैंपियनशिप}} {{MedalGold|2019 [[नई दिल्ली]]|पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalSilver|2019 [[नई दिल्ली]]|मिश्रित स्कीट टीम}} }} '''करम सुखबीर सिंह लहल''' (जन्म 10 फरवरी 1994) एक भारतीय निशानेबाज हैं, जो स्कीट [[निशानेबाजी]] में प्रतिस्पर्धा करते हैं। उन्होंने 2014 एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप में जूनियर पुरुष स्कीट की व्यक्तिगत स्पर्धा में कांस्य और टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीता। वह 2015 राष्ट्रीय खेल में पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली पंजाब टीम का हिस्सा भी थे।<ref name="ISSF">{{cite web |title=Karam Lehal |url=https://www.issf-sports.org/athletes/SHINDM1002199201 |publisher=International Shooting Sport Federation |access-date=13 August 2026}}</ref><ref name="Asian2014">{{cite web |title=4th Asian Shotgun Championship – Results |url=https://shooting.by/im/results/Results_Asian_Clay_Championship_2014_Al-Ain_UAE.pdf |publisher=Asian Shooting Confederation |date=9 November 2014 |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="TOI2014">{{cite news |title=Anantjeet leads jr skeet team to gold at Asian Shotgun Championship |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/shooting/anantjeet-leads-jr-skeet-team-to-gold-at-asian-shotgun-championship/articleshow/45089450.cms |work=[[The Times of India]] |date=9 November 2014 |access-date=12 August 2026}}</ref> == शुरुआती जीवन == लहल का जन्म 10 फरवरी 1994 को [[संगरूर]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], भारत में हुआ था।<ref name="ISSF"/> उन्होंने संगरूर के जीजीएस स्कूल से स्कूली शिक्षा प्राप्त की और समाना के पब्लिक कॉलेज से स्नातक की पढ़ाई पूरी की। इसके बाद उन्होंने खालसा कॉलेज, [[पटियाला]] से [[राजनीति विज्ञान]] में स्नातकोत्तर की पढ़ाई की।<ref name="Tribune2021">{{cite news |title=Sangrur shooter selected in WC skeet team |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/sangrur-shooter-selected-in-wc-skeet-team-215864 |work=The Tribune |date=18 February 2021 |access-date=13 August 2026}}</ref> [[निशानेबाजी]] शुरू करने से पहले वह राष्ट्रीय स्तर पर [[घुड़सवारी]] और राज्य स्तर पर [[मुक्केबाज़ी|मुक्केबाजी]] से भी जुड़े हुए थे।<ref name="Jagbani2019">{{cite news |title=ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਰਾਈਫਿਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ 'ਚ ਜਿੱਤਿਆ ਸੋਨ ਤਗਮਾ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/malwa/news-sangrur--karam-lehal--punjab-state-championship-rifle-shooting--gold-medal-1143336 |work=Jagbani |date=24 September 2019 |access-date=19 August 2026}}</ref> == निशानेबाजी करियर == लहल ने 2012 में निशानेबाजी शुरू की और भारतीय निशानेबाजी टीम के लिए चुने गए।<ref name="Jagbani2019"/> 2014 में [[संयुक्त अरब अमीरात]] के अल ऐन में आयोजित एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप में उन्होंने जूनियर पुरुष स्कीट की व्यक्तिगत स्पर्धा में कांस्य पदक जीता। इसी प्रतियोगिता की जूनियर पुरुष टीम स्पर्धा में उन्होंने [[अनंतजीत सिंह नरुका]] और [[अंगद वीर सिंह बाजवा]] के साथ मिलकर स्वर्ण पदक जीता।<ref name="Asian2014"/><ref name="TOI2014"/><ref>{{cite news |title=Junior Indian men's Skeet team wins Asian gold |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/junior-indian-men-s-skeet-team-wins-asian-gold-114110900456_1.html |work=[[Business Standard]] |date=9 November 2014 |access-date=6 October 2026}}</ref> लहल ने शुरुआती प्रशिक्षण अमरदीप सिंह राय से प्राप्त किया। भारतीय निशानेबाजी टीम में चयन के बाद उन्होंने इतालवी ओलंपिक पदक विजेता और प्रशिक्षक [[एन्नियो फाल्को]] के मार्गदर्शन में प्रशिक्षण लिया।<ref name="Tribune2021"/> 2015 में वह [[केरल]] में आयोजित राष्ट्रीय खेलों की पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली [[पंजाब]] टीम का हिस्सा थे।<ref>{{cite news |title=Smit's skeet double helps Punjab pip Maharashtra |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/smit-s-skeet-double-helps-punjab-pip-maharashtra-115020800581_1.html |work=[[Business Standard]] |date=8 February 2015 |access-date=28 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=National Games: Smit strikes double gold |url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/national-games-smit-strikes-double-gold/article6871334.ece |work=[[The Hindu]] |date=8 February 2015 |access-date=8 October 2026}}</ref> उन्होंने [[पंजाबी विश्वविद्यालय]] में आयोजित अंतर-विश्वविद्यालय निशानेबाजी प्रतियोगिता में भी जीत हासिल की।<ref name="Tribune2021"/> 2019 में [[नई दिल्ली]] में आयोजित 63वीं राष्ट्रीय निशानेबाजी चैंपियनशिप में लहल पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली पंजाब टीम का हिस्सा थे। उन्होंने [[गनेमत सेखों]] के साथ मिश्रित स्कीट टीम स्पर्धा में रजत पदक भी जीता।<ref>{{cite web |title=63rd National Shooting Championship Competitions in Shotgun Events – Team Result |url=https://thenrai.in/ |publisher=National Rifle Association of India |access-date=29 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Mairaj-Areeba shoot mixed skeet gold in the 63rd National Shotgun Championship |url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/mairaj-areeba-shoot-mixed-skeet-gold-in-the-63rd-national-shotgun-championship/article30154263.ece |work=[[The Hindu]] |date=30 November 2019 |access-date=19 August 2026}}</ref> 2021 में राष्ट्रीय राइफल संघ भारत ने उन्हें नई दिल्ली में होने वाले आईएसएसएफ विश्व कप के लिए पुरुष स्कीट टीम में न्यूनतम योग्यता स्कोर (MQS) श्रेणी में चुना।<ref>{{cite news |title=Indian shooting: NRAI announce 57-member squad for ISSF World Cup in Delhi |url=https://scroll.in/field/987351/indian-shooting-nrai-announce-57-member-squad-for-issf-world-cup-in-delhi |work=Scroll.in |date=16 February 2021 |access-date=29 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=India name 57-member squad for Shooting World Cup in New Delhi |url=https://olympics.com/en/news/india-shooting-world-cup-2021-nrai-squad |work=Olympics.com |date=16 February 2021 |access-date=19 August 2026}}</ref> == राजनीतिक करियर == लहल जनवरी 2022 में [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) में शामिल हुए।<ref>{{cite news |title=ਨੈਸ਼ਨਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਲਹਿਲ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news-karam-singh-lehal-joined-bjp-1332411 |work=Jagbani |date=21 January 2022 |access-date=12 August 2026}}</ref> उन्होंने पंजाब में भाजपा युवा मोर्चा के खेल प्रकोष्ठ के प्रभारी के रूप में भी कार्य किया है।<ref>{{cite news |title=ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉੱਜਵਲ- ਕਰਮ ਲਹਿਲ |url=https://punjab.news18.com/news/punjab/karam-lehal-on-bjp-politics-in-punjab-777931.html |work=News18 ਪੰਜਾਬ |date=25 January 2024 |access-date=9 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} {{DEFAULTSORT:लहल, करम}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1994 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पंजाब के खिलाड़ी|श्रेणी:पंजाब के]] [[श्रेणी:पंजाब के खिलाड़ी|खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] k0qrmc7mkdo38yvr9z6l71b0g7gomwm 6628109 6628108 2026-10-10T16:10:41Z LegacyWiki 924496 6628109 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = करम लहल | birth_name = करम सुखबीर सिंह लहल | birth_place = [[संगरूर]], [[पंजाब]], भारत | country = भारत | sport = [[निशानेबाजी]] | event = [[स्कीट निशानेबाजी|स्कीट]] | coaches = अमरदीप सिंह राय<br />[[एन्नियो फाल्को]] | show_medals = yes | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुष स्कीट निशानेबाजी}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप}} {{MedalBronze|2014 [[अल ऐन]]|जूनियर पुरुष स्कीट}} {{MedalGold|2014 [[अल ऐन]]|जूनियर पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalCompetition|राष्ट्रीय खेलों}} {{MedalGold|2015 [[केरल]]|पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalCompetition|राष्ट्रीय निशानेबाजी चैंपियनशिप}} {{MedalGold|2019 [[नई दिल्ली]]|पुरुष स्कीट टीम}} {{MedalSilver|2019 [[नई दिल्ली]]|मिश्रित स्कीट टीम}} }} '''करम सुखबीर सिंह लहल''' (जन्म 10 फरवरी 1994) एक भारतीय निशानेबाज हैं, जो स्कीट [[निशानेबाजी]] में प्रतिस्पर्धा करते हैं। उन्होंने 2014 एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप में जूनियर पुरुष स्कीट की व्यक्तिगत स्पर्धा में कांस्य और टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीता। वह 2015 राष्ट्रीय खेल में पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली पंजाब टीम का हिस्सा भी थे।<ref name="ISSF">{{cite web |title=Karam Lehal |url=https://www.issf-sports.org/athletes/SHINDM1002199201 |publisher=International Shooting Sport Federation |access-date=13 August 2026}}</ref><ref name="Asian2014">{{cite web |title=4th Asian Shotgun Championship – Results |url=https://shooting.by/im/results/Results_Asian_Clay_Championship_2014_Al-Ain_UAE.pdf |publisher=Asian Shooting Confederation |date=9 November 2014 |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="TOI2014">{{cite news |title=Anantjeet leads jr skeet team to gold at Asian Shotgun Championship |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/shooting/anantjeet-leads-jr-skeet-team-to-gold-at-asian-shotgun-championship/articleshow/45089450.cms |work=[[The Times of India]] |date=9 November 2014 |access-date=12 August 2026}}</ref> == शुरुआती जीवन == लहल का जन्म 10 फरवरी 1994 को [[संगरूर]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], भारत में हुआ था।<ref name="ISSF"/> उन्होंने संगरूर के जीजीएस स्कूल से स्कूली शिक्षा प्राप्त की और समाना के पब्लिक कॉलेज से स्नातक की पढ़ाई पूरी की। इसके बाद उन्होंने खालसा कॉलेज, [[पटियाला]] से [[राजनीति विज्ञान]] में स्नातकोत्तर की पढ़ाई की।<ref name="Tribune2021">{{cite news |title=Sangrur shooter selected in WC skeet team |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/sangrur-shooter-selected-in-wc-skeet-team-215864 |work=The Tribune |date=18 February 2021 |access-date=13 August 2026}}</ref> [[निशानेबाजी]] शुरू करने से पहले वह राष्ट्रीय स्तर पर [[घुड़सवारी]] और राज्य स्तर पर [[मुक्केबाज़ी|मुक्केबाजी]] से भी जुड़े हुए थे।<ref name="Jagbani2019">{{cite news |title=ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਰਾਈਫਿਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ 'ਚ ਜਿੱਤਿਆ ਸੋਨ ਤਗਮਾ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/malwa/news-sangrur--karam-lehal--punjab-state-championship-rifle-shooting--gold-medal-1143336 |work=Jagbani |date=24 September 2019 |access-date=19 August 2026}}</ref> == निशानेबाजी करियर == लहल ने 2012 में निशानेबाजी शुरू की और भारतीय निशानेबाजी टीम के लिए चुने गए।<ref name="Jagbani2019"/> 2014 में [[संयुक्त अरब अमीरात]] के अल ऐन में आयोजित एशियाई शॉटगन चैंपियनशिप में उन्होंने जूनियर पुरुष स्कीट की व्यक्तिगत स्पर्धा में कांस्य पदक जीता। इसी प्रतियोगिता की जूनियर पुरुष टीम स्पर्धा में उन्होंने [[अनंतजीत सिंह नरुका]] और [[अंगद वीर सिंह बाजवा]] के साथ मिलकर स्वर्ण पदक जीता।<ref name="Asian2014"/><ref name="TOI2014"/><ref>{{cite news |title=Junior Indian men's Skeet team wins Asian gold |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/junior-indian-men-s-skeet-team-wins-asian-gold-114110900456_1.html |work=[[Business Standard]] |date=9 November 2014 |access-date=6 October 2026}}</ref> लहल ने शुरुआती प्रशिक्षण अमरदीप सिंह राय से प्राप्त किया। भारतीय निशानेबाजी टीम में चयन के बाद उन्होंने इतालवी ओलंपिक पदक विजेता और प्रशिक्षक [[एन्नियो फाल्को]] के मार्गदर्शन में प्रशिक्षण लिया।<ref name="Tribune2021"/> 2015 में वह [[केरल]] में आयोजित राष्ट्रीय खेलों की पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली [[पंजाब]] टीम का हिस्सा थे।<ref>{{cite news |title=Smit's skeet double helps Punjab pip Maharashtra |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/smit-s-skeet-double-helps-punjab-pip-maharashtra-115020800581_1.html |work=[[Business Standard]] |date=8 February 2015 |access-date=28 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=National Games: Smit strikes double gold |url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/national-games-smit-strikes-double-gold/article6871334.ece |work=[[The Hindu]] |date=8 February 2015 |access-date=8 October 2026}}</ref> उन्होंने [[पंजाबी विश्वविद्यालय]] में आयोजित अंतर-विश्वविद्यालय निशानेबाजी प्रतियोगिता में भी जीत हासिल की।<ref name="Tribune2021"/> 2019 में [[नई दिल्ली]] में आयोजित 63वीं राष्ट्रीय निशानेबाजी चैंपियनशिप में लहल पुरुष स्कीट टीम स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीतने वाली पंजाब टीम का हिस्सा थे। उन्होंने [[गनेमत सेखों]] के साथ मिश्रित स्कीट टीम स्पर्धा में रजत पदक भी जीता।<ref>{{cite web |title=63rd National Shooting Championship Competitions in Shotgun Events – Team Result |url=https://thenrai.in/ |publisher=National Rifle Association of India |access-date=29 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Mairaj-Areeba shoot mixed skeet gold in the 63rd National Shotgun Championship |url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/mairaj-areeba-shoot-mixed-skeet-gold-in-the-63rd-national-shotgun-championship/article30154263.ece |work=[[The Hindu]] |date=30 November 2019 |access-date=19 August 2026}}</ref> 2021 में राष्ट्रीय राइफल संघ भारत ने उन्हें नई दिल्ली में होने वाले आईएसएसएफ विश्व कप के लिए पुरुष स्कीट टीम में न्यूनतम योग्यता स्कोर (MQS) श्रेणी में चुना।<ref>{{cite news |title=Indian shooting: NRAI announce 57-member squad for ISSF World Cup in Delhi |url=https://scroll.in/field/987351/indian-shooting-nrai-announce-57-member-squad-for-issf-world-cup-in-delhi |work=Scroll.in |date=16 February 2021 |access-date=29 July 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=India name 57-member squad for Shooting World Cup in New Delhi |url=https://olympics.com/en/news/india-shooting-world-cup-2021-nrai-squad |work=Olympics.com |date=16 February 2021 |access-date=19 August 2026}}</ref> == राजनीतिक करियर == लहल जनवरी 2022 में [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) में शामिल हुए।<ref>{{cite news |title=ਨੈਸ਼ਨਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਲਹਿਲ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news-karam-singh-lehal-joined-bjp-1332411 |work=Jagbani |date=21 January 2022 |access-date=12 August 2026}}</ref> उन्होंने पंजाब में भाजपा युवा मोर्चा के खेल प्रकोष्ठ के प्रभारी के रूप में भी कार्य किया है।<ref>{{cite news |title=ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉੱਜਵਲ- ਕਰਮ ਲਹਿਲ |url=https://punjab.news18.com/news/punjab/karam-lehal-on-bjp-politics-in-punjab-777931.html |work=News18 ਪੰਜਾਬ |date=25 January 2024 |access-date=9 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} {{DEFAULTSORT:लहल, करम}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1994 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पंजाब के खिलाड़ी|श्रेणी:पंजाब के]] [[श्रेणी:पंजाब के खिलाड़ी|खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] lib2ig2gpg44oey7xmnvnzbgnudje1b अमनराज गिल 0 1619997 6628101 6627503 2026-10-10T15:57:57Z LegacyWiki 924496 कड़ी जोड़ी 6628101 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = अमनराज गिल | birth_place = [[पानीपत]], [[हरियाणा]], भारत | occupation = गायक, गीतकार, संगीत निर्माता, संगीतकार | years_active = 2015–वर्तमान }} '''अमनराज गिल''' एक [[भारतीय]] [[गायक]], [[गीतकार]], [[संगीत निर्माता]] और [[संगीतकार]] हैं, जो [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]] संगीत उद्योग से जुड़े हैं। उन्होंने अपने संगीत करियर की शुरुआत संगीत निर्माण से की और बाद में गीत लेखन तथा गायन के क्षेत्र में भी काम किया। उनके कार्यों में नव हरियाणवी और [[सारेगामा]] के माध्यम से जारी रिकॉर्डिंग तथा भारत और विदेशों में आयोजित संगीत एवं सांस्कृतिक कार्यक्रमों में प्रस्तुतियाँ शामिल हैं। == शुरुआती जीवन == गिल हरियाणा के [[पानीपत]] से हैं। उन्होंने [[कुरुक्षेत्र विश्वविद्यालय]] से स्नातक की पढ़ाई पूरी करने से पहले हरियाणा पब्लिक स्कूल से स्कूली शिक्षा प्राप्त की। उन्होंने हारमोनियम का प्रशिक्षण लिया और संगीत निर्माण, मिक्सिंग तथा मास्टरिंग का भी अध्ययन किया।<ref name="SangriToday">{{cite web |title=Panipat Artist Amanraj Gill Continues Work Across Haryanvi Music Production and Performance |url=https://www.sangritoday.com/entertainment/music/panipat-artist-amanraj-gill-continues-work-across-haryanvi-music-production-and-performance |website=Sangri Today |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="HaryanaBulletin">{{cite web |last=Kumar |first=Sanjay |title=डिजिटल दौर में बदल रही हरियाणवी संगीत की दुनिया, लेकिन मेहनत का कोई विकल्प नहीं : अमनराज गिल |url=https://www.haryanabulletinnews.com/2026/06/blog-post_21.html |website=Haryana Bulletin News |date=21 June 2026 |access-date=9 September 2026 |language=hi }}</ref> == करियर == गिल ने 2015 में क्षेत्रीय संगीत उद्योग में काम करना शुरू किया। शुरुआत में उन्होंने संगीतकार और संगीत निर्माता के रूप में काम किया, जिसके बाद उन्होंने गायन और गीत लेखन के क्षेत्र में भी काम करना शुरू किया। उनकी शुरुआती रिलीज़ में स्वतंत्र गीत ''फर्स्ट फील'' और हरियाणवी रागनी ''छल्लिया'' शामिल थे, जिसमें उन्होंने मासूम शर्मा के साथ काम किया।<ref name="SangriToday"/><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Purna |date=2026-07-12 |title=Digital Boom Reshapes Haryanvi Music, Amanraj Gill Adapts to the New Era |url=https://www.thehansindia.com/cinema/digital-boom-reshapes-haryanvi-music-amanraj-gill-adapts-to-the-new-era-1096690 |access-date=2026-09-08 |website=www.thehansindia.com |language=en}}</ref> गिल ने [[अमित सैनी रोहतकिया]], [[मासूम शर्मा]], [[प्रांजल दहिया]] और [[सपना चौधरी]] सहित कई कलाकारों के साथ काम किया है। उन्होंने हरियाणवी गीतों में गीतकार, संगीतकार और संगीत निर्माता के रूप में भी योगदान दिया है।<ref>{{Cite web |last=Sandhya |date=2026-06-25 |title=हरियाणवी संगीत में उभरते कलाकार के रूप में स्थापित हो रहे हैं अमनराज गिल |url=https://garimatimes.in/amanraj-gill-is-establishing-himself-as-a-rising-artist-in-haryanvi-music/ |access-date=2026-10-03 |website=Garima Times |language=en-US}}</ref><ref name="HaryanaVritant">{{cite web |author=सूर्य प्रकाश उपाध्याय |title=हरियाणवी संगीत में अमनराज गिल की आवाज़ को अलग पहचान क्यों मिली? |url=https://haryanavritant.com/amanraj-gills-voice-holds-a-distinct-identity-in-haryanvi-music/ |website=Haryana Vritant |date=22 June 2026 |access-date=8 September 2026 |language=hi }}</ref> गिल 2022 से नव हरियाणवी लेबल से जुड़े हुए हैं।<ref name="SangriToday"/> === मंचीय प्रस्तुतियाँ === 2024 में गिल ने [[चंडीगढ़]] स्थित गोस्वामी गणेश दत्त सनातन धर्म कॉलेज के वार्षिक सांस्कृतिक उत्सव ''विरासत'' में प्रस्तुति दी।<ref name="GGDSDVirasat">{{cite web |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ggdsd.ac.in/wp-content/themes/ggdsd/pdf/FINAL-GGDSD-ANNUAL-REPORT-%28MARCH-2024%29.pdf |website=Goswami Ganesh Dutta Sanatan Dharma College |access-date=8 September 2026 }}</ref> अगले वर्ष उन्होंने [[दिल्ली]] के [[केशव महाविद्यालय]] में ''ट्राइस्ट'25'' और [[चंडीगढ़]] के डीएवी कॉलेज में ''कारवाँ 2025'' में प्रस्तुति दी।<ref name="KeshavTryst">{{cite web |title=Prospectus 2025-26 |url=https://keshav.du.ac.in/uploads/downloads/Prospectus_2025-26_Final-English%20version.pdf |website=Keshav Mahavidyalaya |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=DAV College's Cultural Extravaganza KAARVAAN 2025 Ends in a blaze of glory: Haryanvi sensation Amanraj Gill & Sumit Parta set the night ablaze |url=https://www.thecolumns.in/entertainment/dav-colleges-cultural-extravaganza-kaarvaan-2025-ends-in-a-blaze-of-glory-haryanvi-sensation-amanraj-gill-sumit/article-7716 |work=The Columns |date=29 March 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> मई 2025 में उन्होंने [[गुरुग्राम]] स्थित श्री गुरु गोबिंद सिंह ट्राइसेंटेनरी विश्वविद्यालय द्वारा आयोजित युवा महोत्सव ''क्लाउड नाइन 1.0'' में प्रस्तुति दी।<ref name="SGTCloudNine">{{cite web |title=Cloud Nine 1.0: A Celebration of Youth |url=https://sgtuniversity.ac.in/law/news-and-events/cloud-nine-a-celebration-of-youth |website=SGT University |date=30 May 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> जनवरी 2026 में गिल ने [[यूनाइटेड किंगडम]] के [[लंदन]] स्थित ''एग लंदन'' में आयोजित ''देसी ड्रिप'' कार्यक्रम में प्रस्तुति दी।<ref>{{cite web |title=Desi Drip |url=https://www.fatsoma.com/e/gqpo5kvp/desi-drip |website=Fatsoma |date=17 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> मार्च में उन्होंने [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] के आत्मा राम सनातन धर्म महाविद्यालय के वार्षिक सांस्कृतिक उत्सव ''टाइड'' में प्रस्तुति दी, जहाँ उन्होंने ''होपलेस'' और ''गाड़ी पाछे गाड़ी'' गीत प्रस्तुत किए।<ref name="HTTide">{{cite news |title=Haryanvi swagger meets soulful Bollywood at ARSD College’s Tide fest |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/haryanvi-swagger-meets-soulful-bollywood-at-arsd-college-s-tide-fest-101773676996062.html |work=Hindustan Times |date=16 March 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> उन्होंने 21 मार्च 2026 को दिल्ली में आयोजित ''एनसीआर स्पीक्स'' संगीत कार्यक्रम में भी प्रस्तुति दी, जिसमें बिंटू पाबरा और शिवा चौधरी भी शामिल थे।<ref name="NCRSpeaks">{{cite web |title=NCR Speaks |url=https://in.bookmyshow.com/events/ncr-speaks/ET00487022 |website=BookMyShow |access-date=8 September 2026 }}</ref> उसी महीने वे [[जयपुर]] स्थित विवेकानंद ग्लोबल विश्वविद्यालय के वार्षिक सांस्कृतिक, खेल और प्रौद्योगिकी महोत्सव ''पैनाश 16'' में भी प्रस्तुति देने वाले कलाकारों में शामिल थे।<ref name="VGUPanache">{{cite web |title=VGU Panache 2026 |url=https://www.vgupanache.com/ |website=Vivekananda Global University |access-date=8 September 2026 }}</ref> == डिस्कोग्राफी == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! वर्ष ! गीत ! कलाकार ! अमनराज गिल का योगदान ! लेबल |- | 2017 | ''छल्लिया (हरियाणवी रागनी)''<ref>{{cite web |title=Challiya (Haryanvi Ragni) |url=https://www.youtube.com/watch?v=GT-7gArYyys |website=YouTube |publisher=Gem Tunes Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | [[मासूम शर्मा]] | रैप और संगीत निर्देशन | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2018 | ''नखरा सोनीपत का''<ref name="SangriToday"/> | राहुल कादयान, अमनराज गिल | गायन और संगीत | एमजी रिकॉर्ड्स |- | 2019 | ''ठिकाने''<ref name="SangriToday"/> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | अमनराज गिल |- | 2019 | ''माँ''<ref>{{cite web |title=Maa |url=https://www.youtube.com/watch?v=2VvcgalaIe4 |website=YouTube |publisher=Gem Tunes Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2020 | ''रंजिश बाज़ी'' | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | टिप्स हरियाणवी |- | 2022 | ''काना पे बाल''<ref>{{cite web |title=Kaana Pe Baal |url=https://www.shazam.com/song/1836339527/kaana-pe-baal |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, कोमल चौधरी | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2022 | ''बदमाश पक्का''<ref>{{Cite web |title=अमनराज गिल और श्वेता चौहान का हिट हरियाणवी गाना ‘बदमाश पक्का’ |url=https://www.livehindustan.com/videos/haryanvi/amanraj-gill-and-shweta-chauhan-hit-haryanvi-song-badmaash-pakka-1-5587167 |access-date=2026-10-03 |website=www.livehindustan.com |language=hi}}</ref> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2022 | ''खोट''<ref>{{cite web |title=Khot |url=https://www.youtube.com/results?search_query=Khot+Sapna+Choudhary+Faiz+Allie+Amanraj+Gill |website=YouTube |access-date=8 September 2026 }}</ref> | सपना चौधरी, फ़ैज़ एली | रैप, गीत लेखन और संगीत | [[टी-सीरीज़]] |- | 2023 | ''बदनाम गाम''<ref name="SaregamaAmanraj">{{cite web |title=Amanraj Gill |url=https://www.saregama.com/artist/amanraj-gill_79643/songs |website=Saregama |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, कोमल चौधरी | गायन, गीत लेखन और संगीत | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2023 | ''लाल डब्बी''<ref>{{cite web |title=Lal Dabbi |url=https://www.shazam.com/song/1836342709/lal-dabbi |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, बुलबुल | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2023 | ''काले कागज़''<ref name="SaregamaAmanraj"/> | अमनराज गिल, शिवा चौधरी | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2024 | ''टैग आवारा के''<ref>{{cite web |title=Tag Awara Ke |url=https://www.shazam.com/song/1836364198/tag-awara-ke/music-video |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, शिवा चौधरी | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''होपलेस''<ref>{{cite web |title=Hopeless |url=https://www.shazam.com/en-us/song/1856584697/hopeless |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रेम लता | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''बेरेटा''<ref>{{Cite web |title=Spotify |url=https://open.spotify.com/track/0ZMi5XnYZDQB6dOFhxWFTM?si=WM1TGBz2RzaOPl2Dp5wUVA |access-date=2026-09-08 |website=open.spotify.com}}</ref> | अमनराज गिल, जया रोहिल्ला | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''सर्कल''<ref>{{cite web |title=Circle |url=https://www.saregama.com/song/circle_234635 |website=Saregama |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, मनीषा शर्मा | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2026 | ''कष्ट''<ref>{{cite web |title=Kasht |url=https://open.spotify.com/track/0fBxJVG6xdbqt0ox6k0EqM |website=Spotify |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रीति चौधरी | गायन, गीत लेखन, रचना और संगीत | डॉलर म्यूज़िक |- | 2026 | ''सादी भोली''<ref>{{cite web |title=Saadi Bholi |url=https://www.youtube.com/watch?v=CwWoYOA_aQc |website=YouTube |publisher=Nav Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रीति चौधरी | गायन, गीत लेखन, रचना और संगीत | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |} == हरियाणवी गीतों को हटाए जाने का विवाद == 2025 में [[हरियाणा पुलिस]] ने कथित तौर पर बंदूक संस्कृति, हिंसा और आपराधिक गतिविधियों को बढ़ावा देने वाले गीतों के विरुद्ध कार्रवाई करते हुए डिजिटल मंचों से कई हरियाणवी गीत हटाने शुरू किए। इस कार्रवाई से अमनराज गिल सहित कई गायकों के गीत प्रभावित हुए।<ref name="IEApr2025">{{cite news |title=Haryana Police crackdown: Folk songs, Masoom Sharma, CM Nayab Saini |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/haryana-police-crackdown-folk-songs-masoom-sharma-cm-nayab-saini-9916579/ |work=The Indian Express |date=1 April 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref name="BhaskarGill">{{cite news |title=Sirsa singer Amanraj Gill in front of media over Haryanvi song removals |url=https://www.bhaskar.com/local/haryana/sirsa/news/sirsa-singer-amanraj-gill-front-media-haryanvi-song-target-masoom-sharma-atulya-artist-start-remove-song-gajendra-phogat-name-song-cost-rs-10-lakh-134930300.html |work=Dainik Bhaskar |date=29 April 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> अप्रैल 2025 में गिल ने कहा कि गीतों के लोकप्रिय होने के बाद उन्हें हटाने से कलाकारों को आर्थिक नुकसान हो सकता है। उन्होंने बढ़ती संगीत निर्माण लागत का हवाला देते हुए नए गीतों को हटाए जाने से बचाने की मांग की।<ref name="TimesNow">{{cite news |title=Haryanvi Songs Ban Controversy: Singer Aman Raj Gill angry on government |url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/haryanvi/haryanvi-songs-ban-controversy-singer-aman-raj-gill-angry-on-government-this-reason-article-151529099 |work=Times Now Navbharat |date=29 April 2025 |access-date=8 September 2026 |language=hi }}</ref> उन्होंने ऐसे गीतों को सुनने और आपराधिक व्यवहार के बीच संबंध पर भी सवाल उठाया।<ref name="IEApr2025" /> मार्च 2025 में गिल गुरुग्राम के लीज़र वैली में आयोजित होने वाले एक हरियाणवी संगीत कार्यक्रम में प्रस्तुति देने वाले कलाकारों में शामिल थे। मासूम शर्मा द्वारा ऐसा गीत प्रस्तुत किए जाने के बाद पुलिस ने कार्यक्रम रुकवा दिया, जिसे बंदूक हिंसा को बढ़ावा देने के आरोपों के चलते पहले ही सोशल मीडिया मंचों से हटाया जा चुका था।<ref>{{cite news |title=Haryanvi singer Masoom Sharma's event stopped by Gurugram Police |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/haryanvi-singer-masoom-sharmas-event-stopped-by-gurugram-police/articleshow/119454713.cms |work=The Times of India |date=24 March 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> जनवरी 2026 में हरियाणा पुलिस ने संगठित अपराध, हथियारों और हिंसा को बढ़ावा देने वाली सामग्री के विरुद्ध कार्रवाई करते हुए प्रमुख डिजिटल मंचों से 20 गायकों के 67 गीत हटाए या अवरुद्ध किए। प्रभावित गीतों में गिल के नाम से जुड़े तीन गीत भी शामिल थे।<ref>{{cite news |title=Haryana Police ban 67 gangster songs, Masoom Sharma tops list with 19 tracks |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/music/story/haryana-police-ban-67-gangster-songs-masoom-sharma-tops-list-with-19-tracks-2852405-2026-01-15 |work=India Today |date=15 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Haryana police crack down on gang culture, removes songs from digital platforms |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/haryana-police-gang-culture-removes-songs-digital-platforms-10471783/ |work=The Indian Express |date=13 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=67 songs of Haryanvi singers taken down for promoting gun culture |url=https://www.hindustantimes.com/cities/gurugram-news/67-songs-of-haryanvi-singers-taken-down-for-promoting-gun-culture-101768587533509.html |work=Hindustan Times |date=17 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Gangsters, murders, gun culture: 67 songs glorifying crime taken down in Haryana STF crackdown |url=https://theprint.in/india/gangsters-murders-gun-culture-67-songs-glorifying-crime-taken-down-in-haryana-stf-crackdown/2826957/ |work=ThePrint |date=14 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> == सन्दर्भ == {{संदर्भसूची}} {{DEFAULTSORT:गिल, अमनराज}} [[श्रेणी:भारतीय गायक]] [[श्रेणी:हरियाणवी गायक]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 4hjytqhcn34v4n0ai6md6qvmxpu43v9 6628102 6628101 2026-10-10T15:58:21Z LegacyWiki 924496 /* शुरुआती जीवन */ कड़ी जोड़ी 6628102 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = अमनराज गिल | birth_place = [[पानीपत]], [[हरियाणा]], भारत | occupation = गायक, गीतकार, संगीत निर्माता, संगीतकार | years_active = 2015–वर्तमान }} '''अमनराज गिल''' एक [[भारतीय]] [[गायक]], [[गीतकार]], [[संगीत निर्माता]] और [[संगीतकार]] हैं, जो [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]] संगीत उद्योग से जुड़े हैं। उन्होंने अपने संगीत करियर की शुरुआत संगीत निर्माण से की और बाद में गीत लेखन तथा गायन के क्षेत्र में भी काम किया। उनके कार्यों में नव हरियाणवी और [[सारेगामा]] के माध्यम से जारी रिकॉर्डिंग तथा भारत और विदेशों में आयोजित संगीत एवं सांस्कृतिक कार्यक्रमों में प्रस्तुतियाँ शामिल हैं। == शुरुआती जीवन == गिल हरियाणा के [[पानीपत]] से हैं। उन्होंने [[कुरुक्षेत्र विश्वविद्यालय]] से स्नातक की पढ़ाई पूरी करने से पहले हरियाणा पब्लिक स्कूल से स्कूली शिक्षा प्राप्त की। उन्होंने [[हारमोनियम]] का प्रशिक्षण लिया और संगीत निर्माण, मिक्सिंग तथा मास्टरिंग का भी अध्ययन किया।<ref name="SangriToday">{{cite web |title=Panipat Artist Amanraj Gill Continues Work Across Haryanvi Music Production and Performance |url=https://www.sangritoday.com/entertainment/music/panipat-artist-amanraj-gill-continues-work-across-haryanvi-music-production-and-performance |website=Sangri Today |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="HaryanaBulletin">{{cite web |last=Kumar |first=Sanjay |title=डिजिटल दौर में बदल रही हरियाणवी संगीत की दुनिया, लेकिन मेहनत का कोई विकल्प नहीं : अमनराज गिल |url=https://www.haryanabulletinnews.com/2026/06/blog-post_21.html |website=Haryana Bulletin News |date=21 June 2026 |access-date=9 September 2026 |language=hi }}</ref> == करियर == गिल ने 2015 में क्षेत्रीय संगीत उद्योग में काम करना शुरू किया। शुरुआत में उन्होंने संगीतकार और संगीत निर्माता के रूप में काम किया, जिसके बाद उन्होंने गायन और गीत लेखन के क्षेत्र में भी काम करना शुरू किया। उनकी शुरुआती रिलीज़ में स्वतंत्र गीत ''फर्स्ट फील'' और हरियाणवी रागनी ''छल्लिया'' शामिल थे, जिसमें उन्होंने मासूम शर्मा के साथ काम किया।<ref name="SangriToday"/><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Purna |date=2026-07-12 |title=Digital Boom Reshapes Haryanvi Music, Amanraj Gill Adapts to the New Era |url=https://www.thehansindia.com/cinema/digital-boom-reshapes-haryanvi-music-amanraj-gill-adapts-to-the-new-era-1096690 |access-date=2026-09-08 |website=www.thehansindia.com |language=en}}</ref> गिल ने [[अमित सैनी रोहतकिया]], [[मासूम शर्मा]], [[प्रांजल दहिया]] और [[सपना चौधरी]] सहित कई कलाकारों के साथ काम किया है। उन्होंने हरियाणवी गीतों में गीतकार, संगीतकार और संगीत निर्माता के रूप में भी योगदान दिया है।<ref>{{Cite web |last=Sandhya |date=2026-06-25 |title=हरियाणवी संगीत में उभरते कलाकार के रूप में स्थापित हो रहे हैं अमनराज गिल |url=https://garimatimes.in/amanraj-gill-is-establishing-himself-as-a-rising-artist-in-haryanvi-music/ |access-date=2026-10-03 |website=Garima Times |language=en-US}}</ref><ref name="HaryanaVritant">{{cite web |author=सूर्य प्रकाश उपाध्याय |title=हरियाणवी संगीत में अमनराज गिल की आवाज़ को अलग पहचान क्यों मिली? |url=https://haryanavritant.com/amanraj-gills-voice-holds-a-distinct-identity-in-haryanvi-music/ |website=Haryana Vritant |date=22 June 2026 |access-date=8 September 2026 |language=hi }}</ref> गिल 2022 से नव हरियाणवी लेबल से जुड़े हुए हैं।<ref name="SangriToday"/> === मंचीय प्रस्तुतियाँ === 2024 में गिल ने [[चंडीगढ़]] स्थित गोस्वामी गणेश दत्त सनातन धर्म कॉलेज के वार्षिक सांस्कृतिक उत्सव ''विरासत'' में प्रस्तुति दी।<ref name="GGDSDVirasat">{{cite web |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ggdsd.ac.in/wp-content/themes/ggdsd/pdf/FINAL-GGDSD-ANNUAL-REPORT-%28MARCH-2024%29.pdf |website=Goswami Ganesh Dutta Sanatan Dharma College |access-date=8 September 2026 }}</ref> अगले वर्ष उन्होंने [[दिल्ली]] के [[केशव महाविद्यालय]] में ''ट्राइस्ट'25'' और [[चंडीगढ़]] के डीएवी कॉलेज में ''कारवाँ 2025'' में प्रस्तुति दी।<ref name="KeshavTryst">{{cite web |title=Prospectus 2025-26 |url=https://keshav.du.ac.in/uploads/downloads/Prospectus_2025-26_Final-English%20version.pdf |website=Keshav Mahavidyalaya |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=DAV College's Cultural Extravaganza KAARVAAN 2025 Ends in a blaze of glory: Haryanvi sensation Amanraj Gill & Sumit Parta set the night ablaze |url=https://www.thecolumns.in/entertainment/dav-colleges-cultural-extravaganza-kaarvaan-2025-ends-in-a-blaze-of-glory-haryanvi-sensation-amanraj-gill-sumit/article-7716 |work=The Columns |date=29 March 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> मई 2025 में उन्होंने [[गुरुग्राम]] स्थित श्री गुरु गोबिंद सिंह ट्राइसेंटेनरी विश्वविद्यालय द्वारा आयोजित युवा महोत्सव ''क्लाउड नाइन 1.0'' में प्रस्तुति दी।<ref name="SGTCloudNine">{{cite web |title=Cloud Nine 1.0: A Celebration of Youth |url=https://sgtuniversity.ac.in/law/news-and-events/cloud-nine-a-celebration-of-youth |website=SGT University |date=30 May 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> जनवरी 2026 में गिल ने [[यूनाइटेड किंगडम]] के [[लंदन]] स्थित ''एग लंदन'' में आयोजित ''देसी ड्रिप'' कार्यक्रम में प्रस्तुति दी।<ref>{{cite web |title=Desi Drip |url=https://www.fatsoma.com/e/gqpo5kvp/desi-drip |website=Fatsoma |date=17 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> मार्च में उन्होंने [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] के आत्मा राम सनातन धर्म महाविद्यालय के वार्षिक सांस्कृतिक उत्सव ''टाइड'' में प्रस्तुति दी, जहाँ उन्होंने ''होपलेस'' और ''गाड़ी पाछे गाड़ी'' गीत प्रस्तुत किए।<ref name="HTTide">{{cite news |title=Haryanvi swagger meets soulful Bollywood at ARSD College’s Tide fest |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/haryanvi-swagger-meets-soulful-bollywood-at-arsd-college-s-tide-fest-101773676996062.html |work=Hindustan Times |date=16 March 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> उन्होंने 21 मार्च 2026 को दिल्ली में आयोजित ''एनसीआर स्पीक्स'' संगीत कार्यक्रम में भी प्रस्तुति दी, जिसमें बिंटू पाबरा और शिवा चौधरी भी शामिल थे।<ref name="NCRSpeaks">{{cite web |title=NCR Speaks |url=https://in.bookmyshow.com/events/ncr-speaks/ET00487022 |website=BookMyShow |access-date=8 September 2026 }}</ref> उसी महीने वे [[जयपुर]] स्थित विवेकानंद ग्लोबल विश्वविद्यालय के वार्षिक सांस्कृतिक, खेल और प्रौद्योगिकी महोत्सव ''पैनाश 16'' में भी प्रस्तुति देने वाले कलाकारों में शामिल थे।<ref name="VGUPanache">{{cite web |title=VGU Panache 2026 |url=https://www.vgupanache.com/ |website=Vivekananda Global University |access-date=8 September 2026 }}</ref> == डिस्कोग्राफी == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! वर्ष ! गीत ! कलाकार ! अमनराज गिल का योगदान ! लेबल |- | 2017 | ''छल्लिया (हरियाणवी रागनी)''<ref>{{cite web |title=Challiya (Haryanvi Ragni) |url=https://www.youtube.com/watch?v=GT-7gArYyys |website=YouTube |publisher=Gem Tunes Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | [[मासूम शर्मा]] | रैप और संगीत निर्देशन | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2018 | ''नखरा सोनीपत का''<ref name="SangriToday"/> | राहुल कादयान, अमनराज गिल | गायन और संगीत | एमजी रिकॉर्ड्स |- | 2019 | ''ठिकाने''<ref name="SangriToday"/> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | अमनराज गिल |- | 2019 | ''माँ''<ref>{{cite web |title=Maa |url=https://www.youtube.com/watch?v=2VvcgalaIe4 |website=YouTube |publisher=Gem Tunes Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2020 | ''रंजिश बाज़ी'' | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | टिप्स हरियाणवी |- | 2022 | ''काना पे बाल''<ref>{{cite web |title=Kaana Pe Baal |url=https://www.shazam.com/song/1836339527/kaana-pe-baal |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, कोमल चौधरी | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2022 | ''बदमाश पक्का''<ref>{{Cite web |title=अमनराज गिल और श्वेता चौहान का हिट हरियाणवी गाना ‘बदमाश पक्का’ |url=https://www.livehindustan.com/videos/haryanvi/amanraj-gill-and-shweta-chauhan-hit-haryanvi-song-badmaash-pakka-1-5587167 |access-date=2026-10-03 |website=www.livehindustan.com |language=hi}}</ref> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2022 | ''खोट''<ref>{{cite web |title=Khot |url=https://www.youtube.com/results?search_query=Khot+Sapna+Choudhary+Faiz+Allie+Amanraj+Gill |website=YouTube |access-date=8 September 2026 }}</ref> | सपना चौधरी, फ़ैज़ एली | रैप, गीत लेखन और संगीत | [[टी-सीरीज़]] |- | 2023 | ''बदनाम गाम''<ref name="SaregamaAmanraj">{{cite web |title=Amanraj Gill |url=https://www.saregama.com/artist/amanraj-gill_79643/songs |website=Saregama |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, कोमल चौधरी | गायन, गीत लेखन और संगीत | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2023 | ''लाल डब्बी''<ref>{{cite web |title=Lal Dabbi |url=https://www.shazam.com/song/1836342709/lal-dabbi |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, बुलबुल | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2023 | ''काले कागज़''<ref name="SaregamaAmanraj"/> | अमनराज गिल, शिवा चौधरी | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2024 | ''टैग आवारा के''<ref>{{cite web |title=Tag Awara Ke |url=https://www.shazam.com/song/1836364198/tag-awara-ke/music-video |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, शिवा चौधरी | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''होपलेस''<ref>{{cite web |title=Hopeless |url=https://www.shazam.com/en-us/song/1856584697/hopeless |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रेम लता | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''बेरेटा''<ref>{{Cite web |title=Spotify |url=https://open.spotify.com/track/0ZMi5XnYZDQB6dOFhxWFTM?si=WM1TGBz2RzaOPl2Dp5wUVA |access-date=2026-09-08 |website=open.spotify.com}}</ref> | अमनराज गिल, जया रोहिल्ला | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''सर्कल''<ref>{{cite web |title=Circle |url=https://www.saregama.com/song/circle_234635 |website=Saregama |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, मनीषा शर्मा | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2026 | ''कष्ट''<ref>{{cite web |title=Kasht |url=https://open.spotify.com/track/0fBxJVG6xdbqt0ox6k0EqM |website=Spotify |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रीति चौधरी | गायन, गीत लेखन, रचना और संगीत | डॉलर म्यूज़िक |- | 2026 | ''सादी भोली''<ref>{{cite web |title=Saadi Bholi |url=https://www.youtube.com/watch?v=CwWoYOA_aQc |website=YouTube |publisher=Nav Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रीति चौधरी | गायन, गीत लेखन, रचना और संगीत | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |} == हरियाणवी गीतों को हटाए जाने का विवाद == 2025 में [[हरियाणा पुलिस]] ने कथित तौर पर बंदूक संस्कृति, हिंसा और आपराधिक गतिविधियों को बढ़ावा देने वाले गीतों के विरुद्ध कार्रवाई करते हुए डिजिटल मंचों से कई हरियाणवी गीत हटाने शुरू किए। इस कार्रवाई से अमनराज गिल सहित कई गायकों के गीत प्रभावित हुए।<ref name="IEApr2025">{{cite news |title=Haryana Police crackdown: Folk songs, Masoom Sharma, CM Nayab Saini |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/haryana-police-crackdown-folk-songs-masoom-sharma-cm-nayab-saini-9916579/ |work=The Indian Express |date=1 April 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref name="BhaskarGill">{{cite news |title=Sirsa singer Amanraj Gill in front of media over Haryanvi song removals |url=https://www.bhaskar.com/local/haryana/sirsa/news/sirsa-singer-amanraj-gill-front-media-haryanvi-song-target-masoom-sharma-atulya-artist-start-remove-song-gajendra-phogat-name-song-cost-rs-10-lakh-134930300.html |work=Dainik Bhaskar |date=29 April 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> अप्रैल 2025 में गिल ने कहा कि गीतों के लोकप्रिय होने के बाद उन्हें हटाने से कलाकारों को आर्थिक नुकसान हो सकता है। उन्होंने बढ़ती संगीत निर्माण लागत का हवाला देते हुए नए गीतों को हटाए जाने से बचाने की मांग की।<ref name="TimesNow">{{cite news |title=Haryanvi Songs Ban Controversy: Singer Aman Raj Gill angry on government |url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/haryanvi/haryanvi-songs-ban-controversy-singer-aman-raj-gill-angry-on-government-this-reason-article-151529099 |work=Times Now Navbharat |date=29 April 2025 |access-date=8 September 2026 |language=hi }}</ref> उन्होंने ऐसे गीतों को सुनने और आपराधिक व्यवहार के बीच संबंध पर भी सवाल उठाया।<ref name="IEApr2025" /> मार्च 2025 में गिल गुरुग्राम के लीज़र वैली में आयोजित होने वाले एक हरियाणवी संगीत कार्यक्रम में प्रस्तुति देने वाले कलाकारों में शामिल थे। मासूम शर्मा द्वारा ऐसा गीत प्रस्तुत किए जाने के बाद पुलिस ने कार्यक्रम रुकवा दिया, जिसे बंदूक हिंसा को बढ़ावा देने के आरोपों के चलते पहले ही सोशल मीडिया मंचों से हटाया जा चुका था।<ref>{{cite news |title=Haryanvi singer Masoom Sharma's event stopped by Gurugram Police |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/haryanvi-singer-masoom-sharmas-event-stopped-by-gurugram-police/articleshow/119454713.cms |work=The Times of India |date=24 March 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> जनवरी 2026 में हरियाणा पुलिस ने संगठित अपराध, हथियारों और हिंसा को बढ़ावा देने वाली सामग्री के विरुद्ध कार्रवाई करते हुए प्रमुख डिजिटल मंचों से 20 गायकों के 67 गीत हटाए या अवरुद्ध किए। प्रभावित गीतों में गिल के नाम से जुड़े तीन गीत भी शामिल थे।<ref>{{cite news |title=Haryana Police ban 67 gangster songs, Masoom Sharma tops list with 19 tracks |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/music/story/haryana-police-ban-67-gangster-songs-masoom-sharma-tops-list-with-19-tracks-2852405-2026-01-15 |work=India Today |date=15 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Haryana police crack down on gang culture, removes songs from digital platforms |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/haryana-police-gang-culture-removes-songs-digital-platforms-10471783/ |work=The Indian Express |date=13 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=67 songs of Haryanvi singers taken down for promoting gun culture |url=https://www.hindustantimes.com/cities/gurugram-news/67-songs-of-haryanvi-singers-taken-down-for-promoting-gun-culture-101768587533509.html |work=Hindustan Times |date=17 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Gangsters, murders, gun culture: 67 songs glorifying crime taken down in Haryana STF crackdown |url=https://theprint.in/india/gangsters-murders-gun-culture-67-songs-glorifying-crime-taken-down-in-haryana-stf-crackdown/2826957/ |work=ThePrint |date=14 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> == सन्दर्भ == {{संदर्भसूची}} {{DEFAULTSORT:गिल, अमनराज}} [[श्रेणी:भारतीय गायक]] [[श्रेणी:हरियाणवी गायक]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] klwwfl8ymrta7k5m7vx6r2weig95d9u 6628103 6628102 2026-10-10T15:59:44Z LegacyWiki 924496 /* मंचीय प्रस्तुतियाँ */ कड़ी जोड़ी 6628103 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = अमनराज गिल | birth_place = [[पानीपत]], [[हरियाणा]], भारत | occupation = गायक, गीतकार, संगीत निर्माता, संगीतकार | years_active = 2015–वर्तमान }} '''अमनराज गिल''' एक [[भारतीय]] [[गायक]], [[गीतकार]], [[संगीत निर्माता]] और [[संगीतकार]] हैं, जो [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]] संगीत उद्योग से जुड़े हैं। उन्होंने अपने संगीत करियर की शुरुआत संगीत निर्माण से की और बाद में गीत लेखन तथा गायन के क्षेत्र में भी काम किया। उनके कार्यों में नव हरियाणवी और [[सारेगामा]] के माध्यम से जारी रिकॉर्डिंग तथा भारत और विदेशों में आयोजित संगीत एवं सांस्कृतिक कार्यक्रमों में प्रस्तुतियाँ शामिल हैं। == शुरुआती जीवन == गिल हरियाणा के [[पानीपत]] से हैं। उन्होंने [[कुरुक्षेत्र विश्वविद्यालय]] से स्नातक की पढ़ाई पूरी करने से पहले हरियाणा पब्लिक स्कूल से स्कूली शिक्षा प्राप्त की। उन्होंने [[हारमोनियम]] का प्रशिक्षण लिया और संगीत निर्माण, मिक्सिंग तथा मास्टरिंग का भी अध्ययन किया।<ref name="SangriToday">{{cite web |title=Panipat Artist Amanraj Gill Continues Work Across Haryanvi Music Production and Performance |url=https://www.sangritoday.com/entertainment/music/panipat-artist-amanraj-gill-continues-work-across-haryanvi-music-production-and-performance |website=Sangri Today |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="HaryanaBulletin">{{cite web |last=Kumar |first=Sanjay |title=डिजिटल दौर में बदल रही हरियाणवी संगीत की दुनिया, लेकिन मेहनत का कोई विकल्प नहीं : अमनराज गिल |url=https://www.haryanabulletinnews.com/2026/06/blog-post_21.html |website=Haryana Bulletin News |date=21 June 2026 |access-date=9 September 2026 |language=hi }}</ref> == करियर == गिल ने 2015 में क्षेत्रीय संगीत उद्योग में काम करना शुरू किया। शुरुआत में उन्होंने संगीतकार और संगीत निर्माता के रूप में काम किया, जिसके बाद उन्होंने गायन और गीत लेखन के क्षेत्र में भी काम करना शुरू किया। उनकी शुरुआती रिलीज़ में स्वतंत्र गीत ''फर्स्ट फील'' और हरियाणवी रागनी ''छल्लिया'' शामिल थे, जिसमें उन्होंने मासूम शर्मा के साथ काम किया।<ref name="SangriToday"/><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Purna |date=2026-07-12 |title=Digital Boom Reshapes Haryanvi Music, Amanraj Gill Adapts to the New Era |url=https://www.thehansindia.com/cinema/digital-boom-reshapes-haryanvi-music-amanraj-gill-adapts-to-the-new-era-1096690 |access-date=2026-09-08 |website=www.thehansindia.com |language=en}}</ref> गिल ने [[अमित सैनी रोहतकिया]], [[मासूम शर्मा]], [[प्रांजल दहिया]] और [[सपना चौधरी]] सहित कई कलाकारों के साथ काम किया है। उन्होंने हरियाणवी गीतों में गीतकार, संगीतकार और संगीत निर्माता के रूप में भी योगदान दिया है।<ref>{{Cite web |last=Sandhya |date=2026-06-25 |title=हरियाणवी संगीत में उभरते कलाकार के रूप में स्थापित हो रहे हैं अमनराज गिल |url=https://garimatimes.in/amanraj-gill-is-establishing-himself-as-a-rising-artist-in-haryanvi-music/ |access-date=2026-10-03 |website=Garima Times |language=en-US}}</ref><ref name="HaryanaVritant">{{cite web |author=सूर्य प्रकाश उपाध्याय |title=हरियाणवी संगीत में अमनराज गिल की आवाज़ को अलग पहचान क्यों मिली? |url=https://haryanavritant.com/amanraj-gills-voice-holds-a-distinct-identity-in-haryanvi-music/ |website=Haryana Vritant |date=22 June 2026 |access-date=8 September 2026 |language=hi }}</ref> गिल 2022 से नव हरियाणवी लेबल से जुड़े हुए हैं।<ref name="SangriToday"/> === मंचीय प्रस्तुतियाँ === 2024 में गिल ने [[चंडीगढ़]] स्थित गोस्वामी गणेश दत्त सनातन धर्म कॉलेज के वार्षिक सांस्कृतिक उत्सव ''विरासत'' में प्रस्तुति दी।<ref name="GGDSDVirasat">{{cite web |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ggdsd.ac.in/wp-content/themes/ggdsd/pdf/FINAL-GGDSD-ANNUAL-REPORT-%28MARCH-2024%29.pdf |website=Goswami Ganesh Dutta Sanatan Dharma College |access-date=8 September 2026 }}</ref> अगले वर्ष उन्होंने [[दिल्ली]] के [[केशव महाविद्यालय]] में ''ट्राइस्ट'25'' और [[चंडीगढ़]] के डीएवी कॉलेज में ''कारवाँ 2025'' में प्रस्तुति दी।<ref name="KeshavTryst">{{cite web |title=Prospectus 2025-26 |url=https://keshav.du.ac.in/uploads/downloads/Prospectus_2025-26_Final-English%20version.pdf |website=Keshav Mahavidyalaya |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=DAV College's Cultural Extravaganza KAARVAAN 2025 Ends in a blaze of glory: Haryanvi sensation Amanraj Gill & Sumit Parta set the night ablaze |url=https://www.thecolumns.in/entertainment/dav-colleges-cultural-extravaganza-kaarvaan-2025-ends-in-a-blaze-of-glory-haryanvi-sensation-amanraj-gill-sumit/article-7716 |work=The Columns |date=29 March 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> मई 2025 में उन्होंने [[गुरुग्राम]] स्थित श्री गुरु गोबिंद सिंह ट्राइसेंटेनरी विश्वविद्यालय द्वारा आयोजित युवा महोत्सव ''क्लाउड नाइन 1.0'' में प्रस्तुति दी।<ref name="SGTCloudNine">{{cite web |title=Cloud Nine 1.0: A Celebration of Youth |url=https://sgtuniversity.ac.in/law/news-and-events/cloud-nine-a-celebration-of-youth |website=SGT University |date=30 May 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> जनवरी 2026 में गिल ने [[यूनाइटेड किंगडम]] के [[लंदन]] स्थित ''एग लंदन'' में आयोजित ''देसी ड्रिप'' कार्यक्रम में प्रस्तुति दी।<ref>{{cite web |title=Desi Drip |url=https://www.fatsoma.com/e/gqpo5kvp/desi-drip |website=Fatsoma |date=17 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> मार्च में उन्होंने [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] के आत्मा राम सनातन धर्म महाविद्यालय के वार्षिक सांस्कृतिक उत्सव ''टाइड'' में प्रस्तुति दी, जहाँ उन्होंने ''होपलेस'' और ''गाड़ी पाछे गाड़ी'' गीत प्रस्तुत किए।<ref name="HTTide">{{cite news |title=Haryanvi swagger meets soulful Bollywood at ARSD College’s Tide fest |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/haryanvi-swagger-meets-soulful-bollywood-at-arsd-college-s-tide-fest-101773676996062.html |work=Hindustan Times |date=16 March 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> उन्होंने 21 मार्च 2026 को [[दिल्ली]] में आयोजित ''एनसीआर स्पीक्स'' संगीत कार्यक्रम में भी प्रस्तुति दी, जिसमें बिंटू पाबरा और शिवा चौधरी भी शामिल थे।<ref name="NCRSpeaks">{{cite web |title=NCR Speaks |url=https://in.bookmyshow.com/events/ncr-speaks/ET00487022 |website=BookMyShow |access-date=8 September 2026 }}</ref> उसी महीने वे [[जयपुर]] स्थित विवेकानंद ग्लोबल विश्वविद्यालय के वार्षिक सांस्कृतिक, खेल और प्रौद्योगिकी महोत्सव ''पैनाश 16'' में भी प्रस्तुति देने वाले कलाकारों में शामिल थे।<ref name="VGUPanache">{{cite web |title=VGU Panache 2026 |url=https://www.vgupanache.com/ |website=Vivekananda Global University |access-date=8 September 2026 }}</ref> == डिस्कोग्राफी == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! वर्ष ! गीत ! कलाकार ! अमनराज गिल का योगदान ! लेबल |- | 2017 | ''छल्लिया (हरियाणवी रागनी)''<ref>{{cite web |title=Challiya (Haryanvi Ragni) |url=https://www.youtube.com/watch?v=GT-7gArYyys |website=YouTube |publisher=Gem Tunes Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | [[मासूम शर्मा]] | रैप और संगीत निर्देशन | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2018 | ''नखरा सोनीपत का''<ref name="SangriToday"/> | राहुल कादयान, अमनराज गिल | गायन और संगीत | एमजी रिकॉर्ड्स |- | 2019 | ''ठिकाने''<ref name="SangriToday"/> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | अमनराज गिल |- | 2019 | ''माँ''<ref>{{cite web |title=Maa |url=https://www.youtube.com/watch?v=2VvcgalaIe4 |website=YouTube |publisher=Gem Tunes Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2020 | ''रंजिश बाज़ी'' | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | टिप्स हरियाणवी |- | 2022 | ''काना पे बाल''<ref>{{cite web |title=Kaana Pe Baal |url=https://www.shazam.com/song/1836339527/kaana-pe-baal |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, कोमल चौधरी | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2022 | ''बदमाश पक्का''<ref>{{Cite web |title=अमनराज गिल और श्वेता चौहान का हिट हरियाणवी गाना ‘बदमाश पक्का’ |url=https://www.livehindustan.com/videos/haryanvi/amanraj-gill-and-shweta-chauhan-hit-haryanvi-song-badmaash-pakka-1-5587167 |access-date=2026-10-03 |website=www.livehindustan.com |language=hi}}</ref> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2022 | ''खोट''<ref>{{cite web |title=Khot |url=https://www.youtube.com/results?search_query=Khot+Sapna+Choudhary+Faiz+Allie+Amanraj+Gill |website=YouTube |access-date=8 September 2026 }}</ref> | सपना चौधरी, फ़ैज़ एली | रैप, गीत लेखन और संगीत | [[टी-सीरीज़]] |- | 2023 | ''बदनाम गाम''<ref name="SaregamaAmanraj">{{cite web |title=Amanraj Gill |url=https://www.saregama.com/artist/amanraj-gill_79643/songs |website=Saregama |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, कोमल चौधरी | गायन, गीत लेखन और संगीत | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2023 | ''लाल डब्बी''<ref>{{cite web |title=Lal Dabbi |url=https://www.shazam.com/song/1836342709/lal-dabbi |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, बुलबुल | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2023 | ''काले कागज़''<ref name="SaregamaAmanraj"/> | अमनराज गिल, शिवा चौधरी | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2024 | ''टैग आवारा के''<ref>{{cite web |title=Tag Awara Ke |url=https://www.shazam.com/song/1836364198/tag-awara-ke/music-video |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, शिवा चौधरी | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''होपलेस''<ref>{{cite web |title=Hopeless |url=https://www.shazam.com/en-us/song/1856584697/hopeless |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रेम लता | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''बेरेटा''<ref>{{Cite web |title=Spotify |url=https://open.spotify.com/track/0ZMi5XnYZDQB6dOFhxWFTM?si=WM1TGBz2RzaOPl2Dp5wUVA |access-date=2026-09-08 |website=open.spotify.com}}</ref> | अमनराज गिल, जया रोहिल्ला | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''सर्कल''<ref>{{cite web |title=Circle |url=https://www.saregama.com/song/circle_234635 |website=Saregama |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, मनीषा शर्मा | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2026 | ''कष्ट''<ref>{{cite web |title=Kasht |url=https://open.spotify.com/track/0fBxJVG6xdbqt0ox6k0EqM |website=Spotify |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रीति चौधरी | गायन, गीत लेखन, रचना और संगीत | डॉलर म्यूज़िक |- | 2026 | ''सादी भोली''<ref>{{cite web |title=Saadi Bholi |url=https://www.youtube.com/watch?v=CwWoYOA_aQc |website=YouTube |publisher=Nav Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रीति चौधरी | गायन, गीत लेखन, रचना और संगीत | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |} == हरियाणवी गीतों को हटाए जाने का विवाद == 2025 में [[हरियाणा पुलिस]] ने कथित तौर पर बंदूक संस्कृति, हिंसा और आपराधिक गतिविधियों को बढ़ावा देने वाले गीतों के विरुद्ध कार्रवाई करते हुए डिजिटल मंचों से कई हरियाणवी गीत हटाने शुरू किए। इस कार्रवाई से अमनराज गिल सहित कई गायकों के गीत प्रभावित हुए।<ref name="IEApr2025">{{cite news |title=Haryana Police crackdown: Folk songs, Masoom Sharma, CM Nayab Saini |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/haryana-police-crackdown-folk-songs-masoom-sharma-cm-nayab-saini-9916579/ |work=The Indian Express |date=1 April 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref name="BhaskarGill">{{cite news |title=Sirsa singer Amanraj Gill in front of media over Haryanvi song removals |url=https://www.bhaskar.com/local/haryana/sirsa/news/sirsa-singer-amanraj-gill-front-media-haryanvi-song-target-masoom-sharma-atulya-artist-start-remove-song-gajendra-phogat-name-song-cost-rs-10-lakh-134930300.html |work=Dainik Bhaskar |date=29 April 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> अप्रैल 2025 में गिल ने कहा कि गीतों के लोकप्रिय होने के बाद उन्हें हटाने से कलाकारों को आर्थिक नुकसान हो सकता है। उन्होंने बढ़ती संगीत निर्माण लागत का हवाला देते हुए नए गीतों को हटाए जाने से बचाने की मांग की।<ref name="TimesNow">{{cite news |title=Haryanvi Songs Ban Controversy: Singer Aman Raj Gill angry on government |url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/haryanvi/haryanvi-songs-ban-controversy-singer-aman-raj-gill-angry-on-government-this-reason-article-151529099 |work=Times Now Navbharat |date=29 April 2025 |access-date=8 September 2026 |language=hi }}</ref> उन्होंने ऐसे गीतों को सुनने और आपराधिक व्यवहार के बीच संबंध पर भी सवाल उठाया।<ref name="IEApr2025" /> मार्च 2025 में गिल गुरुग्राम के लीज़र वैली में आयोजित होने वाले एक हरियाणवी संगीत कार्यक्रम में प्रस्तुति देने वाले कलाकारों में शामिल थे। मासूम शर्मा द्वारा ऐसा गीत प्रस्तुत किए जाने के बाद पुलिस ने कार्यक्रम रुकवा दिया, जिसे बंदूक हिंसा को बढ़ावा देने के आरोपों के चलते पहले ही सोशल मीडिया मंचों से हटाया जा चुका था।<ref>{{cite news |title=Haryanvi singer Masoom Sharma's event stopped by Gurugram Police |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/haryanvi-singer-masoom-sharmas-event-stopped-by-gurugram-police/articleshow/119454713.cms |work=The Times of India |date=24 March 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> जनवरी 2026 में हरियाणा पुलिस ने संगठित अपराध, हथियारों और हिंसा को बढ़ावा देने वाली सामग्री के विरुद्ध कार्रवाई करते हुए प्रमुख डिजिटल मंचों से 20 गायकों के 67 गीत हटाए या अवरुद्ध किए। प्रभावित गीतों में गिल के नाम से जुड़े तीन गीत भी शामिल थे।<ref>{{cite news |title=Haryana Police ban 67 gangster songs, Masoom Sharma tops list with 19 tracks |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/music/story/haryana-police-ban-67-gangster-songs-masoom-sharma-tops-list-with-19-tracks-2852405-2026-01-15 |work=India Today |date=15 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Haryana police crack down on gang culture, removes songs from digital platforms |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/haryana-police-gang-culture-removes-songs-digital-platforms-10471783/ |work=The Indian Express |date=13 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=67 songs of Haryanvi singers taken down for promoting gun culture |url=https://www.hindustantimes.com/cities/gurugram-news/67-songs-of-haryanvi-singers-taken-down-for-promoting-gun-culture-101768587533509.html |work=Hindustan Times |date=17 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Gangsters, murders, gun culture: 67 songs glorifying crime taken down in Haryana STF crackdown |url=https://theprint.in/india/gangsters-murders-gun-culture-67-songs-glorifying-crime-taken-down-in-haryana-stf-crackdown/2826957/ |work=ThePrint |date=14 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> == सन्दर्भ == {{संदर्भसूची}} {{DEFAULTSORT:गिल, अमनराज}} [[श्रेणी:भारतीय गायक]] [[श्रेणी:हरियाणवी गायक]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 96c4etv7b8xnwyd7jcimq6e5izja75l 6628104 6628103 2026-10-10T16:00:48Z LegacyWiki 924496 /* मंचीय प्रस्तुतियाँ */ कड़ी जोड़ी 6628104 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = अमनराज गिल | birth_place = [[पानीपत]], [[हरियाणा]], भारत | occupation = गायक, गीतकार, संगीत निर्माता, संगीतकार | years_active = 2015–वर्तमान }} '''अमनराज गिल''' एक [[भारतीय]] [[गायक]], [[गीतकार]], [[संगीत निर्माता]] और [[संगीतकार]] हैं, जो [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]] संगीत उद्योग से जुड़े हैं। उन्होंने अपने संगीत करियर की शुरुआत संगीत निर्माण से की और बाद में गीत लेखन तथा गायन के क्षेत्र में भी काम किया। उनके कार्यों में नव हरियाणवी और [[सारेगामा]] के माध्यम से जारी रिकॉर्डिंग तथा भारत और विदेशों में आयोजित संगीत एवं सांस्कृतिक कार्यक्रमों में प्रस्तुतियाँ शामिल हैं। == शुरुआती जीवन == गिल हरियाणा के [[पानीपत]] से हैं। उन्होंने [[कुरुक्षेत्र विश्वविद्यालय]] से स्नातक की पढ़ाई पूरी करने से पहले हरियाणा पब्लिक स्कूल से स्कूली शिक्षा प्राप्त की। उन्होंने [[हारमोनियम]] का प्रशिक्षण लिया और संगीत निर्माण, मिक्सिंग तथा मास्टरिंग का भी अध्ययन किया।<ref name="SangriToday">{{cite web |title=Panipat Artist Amanraj Gill Continues Work Across Haryanvi Music Production and Performance |url=https://www.sangritoday.com/entertainment/music/panipat-artist-amanraj-gill-continues-work-across-haryanvi-music-production-and-performance |website=Sangri Today |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="HaryanaBulletin">{{cite web |last=Kumar |first=Sanjay |title=डिजिटल दौर में बदल रही हरियाणवी संगीत की दुनिया, लेकिन मेहनत का कोई विकल्प नहीं : अमनराज गिल |url=https://www.haryanabulletinnews.com/2026/06/blog-post_21.html |website=Haryana Bulletin News |date=21 June 2026 |access-date=9 September 2026 |language=hi }}</ref> == करियर == गिल ने 2015 में क्षेत्रीय संगीत उद्योग में काम करना शुरू किया। शुरुआत में उन्होंने संगीतकार और संगीत निर्माता के रूप में काम किया, जिसके बाद उन्होंने गायन और गीत लेखन के क्षेत्र में भी काम करना शुरू किया। उनकी शुरुआती रिलीज़ में स्वतंत्र गीत ''फर्स्ट फील'' और हरियाणवी रागनी ''छल्लिया'' शामिल थे, जिसमें उन्होंने मासूम शर्मा के साथ काम किया।<ref name="SangriToday"/><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Purna |date=2026-07-12 |title=Digital Boom Reshapes Haryanvi Music, Amanraj Gill Adapts to the New Era |url=https://www.thehansindia.com/cinema/digital-boom-reshapes-haryanvi-music-amanraj-gill-adapts-to-the-new-era-1096690 |access-date=2026-09-08 |website=www.thehansindia.com |language=en}}</ref> गिल ने [[अमित सैनी रोहतकिया]], [[मासूम शर्मा]], [[प्रांजल दहिया]] और [[सपना चौधरी]] सहित कई कलाकारों के साथ काम किया है। उन्होंने हरियाणवी गीतों में गीतकार, संगीतकार और संगीत निर्माता के रूप में भी योगदान दिया है।<ref>{{Cite web |last=Sandhya |date=2026-06-25 |title=हरियाणवी संगीत में उभरते कलाकार के रूप में स्थापित हो रहे हैं अमनराज गिल |url=https://garimatimes.in/amanraj-gill-is-establishing-himself-as-a-rising-artist-in-haryanvi-music/ |access-date=2026-10-03 |website=Garima Times |language=en-US}}</ref><ref name="HaryanaVritant">{{cite web |author=सूर्य प्रकाश उपाध्याय |title=हरियाणवी संगीत में अमनराज गिल की आवाज़ को अलग पहचान क्यों मिली? |url=https://haryanavritant.com/amanraj-gills-voice-holds-a-distinct-identity-in-haryanvi-music/ |website=Haryana Vritant |date=22 June 2026 |access-date=8 September 2026 |language=hi }}</ref> गिल 2022 से नव हरियाणवी लेबल से जुड़े हुए हैं।<ref name="SangriToday"/> === मंचीय प्रस्तुतियाँ === 2024 में गिल ने [[चंडीगढ़]] स्थित गोस्वामी गणेश दत्त सनातन धर्म कॉलेज के वार्षिक सांस्कृतिक उत्सव ''विरासत'' में प्रस्तुति दी।<ref name="GGDSDVirasat">{{cite web |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ggdsd.ac.in/wp-content/themes/ggdsd/pdf/FINAL-GGDSD-ANNUAL-REPORT-%28MARCH-2024%29.pdf |website=Goswami Ganesh Dutta Sanatan Dharma College |access-date=8 September 2026 }}</ref> अगले वर्ष उन्होंने [[दिल्ली]] के [[केशव महाविद्यालय]] में ''ट्राइस्ट'25'' और [[चंडीगढ़]] के डीएवी कॉलेज में ''कारवाँ 2025'' में प्रस्तुति दी।<ref name="KeshavTryst">{{cite web |title=Prospectus 2025-26 |url=https://keshav.du.ac.in/uploads/downloads/Prospectus_2025-26_Final-English%20version.pdf |website=Keshav Mahavidyalaya |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=DAV College's Cultural Extravaganza KAARVAAN 2025 Ends in a blaze of glory: Haryanvi sensation Amanraj Gill & Sumit Parta set the night ablaze |url=https://www.thecolumns.in/entertainment/dav-colleges-cultural-extravaganza-kaarvaan-2025-ends-in-a-blaze-of-glory-haryanvi-sensation-amanraj-gill-sumit/article-7716 |work=The Columns |date=29 March 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> मई 2025 में उन्होंने [[गुरुग्राम]] स्थित श्री गुरु गोबिंद सिंह ट्राइसेंटेनरी विश्वविद्यालय द्वारा आयोजित युवा महोत्सव ''क्लाउड नाइन 1.0'' में प्रस्तुति दी।<ref name="SGTCloudNine">{{cite web |title=Cloud Nine 1.0: A Celebration of Youth |url=https://sgtuniversity.ac.in/law/news-and-events/cloud-nine-a-celebration-of-youth |website=SGT University |date=30 May 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> जनवरी 2026 में गिल ने [[यूनाइटेड किंगडम]] के [[लंदन]] स्थित ''एग लंदन'' में आयोजित ''देसी ड्रिप'' कार्यक्रम में प्रस्तुति दी।<ref>{{cite web |title=Desi Drip |url=https://www.fatsoma.com/e/gqpo5kvp/desi-drip |website=Fatsoma |date=17 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> मार्च में उन्होंने [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] के आत्मा राम सनातन धर्म महाविद्यालय के वार्षिक सांस्कृतिक उत्सव ''टाइड'' में प्रस्तुति दी, जहाँ उन्होंने ''होपलेस'' और ''गाड़ी पाछे गाड़ी'' गीत प्रस्तुत किए।<ref name="HTTide">{{cite news |title=Haryanvi swagger meets soulful Bollywood at ARSD College’s Tide fest |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/haryanvi-swagger-meets-soulful-bollywood-at-arsd-college-s-tide-fest-101773676996062.html |work=Hindustan Times |date=16 March 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> उन्होंने 21 मार्च 2026 को [[दिल्ली]] में आयोजित ''एनसीआर स्पीक्स'' संगीत कार्यक्रम में भी प्रस्तुति दी, जिसमें [[बिंटू पाबड़ा]] और [[शिवा चौधरी]] भी शामिल थे।<ref name="NCRSpeaks">{{cite web |title=NCR Speaks |url=https://in.bookmyshow.com/events/ncr-speaks/ET00487022 |website=BookMyShow |access-date=8 September 2026 }}</ref> उसी महीने वे [[जयपुर]] स्थित विवेकानंद ग्लोबल विश्वविद्यालय के वार्षिक सांस्कृतिक, खेल और प्रौद्योगिकी महोत्सव ''पैनाश 16'' में भी प्रस्तुति देने वाले कलाकारों में शामिल थे।<ref name="VGUPanache">{{cite web |title=VGU Panache 2026 |url=https://www.vgupanache.com/ |website=Vivekananda Global University |access-date=8 September 2026 }}</ref> == डिस्कोग्राफी == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! वर्ष ! गीत ! कलाकार ! अमनराज गिल का योगदान ! लेबल |- | 2017 | ''छल्लिया (हरियाणवी रागनी)''<ref>{{cite web |title=Challiya (Haryanvi Ragni) |url=https://www.youtube.com/watch?v=GT-7gArYyys |website=YouTube |publisher=Gem Tunes Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | [[मासूम शर्मा]] | रैप और संगीत निर्देशन | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2018 | ''नखरा सोनीपत का''<ref name="SangriToday"/> | राहुल कादयान, अमनराज गिल | गायन और संगीत | एमजी रिकॉर्ड्स |- | 2019 | ''ठिकाने''<ref name="SangriToday"/> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | अमनराज गिल |- | 2019 | ''माँ''<ref>{{cite web |title=Maa |url=https://www.youtube.com/watch?v=2VvcgalaIe4 |website=YouTube |publisher=Gem Tunes Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2020 | ''रंजिश बाज़ी'' | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | टिप्स हरियाणवी |- | 2022 | ''काना पे बाल''<ref>{{cite web |title=Kaana Pe Baal |url=https://www.shazam.com/song/1836339527/kaana-pe-baal |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, कोमल चौधरी | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2022 | ''बदमाश पक्का''<ref>{{Cite web |title=अमनराज गिल और श्वेता चौहान का हिट हरियाणवी गाना ‘बदमाश पक्का’ |url=https://www.livehindustan.com/videos/haryanvi/amanraj-gill-and-shweta-chauhan-hit-haryanvi-song-badmaash-pakka-1-5587167 |access-date=2026-10-03 |website=www.livehindustan.com |language=hi}}</ref> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2022 | ''खोट''<ref>{{cite web |title=Khot |url=https://www.youtube.com/results?search_query=Khot+Sapna+Choudhary+Faiz+Allie+Amanraj+Gill |website=YouTube |access-date=8 September 2026 }}</ref> | सपना चौधरी, फ़ैज़ एली | रैप, गीत लेखन और संगीत | [[टी-सीरीज़]] |- | 2023 | ''बदनाम गाम''<ref name="SaregamaAmanraj">{{cite web |title=Amanraj Gill |url=https://www.saregama.com/artist/amanraj-gill_79643/songs |website=Saregama |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, कोमल चौधरी | गायन, गीत लेखन और संगीत | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2023 | ''लाल डब्बी''<ref>{{cite web |title=Lal Dabbi |url=https://www.shazam.com/song/1836342709/lal-dabbi |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, बुलबुल | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2023 | ''काले कागज़''<ref name="SaregamaAmanraj"/> | अमनराज गिल, शिवा चौधरी | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2024 | ''टैग आवारा के''<ref>{{cite web |title=Tag Awara Ke |url=https://www.shazam.com/song/1836364198/tag-awara-ke/music-video |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, शिवा चौधरी | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''होपलेस''<ref>{{cite web |title=Hopeless |url=https://www.shazam.com/en-us/song/1856584697/hopeless |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रेम लता | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''बेरेटा''<ref>{{Cite web |title=Spotify |url=https://open.spotify.com/track/0ZMi5XnYZDQB6dOFhxWFTM?si=WM1TGBz2RzaOPl2Dp5wUVA |access-date=2026-09-08 |website=open.spotify.com}}</ref> | अमनराज गिल, जया रोहिल्ला | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''सर्कल''<ref>{{cite web |title=Circle |url=https://www.saregama.com/song/circle_234635 |website=Saregama |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, मनीषा शर्मा | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2026 | ''कष्ट''<ref>{{cite web |title=Kasht |url=https://open.spotify.com/track/0fBxJVG6xdbqt0ox6k0EqM |website=Spotify |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रीति चौधरी | गायन, गीत लेखन, रचना और संगीत | डॉलर म्यूज़िक |- | 2026 | ''सादी भोली''<ref>{{cite web |title=Saadi Bholi |url=https://www.youtube.com/watch?v=CwWoYOA_aQc |website=YouTube |publisher=Nav Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रीति चौधरी | गायन, गीत लेखन, रचना और संगीत | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |} == हरियाणवी गीतों को हटाए जाने का विवाद == 2025 में [[हरियाणा पुलिस]] ने कथित तौर पर बंदूक संस्कृति, हिंसा और आपराधिक गतिविधियों को बढ़ावा देने वाले गीतों के विरुद्ध कार्रवाई करते हुए डिजिटल मंचों से कई हरियाणवी गीत हटाने शुरू किए। इस कार्रवाई से अमनराज गिल सहित कई गायकों के गीत प्रभावित हुए।<ref name="IEApr2025">{{cite news |title=Haryana Police crackdown: Folk songs, Masoom Sharma, CM Nayab Saini |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/haryana-police-crackdown-folk-songs-masoom-sharma-cm-nayab-saini-9916579/ |work=The Indian Express |date=1 April 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref name="BhaskarGill">{{cite news |title=Sirsa singer Amanraj Gill in front of media over Haryanvi song removals |url=https://www.bhaskar.com/local/haryana/sirsa/news/sirsa-singer-amanraj-gill-front-media-haryanvi-song-target-masoom-sharma-atulya-artist-start-remove-song-gajendra-phogat-name-song-cost-rs-10-lakh-134930300.html |work=Dainik Bhaskar |date=29 April 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> अप्रैल 2025 में गिल ने कहा कि गीतों के लोकप्रिय होने के बाद उन्हें हटाने से कलाकारों को आर्थिक नुकसान हो सकता है। उन्होंने बढ़ती संगीत निर्माण लागत का हवाला देते हुए नए गीतों को हटाए जाने से बचाने की मांग की।<ref name="TimesNow">{{cite news |title=Haryanvi Songs Ban Controversy: Singer Aman Raj Gill angry on government |url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/haryanvi/haryanvi-songs-ban-controversy-singer-aman-raj-gill-angry-on-government-this-reason-article-151529099 |work=Times Now Navbharat |date=29 April 2025 |access-date=8 September 2026 |language=hi }}</ref> उन्होंने ऐसे गीतों को सुनने और आपराधिक व्यवहार के बीच संबंध पर भी सवाल उठाया।<ref name="IEApr2025" /> मार्च 2025 में गिल गुरुग्राम के लीज़र वैली में आयोजित होने वाले एक हरियाणवी संगीत कार्यक्रम में प्रस्तुति देने वाले कलाकारों में शामिल थे। मासूम शर्मा द्वारा ऐसा गीत प्रस्तुत किए जाने के बाद पुलिस ने कार्यक्रम रुकवा दिया, जिसे बंदूक हिंसा को बढ़ावा देने के आरोपों के चलते पहले ही सोशल मीडिया मंचों से हटाया जा चुका था।<ref>{{cite news |title=Haryanvi singer Masoom Sharma's event stopped by Gurugram Police |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/haryanvi-singer-masoom-sharmas-event-stopped-by-gurugram-police/articleshow/119454713.cms |work=The Times of India |date=24 March 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> जनवरी 2026 में हरियाणा पुलिस ने संगठित अपराध, हथियारों और हिंसा को बढ़ावा देने वाली सामग्री के विरुद्ध कार्रवाई करते हुए प्रमुख डिजिटल मंचों से 20 गायकों के 67 गीत हटाए या अवरुद्ध किए। प्रभावित गीतों में गिल के नाम से जुड़े तीन गीत भी शामिल थे।<ref>{{cite news |title=Haryana Police ban 67 gangster songs, Masoom Sharma tops list with 19 tracks |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/music/story/haryana-police-ban-67-gangster-songs-masoom-sharma-tops-list-with-19-tracks-2852405-2026-01-15 |work=India Today |date=15 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Haryana police crack down on gang culture, removes songs from digital platforms |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/haryana-police-gang-culture-removes-songs-digital-platforms-10471783/ |work=The Indian Express |date=13 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=67 songs of Haryanvi singers taken down for promoting gun culture |url=https://www.hindustantimes.com/cities/gurugram-news/67-songs-of-haryanvi-singers-taken-down-for-promoting-gun-culture-101768587533509.html |work=Hindustan Times |date=17 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Gangsters, murders, gun culture: 67 songs glorifying crime taken down in Haryana STF crackdown |url=https://theprint.in/india/gangsters-murders-gun-culture-67-songs-glorifying-crime-taken-down-in-haryana-stf-crackdown/2826957/ |work=ThePrint |date=14 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> == सन्दर्भ == {{संदर्भसूची}} {{DEFAULTSORT:गिल, अमनराज}} [[श्रेणी:भारतीय गायक]] [[श्रेणी:हरियाणवी गायक]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] o7ey5ut3x7nkl0wzrxr5ox7shik46xi 6628316 6628104 2026-10-11T06:52:16Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6628316 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{Infobox person | name = अमनराज गिल | birth_place = [[पानीपत]], [[हरियाणा]], भारत | occupation = गायक, गीतकार, संगीत निर्माता, संगीतकार | years_active = 2015–वर्तमान }} '''अमनराज गिल''' एक [[भारतीय]] [[गायक]], [[गीतकार]], [[संगीत निर्माता]] और [[संगीतकार]] हैं, जो [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]] संगीत उद्योग से जुड़े हैं। उन्होंने अपने संगीत करियर की शुरुआत संगीत निर्माण से की और बाद में गीत लेखन तथा गायन के क्षेत्र में भी काम किया। उनके कार्यों में नव हरियाणवी और [[सारेगामा]] के माध्यम से जारी रिकॉर्डिंग तथा भारत और विदेशों में आयोजित संगीत एवं सांस्कृतिक कार्यक्रमों में प्रस्तुतियाँ शामिल हैं। == शुरुआती जीवन == गिल हरियाणा के [[पानीपत]] से हैं। उन्होंने [[कुरुक्षेत्र विश्वविद्यालय]] से स्नातक की पढ़ाई पूरी करने से पहले हरियाणा पब्लिक स्कूल से स्कूली शिक्षा प्राप्त की। उन्होंने [[हारमोनियम]] का प्रशिक्षण लिया और संगीत निर्माण, मिक्सिंग तथा मास्टरिंग का भी अध्ययन किया।<ref name="SangriToday">{{cite web |title=Panipat Artist Amanraj Gill Continues Work Across Haryanvi Music Production and Performance |url=https://www.sangritoday.com/entertainment/music/panipat-artist-amanraj-gill-continues-work-across-haryanvi-music-production-and-performance |website=Sangri Today |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="HaryanaBulletin">{{cite web |last=Kumar |first=Sanjay |title=डिजिटल दौर में बदल रही हरियाणवी संगीत की दुनिया, लेकिन मेहनत का कोई विकल्प नहीं : अमनराज गिल |url=https://www.haryanabulletinnews.com/2026/06/blog-post_21.html |website=Haryana Bulletin News |date=21 June 2026 |access-date=9 September 2026 |language=hi }}</ref> == करियर == गिल ने 2015 में क्षेत्रीय संगीत उद्योग में काम करना शुरू किया। शुरुआत में उन्होंने संगीतकार और संगीत निर्माता के रूप में काम किया, जिसके बाद उन्होंने गायन और गीत लेखन के क्षेत्र में भी काम करना शुरू किया। उनकी शुरुआती रिलीज़ में स्वतंत्र गीत ''फर्स्ट फील'' और हरियाणवी रागनी ''छल्लिया'' शामिल थे, जिसमें उन्होंने मासूम शर्मा के साथ काम किया।<ref name="SangriToday"/><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Purna |date=2026-07-12 |title=Digital Boom Reshapes Haryanvi Music, Amanraj Gill Adapts to the New Era |url=https://www.thehansindia.com/cinema/digital-boom-reshapes-haryanvi-music-amanraj-gill-adapts-to-the-new-era-1096690 |access-date=2026-09-08 |website=www.thehansindia.com |language=en}}</ref> गिल ने [[अमित सैनी रोहतकिया]], [[मासूम शर्मा]], [[प्रांजल दहिया]] और [[सपना चौधरी]] सहित कई कलाकारों के साथ काम किया है। उन्होंने हरियाणवी गीतों में गीतकार, संगीतकार और संगीत निर्माता के रूप में भी योगदान दिया है।<ref>{{Cite web |last=Sandhya |date=2026-06-25 |title=हरियाणवी संगीत में उभरते कलाकार के रूप में स्थापित हो रहे हैं अमनराज गिल |url=https://garimatimes.in/amanraj-gill-is-establishing-himself-as-a-rising-artist-in-haryanvi-music/ |access-date=2026-10-03 |website=Garima Times |language=en-US}}</ref><ref name="HaryanaVritant">{{cite web |author=सूर्य प्रकाश उपाध्याय |title=हरियाणवी संगीत में अमनराज गिल की आवाज़ को अलग पहचान क्यों मिली? |url=https://haryanavritant.com/amanraj-gills-voice-holds-a-distinct-identity-in-haryanvi-music/ |website=Haryana Vritant |date=22 June 2026 |access-date=8 September 2026 |language=hi }}</ref> गिल 2022 से नव हरियाणवी लेबल से जुड़े हुए हैं।<ref name="SangriToday"/> === मंचीय प्रस्तुतियाँ === 2024 में गिल ने [[चंडीगढ़]] स्थित गोस्वामी गणेश दत्त सनातन धर्म कॉलेज के वार्षिक सांस्कृतिक उत्सव ''विरासत'' में प्रस्तुति दी।<ref name="GGDSDVirasat">{{cite web |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ggdsd.ac.in/wp-content/themes/ggdsd/pdf/FINAL-GGDSD-ANNUAL-REPORT-%28MARCH-2024%29.pdf |website=Goswami Ganesh Dutta Sanatan Dharma College |access-date=8 September 2026 }}</ref> अगले वर्ष उन्होंने [[दिल्ली]] के [[केशव महाविद्यालय]] में ''ट्राइस्ट'25'' और [[चंडीगढ़]] के डीएवी कॉलेज में ''कारवाँ 2025'' में प्रस्तुति दी।<ref name="KeshavTryst">{{cite web |title=Prospectus 2025-26 |url=https://keshav.du.ac.in/uploads/downloads/Prospectus_2025-26_Final-English%20version.pdf |website=Keshav Mahavidyalaya |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=DAV College's Cultural Extravaganza KAARVAAN 2025 Ends in a blaze of glory: Haryanvi sensation Amanraj Gill & Sumit Parta set the night ablaze |url=https://www.thecolumns.in/entertainment/dav-colleges-cultural-extravaganza-kaarvaan-2025-ends-in-a-blaze-of-glory-haryanvi-sensation-amanraj-gill-sumit/article-7716 |work=The Columns |date=29 March 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> मई 2025 में उन्होंने [[गुरुग्राम]] स्थित श्री गुरु गोबिंद सिंह ट्राइसेंटेनरी विश्वविद्यालय द्वारा आयोजित युवा महोत्सव ''क्लाउड नाइन 1.0'' में प्रस्तुति दी।<ref name="SGTCloudNine">{{cite web |title=Cloud Nine 1.0: A Celebration of Youth |url=https://sgtuniversity.ac.in/law/news-and-events/cloud-nine-a-celebration-of-youth |website=SGT University |date=30 May 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> जनवरी 2026 में गिल ने [[यूनाइटेड किंगडम]] के [[लंदन]] स्थित ''एग लंदन'' में आयोजित ''देसी ड्रिप'' कार्यक्रम में प्रस्तुति दी।<ref>{{cite web |title=Desi Drip |url=https://www.fatsoma.com/e/gqpo5kvp/desi-drip |website=Fatsoma |date=17 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> मार्च में उन्होंने [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] के आत्मा राम सनातन धर्म महाविद्यालय के वार्षिक सांस्कृतिक उत्सव ''टाइड'' में प्रस्तुति दी, जहाँ उन्होंने ''होपलेस'' और ''गाड़ी पाछे गाड़ी'' गीत प्रस्तुत किए।<ref name="HTTide">{{cite news |title=Haryanvi swagger meets soulful Bollywood at ARSD College’s Tide fest |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/haryanvi-swagger-meets-soulful-bollywood-at-arsd-college-s-tide-fest-101773676996062.html |work=Hindustan Times |date=16 March 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> उन्होंने 21 मार्च 2026 को [[दिल्ली]] में आयोजित ''एनसीआर स्पीक्स'' संगीत कार्यक्रम में भी प्रस्तुति दी, जिसमें [[बिंटू पाबड़ा]] और [[शिवा चौधरी]] भी शामिल थे।<ref name="NCRSpeaks">{{cite web |title=NCR Speaks |url=https://in.bookmyshow.com/events/ncr-speaks/ET00487022 |website=BookMyShow |access-date=8 September 2026 }}</ref> उसी महीने वे [[जयपुर]] स्थित विवेकानंद ग्लोबल विश्वविद्यालय के वार्षिक सांस्कृतिक, खेल और प्रौद्योगिकी महोत्सव ''पैनाश 16'' में भी प्रस्तुति देने वाले कलाकारों में शामिल थे।<ref name="VGUPanache">{{cite web |title=VGU Panache 2026 |url=https://www.vgupanache.com/ |website=Vivekananda Global University |access-date=8 September 2026 }}</ref> == डिस्कोग्राफी == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! वर्ष ! गीत ! कलाकार ! अमनराज गिल का योगदान ! लेबल |- | 2017 | ''छल्लिया (हरियाणवी रागनी)''<ref>{{cite web |title=Challiya (Haryanvi Ragni) |url=https://www.youtube.com/watch?v=GT-7gArYyys |website=YouTube |publisher=Gem Tunes Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | [[मासूम शर्मा]] | रैप और संगीत निर्देशन | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2018 | ''नखरा सोनीपत का''<ref name="SangriToday"/> | राहुल कादयान, अमनराज गिल | गायन और संगीत | एमजी रिकॉर्ड्स |- | 2019 | ''ठिकाने''<ref name="SangriToday"/> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | अमनराज गिल |- | 2019 | ''माँ''<ref>{{cite web |title=Maa |url=https://www.youtube.com/watch?v=2VvcgalaIe4 |website=YouTube |publisher=Gem Tunes Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2020 | ''रंजिश बाज़ी'' | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | टिप्स हरियाणवी |- | 2022 | ''काना पे बाल''<ref>{{cite web |title=Kaana Pe Baal |url=https://www.shazam.com/song/1836339527/kaana-pe-baal |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, कोमल चौधरी | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2022 | ''बदमाश पक्का''<ref>{{Cite web |title=अमनराज गिल और श्वेता चौहान का हिट हरियाणवी गाना ‘बदमाश पक्का’ |url=https://www.livehindustan.com/videos/haryanvi/amanraj-gill-and-shweta-chauhan-hit-haryanvi-song-badmaash-pakka-1-5587167 |access-date=2026-10-03 |website=www.livehindustan.com |language=hi}}</ref> | अमनराज गिल | गायन, गीत लेखन और संगीत | जेम ट्यून्स हरियाणवी |- | 2022 | ''खोट''<ref>{{cite web |title=Khot |url=https://www.youtube.com/results?search_query=Khot+Sapna+Choudhary+Faiz+Allie+Amanraj+Gill |website=YouTube |access-date=8 September 2026 }}</ref> | सपना चौधरी, फ़ैज़ एली | रैप, गीत लेखन और संगीत | [[टी-सीरीज़]] |- | 2023 | ''बदनाम गाम''<ref name="SaregamaAmanraj">{{cite web |title=Amanraj Gill |url=https://www.saregama.com/artist/amanraj-gill_79643/songs |website=Saregama |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, कोमल चौधरी | गायन, गीत लेखन और संगीत | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2023 | ''लाल डब्बी''<ref>{{cite web |title=Lal Dabbi |url=https://www.shazam.com/song/1836342709/lal-dabbi |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, बुलबुल | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2023 | ''काले कागज़''<ref name="SaregamaAmanraj"/> | अमनराज गिल, शिवा चौधरी | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2024 | ''टैग आवारा के''<ref>{{cite web |title=Tag Awara Ke |url=https://www.shazam.com/song/1836364198/tag-awara-ke/music-video |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, शिवा चौधरी | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''होपलेस''<ref>{{cite web |title=Hopeless |url=https://www.shazam.com/en-us/song/1856584697/hopeless |website=Shazam |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रेम लता | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''बेरेटा''<ref>{{Cite web |title=Spotify |url=https://open.spotify.com/track/0ZMi5XnYZDQB6dOFhxWFTM?si=WM1TGBz2RzaOPl2Dp5wUVA |access-date=2026-09-08 |website=open.spotify.com}}</ref> | अमनराज गिल, जया रोहिल्ला | गायन, गीत लेखन और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2025 | ''सर्कल''<ref>{{cite web |title=Circle |url=https://www.saregama.com/song/circle_234635 |website=Saregama |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, मनीषा शर्मा | गायन, गीत लेखन, संगीत और रचना | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |- | 2026 | ''कष्ट''<ref>{{cite web |title=Kasht |url=https://open.spotify.com/track/0fBxJVG6xdbqt0ox6k0EqM |website=Spotify |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रीति चौधरी | गायन, गीत लेखन, रचना और संगीत | डॉलर म्यूज़िक |- | 2026 | ''सादी भोली''<ref>{{cite web |title=Saadi Bholi |url=https://www.youtube.com/watch?v=CwWoYOA_aQc |website=YouTube |publisher=Nav Haryanvi |access-date=8 September 2026 }}</ref> | अमनराज गिल, प्रीति चौधरी | गायन, गीत लेखन, रचना और संगीत | नूपुर ऑडियो / नव हरियाणवी |} == हरियाणवी गीतों को हटाए जाने का विवाद == 2025 में [[हरियाणा पुलिस]] ने कथित तौर पर बंदूक संस्कृति, हिंसा और आपराधिक गतिविधियों को बढ़ावा देने वाले गीतों के विरुद्ध कार्रवाई करते हुए डिजिटल मंचों से कई हरियाणवी गीत हटाने शुरू किए। इस कार्रवाई से अमनराज गिल सहित कई गायकों के गीत प्रभावित हुए।<ref name="IEApr2025">{{cite news |title=Haryana Police crackdown: Folk songs, Masoom Sharma, CM Nayab Saini |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/haryana-police-crackdown-folk-songs-masoom-sharma-cm-nayab-saini-9916579/ |work=The Indian Express |date=1 April 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref name="BhaskarGill">{{cite news |title=Sirsa singer Amanraj Gill in front of media over Haryanvi song removals |url=https://www.bhaskar.com/local/haryana/sirsa/news/sirsa-singer-amanraj-gill-front-media-haryanvi-song-target-masoom-sharma-atulya-artist-start-remove-song-gajendra-phogat-name-song-cost-rs-10-lakh-134930300.html |work=Dainik Bhaskar |date=29 April 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> अप्रैल 2025 में गिल ने कहा कि गीतों के लोकप्रिय होने के बाद उन्हें हटाने से कलाकारों को आर्थिक नुकसान हो सकता है। उन्होंने बढ़ती संगीत निर्माण लागत का हवाला देते हुए नए गीतों को हटाए जाने से बचाने की मांग की।<ref name="TimesNow">{{cite news |title=Haryanvi Songs Ban Controversy: Singer Aman Raj Gill angry on government |url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/haryanvi/haryanvi-songs-ban-controversy-singer-aman-raj-gill-angry-on-government-this-reason-article-151529099 |work=Times Now Navbharat |date=29 April 2025 |access-date=8 September 2026 |language=hi }}</ref> उन्होंने ऐसे गीतों को सुनने और आपराधिक व्यवहार के बीच संबंध पर भी सवाल उठाया।<ref name="IEApr2025" /> मार्च 2025 में गिल गुरुग्राम के लीज़र वैली में आयोजित होने वाले एक हरियाणवी संगीत कार्यक्रम में प्रस्तुति देने वाले कलाकारों में शामिल थे। मासूम शर्मा द्वारा ऐसा गीत प्रस्तुत किए जाने के बाद पुलिस ने कार्यक्रम रुकवा दिया, जिसे बंदूक हिंसा को बढ़ावा देने के आरोपों के चलते पहले ही सोशल मीडिया मंचों से हटाया जा चुका था।<ref>{{cite news |title=Haryanvi singer Masoom Sharma's event stopped by Gurugram Police |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/haryanvi-singer-masoom-sharmas-event-stopped-by-gurugram-police/articleshow/119454713.cms |work=The Times of India |date=24 March 2025 |access-date=8 September 2026 }}</ref> जनवरी 2026 में हरियाणा पुलिस ने संगठित अपराध, हथियारों और हिंसा को बढ़ावा देने वाली सामग्री के विरुद्ध कार्रवाई करते हुए प्रमुख डिजिटल मंचों से 20 गायकों के 67 गीत हटाए या अवरुद्ध किए। प्रभावित गीतों में गिल के नाम से जुड़े तीन गीत भी शामिल थे।<ref>{{cite news |title=Haryana Police ban 67 gangster songs, Masoom Sharma tops list with 19 tracks |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/music/story/haryana-police-ban-67-gangster-songs-masoom-sharma-tops-list-with-19-tracks-2852405-2026-01-15 |work=India Today |date=15 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Haryana police crack down on gang culture, removes songs from digital platforms |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/haryana-police-gang-culture-removes-songs-digital-platforms-10471783/ |work=The Indian Express |date=13 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=67 songs of Haryanvi singers taken down for promoting gun culture |url=https://www.hindustantimes.com/cities/gurugram-news/67-songs-of-haryanvi-singers-taken-down-for-promoting-gun-culture-101768587533509.html |work=Hindustan Times |date=17 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Gangsters, murders, gun culture: 67 songs glorifying crime taken down in Haryana STF crackdown |url=https://theprint.in/india/gangsters-murders-gun-culture-67-songs-glorifying-crime-taken-down-in-haryana-stf-crackdown/2826957/ |work=ThePrint |date=14 January 2026 |access-date=8 September 2026 }}</ref> == सन्दर्भ == {{संदर्भसूची}} {{DEFAULTSORT:गिल, अमनराज}} [[श्रेणी:भारतीय गायक]] [[श्रेणी:हरियाणवी गायक]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 75crbsgbabak7gu98mi3hlbp334r8hl ऋषिकेश पै 0 1620009 6628068 6627978 2026-10-10T14:54:29Z LegacyWiki 924496 संदर्भ का पुन: उपयोग 6628068 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ऋषिकेश पै | image = HrishikeshPai.jpg | birth_name = ऋषिकेश दत्तात्रय पै | nationality = भारतीय | occupation = प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान, प्रजनन चिकित्सा | education = सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल, मुंबई विश्वविद्यालय | known_for = बांझपन का उपचार, इन विट्रो निषेचन (IVF), प्रजनन चिकित्सा | awards = RCOG की मानद फेलोशिप (2019); ISSRF लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2019); ISAR लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2020); IFS लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2023) | website = https://drhrishikeshpai.com }} ऋषिकेश दत्तात्रय पै एक भारतीय चिकित्सा चिकित्सक और अकादमिक हैं जो एक [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ और [[बांझपन]] विशेषज्ञ हैं।<ref>{{Cite web|url=https://health.economictimes.indiatimes.com/news/industry/dr-hrishikesh-pai-appointed-as-61st-president-of-fogsi/94987420|title=Dr Hrishikesh Pai appointed as 61st President of FOGSI|last=www.ETHealthworld.com|website=ETHealthworld.com|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> उन्होंने 2022 से 2023 तक फेडरेशन ऑफ़ ऑब्स्टेट्रिक एंड गाइनेकोलॉजिकल सोसाइटीज ऑफ़ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Hrishikesh Pai |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/reproductive-health/maternal-health/pph-steer-co-bios.pdf |website=World Health Organization |access-date=18 August 2026}}</ref> वे प्रजनन चिकित्सा के क्षेत्र में विशेषज्ञता रखते हैं, जिसमें इन विट्रो निषेचन (IVF), बांझपन का उपचार और प्रजनन क्षमता संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":5">{{Cite web |date=2024-02-25 |title=Egg freezing helps preserve woman's fertility: Doc |url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/egg-freezing-helps-preserve-woman-s-fertility-doc-101708885348870.html |access-date=2026-07-27 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Datta |first=Damayanti |date=2010-06-25 |title=Infertility on the Rise |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20100705-infertility-on-the-rise-743318-2010-06-24 |access-date=2026-07-27 |website=India Today |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh D.Pai – Gynaecology, IVF {{!}} Lilavati Hospital & Research Centre {{!}} Top Multi Speciality Hospital in India |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-hrishikesh-dpai |access-date=2026-08-16 |website=Lilavati Hospital & Research Centre |language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == पै ने [[मुंबई विश्वविद्यालय]] से संबद्ध सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और [[किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल और सेठ गोर्धनदास सुंदरदास मेडिकल कॉलेज|किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल]] से प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान में 1985 में एमडी की उपाधि प्राप्त की।<ref name=":1" /><ref name="figo-elections">{{Cite web |title=Hrishikesh Pai – FIGO Board of Trustees Elections 2023 |url=https://www.figo.org/general-assembly/figo-trustee-and-council-elections-2023/figo-board-of-trustees-elections-2023/hrishikesh-pai |website=International Federation of Gynecology and Obstetrics |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> इसके बाद, 1989 से 1990 तक उन्होंने [[ऑस्ट्रेलिया]] के [[मेलबॉर्न|मेलबर्न]] स्थित रॉयल वुमेन्स हॉस्पिटल में प्रजनन जीवविज्ञान के क्षेत्र में अनुसंधान फेलोशिप पूरी की। बाद में उन्होंने ईस्टर्न वर्जीनिया मेडिकल स्कूल के जोन्स इंस्टीट्यूट से क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजी में मास्टर डिग्री भी प्राप्त की।<ref name="figo-elections" /> == करियर == पै [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ तथा इन विट्रो निषेचन (IVF) के क्षेत्र में कार्यरत चिकित्सक हैं। वे [[मुम्बई|मुंबई]] स्थित लिलावती अस्पताल से जुड़े रहे हैं और ब्लूम आईवीएफ समूह के संस्थापक हैं।<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as President FOGSI |url=https://medicaldialogues.in/news/health/doctors/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-president-fogsi-101078 |website=Medical Dialogues |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने 1991 में ब्लूम आईवीएफ का पहला केंद्र स्थापित किया। 1994 में उन्होंने नंदिता पलशेतकर के साथ मिलकर प्रजनन उपचार से संबंधित सेवाओं का विस्तार किया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai |url=https://www.bloomivfmumbai.com/Dr-Hrishikesh-Pai.html |website=Bloom IVF |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Baby Bliss |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/baby-bliss/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उनका चिकित्सकीय कार्य मुख्य रूप से बांझपन के उपचार और सहायक प्रजनन तकनीकों पर केंद्रित है, जिनमें इन विट्रो निषेचन (IVF) तथा प्रजनन क्षमता का संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=In vitro fertilization boom in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/in-vitro-fertilization-boom-in-india/articleshow/6228988.cms |website=The Times of India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Embryoscope technology in fertility treatment |url=https://www.expresshealthcare.in/ |website=Express Healthcare |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> पै ने 2008–2009 में मुंबई ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटी (MOGS) के अध्यक्ष और 2010 में इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=MOGS News & Views – June 2021 |url=https://mogsonline.org/uploads/MOGS-News-%26-Views-Vol-1-June-2021.pdf |website=Mumbai Obstetrics and Gynaecological Society |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=46% Indians in 31–40 age group seeking medical help are infertile |url=https://www.hindustantimes.com/ |website=Hindustan Times |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=30 million couples in India suffer from infertility |url=https://indianexpress.com/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने FOGSI के 'मन्यता' कार्यक्रम के मुख्य प्रशासक के रूप में भी कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Manyata-certified facilities |url=https://health.economictimes.indiatimes.com/ |website=ETHealthworld |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> 2022 से 2023 तक पै ने फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":4">{{Cite web |title=Installation ceremony of Dr Hrishikesh Pai as President of FOGSI 2022–2023 |url=https://www.fogsi.org/installation-ceremony-of-dr-hrishikesh-pai-as-president-of-fogsi-2022-2023/ |website=FOGSI |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as FOGSI President for 2022–23 |url=https://www.biospectrumindia.com/news/66/22153/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-fogsi-president-for-2022-23.html |website=BioSpectrum India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> == प्रकाशन == पै ने [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान, [[बांझपन]] और सहायक प्रजनन तकनीकों से संबंधित पुस्तकों तथा शोध-पत्रों में योगदान दिया है। वे कई चिकित्सा पुस्तकों के लेखक, सह-लेखक और संपादक रहे हैं।<ref name=":7">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai – Books & Edited Textbooks in OBGYN |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/books-gcprs/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's Research Publications |url=https://drhrishikeshpai.com/publications/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> उनके चुनिंदा पुस्तक प्रकाशनों में निम्नलिखित शामिल हैं: * ''Pai's Textbook of Intrauterine Insemination'' (2011), ऋष्मा ढिल्लों पै, नंदिता पी. पलशेतकर और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Pai's Textbook of Intrauterine Insemination |url=https://www.jaypeedigital.com/book/9789350252345 |website=Jaypee Digital |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of Hysteroscopy'' (2012), नंदिता पलशेतकर, ऋष्मा ढिल्लों पै और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Textbook of Hysteroscopy |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual'' (2013), ऋषिकेश डी. पै द्वारा लिखित।<ref>{{Cite web |title=Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of IUI and ART'', सहायक प्रजनन तकनीकों पर आधारित पुस्तक।<ref name=":7" /> * ''FOGSI Focus: Genetics for the Generalist'' (2023), ऋषिकेश डी. पै, सीता राममूर्ति पाल और वंदना बंसल द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=FOGSI Focus: Genetics for the Generalist |url=https://books.google.com/books/about/FOGSI_Focus_Genetics_for_the_Generalist.html?hl=en&id=w8xi0AEACAAJ&output=html_text |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''FOGSI: Modern Approach to Contraception'' (2024), अशिष काले, नंदिता पलशेतकर, ऋषिकेश डी. पै, सुनीता तांडुलवाडकर और अश्विनी काले द्वारा सह-लेखित।<ref name=":7" /> उनके शोध कार्यों में प्रजनन चिकित्सा, अंडाणु संरक्षण, बांझपन के उपचार और प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान से संबंधित विषय शामिल हैं। उनके शोध-पत्र विभिन्न चिकित्सा पत्रिकाओं में प्रकाशित हुए हैं।<ref>{{Cite web |title=Research Publications |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/publications/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> == पुरस्कार एवं सम्मान == पै को प्रजनन चिकित्सा, बांझपन के उपचार और स्त्री स्वास्थ्य के क्षेत्र में उनके कार्य के लिए विभिन्न पुरस्कारों और सम्मानों से सम्मानित किया गया है।<ref>{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स (RCOG), यूनाइटेड किंगडम द्वारा मानद फेलोशिप (Fellowship ad eundem) प्रदान की गई।<ref>{{Cite web |title=Fellowship ad eundem and honoris causa |url=https://www.rcog.org.uk/membership/fellows-and-members/fellowship-ad-eundem-and-honoris-causa/ |website=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: इंडियन सोसाइटी फॉर द स्टडी ऑफ रिप्रोडक्शन एंड फर्टिलिटी (ISSRF) द्वारा प्रजनन स्वास्थ्य में उत्कृष्ट शोध के लिए लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=The Lifetime Achievement Award & The Fellowship Award |url=https://www.issrf.org/issrf-awards/the-lifetime-achievement-award-the-fellowship-award |website=Indian Society for the Study of Reproduction and Fertility |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2020: इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) द्वारा डॉ. प्रभा मल्होत्रा मेमोरियल लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2022: इंडियन मेडिकल एसोसिएशन (IMA) द्वारा चिकित्सा क्षेत्र में विशिष्ट उपलब्धियों के लिए एमिनेंट फिजिशियन अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's CV |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/cv/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2023: इंडियन फर्टिलिटी सोसाइटी (IFS) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2023: एकेडमी ऑफ क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजिस्ट्स (ACE) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{Duplicated citations|reason=DuplicateReferences स्क्रिप्ट द्वारा पहचाना गया: * https://drhrishikeshpai.com/profile/books-gcprs/ (सन्दर्भ: 18, 23, 25) * https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ (सन्दर्भ: 27, 30, 32, 33) |date=अक्टूबर 2026}} {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:पै, ऋषिकेश}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय चिकित्सक]] [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] ly5qju820eba1zer0yzv2rj3jjjhw1y 6628069 6628068 2026-10-10T14:56:52Z LegacyWiki 924496 संदर्भ का पुन: उपयोग 6628069 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ऋषिकेश पै | image = HrishikeshPai.jpg | birth_name = ऋषिकेश दत्तात्रय पै | nationality = भारतीय | occupation = प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान, प्रजनन चिकित्सा | education = सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल, मुंबई विश्वविद्यालय | known_for = बांझपन का उपचार, इन विट्रो निषेचन (IVF), प्रजनन चिकित्सा | awards = RCOG की मानद फेलोशिप (2019); ISSRF लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2019); ISAR लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2020); IFS लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2023) | website = https://drhrishikeshpai.com }} ऋषिकेश दत्तात्रय पै एक भारतीय चिकित्सा चिकित्सक और अकादमिक हैं जो एक [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ और [[बांझपन]] विशेषज्ञ हैं।<ref>{{Cite web|url=https://health.economictimes.indiatimes.com/news/industry/dr-hrishikesh-pai-appointed-as-61st-president-of-fogsi/94987420|title=Dr Hrishikesh Pai appointed as 61st President of FOGSI|last=www.ETHealthworld.com|website=ETHealthworld.com|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> उन्होंने 2022 से 2023 तक फेडरेशन ऑफ़ ऑब्स्टेट्रिक एंड गाइनेकोलॉजिकल सोसाइटीज ऑफ़ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Hrishikesh Pai |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/reproductive-health/maternal-health/pph-steer-co-bios.pdf |website=World Health Organization |access-date=18 August 2026}}</ref> वे प्रजनन चिकित्सा के क्षेत्र में विशेषज्ञता रखते हैं, जिसमें इन विट्रो निषेचन (IVF), बांझपन का उपचार और प्रजनन क्षमता संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":5">{{Cite web |date=2024-02-25 |title=Egg freezing helps preserve woman's fertility: Doc |url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/egg-freezing-helps-preserve-woman-s-fertility-doc-101708885348870.html |access-date=2026-07-27 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Datta |first=Damayanti |date=2010-06-25 |title=Infertility on the Rise |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20100705-infertility-on-the-rise-743318-2010-06-24 |access-date=2026-07-27 |website=India Today |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh D.Pai – Gynaecology, IVF {{!}} Lilavati Hospital & Research Centre {{!}} Top Multi Speciality Hospital in India |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-hrishikesh-dpai |access-date=2026-08-16 |website=Lilavati Hospital & Research Centre |language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == पै ने [[मुंबई विश्वविद्यालय]] से संबद्ध सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और [[किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल और सेठ गोर्धनदास सुंदरदास मेडिकल कॉलेज|किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल]] से प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान में 1985 में एमडी की उपाधि प्राप्त की।<ref name=":1" /><ref name="figo-elections">{{Cite web |title=Hrishikesh Pai – FIGO Board of Trustees Elections 2023 |url=https://www.figo.org/general-assembly/figo-trustee-and-council-elections-2023/figo-board-of-trustees-elections-2023/hrishikesh-pai |website=International Federation of Gynecology and Obstetrics |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> इसके बाद, 1989 से 1990 तक उन्होंने [[ऑस्ट्रेलिया]] के [[मेलबॉर्न|मेलबर्न]] स्थित रॉयल वुमेन्स हॉस्पिटल में प्रजनन जीवविज्ञान के क्षेत्र में अनुसंधान फेलोशिप पूरी की। बाद में उन्होंने ईस्टर्न वर्जीनिया मेडिकल स्कूल के जोन्स इंस्टीट्यूट से क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजी में मास्टर डिग्री भी प्राप्त की।<ref name="figo-elections" /> == करियर == पै [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ तथा इन विट्रो निषेचन (IVF) के क्षेत्र में कार्यरत चिकित्सक हैं। वे [[मुम्बई|मुंबई]] स्थित लिलावती अस्पताल से जुड़े रहे हैं और ब्लूम आईवीएफ समूह के संस्थापक हैं।<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as President FOGSI |url=https://medicaldialogues.in/news/health/doctors/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-president-fogsi-101078 |website=Medical Dialogues |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने 1991 में ब्लूम आईवीएफ का पहला केंद्र स्थापित किया। 1994 में उन्होंने नंदिता पलशेतकर के साथ मिलकर प्रजनन उपचार से संबंधित सेवाओं का विस्तार किया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai |url=https://www.bloomivfmumbai.com/Dr-Hrishikesh-Pai.html |website=Bloom IVF |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Baby Bliss |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/baby-bliss/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उनका चिकित्सकीय कार्य मुख्य रूप से बांझपन के उपचार और सहायक प्रजनन तकनीकों पर केंद्रित है, जिनमें इन विट्रो निषेचन (IVF) तथा प्रजनन क्षमता का संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=In vitro fertilization boom in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/in-vitro-fertilization-boom-in-india/articleshow/6228988.cms |website=The Times of India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Embryoscope technology in fertility treatment |url=https://www.expresshealthcare.in/ |website=Express Healthcare |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> पै ने 2008–2009 में मुंबई ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटी (MOGS) के अध्यक्ष और 2010 में इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=MOGS News & Views – June 2021 |url=https://mogsonline.org/uploads/MOGS-News-%26-Views-Vol-1-June-2021.pdf |website=Mumbai Obstetrics and Gynaecological Society |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=46% Indians in 31–40 age group seeking medical help are infertile |url=https://www.hindustantimes.com/ |website=Hindustan Times |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=30 million couples in India suffer from infertility |url=https://indianexpress.com/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने FOGSI के 'मन्यता' कार्यक्रम के मुख्य प्रशासक के रूप में भी कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Manyata-certified facilities |url=https://health.economictimes.indiatimes.com/ |website=ETHealthworld |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> 2022 से 2023 तक पै ने फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":4">{{Cite web |title=Installation ceremony of Dr Hrishikesh Pai as President of FOGSI 2022–2023 |url=https://www.fogsi.org/installation-ceremony-of-dr-hrishikesh-pai-as-president-of-fogsi-2022-2023/ |website=FOGSI |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as FOGSI President for 2022–23 |url=https://www.biospectrumindia.com/news/66/22153/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-fogsi-president-for-2022-23.html |website=BioSpectrum India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> == प्रकाशन == पै ने [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान, [[बांझपन]] और सहायक प्रजनन तकनीकों से संबंधित पुस्तकों तथा शोध-पत्रों में योगदान दिया है। वे कई चिकित्सा पुस्तकों के लेखक, सह-लेखक और संपादक रहे हैं।<ref name=":7">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai – Books & Edited Textbooks in OBGYN |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/books-gcprs/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's Research Publications |url=https://drhrishikeshpai.com/publications/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> उनके चुनिंदा पुस्तक प्रकाशनों में निम्नलिखित शामिल हैं: * ''Pai's Textbook of Intrauterine Insemination'' (2011), ऋष्मा ढिल्लों पै, नंदिता पी. पलशेतकर और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Pai's Textbook of Intrauterine Insemination |url=https://www.jaypeedigital.com/book/9789350252345 |website=Jaypee Digital |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of Hysteroscopy'' (2012), नंदिता पलशेतकर, ऋष्मा ढिल्लों पै और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Textbook of Hysteroscopy |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual'' (2013), ऋषिकेश डी. पै द्वारा लिखित।<ref>{{Cite web |title=Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of IUI and ART'', सहायक प्रजनन तकनीकों पर आधारित पुस्तक।<ref name=":7" /> * ''FOGSI Focus: Genetics for the Generalist'' (2023), ऋषिकेश डी. पै, सीता राममूर्ति पाल और वंदना बंसल द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=FOGSI Focus: Genetics for the Generalist |url=https://books.google.com/books/about/FOGSI_Focus_Genetics_for_the_Generalist.html?hl=en&id=w8xi0AEACAAJ&output=html_text |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''FOGSI: Modern Approach to Contraception'' (2024), अशिष काले, नंदिता पलशेतकर, ऋषिकेश डी. पै, सुनीता तांडुलवाडकर और अश्विनी काले द्वारा सह-लेखित।<ref name=":7" /> उनके शोध कार्यों में प्रजनन चिकित्सा, अंडाणु संरक्षण, बांझपन के उपचार और प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान से संबंधित विषय शामिल हैं। उनके शोध-पत्र विभिन्न चिकित्सा पत्रिकाओं में प्रकाशित हुए हैं।<ref name=":8" /> == पुरस्कार एवं सम्मान == पै को प्रजनन चिकित्सा, बांझपन के उपचार और स्त्री स्वास्थ्य के क्षेत्र में उनके कार्य के लिए विभिन्न पुरस्कारों और सम्मानों से सम्मानित किया गया है।<ref>{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स (RCOG), यूनाइटेड किंगडम द्वारा मानद फेलोशिप (Fellowship ad eundem) प्रदान की गई।<ref>{{Cite web |title=Fellowship ad eundem and honoris causa |url=https://www.rcog.org.uk/membership/fellows-and-members/fellowship-ad-eundem-and-honoris-causa/ |website=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: इंडियन सोसाइटी फॉर द स्टडी ऑफ रिप्रोडक्शन एंड फर्टिलिटी (ISSRF) द्वारा प्रजनन स्वास्थ्य में उत्कृष्ट शोध के लिए लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=The Lifetime Achievement Award & The Fellowship Award |url=https://www.issrf.org/issrf-awards/the-lifetime-achievement-award-the-fellowship-award |website=Indian Society for the Study of Reproduction and Fertility |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2020: इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) द्वारा डॉ. प्रभा मल्होत्रा मेमोरियल लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2022: इंडियन मेडिकल एसोसिएशन (IMA) द्वारा चिकित्सा क्षेत्र में विशिष्ट उपलब्धियों के लिए एमिनेंट फिजिशियन अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's CV |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/cv/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2023: इंडियन फर्टिलिटी सोसाइटी (IFS) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2023: एकेडमी ऑफ क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजिस्ट्स (ACE) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{Duplicated citations|reason=DuplicateReferences स्क्रिप्ट द्वारा पहचाना गया: * https://drhrishikeshpai.com/profile/books-gcprs/ (सन्दर्भ: 18, 23, 25) * https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ (सन्दर्भ: 27, 30, 32, 33) |date=अक्टूबर 2026}} {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:पै, ऋषिकेश}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय चिकित्सक]] [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] m9pskr12hx9d6scbnrfexkt8vvhfleg 6628072 6628069 2026-10-10T14:58:30Z LegacyWiki 924496 संदर्भ का पुन: उपयोग 6628072 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ऋषिकेश पै | image = HrishikeshPai.jpg | birth_name = ऋषिकेश दत्तात्रय पै | nationality = भारतीय | occupation = प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान, प्रजनन चिकित्सा | education = सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल, मुंबई विश्वविद्यालय | known_for = बांझपन का उपचार, इन विट्रो निषेचन (IVF), प्रजनन चिकित्सा | awards = RCOG की मानद फेलोशिप (2019); ISSRF लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2019); ISAR लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2020); IFS लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2023) | website = https://drhrishikeshpai.com }} ऋषिकेश दत्तात्रय पै एक भारतीय चिकित्सा चिकित्सक और अकादमिक हैं जो एक [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ और [[बांझपन]] विशेषज्ञ हैं।<ref>{{Cite web|url=https://health.economictimes.indiatimes.com/news/industry/dr-hrishikesh-pai-appointed-as-61st-president-of-fogsi/94987420|title=Dr Hrishikesh Pai appointed as 61st President of FOGSI|last=www.ETHealthworld.com|website=ETHealthworld.com|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> उन्होंने 2022 से 2023 तक फेडरेशन ऑफ़ ऑब्स्टेट्रिक एंड गाइनेकोलॉजिकल सोसाइटीज ऑफ़ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Hrishikesh Pai |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/reproductive-health/maternal-health/pph-steer-co-bios.pdf |website=World Health Organization |access-date=18 August 2026}}</ref> वे प्रजनन चिकित्सा के क्षेत्र में विशेषज्ञता रखते हैं, जिसमें इन विट्रो निषेचन (IVF), बांझपन का उपचार और प्रजनन क्षमता संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":5">{{Cite web |date=2024-02-25 |title=Egg freezing helps preserve woman's fertility: Doc |url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/egg-freezing-helps-preserve-woman-s-fertility-doc-101708885348870.html |access-date=2026-07-27 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Datta |first=Damayanti |date=2010-06-25 |title=Infertility on the Rise |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20100705-infertility-on-the-rise-743318-2010-06-24 |access-date=2026-07-27 |website=India Today |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh D.Pai – Gynaecology, IVF {{!}} Lilavati Hospital & Research Centre {{!}} Top Multi Speciality Hospital in India |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-hrishikesh-dpai |access-date=2026-08-16 |website=Lilavati Hospital & Research Centre |language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == पै ने [[मुंबई विश्वविद्यालय]] से संबद्ध सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और [[किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल और सेठ गोर्धनदास सुंदरदास मेडिकल कॉलेज|किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल]] से प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान में 1985 में एमडी की उपाधि प्राप्त की।<ref name=":1" /><ref name="figo-elections">{{Cite web |title=Hrishikesh Pai – FIGO Board of Trustees Elections 2023 |url=https://www.figo.org/general-assembly/figo-trustee-and-council-elections-2023/figo-board-of-trustees-elections-2023/hrishikesh-pai |website=International Federation of Gynecology and Obstetrics |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> इसके बाद, 1989 से 1990 तक उन्होंने [[ऑस्ट्रेलिया]] के [[मेलबॉर्न|मेलबर्न]] स्थित रॉयल वुमेन्स हॉस्पिटल में प्रजनन जीवविज्ञान के क्षेत्र में अनुसंधान फेलोशिप पूरी की। बाद में उन्होंने ईस्टर्न वर्जीनिया मेडिकल स्कूल के जोन्स इंस्टीट्यूट से क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजी में मास्टर डिग्री भी प्राप्त की।<ref name="figo-elections" /> == करियर == पै [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ तथा इन विट्रो निषेचन (IVF) के क्षेत्र में कार्यरत चिकित्सक हैं। वे [[मुम्बई|मुंबई]] स्थित लिलावती अस्पताल से जुड़े रहे हैं और ब्लूम आईवीएफ समूह के संस्थापक हैं।<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as President FOGSI |url=https://medicaldialogues.in/news/health/doctors/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-president-fogsi-101078 |website=Medical Dialogues |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने 1991 में ब्लूम आईवीएफ का पहला केंद्र स्थापित किया। 1994 में उन्होंने नंदिता पलशेतकर के साथ मिलकर प्रजनन उपचार से संबंधित सेवाओं का विस्तार किया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai |url=https://www.bloomivfmumbai.com/Dr-Hrishikesh-Pai.html |website=Bloom IVF |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Baby Bliss |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/baby-bliss/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उनका चिकित्सकीय कार्य मुख्य रूप से बांझपन के उपचार और सहायक प्रजनन तकनीकों पर केंद्रित है, जिनमें इन विट्रो निषेचन (IVF) तथा प्रजनन क्षमता का संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=In vitro fertilization boom in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/in-vitro-fertilization-boom-in-india/articleshow/6228988.cms |website=The Times of India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Embryoscope technology in fertility treatment |url=https://www.expresshealthcare.in/ |website=Express Healthcare |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> पै ने 2008–2009 में मुंबई ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटी (MOGS) के अध्यक्ष और 2010 में इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=MOGS News & Views – June 2021 |url=https://mogsonline.org/uploads/MOGS-News-%26-Views-Vol-1-June-2021.pdf |website=Mumbai Obstetrics and Gynaecological Society |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=46% Indians in 31–40 age group seeking medical help are infertile |url=https://www.hindustantimes.com/ |website=Hindustan Times |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=30 million couples in India suffer from infertility |url=https://indianexpress.com/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने FOGSI के 'मन्यता' कार्यक्रम के मुख्य प्रशासक के रूप में भी कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Manyata-certified facilities |url=https://health.economictimes.indiatimes.com/ |website=ETHealthworld |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> 2022 से 2023 तक पै ने फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":4">{{Cite web |title=Installation ceremony of Dr Hrishikesh Pai as President of FOGSI 2022–2023 |url=https://www.fogsi.org/installation-ceremony-of-dr-hrishikesh-pai-as-president-of-fogsi-2022-2023/ |website=FOGSI |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as FOGSI President for 2022–23 |url=https://www.biospectrumindia.com/news/66/22153/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-fogsi-president-for-2022-23.html |website=BioSpectrum India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> == प्रकाशन == पै ने [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान, [[बांझपन]] और सहायक प्रजनन तकनीकों से संबंधित पुस्तकों तथा शोध-पत्रों में योगदान दिया है। वे कई चिकित्सा पुस्तकों के लेखक, सह-लेखक और संपादक रहे हैं।<ref name=":7">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai – Books & Edited Textbooks in OBGYN |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/books-gcprs/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's Research Publications |url=https://drhrishikeshpai.com/publications/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> उनके चुनिंदा पुस्तक प्रकाशनों में निम्नलिखित शामिल हैं: * ''Pai's Textbook of Intrauterine Insemination'' (2011), ऋष्मा ढिल्लों पै, नंदिता पी. पलशेतकर और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Pai's Textbook of Intrauterine Insemination |url=https://www.jaypeedigital.com/book/9789350252345 |website=Jaypee Digital |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of Hysteroscopy'' (2012), नंदिता पलशेतकर, ऋष्मा ढिल्लों पै और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Textbook of Hysteroscopy |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual'' (2013), ऋषिकेश डी. पै द्वारा लिखित।<ref>{{Cite web |title=Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of IUI and ART'', सहायक प्रजनन तकनीकों पर आधारित पुस्तक।<ref name=":7" /> * ''FOGSI Focus: Genetics for the Generalist'' (2023), ऋषिकेश डी. पै, सीता राममूर्ति पाल और वंदना बंसल द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=FOGSI Focus: Genetics for the Generalist |url=https://books.google.com/books/about/FOGSI_Focus_Genetics_for_the_Generalist.html?hl=en&id=w8xi0AEACAAJ&output=html_text |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''FOGSI: Modern Approach to Contraception'' (2024), अशिष काले, नंदिता पलशेतकर, ऋषिकेश डी. पै, सुनीता तांडुलवाडकर और अश्विनी काले द्वारा सह-लेखित।<ref name=":7" /> उनके शोध कार्यों में प्रजनन चिकित्सा, अंडाणु संरक्षण, बांझपन के उपचार और प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान से संबंधित विषय शामिल हैं। उनके शोध-पत्र विभिन्न चिकित्सा पत्रिकाओं में प्रकाशित हुए हैं।<ref name=":8" /> == पुरस्कार एवं सम्मान == पै को प्रजनन चिकित्सा, बांझपन के उपचार और स्त्री स्वास्थ्य के क्षेत्र में उनके कार्य के लिए विभिन्न पुरस्कारों और सम्मानों से सम्मानित किया गया है।<ref>{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स (RCOG), यूनाइटेड किंगडम द्वारा मानद फेलोशिप (Fellowship ad eundem) प्रदान की गई।<ref>{{Cite web |title=Fellowship ad eundem and honoris causa |url=https://www.rcog.org.uk/membership/fellows-and-members/fellowship-ad-eundem-and-honoris-causa/ |website=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: इंडियन सोसाइटी फॉर द स्टडी ऑफ रिप्रोडक्शन एंड फर्टिलिटी (ISSRF) द्वारा प्रजनन स्वास्थ्य में उत्कृष्ट शोध के लिए लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=The Lifetime Achievement Award & The Fellowship Award |url=https://www.issrf.org/issrf-awards/the-lifetime-achievement-award-the-fellowship-award |website=Indian Society for the Study of Reproduction and Fertility |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2020: इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) द्वारा डॉ. प्रभा मल्होत्रा मेमोरियल लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9">{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2022: इंडियन मेडिकल एसोसिएशन (IMA) द्वारा चिकित्सा क्षेत्र में विशिष्ट उपलब्धियों के लिए एमिनेंट फिजिशियन अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's CV |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/cv/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2023: इंडियन फर्टिलिटी सोसाइटी (IFS) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9" /> * 2023: एकेडमी ऑफ क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजिस्ट्स (ACE) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9" /> == संदर्भ == {{Duplicated citations|reason=DuplicateReferences स्क्रिप्ट द्वारा पहचाना गया: * https://drhrishikeshpai.com/profile/books-gcprs/ (सन्दर्भ: 18, 23, 25) * https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ (सन्दर्भ: 27, 30, 32, 33) |date=अक्टूबर 2026}} {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:पै, ऋषिकेश}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय चिकित्सक]] [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] avsj3x8i3r7x16xa5n5qbpjxb9n18ep 6628075 6628072 2026-10-10T15:01:00Z LegacyWiki 924496 संदर्भ अनुभाग को ठीक किया 6628075 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ऋषिकेश पै | image = HrishikeshPai.jpg | birth_name = ऋषिकेश दत्तात्रय पै | nationality = भारतीय | occupation = प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान, प्रजनन चिकित्सा | education = सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल, मुंबई विश्वविद्यालय | known_for = बांझपन का उपचार, इन विट्रो निषेचन (IVF), प्रजनन चिकित्सा | awards = RCOG की मानद फेलोशिप (2019); ISSRF लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2019); ISAR लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2020); IFS लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2023) | website = https://drhrishikeshpai.com }} ऋषिकेश दत्तात्रय पै एक भारतीय चिकित्सा चिकित्सक और अकादमिक हैं जो एक [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ और [[बांझपन]] विशेषज्ञ हैं।<ref>{{Cite web|url=https://health.economictimes.indiatimes.com/news/industry/dr-hrishikesh-pai-appointed-as-61st-president-of-fogsi/94987420|title=Dr Hrishikesh Pai appointed as 61st President of FOGSI|last=www.ETHealthworld.com|website=ETHealthworld.com|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> उन्होंने 2022 से 2023 तक फेडरेशन ऑफ़ ऑब्स्टेट्रिक एंड गाइनेकोलॉजिकल सोसाइटीज ऑफ़ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Hrishikesh Pai |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/reproductive-health/maternal-health/pph-steer-co-bios.pdf |website=World Health Organization |access-date=18 August 2026}}</ref> वे प्रजनन चिकित्सा के क्षेत्र में विशेषज्ञता रखते हैं, जिसमें इन विट्रो निषेचन (IVF), बांझपन का उपचार और प्रजनन क्षमता संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":5">{{Cite web |date=2024-02-25 |title=Egg freezing helps preserve woman's fertility: Doc |url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/egg-freezing-helps-preserve-woman-s-fertility-doc-101708885348870.html |access-date=2026-07-27 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Datta |first=Damayanti |date=2010-06-25 |title=Infertility on the Rise |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20100705-infertility-on-the-rise-743318-2010-06-24 |access-date=2026-07-27 |website=India Today |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh D.Pai – Gynaecology, IVF {{!}} Lilavati Hospital & Research Centre {{!}} Top Multi Speciality Hospital in India |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-hrishikesh-dpai |access-date=2026-08-16 |website=Lilavati Hospital & Research Centre |language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == पै ने [[मुंबई विश्वविद्यालय]] से संबद्ध सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज और [[किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल और सेठ गोर्धनदास सुंदरदास मेडिकल कॉलेज|किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल]] से प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान में 1985 में एमडी की उपाधि प्राप्त की।<ref name=":1" /><ref name="figo-elections">{{Cite web |title=Hrishikesh Pai – FIGO Board of Trustees Elections 2023 |url=https://www.figo.org/general-assembly/figo-trustee-and-council-elections-2023/figo-board-of-trustees-elections-2023/hrishikesh-pai |website=International Federation of Gynecology and Obstetrics |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> इसके बाद, 1989 से 1990 तक उन्होंने [[ऑस्ट्रेलिया]] के [[मेलबॉर्न|मेलबर्न]] स्थित रॉयल वुमेन्स हॉस्पिटल में प्रजनन जीवविज्ञान के क्षेत्र में अनुसंधान फेलोशिप पूरी की। बाद में उन्होंने ईस्टर्न वर्जीनिया मेडिकल स्कूल के जोन्स इंस्टीट्यूट से क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजी में मास्टर डिग्री भी प्राप्त की।<ref name="figo-elections" /> == करियर == पै [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ तथा इन विट्रो निषेचन (IVF) के क्षेत्र में कार्यरत चिकित्सक हैं। वे [[मुम्बई|मुंबई]] स्थित लिलावती अस्पताल से जुड़े रहे हैं और ब्लूम आईवीएफ समूह के संस्थापक हैं।<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as President FOGSI |url=https://medicaldialogues.in/news/health/doctors/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-president-fogsi-101078 |website=Medical Dialogues |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने 1991 में ब्लूम आईवीएफ का पहला केंद्र स्थापित किया। 1994 में उन्होंने नंदिता पलशेतकर के साथ मिलकर प्रजनन उपचार से संबंधित सेवाओं का विस्तार किया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai |url=https://www.bloomivfmumbai.com/Dr-Hrishikesh-Pai.html |website=Bloom IVF |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Baby Bliss |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/baby-bliss/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उनका चिकित्सकीय कार्य मुख्य रूप से बांझपन के उपचार और सहायक प्रजनन तकनीकों पर केंद्रित है, जिनमें इन विट्रो निषेचन (IVF) तथा प्रजनन क्षमता का संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=In vitro fertilization boom in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/in-vitro-fertilization-boom-in-india/articleshow/6228988.cms |website=The Times of India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Embryoscope technology in fertility treatment |url=https://www.expresshealthcare.in/ |website=Express Healthcare |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> पै ने 2008–2009 में मुंबई ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटी (MOGS) के अध्यक्ष और 2010 में इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=MOGS News & Views – June 2021 |url=https://mogsonline.org/uploads/MOGS-News-%26-Views-Vol-1-June-2021.pdf |website=Mumbai Obstetrics and Gynaecological Society |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=46% Indians in 31–40 age group seeking medical help are infertile |url=https://www.hindustantimes.com/ |website=Hindustan Times |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=30 million couples in India suffer from infertility |url=https://indianexpress.com/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने FOGSI के 'मन्यता' कार्यक्रम के मुख्य प्रशासक के रूप में भी कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Manyata-certified facilities |url=https://health.economictimes.indiatimes.com/ |website=ETHealthworld |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> 2022 से 2023 तक पै ने फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":4">{{Cite web |title=Installation ceremony of Dr Hrishikesh Pai as President of FOGSI 2022–2023 |url=https://www.fogsi.org/installation-ceremony-of-dr-hrishikesh-pai-as-president-of-fogsi-2022-2023/ |website=FOGSI |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as FOGSI President for 2022–23 |url=https://www.biospectrumindia.com/news/66/22153/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-fogsi-president-for-2022-23.html |website=BioSpectrum India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> == प्रकाशन == पै ने [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान, [[बांझपन]] और सहायक प्रजनन तकनीकों से संबंधित पुस्तकों तथा शोध-पत्रों में योगदान दिया है। वे कई चिकित्सा पुस्तकों के लेखक, सह-लेखक और संपादक रहे हैं।<ref name=":7">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai – Books & Edited Textbooks in OBGYN |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/books-gcprs/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's Research Publications |url=https://drhrishikeshpai.com/publications/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> उनके चुनिंदा पुस्तक प्रकाशनों में निम्नलिखित शामिल हैं: * ''Pai's Textbook of Intrauterine Insemination'' (2011), ऋष्मा ढिल्लों पै, नंदिता पी. पलशेतकर और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Pai's Textbook of Intrauterine Insemination |url=https://www.jaypeedigital.com/book/9789350252345 |website=Jaypee Digital |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of Hysteroscopy'' (2012), नंदिता पलशेतकर, ऋष्मा ढिल्लों पै और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Textbook of Hysteroscopy |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual'' (2013), ऋषिकेश डी. पै द्वारा लिखित।<ref>{{Cite web |title=Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of IUI and ART'', सहायक प्रजनन तकनीकों पर आधारित पुस्तक।<ref name=":7" /> * ''FOGSI Focus: Genetics for the Generalist'' (2023), ऋषिकेश डी. पै, सीता राममूर्ति पाल और वंदना बंसल द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=FOGSI Focus: Genetics for the Generalist |url=https://books.google.com/books/about/FOGSI_Focus_Genetics_for_the_Generalist.html?hl=en&id=w8xi0AEACAAJ&output=html_text |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''FOGSI: Modern Approach to Contraception'' (2024), अशिष काले, नंदिता पलशेतकर, ऋषिकेश डी. पै, सुनीता तांडुलवाडकर और अश्विनी काले द्वारा सह-लेखित।<ref name=":7" /> उनके शोध कार्यों में प्रजनन चिकित्सा, अंडाणु संरक्षण, बांझपन के उपचार और प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान से संबंधित विषय शामिल हैं। उनके शोध-पत्र विभिन्न चिकित्सा पत्रिकाओं में प्रकाशित हुए हैं।<ref name=":8" /> == पुरस्कार एवं सम्मान == पै को प्रजनन चिकित्सा, बांझपन के उपचार और स्त्री स्वास्थ्य के क्षेत्र में उनके कार्य के लिए विभिन्न पुरस्कारों और सम्मानों से सम्मानित किया गया है।<ref>{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स (RCOG), यूनाइटेड किंगडम द्वारा मानद फेलोशिप (Fellowship ad eundem) प्रदान की गई।<ref>{{Cite web |title=Fellowship ad eundem and honoris causa |url=https://www.rcog.org.uk/membership/fellows-and-members/fellowship-ad-eundem-and-honoris-causa/ |website=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: इंडियन सोसाइटी फॉर द स्टडी ऑफ रिप्रोडक्शन एंड फर्टिलिटी (ISSRF) द्वारा प्रजनन स्वास्थ्य में उत्कृष्ट शोध के लिए लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=The Lifetime Achievement Award & The Fellowship Award |url=https://www.issrf.org/issrf-awards/the-lifetime-achievement-award-the-fellowship-award |website=Indian Society for the Study of Reproduction and Fertility |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2020: इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) द्वारा डॉ. प्रभा मल्होत्रा मेमोरियल लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9">{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2022: इंडियन मेडिकल एसोसिएशन (IMA) द्वारा चिकित्सा क्षेत्र में विशिष्ट उपलब्धियों के लिए एमिनेंट फिजिशियन अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's CV |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/cv/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2023: इंडियन फर्टिलिटी सोसाइटी (IFS) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9" /> * 2023: एकेडमी ऑफ क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजिस्ट्स (ACE) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9" /> == संदर्भ == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:पै, ऋषिकेश}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय चिकित्सक]] [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] cdqls8v2f28yn5bui8agoi0x3nq47oj 6628093 6628075 2026-10-10T15:36:26Z LegacyWiki 924496 कड़ी जोड़ी 6628093 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ऋषिकेश पै | image = HrishikeshPai.jpg | birth_name = ऋषिकेश दत्तात्रय पै | nationality = भारतीय | occupation = प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान, प्रजनन चिकित्सा | education = [[किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल और सेठ गोर्धनदास सुंदरदास मेडिकल कॉलेज]], [[मुंबई विश्वविद्यालय]] | known_for = बांझपन का उपचार, इन विट्रो निषेचन (IVF), प्रजनन चिकित्सा | awards = RCOG की मानद फेलोशिप (2019); ISSRF लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2019); ISAR लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2020); IFS लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2023) | website = https://drhrishikeshpai.com }} ऋषिकेश दत्तात्रय पै एक भारतीय चिकित्सा चिकित्सक और अकादमिक हैं जो एक [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ और [[बांझपन]] विशेषज्ञ हैं।<ref>{{Cite web|url=https://health.economictimes.indiatimes.com/news/industry/dr-hrishikesh-pai-appointed-as-61st-president-of-fogsi/94987420|title=Dr Hrishikesh Pai appointed as 61st President of FOGSI|last=www.ETHealthworld.com|website=ETHealthworld.com|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> उन्होंने 2022 से 2023 तक फेडरेशन ऑफ़ ऑब्स्टेट्रिक एंड गाइनेकोलॉजिकल सोसाइटीज ऑफ़ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Hrishikesh Pai |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/reproductive-health/maternal-health/pph-steer-co-bios.pdf |website=World Health Organization |access-date=18 August 2026}}</ref> वे प्रजनन चिकित्सा के क्षेत्र में विशेषज्ञता रखते हैं, जिसमें इन विट्रो निषेचन (IVF), बांझपन का उपचार और प्रजनन क्षमता संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":5">{{Cite web |date=2024-02-25 |title=Egg freezing helps preserve woman's fertility: Doc |url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/egg-freezing-helps-preserve-woman-s-fertility-doc-101708885348870.html |access-date=2026-07-27 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Datta |first=Damayanti |date=2010-06-25 |title=Infertility on the Rise |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20100705-infertility-on-the-rise-743318-2010-06-24 |access-date=2026-07-27 |website=India Today |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh D.Pai – Gynaecology, IVF {{!}} Lilavati Hospital & Research Centre {{!}} Top Multi Speciality Hospital in India |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-hrishikesh-dpai |access-date=2026-08-16 |website=Lilavati Hospital & Research Centre |language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == पै ने [[मुंबई विश्वविद्यालय]] से संबद्ध [[किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल और सेठ गोर्धनदास सुंदरदास मेडिकल कॉलेज]] से [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान में 1985 में एमडी की उपाधि प्राप्त की।<ref name=":1" /><ref name="figo-elections">{{Cite web |title=Hrishikesh Pai – FIGO Board of Trustees Elections 2023 |url=https://www.figo.org/general-assembly/figo-trustee-and-council-elections-2023/figo-board-of-trustees-elections-2023/hrishikesh-pai |website=International Federation of Gynecology and Obstetrics |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> इसके बाद, 1989 से 1990 तक उन्होंने [[ऑस्ट्रेलिया]] के [[मेलबॉर्न|मेलबर्न]] स्थित रॉयल वुमेन्स हॉस्पिटल में प्रजनन जीवविज्ञान के क्षेत्र में अनुसंधान फेलोशिप पूरी की। बाद में उन्होंने ईस्टर्न वर्जीनिया मेडिकल स्कूल के जोन्स इंस्टीट्यूट से क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजी में मास्टर डिग्री भी प्राप्त की।<ref name="figo-elections" /> == करियर == पै [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ तथा इन विट्रो निषेचन (IVF) के क्षेत्र में कार्यरत चिकित्सक हैं। वे [[मुम्बई|मुंबई]] स्थित लिलावती अस्पताल से जुड़े रहे हैं और ब्लूम आईवीएफ समूह के संस्थापक हैं।<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as President FOGSI |url=https://medicaldialogues.in/news/health/doctors/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-president-fogsi-101078 |website=Medical Dialogues |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने 1991 में ब्लूम आईवीएफ का पहला केंद्र स्थापित किया। 1994 में उन्होंने नंदिता पलशेतकर के साथ मिलकर प्रजनन उपचार से संबंधित सेवाओं का विस्तार किया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai |url=https://www.bloomivfmumbai.com/Dr-Hrishikesh-Pai.html |website=Bloom IVF |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Baby Bliss |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/baby-bliss/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उनका चिकित्सकीय कार्य मुख्य रूप से बांझपन के उपचार और सहायक प्रजनन तकनीकों पर केंद्रित है, जिनमें इन विट्रो निषेचन (IVF) तथा प्रजनन क्षमता का संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=In vitro fertilization boom in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/in-vitro-fertilization-boom-in-india/articleshow/6228988.cms |website=The Times of India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Embryoscope technology in fertility treatment |url=https://www.expresshealthcare.in/ |website=Express Healthcare |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> पै ने 2008–2009 में मुंबई ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटी (MOGS) के अध्यक्ष और 2010 में इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=MOGS News & Views – June 2021 |url=https://mogsonline.org/uploads/MOGS-News-%26-Views-Vol-1-June-2021.pdf |website=Mumbai Obstetrics and Gynaecological Society |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=46% Indians in 31–40 age group seeking medical help are infertile |url=https://www.hindustantimes.com/ |website=Hindustan Times |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=30 million couples in India suffer from infertility |url=https://indianexpress.com/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने FOGSI के 'मन्यता' कार्यक्रम के मुख्य प्रशासक के रूप में भी कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Manyata-certified facilities |url=https://health.economictimes.indiatimes.com/ |website=ETHealthworld |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> 2022 से 2023 तक पै ने फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":4">{{Cite web |title=Installation ceremony of Dr Hrishikesh Pai as President of FOGSI 2022–2023 |url=https://www.fogsi.org/installation-ceremony-of-dr-hrishikesh-pai-as-president-of-fogsi-2022-2023/ |website=FOGSI |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as FOGSI President for 2022–23 |url=https://www.biospectrumindia.com/news/66/22153/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-fogsi-president-for-2022-23.html |website=BioSpectrum India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> == प्रकाशन == पै ने [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान, [[बांझपन]] और सहायक प्रजनन तकनीकों से संबंधित पुस्तकों तथा शोध-पत्रों में योगदान दिया है। वे कई चिकित्सा पुस्तकों के लेखक, सह-लेखक और संपादक रहे हैं।<ref name=":7">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai – Books & Edited Textbooks in OBGYN |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/books-gcprs/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's Research Publications |url=https://drhrishikeshpai.com/publications/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> उनके चुनिंदा पुस्तक प्रकाशनों में निम्नलिखित शामिल हैं: * ''Pai's Textbook of Intrauterine Insemination'' (2011), ऋष्मा ढिल्लों पै, नंदिता पी. पलशेतकर और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Pai's Textbook of Intrauterine Insemination |url=https://www.jaypeedigital.com/book/9789350252345 |website=Jaypee Digital |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of Hysteroscopy'' (2012), नंदिता पलशेतकर, ऋष्मा ढिल्लों पै और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Textbook of Hysteroscopy |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual'' (2013), ऋषिकेश डी. पै द्वारा लिखित।<ref>{{Cite web |title=Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of IUI and ART'', सहायक प्रजनन तकनीकों पर आधारित पुस्तक।<ref name=":7" /> * ''FOGSI Focus: Genetics for the Generalist'' (2023), ऋषिकेश डी. पै, सीता राममूर्ति पाल और वंदना बंसल द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=FOGSI Focus: Genetics for the Generalist |url=https://books.google.com/books/about/FOGSI_Focus_Genetics_for_the_Generalist.html?hl=en&id=w8xi0AEACAAJ&output=html_text |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''FOGSI: Modern Approach to Contraception'' (2024), अशिष काले, नंदिता पलशेतकर, ऋषिकेश डी. पै, सुनीता तांडुलवाडकर और अश्विनी काले द्वारा सह-लेखित।<ref name=":7" /> उनके शोध कार्यों में प्रजनन चिकित्सा, अंडाणु संरक्षण, बांझपन के उपचार और प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान से संबंधित विषय शामिल हैं। उनके शोध-पत्र विभिन्न चिकित्सा पत्रिकाओं में प्रकाशित हुए हैं।<ref name=":8" /> == पुरस्कार एवं सम्मान == पै को प्रजनन चिकित्सा, बांझपन के उपचार और स्त्री स्वास्थ्य के क्षेत्र में उनके कार्य के लिए विभिन्न पुरस्कारों और सम्मानों से सम्मानित किया गया है।<ref>{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स (RCOG), यूनाइटेड किंगडम द्वारा मानद फेलोशिप (Fellowship ad eundem) प्रदान की गई।<ref>{{Cite web |title=Fellowship ad eundem and honoris causa |url=https://www.rcog.org.uk/membership/fellows-and-members/fellowship-ad-eundem-and-honoris-causa/ |website=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: इंडियन सोसाइटी फॉर द स्टडी ऑफ रिप्रोडक्शन एंड फर्टिलिटी (ISSRF) द्वारा प्रजनन स्वास्थ्य में उत्कृष्ट शोध के लिए लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=The Lifetime Achievement Award & The Fellowship Award |url=https://www.issrf.org/issrf-awards/the-lifetime-achievement-award-the-fellowship-award |website=Indian Society for the Study of Reproduction and Fertility |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2020: इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) द्वारा डॉ. प्रभा मल्होत्रा मेमोरियल लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9">{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2022: इंडियन मेडिकल एसोसिएशन (IMA) द्वारा चिकित्सा क्षेत्र में विशिष्ट उपलब्धियों के लिए एमिनेंट फिजिशियन अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's CV |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/cv/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2023: इंडियन फर्टिलिटी सोसाइटी (IFS) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9" /> * 2023: एकेडमी ऑफ क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजिस्ट्स (ACE) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9" /> == संदर्भ == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:पै, ऋषिकेश}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय चिकित्सक]] [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] cf7x1gt4js7j1qfahfyo7dl31efluwu 6628100 6628093 2026-10-10T15:54:56Z LegacyWiki 924496 प्रशिद्धि का कारण बदला 6628100 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ऋषिकेश पै | image = HrishikeshPai.jpg | birth_name = ऋषिकेश दत्तात्रय पै | nationality = भारतीय | occupation = [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान, प्रजनन चिकित्सा, [[लेखक]] | education = [[किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल और सेठ गोर्धनदास सुंदरदास मेडिकल कॉलेज]], [[मुंबई विश्वविद्यालय]] | known_for = FOGSI के अध्यक्ष (2022–2023); ISAR के उपाध्यक्ष (2010) | awards = RCOG की मानद फेलोशिप (2019); ISSRF लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2019); ISAR लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2020); IFS लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2023) | website = https://drhrishikeshpai.com }} ऋषिकेश दत्तात्रय पै एक भारतीय चिकित्सा चिकित्सक और अकादमिक हैं जो एक [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ और [[बांझपन]] विशेषज्ञ हैं।<ref>{{Cite web|url=https://health.economictimes.indiatimes.com/news/industry/dr-hrishikesh-pai-appointed-as-61st-president-of-fogsi/94987420|title=Dr Hrishikesh Pai appointed as 61st President of FOGSI|last=www.ETHealthworld.com|website=ETHealthworld.com|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> उन्होंने 2022 से 2023 तक फेडरेशन ऑफ़ ऑब्स्टेट्रिक एंड गाइनेकोलॉजिकल सोसाइटीज ऑफ़ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Hrishikesh Pai |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/reproductive-health/maternal-health/pph-steer-co-bios.pdf |website=World Health Organization |access-date=18 August 2026}}</ref> वे प्रजनन चिकित्सा के क्षेत्र में विशेषज्ञता रखते हैं, जिसमें इन विट्रो निषेचन (IVF), बांझपन का उपचार और प्रजनन क्षमता संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":5">{{Cite web |date=2024-02-25 |title=Egg freezing helps preserve woman's fertility: Doc |url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/egg-freezing-helps-preserve-woman-s-fertility-doc-101708885348870.html |access-date=2026-07-27 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Datta |first=Damayanti |date=2010-06-25 |title=Infertility on the Rise |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20100705-infertility-on-the-rise-743318-2010-06-24 |access-date=2026-07-27 |website=India Today |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh D.Pai – Gynaecology, IVF {{!}} Lilavati Hospital & Research Centre {{!}} Top Multi Speciality Hospital in India |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-hrishikesh-dpai |access-date=2026-08-16 |website=Lilavati Hospital & Research Centre |language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == पै ने [[मुंबई विश्वविद्यालय]] से संबद्ध [[किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल और सेठ गोर्धनदास सुंदरदास मेडिकल कॉलेज]] से [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान में 1985 में एमडी की उपाधि प्राप्त की।<ref name=":1" /><ref name="figo-elections">{{Cite web |title=Hrishikesh Pai – FIGO Board of Trustees Elections 2023 |url=https://www.figo.org/general-assembly/figo-trustee-and-council-elections-2023/figo-board-of-trustees-elections-2023/hrishikesh-pai |website=International Federation of Gynecology and Obstetrics |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> इसके बाद, 1989 से 1990 तक उन्होंने [[ऑस्ट्रेलिया]] के [[मेलबॉर्न|मेलबर्न]] स्थित रॉयल वुमेन्स हॉस्पिटल में प्रजनन जीवविज्ञान के क्षेत्र में अनुसंधान फेलोशिप पूरी की। बाद में उन्होंने ईस्टर्न वर्जीनिया मेडिकल स्कूल के जोन्स इंस्टीट्यूट से क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजी में मास्टर डिग्री भी प्राप्त की।<ref name="figo-elections" /> == करियर == पै [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ तथा इन विट्रो निषेचन (IVF) के क्षेत्र में कार्यरत चिकित्सक हैं। वे [[मुम्बई|मुंबई]] स्थित लिलावती अस्पताल से जुड़े रहे हैं और ब्लूम आईवीएफ समूह के संस्थापक हैं।<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as President FOGSI |url=https://medicaldialogues.in/news/health/doctors/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-president-fogsi-101078 |website=Medical Dialogues |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने 1991 में ब्लूम आईवीएफ का पहला केंद्र स्थापित किया। 1994 में उन्होंने नंदिता पलशेतकर के साथ मिलकर प्रजनन उपचार से संबंधित सेवाओं का विस्तार किया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai |url=https://www.bloomivfmumbai.com/Dr-Hrishikesh-Pai.html |website=Bloom IVF |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Baby Bliss |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/baby-bliss/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उनका चिकित्सकीय कार्य मुख्य रूप से बांझपन के उपचार और सहायक प्रजनन तकनीकों पर केंद्रित है, जिनमें इन विट्रो निषेचन (IVF) तथा प्रजनन क्षमता का संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=In vitro fertilization boom in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/in-vitro-fertilization-boom-in-india/articleshow/6228988.cms |website=The Times of India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Embryoscope technology in fertility treatment |url=https://www.expresshealthcare.in/ |website=Express Healthcare |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> पै ने 2008–2009 में मुंबई ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटी (MOGS) के अध्यक्ष और 2010 में इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=MOGS News & Views – June 2021 |url=https://mogsonline.org/uploads/MOGS-News-%26-Views-Vol-1-June-2021.pdf |website=Mumbai Obstetrics and Gynaecological Society |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=46% Indians in 31–40 age group seeking medical help are infertile |url=https://www.hindustantimes.com/ |website=Hindustan Times |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=30 million couples in India suffer from infertility |url=https://indianexpress.com/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने FOGSI के 'मन्यता' कार्यक्रम के मुख्य प्रशासक के रूप में भी कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Manyata-certified facilities |url=https://health.economictimes.indiatimes.com/ |website=ETHealthworld |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> 2022 से 2023 तक पै ने फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":4">{{Cite web |title=Installation ceremony of Dr Hrishikesh Pai as President of FOGSI 2022–2023 |url=https://www.fogsi.org/installation-ceremony-of-dr-hrishikesh-pai-as-president-of-fogsi-2022-2023/ |website=FOGSI |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as FOGSI President for 2022–23 |url=https://www.biospectrumindia.com/news/66/22153/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-fogsi-president-for-2022-23.html |website=BioSpectrum India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> == प्रकाशन == पै ने [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान, [[बांझपन]] और सहायक प्रजनन तकनीकों से संबंधित पुस्तकों तथा शोध-पत्रों में योगदान दिया है। वे कई चिकित्सा पुस्तकों के लेखक, सह-लेखक और संपादक रहे हैं।<ref name=":7">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai – Books & Edited Textbooks in OBGYN |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/books-gcprs/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's Research Publications |url=https://drhrishikeshpai.com/publications/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> उनके चुनिंदा पुस्तक प्रकाशनों में निम्नलिखित शामिल हैं: * ''Pai's Textbook of Intrauterine Insemination'' (2011), ऋष्मा ढिल्लों पै, नंदिता पी. पलशेतकर और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Pai's Textbook of Intrauterine Insemination |url=https://www.jaypeedigital.com/book/9789350252345 |website=Jaypee Digital |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of Hysteroscopy'' (2012), नंदिता पलशेतकर, ऋष्मा ढिल्लों पै और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Textbook of Hysteroscopy |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual'' (2013), ऋषिकेश डी. पै द्वारा लिखित।<ref>{{Cite web |title=Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of IUI and ART'', सहायक प्रजनन तकनीकों पर आधारित पुस्तक।<ref name=":7" /> * ''FOGSI Focus: Genetics for the Generalist'' (2023), ऋषिकेश डी. पै, सीता राममूर्ति पाल और वंदना बंसल द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=FOGSI Focus: Genetics for the Generalist |url=https://books.google.com/books/about/FOGSI_Focus_Genetics_for_the_Generalist.html?hl=en&id=w8xi0AEACAAJ&output=html_text |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''FOGSI: Modern Approach to Contraception'' (2024), अशिष काले, नंदिता पलशेतकर, ऋषिकेश डी. पै, सुनीता तांडुलवाडकर और अश्विनी काले द्वारा सह-लेखित।<ref name=":7" /> उनके शोध कार्यों में प्रजनन चिकित्सा, अंडाणु संरक्षण, बांझपन के उपचार और प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान से संबंधित विषय शामिल हैं। उनके शोध-पत्र विभिन्न चिकित्सा पत्रिकाओं में प्रकाशित हुए हैं।<ref name=":8" /> == पुरस्कार एवं सम्मान == पै को प्रजनन चिकित्सा, बांझपन के उपचार और स्त्री स्वास्थ्य के क्षेत्र में उनके कार्य के लिए विभिन्न पुरस्कारों और सम्मानों से सम्मानित किया गया है।<ref>{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स (RCOG), यूनाइटेड किंगडम द्वारा मानद फेलोशिप (Fellowship ad eundem) प्रदान की गई।<ref>{{Cite web |title=Fellowship ad eundem and honoris causa |url=https://www.rcog.org.uk/membership/fellows-and-members/fellowship-ad-eundem-and-honoris-causa/ |website=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: इंडियन सोसाइटी फॉर द स्टडी ऑफ रिप्रोडक्शन एंड फर्टिलिटी (ISSRF) द्वारा प्रजनन स्वास्थ्य में उत्कृष्ट शोध के लिए लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=The Lifetime Achievement Award & The Fellowship Award |url=https://www.issrf.org/issrf-awards/the-lifetime-achievement-award-the-fellowship-award |website=Indian Society for the Study of Reproduction and Fertility |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2020: इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) द्वारा डॉ. प्रभा मल्होत्रा मेमोरियल लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9">{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2022: इंडियन मेडिकल एसोसिएशन (IMA) द्वारा चिकित्सा क्षेत्र में विशिष्ट उपलब्धियों के लिए एमिनेंट फिजिशियन अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's CV |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/cv/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2023: इंडियन फर्टिलिटी सोसाइटी (IFS) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9" /> * 2023: एकेडमी ऑफ क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजिस्ट्स (ACE) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9" /> == संदर्भ == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:पै, ऋषिकेश}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय चिकित्सक]] [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] 4p2au4ga1zm5riz3e8yowbobu91eu1h 6628317 6628100 2026-10-11T06:52:33Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6628317 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ऋषिकेश पै | image = HrishikeshPai.jpg | birth_name = ऋषिकेश दत्तात्रय पै | nationality = भारतीय | occupation = [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान, प्रजनन चिकित्सा, [[लेखक]] | education = [[किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल और सेठ गोर्धनदास सुंदरदास मेडिकल कॉलेज]], [[मुंबई विश्वविद्यालय]] | known_for = FOGSI के अध्यक्ष (2022–2023); ISAR के उपाध्यक्ष (2010) | awards = RCOG की मानद फेलोशिप (2019); ISSRF लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2019); ISAR लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2020); IFS लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2023) | website = https://drhrishikeshpai.com }} ऋषिकेश दत्तात्रय पै एक भारतीय चिकित्सा चिकित्सक और अकादमिक हैं जो एक [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ और [[बांझपन]] विशेषज्ञ हैं।<ref>{{Cite web|url=https://health.economictimes.indiatimes.com/news/industry/dr-hrishikesh-pai-appointed-as-61st-president-of-fogsi/94987420|title=Dr Hrishikesh Pai appointed as 61st President of FOGSI|last=www.ETHealthworld.com|website=ETHealthworld.com|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> उन्होंने 2022 से 2023 तक फेडरेशन ऑफ़ ऑब्स्टेट्रिक एंड गाइनेकोलॉजिकल सोसाइटीज ऑफ़ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Hrishikesh Pai |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/reproductive-health/maternal-health/pph-steer-co-bios.pdf |website=World Health Organization |access-date=18 August 2026}}</ref> वे प्रजनन चिकित्सा के क्षेत्र में विशेषज्ञता रखते हैं, जिसमें इन विट्रो निषेचन (IVF), बांझपन का उपचार और प्रजनन क्षमता संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":5">{{Cite web |date=2024-02-25 |title=Egg freezing helps preserve woman's fertility: Doc |url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/egg-freezing-helps-preserve-woman-s-fertility-doc-101708885348870.html |access-date=2026-07-27 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Datta |first=Damayanti |date=2010-06-25 |title=Infertility on the Rise |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20100705-infertility-on-the-rise-743318-2010-06-24 |access-date=2026-07-27 |website=India Today |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh D.Pai – Gynaecology, IVF {{!}} Lilavati Hospital & Research Centre {{!}} Top Multi Speciality Hospital in India |url=https://www.lilavatihospital.com/find-a-doctor/dr-hrishikesh-dpai |access-date=2026-08-16 |website=Lilavati Hospital & Research Centre |language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == पै ने [[मुंबई विश्वविद्यालय]] से संबद्ध [[किंग एडवर्ड मेमोरियल अस्पताल और सेठ गोर्धनदास सुंदरदास मेडिकल कॉलेज]] से [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान में 1985 में एमडी की उपाधि प्राप्त की।<ref name=":1" /><ref name="figo-elections">{{Cite web |title=Hrishikesh Pai – FIGO Board of Trustees Elections 2023 |url=https://www.figo.org/general-assembly/figo-trustee-and-council-elections-2023/figo-board-of-trustees-elections-2023/hrishikesh-pai |website=International Federation of Gynecology and Obstetrics |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> इसके बाद, 1989 से 1990 तक उन्होंने [[ऑस्ट्रेलिया]] के [[मेलबॉर्न|मेलबर्न]] स्थित रॉयल वुमेन्स हॉस्पिटल में प्रजनन जीवविज्ञान के क्षेत्र में अनुसंधान फेलोशिप पूरी की। बाद में उन्होंने ईस्टर्न वर्जीनिया मेडिकल स्कूल के जोन्स इंस्टीट्यूट से क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजी में मास्टर डिग्री भी प्राप्त की।<ref name="figo-elections" /> == करियर == पै [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विशेषज्ञ तथा इन विट्रो निषेचन (IVF) के क्षेत्र में कार्यरत चिकित्सक हैं। वे [[मुम्बई|मुंबई]] स्थित लिलावती अस्पताल से जुड़े रहे हैं और ब्लूम आईवीएफ समूह के संस्थापक हैं।<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as President FOGSI |url=https://medicaldialogues.in/news/health/doctors/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-president-fogsi-101078 |website=Medical Dialogues |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने 1991 में ब्लूम आईवीएफ का पहला केंद्र स्थापित किया। 1994 में उन्होंने नंदिता पलशेतकर के साथ मिलकर प्रजनन उपचार से संबंधित सेवाओं का विस्तार किया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai |url=https://www.bloomivfmumbai.com/Dr-Hrishikesh-Pai.html |website=Bloom IVF |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Baby Bliss |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/baby-bliss/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उनका चिकित्सकीय कार्य मुख्य रूप से बांझपन के उपचार और सहायक प्रजनन तकनीकों पर केंद्रित है, जिनमें इन विट्रो निषेचन (IVF) तथा प्रजनन क्षमता का संरक्षण शामिल हैं।<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=In vitro fertilization boom in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/in-vitro-fertilization-boom-in-india/articleshow/6228988.cms |website=The Times of India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Embryoscope technology in fertility treatment |url=https://www.expresshealthcare.in/ |website=Express Healthcare |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> पै ने 2008–2009 में मुंबई ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटी (MOGS) के अध्यक्ष और 2010 में इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=MOGS News & Views – June 2021 |url=https://mogsonline.org/uploads/MOGS-News-%26-Views-Vol-1-June-2021.pdf |website=Mumbai Obstetrics and Gynaecological Society |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=46% Indians in 31–40 age group seeking medical help are infertile |url=https://www.hindustantimes.com/ |website=Hindustan Times |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=30 million couples in India suffer from infertility |url=https://indianexpress.com/ |website=The Indian Express |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> उन्होंने FOGSI के 'मन्यता' कार्यक्रम के मुख्य प्रशासक के रूप में भी कार्य किया।<ref>{{Cite web |title=Manyata-certified facilities |url=https://health.economictimes.indiatimes.com/ |website=ETHealthworld |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> 2022 से 2023 तक पै ने फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक एंड गायनेकोलॉजिकल सोसाइटीज़ ऑफ इंडिया (FOGSI) के 61वें अध्यक्ष के रूप में कार्य किया।<ref name=":4">{{Cite web |title=Installation ceremony of Dr Hrishikesh Pai as President of FOGSI 2022–2023 |url=https://www.fogsi.org/installation-ceremony-of-dr-hrishikesh-pai-as-president-of-fogsi-2022-2023/ |website=FOGSI |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai takes charge as FOGSI President for 2022–23 |url=https://www.biospectrumindia.com/news/66/22153/dr-hrishikesh-pai-takes-charge-as-fogsi-president-for-2022-23.html |website=BioSpectrum India |access-date=2026-08-16 |language=en}}</ref> == प्रकाशन == पै ने [[प्रसूति एवं स्त्री रोग]] विज्ञान, [[बांझपन]] और सहायक प्रजनन तकनीकों से संबंधित पुस्तकों तथा शोध-पत्रों में योगदान दिया है। वे कई चिकित्सा पुस्तकों के लेखक, सह-लेखक और संपादक रहे हैं।<ref name=":7">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai – Books & Edited Textbooks in OBGYN |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/books-gcprs/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's Research Publications |url=https://drhrishikeshpai.com/publications/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> उनके चुनिंदा पुस्तक प्रकाशनों में निम्नलिखित शामिल हैं: * ''Pai's Textbook of Intrauterine Insemination'' (2011), ऋष्मा ढिल्लों पै, नंदिता पी. पलशेतकर और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Pai's Textbook of Intrauterine Insemination |url=https://www.jaypeedigital.com/book/9789350252345 |website=Jaypee Digital |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of Hysteroscopy'' (2012), नंदिता पलशेतकर, ऋष्मा ढिल्लों पै और ऋषिकेश डी. पै द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=Textbook of Hysteroscopy |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual'' (2013), ऋषिकेश डी. पै द्वारा लिखित।<ref>{{Cite web |title=Manual on Fetal Surveillance: Workshop Manual |url=https://books.google.com/ |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''Textbook of IUI and ART'', सहायक प्रजनन तकनीकों पर आधारित पुस्तक।<ref name=":7" /> * ''FOGSI Focus: Genetics for the Generalist'' (2023), ऋषिकेश डी. पै, सीता राममूर्ति पाल और वंदना बंसल द्वारा सह-लेखित।<ref>{{Cite web |title=FOGSI Focus: Genetics for the Generalist |url=https://books.google.com/books/about/FOGSI_Focus_Genetics_for_the_Generalist.html?hl=en&id=w8xi0AEACAAJ&output=html_text |website=Google Books |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * ''FOGSI: Modern Approach to Contraception'' (2024), अशिष काले, नंदिता पलशेतकर, ऋषिकेश डी. पै, सुनीता तांडुलवाडकर और अश्विनी काले द्वारा सह-लेखित।<ref name=":7" /> उनके शोध कार्यों में प्रजनन चिकित्सा, अंडाणु संरक्षण, बांझपन के उपचार और प्रसूति एवं स्त्री रोग विज्ञान से संबंधित विषय शामिल हैं। उनके शोध-पत्र विभिन्न चिकित्सा पत्रिकाओं में प्रकाशित हुए हैं।<ref name=":8" /> == पुरस्कार एवं सम्मान == पै को प्रजनन चिकित्सा, बांझपन के उपचार और स्त्री स्वास्थ्य के क्षेत्र में उनके कार्य के लिए विभिन्न पुरस्कारों और सम्मानों से सम्मानित किया गया है।<ref>{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स एंड गायनेकोलॉजिस्ट्स (RCOG), यूनाइटेड किंगडम द्वारा मानद फेलोशिप (Fellowship ad eundem) प्रदान की गई।<ref>{{Cite web |title=Fellowship ad eundem and honoris causa |url=https://www.rcog.org.uk/membership/fellows-and-members/fellowship-ad-eundem-and-honoris-causa/ |website=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2019: इंडियन सोसाइटी फॉर द स्टडी ऑफ रिप्रोडक्शन एंड फर्टिलिटी (ISSRF) द्वारा प्रजनन स्वास्थ्य में उत्कृष्ट शोध के लिए लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=The Lifetime Achievement Award & The Fellowship Award |url=https://www.issrf.org/issrf-awards/the-lifetime-achievement-award-the-fellowship-award |website=Indian Society for the Study of Reproduction and Fertility |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2020: इंडियन सोसाइटी फॉर असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) द्वारा डॉ. प्रभा मल्होत्रा मेमोरियल लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9">{{Cite web |title=List of Awards |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/awards/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2022: इंडियन मेडिकल एसोसिएशन (IMA) द्वारा चिकित्सा क्षेत्र में विशिष्ट उपलब्धियों के लिए एमिनेंट फिजिशियन अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Dr. Hrishikesh Pai's CV |url=https://drhrishikeshpai.com/profile/cv/ |website=Dr. Hrishikesh Pai |access-date=2026-10-10 |language=en}}</ref> * 2023: इंडियन फर्टिलिटी सोसाइटी (IFS) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9" /> * 2023: एकेडमी ऑफ क्लिनिकल एम्ब्रियोलॉजिस्ट्स (ACE) द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड प्रदान किया गया।<ref name=":9" /> == संदर्भ == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:पै, ऋषिकेश}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय चिकित्सक]] [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] qkvow0a8720ad4w50l04qtgy4u7fmxf सदस्य वार्ता:Shivshant gautam 3 1620013 6628078 2026-10-10T15:12:05Z शिवशांत गौतम 948364 /* मेरी पहचान और मेरा संकल्प — शिवशांत गौतम ✊ */ नया अनुभाग 6628078 wikitext text/x-wiki == मेरी पहचान और मेरा संकल्प — शिवशांत गौतम ✊ == [[सदस्य:शिवशांत गौतम|शिवशांत गौतम]] ([[सदस्य वार्ता:शिवशांत गौतम|वार्ता]]) 15:12, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) 42ftz1ge0ku7psxn37j1c95yhskrryq सदस्य वार्ता:Shivshant Rao Ambedkar 3 1620014 6628079 2026-10-10T15:13:33Z शिवशांत गौतम 948364 /* मेरी पहचान और मेरा संकल्प — शिवशांत गौतम ✊ */ नया अनुभाग 6628079 wikitext text/x-wiki == मेरी पहचान और मेरा संकल्प — शिवशांत गौतम ✊ == [[सदस्य:शिवशांत गौतम|शिवशांत गौतम]] ([[सदस्य वार्ता:शिवशांत गौतम|वार्ता]]) 15:13, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) mumx6fl2dmb38kobzlqgtlgzjss3kfu श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध - बाबर काल 14 1620016 6628122 2026-10-10T16:53:54Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध]] 6628122 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध]] o66yh4o54xzn2eheoa9yrwdrdems4wo श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध - उत्तरकालीन मुग़ल 14 1620017 6628129 2026-10-10T17:08:23Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध]] 6628129 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य के युद्ध]] o66yh4o54xzn2eheoa9yrwdrdems4wo श्रेणी:भारत सम्बंधित ग़ोरी राजवंश के युद्ध 14 1620018 6628133 2026-10-10T17:15:53Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: [[श्रेणी:भारत के युद्ध]] 6628133 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारत के युद्ध]] h6mm3djmjap5vdx63svsghhccu359xo नवज्योत सिंह ठाकुर 0 1620019 6628149 2026-10-10T20:15:04Z ~2026-54492-36 952925 News Link joda 6628149 wikitext text/x-wiki == नवज्योत सिंह ठाकुर == नवज्योत सिंह ठाकुर हैदराबाद, तेलंगाना की एक युवा कराटे खिलाड़ी और मार्शल आर्टिस्ट हैं। वह भारतीय मार्शल आर्टिस्ट ग्रैंडमास्टर शास्वत कुमार के मार्गदर्शन में सेनकोकाई कराटे का प्रशिक्षण लेती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://telanganatoday.com/hyderabads-13-year-old-martial-artist-navjyot-singh-thakur-enters-asian-book-of-world-records|title=Hyderabad’s 13-year-old martial artist Navjyot Singh Thakur enters Asian Book of World Records|last=Today|first=Telangana|date=2026-07-03|website=Telangana Today|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> ''तेलंगाना टुडे'' की एक रिपोर्ट के अनुसार, जुलाई 2026 में 13 वर्ष की आयु में नवज्योत ने 10 सेकंड में 105 बैकफिस्ट पंच किए। इस उपलब्धि के लिए उन्हें एशियन बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स से मान्यता मिली।<ref>{{Cite web|url=https://telanganatoday.com/hyderabads-13-year-old-martial-artist-navjyot-singh-thakur-enters-asian-book-of-world-records|title=Hyderabad’s 13-year-old martial artist Navjyot Singh Thakur enters Asian Book of World Records|last=Today|first=Telangana|date=2026-07-03|website=Telangana Today|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> 10 अक्टूबर 2026 को प्रकाशित ''तेलंगाना टुडे'' की एक अन्य रिपोर्ट के अनुसार, उन्होंने सेनकोकाई 50-फाइट फुल-कॉन्टैक्ट एंड्योरेंस चैलेंज में लगातार 50 फुल-कॉन्टैक्ट कराटे मुकाबले पूरे किए। रिपोर्ट में इस उपलब्धि के लिए लंदन बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स से मिली मान्यता का भी उल्लेख किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://telanganatoday.com/nagole-teenager-navjyot-earns-world-record-recognition-for-karate-endurance-challenge|title=Nagole teenager Navjyot earns world record recognition for karate endurance challenge|last=Today|first=Telangana|date=2026-10-10|website=Telangana Today|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> === संदर्भ === # तेलंगाना टुडे — हैदराबाद की 13 वर्षीय मार्शल आर्ट खिलाड़ी नवज्योत सिंह ठाकुर को एशियन बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स में मान्यता # तेलंगाना टुडे — नागोल की किशोरी नवज्योत को कराटे सहनशक्ति चुनौती के लिए विश्व रिकॉर्ड की मान्यता kpiii1q089e03cqkrcztyqpqjkju87n 6628181 6628149 2026-10-11T00:33:39Z विक्रम प्रताप 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6628181 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} == नवज्योत सिंह ठाकुर == नवज्योत सिंह ठाकुर हैदराबाद, तेलंगाना की एक युवा कराटे खिलाड़ी और मार्शल आर्टिस्ट हैं। वह भारतीय मार्शल आर्टिस्ट ग्रैंडमास्टर शास्वत कुमार के मार्गदर्शन में सेनकोकाई कराटे का प्रशिक्षण लेती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://telanganatoday.com/hyderabads-13-year-old-martial-artist-navjyot-singh-thakur-enters-asian-book-of-world-records|title=Hyderabad’s 13-year-old martial artist Navjyot Singh Thakur enters Asian Book of World Records|last=Today|first=Telangana|date=2026-07-03|website=Telangana Today|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> ''तेलंगाना टुडे'' की एक रिपोर्ट के अनुसार, जुलाई 2026 में 13 वर्ष की आयु में नवज्योत ने 10 सेकंड में 105 बैकफिस्ट पंच किए। इस उपलब्धि के लिए उन्हें एशियन बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स से मान्यता मिली।<ref>{{Cite web|url=https://telanganatoday.com/hyderabads-13-year-old-martial-artist-navjyot-singh-thakur-enters-asian-book-of-world-records|title=Hyderabad’s 13-year-old martial artist Navjyot Singh Thakur enters Asian Book of World Records|last=Today|first=Telangana|date=2026-07-03|website=Telangana Today|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> 10 अक्टूबर 2026 को प्रकाशित ''तेलंगाना टुडे'' की एक अन्य रिपोर्ट के अनुसार, उन्होंने सेनकोकाई 50-फाइट फुल-कॉन्टैक्ट एंड्योरेंस चैलेंज में लगातार 50 फुल-कॉन्टैक्ट कराटे मुकाबले पूरे किए। रिपोर्ट में इस उपलब्धि के लिए लंदन बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स से मिली मान्यता का भी उल्लेख किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://telanganatoday.com/nagole-teenager-navjyot-earns-world-record-recognition-for-karate-endurance-challenge|title=Nagole teenager Navjyot earns world record recognition for karate endurance challenge|last=Today|first=Telangana|date=2026-10-10|website=Telangana Today|language=en|access-date=2026-10-10}}</ref> === संदर्भ === # तेलंगाना टुडे — हैदराबाद की 13 वर्षीय मार्शल आर्ट खिलाड़ी नवज्योत सिंह ठाकुर को एशियन बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स में मान्यता # तेलंगाना टुडे — नागोल की किशोरी नवज्योत को कराटे सहनशक्ति चुनौती के लिए विश्व रिकॉर्ड की मान्यता jekyglg0nhs7rb7t9o7lfdhybkx00nd सदस्य:AskMrSumit/प्रयोगपृष्ठ 2 1620020 6628175 2026-10-11T00:25:08Z Mfield 881963 Mfield ने पृष्ठ [[सदस्य:AskMrSumit/प्रयोगपृष्ठ]] को [[सदस्य:Mr Sumit Dhangar/प्रयोगपृष्ठ]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/AskMrSumit|AskMrSumit]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Mr Sumit Dhangar|Mr Sumit Dhangar]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6628175 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य:Mr Sumit Dhangar/प्रयोगपृष्ठ]] 0wpxaosi0fotc9xcgvt26w0bq5kbvfz सदस्य वार्ता:AskMrSumit 3 1620021 6628177 2026-10-11T00:25:08Z Mfield 881963 Mfield ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:AskMrSumit]] को [[सदस्य वार्ता:Mr Sumit Dhangar]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/AskMrSumit|AskMrSumit]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Mr Sumit Dhangar|Mr Sumit Dhangar]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6628177 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Mr Sumit Dhangar]] 2gm83vvpjcdy4bsk73idpp12khqcxzt विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ज॓ डी जैन 4 1620022 6628249 2026-10-11T03:27:16Z विक्रम प्रताप 911487 [[:ज॓ डी जैन]] को हटाने हेतु चर्चा पृष्ठ बनाया जा रहा 6628249 wikitext text/x-wiki === [[:ज॓ डी जैन]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=अक्टूबर 2026}} :{{la|1=ज॓ डी जैन}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|ज॓ डी जैन -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: उल्लेखनीयता संदिग्ध [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:27, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) ghber81l8u9ta02va5pcpqnh5ea25e4 सतवीर सैनी 0 1620023 6628262 2026-10-11T06:02:09Z ~2026-54764-67 952976 नया पृष्ठ: {{संक्षिप्त विवरण|भारतीय टेलीविजन कलाकार}} {{Infobox person | name = सतवीर सैनी | image = Satveer_saini.jpg | caption = सतवीर सैनी | occupation = कलाकार | birth_place = मावंडा, [[नीम का थाना]], [[राजस्थान]],[[भारत]] }} '''सतवीर सैनी''' एक भारतीय टेली... 6628262 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|भारतीय टेलीविजन कलाकार}} {{Infobox person | name = सतवीर सैनी | image = Satveer_saini.jpg | caption = सतवीर सैनी | occupation = कलाकार | birth_place = मावंडा, [[नीम का थाना]], [[राजस्थान]],[[भारत]] }} '''सतवीर सैनी''' एक भारतीय टेलीविजन कलाकार हैं। उनके IMDb प्रोफ़ाइल पर टेलीविजन कार्यक्रम ''Crime Patrol Dial 100'' से संबंधित अभिनय क्रेडिट सूचीबद्ध है।<ref>{{cite web |title=Satveer Saini |url=https://www.imdb.com/name/nm18861155/ |website=IMDb |access-date=11 अक्टूबर 2026}}</ref> == टेलीविजन करियर == सतवीर सैनी का नाम टेलीविजन कार्यक्रम ''Crime Patrol Dial 100'' से संबंधित IMDb रिकॉर्ड में दर्ज है। SonyLIV पर ''Tirth Nagar Murder, Jaipur'' शीर्षक वाला एपिसोड उपलब्ध है।<ref>{{cite web |title=Crime Patrol Dial 100: Tirth Nagar Murder, Jaipur |url=https://www.sonyliv.com/shows/crime-patrol-dial-100-1700000076/tirth-nagar-murder-jaipur-1000016791 |website=SonyLIV |access-date=11 अक्टूबर 2026}}</ref> उनका नाम धारावाहिक ''Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi'' के संदर्भ में भी सामने आया है। हालांकि, उपलब्ध द टाइम्स ऑफ इंडिया लेख धारावाहिक के बारे में है और उसमें सतवीर सैनी की भूमिका की स्वतंत्र पुष्टि नहीं होती।<ref>{{cite news |title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi written update, July 27, 2017: An angry and possessive Dev is introduced |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-july-27-2017-an-angry-and-possessive-dev-is-introduced/articleshow/59803467.cms |work=The Times of India |date=28 जुलाई 2017}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == [[File:Satveer saini ,cm Ashok Gehlot.jpg|thumb|सतवीर सैनी और अशोक गहलोत]] * [https://www.imdb.com/name/nm18861155/ IMDb पर सतवीर सैनी] * [https://www.sonyliv.com/shows/crime-patrol-dial-100-1700000076/tirth-nagar-murder-jaipur-1000016791 SonyLIV पर ''Crime Patrol Dial 100'' का एपिसोड] * [https://www.sonyliv.com/shows/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-1700000095/season/1 SonyLIV पर ''Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi''] * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas/ Hindustan Metro पर सतवीर सैनी से संबंधित लेख] == संदर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q141636256 विकिडाटा पर सतवीर सैनी] * [https://www.imdb.com/name/nm18861155/ IMDb पर सतवीर सैनी] * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas Hindustan Metro में सतवीर सैनी पर लेख] * [https://latesttales.in/from-maonda-to-jaipur-satveer-sainis-journey-from-cricket-dreams-to-television/ Latest Tales में सतवीर सैनी पर लेख] * [https://www.sonyliv.com/shows/crime-patrol-satark-1700000108 SonyLIV पर क्राइम पेट्रोल] * [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-to-be-dubbed-in-telugu/articleshow/60776757.cms ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' से संबंधित टाइम्स ऑफ इंडिया का लेख] == यह भी देखें == * [[मावंडा]] * [[नीम का थाना]] * [[राजस्थान]] gx1jmapwxfcjjz6x119e318majfwrlj 6628312 6628262 2026-10-11T06:40:57Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6628312 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{संक्षिप्त विवरण|भारतीय टेलीविजन कलाकार}} {{Infobox person | name = सतवीर सैनी | image = Satveer_saini.jpg | caption = सतवीर सैनी | occupation = कलाकार | birth_place = मावंडा, [[नीम का थाना]], [[राजस्थान]],[[भारत]] }} '''सतवीर सैनी''' एक भारतीय टेलीविजन कलाकार हैं। उनके IMDb प्रोफ़ाइल पर टेलीविजन कार्यक्रम ''Crime Patrol Dial 100'' से संबंधित अभिनय क्रेडिट सूचीबद्ध है।<ref>{{cite web |title=Satveer Saini |url=https://www.imdb.com/name/nm18861155/ |website=IMDb |access-date=11 अक्टूबर 2026}}</ref> == टेलीविजन करियर == सतवीर सैनी का नाम टेलीविजन कार्यक्रम ''Crime Patrol Dial 100'' से संबंधित IMDb रिकॉर्ड में दर्ज है। SonyLIV पर ''Tirth Nagar Murder, Jaipur'' शीर्षक वाला एपिसोड उपलब्ध है।<ref>{{cite web |title=Crime Patrol Dial 100: Tirth Nagar Murder, Jaipur |url=https://www.sonyliv.com/shows/crime-patrol-dial-100-1700000076/tirth-nagar-murder-jaipur-1000016791 |website=SonyLIV |access-date=11 अक्टूबर 2026}}</ref> उनका नाम धारावाहिक ''Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi'' के संदर्भ में भी सामने आया है। हालांकि, उपलब्ध द टाइम्स ऑफ इंडिया लेख धारावाहिक के बारे में है और उसमें सतवीर सैनी की भूमिका की स्वतंत्र पुष्टि नहीं होती।<ref>{{cite news |title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi written update, July 27, 2017: An angry and possessive Dev is introduced |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-july-27-2017-an-angry-and-possessive-dev-is-introduced/articleshow/59803467.cms |work=The Times of India |date=28 जुलाई 2017}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == [[File:Satveer saini ,cm Ashok Gehlot.jpg|thumb|सतवीर सैनी और अशोक गहलोत]] * [https://www.imdb.com/name/nm18861155/ IMDb पर सतवीर सैनी] * [https://www.sonyliv.com/shows/crime-patrol-dial-100-1700000076/tirth-nagar-murder-jaipur-1000016791 SonyLIV पर ''Crime Patrol Dial 100'' का एपिसोड] * [https://www.sonyliv.com/shows/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-1700000095/season/1 SonyLIV पर ''Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi''] * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas/ Hindustan Metro पर सतवीर सैनी से संबंधित लेख] == संदर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q141636256 विकिडाटा पर सतवीर सैनी] * [https://www.imdb.com/name/nm18861155/ IMDb पर सतवीर सैनी] * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas Hindustan Metro में सतवीर सैनी पर लेख] * [https://latesttales.in/from-maonda-to-jaipur-satveer-sainis-journey-from-cricket-dreams-to-television/ Latest Tales में सतवीर सैनी पर लेख] * [https://www.sonyliv.com/shows/crime-patrol-satark-1700000108 SonyLIV पर क्राइम पेट्रोल] * [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-to-be-dubbed-in-telugu/articleshow/60776757.cms ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' से संबंधित टाइम्स ऑफ इंडिया का लेख] == यह भी देखें == * [[मावंडा]] * [[नीम का थाना]] * [[राजस्थान]] ahhh9enq8z1cr68q8tgp5hnfqw5f5zm 6628424 6628312 2026-10-11T09:33:33Z ~2026-54764-67 952976 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6628424 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{संक्षिप्त विवरण|भारतीय टेलीविजन कलाकार}} {{Infobox person | name = सतवीर सैनी | image = Satveer_saini.jpg | caption = सतवीर सैनी | occupation = कलाकार | birth_place = मावंडा, [[नीम का थाना]], [[राजस्थान]],[[भारत]] }} '''सतवीर सैनी''' एक भारतीय टेलीविजन कलाकार हैं। उनके IMDb प्रोफ़ाइल पर टेलीविजन कार्यक्रम ''Crime Patrol Dial 100'' से संबंधित अभिनय क्रेडिट सूचीबद्ध है।<ref>{{cite web |title=Satveer Saini |url=https://www.imdb.com/name/nm18861155/ |website=IMDb |access-date=11 अक्टूबर 2026}}</ref> == टेलीविजन करियर == सतवीर सैनी का नाम टेलीविजन कार्यक्रम ''Crime Patrol Dial 100'' से संबंधित IMDb रिकॉर्ड में दर्ज है। SonyLIV पर ''Tirth Nagar Murder, Jaipur'' शीर्षक वाला एपिसोड उपलब्ध है।<ref>{{cite web |title=Crime Patrol Dial 100: Tirth Nagar Murder, Jaipur |url=https://www.sonyliv.com/shows/crime-patrol-dial-100-1700000076/tirth-nagar-murder-jaipur-1000016791 |website=SonyLIV |access-date=11 अक्टूबर 2026}}</ref> उनका नाम धारावाहिक ''Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi'' के संदर्भ में भी सामने आया है। हालांकि, उपलब्ध द टाइम्स ऑफ इंडिया लेख धारावाहिक के बारे में है और उसमें सतवीर सैनी की भूमिका की स्वतंत्र पुष्टि नहीं होती।<ref>{{cite news |title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi written update, July 27, 2017: An angry and possessive Dev is introduced |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-july-27-2017-an-angry-and-possessive-dev-is-introduced/articleshow/59803467.cms |work=The Times of India |date=28 जुलाई 2017}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.imdb.com/name/nm18861155/ IMDb पर सतवीर सैनी] * [https://www.sonyliv.com/shows/crime-patrol-dial-100-1700000076/tirth-nagar-murder-jaipur-1000016791 SonyLIV पर ''Crime Patrol Dial 100'' का एपिसोड] * [https://www.sonyliv.com/shows/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-1700000095/season/1 SonyLIV पर ''Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi''] * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas/ Hindustan Metro पर सतवीर सैनी से संबंधित लेख] == संदर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q141636256 विकिडाटा पर सतवीर सैनी] * [https://www.imdb.com/name/nm18861155/ IMDb पर सतवीर सैनी] * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas Hindustan Metro में सतवीर सैनी पर लेख] * [https://latesttales.in/from-maonda-to-jaipur-satveer-sainis-journey-from-cricket-dreams-to-television/ Latest Tales में सतवीर सैनी पर लेख] * [https://www.sonyliv.com/shows/crime-patrol-satark-1700000108 SonyLIV पर क्राइम पेट्रोल] * [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-to-be-dubbed-in-telugu/articleshow/60776757.cms ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' से संबंधित टाइम्स ऑफ इंडिया का लेख] == यह भी देखें == * [[मावंडा]] * [[नीम का थाना]] * [[राजस्थान]] 61157jzfxk6try408fmrly0ck5l74w5 श्रेणी:मराठा साम्राज्य से सम्बन्धित महिलाएँ 14 1620024 6628299 2026-10-11T06:20:37Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: [[श्रेणी:भारतीय महिलाएँ]] 6628299 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय महिलाएँ]] btoxzzj33qtxkuzfytmk8gy0suzhx6z वार्ता:शाश्वत कुमार 1 1620025 6628369 2026-10-11T08:23:05Z ~2026-54720-57 952929 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग 6628369 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस पृष्ठ को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/~2026-54720-57|~2026-54720-57]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54720-57|वार्ता]]) 08:23, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा प्रश्न विकिपीडिया के संपादकों से है। यदि किसी व्यक्ति के बारे में विश्वसनीय समाचार-पत्रों में प्रकाशित जानकारी को बिना किसी प्रचारात्मक भाषा के, निष्पक्ष तरीके से और उचित संदर्भों के साथ लिखा जाता है, तो उसे प्रचार क्यों माना जा रहा है? उदाहरण के लिए, सचिन तेंदुलकर द्वारा एकदिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट में 200 रन बनाने की उपलब्धि को उनके विकिपीडिया लेख में लिखना प्रचार नहीं है, बल्कि एक सत्यापन योग्य तथ्य है। इसी प्रकार, यदि किसी अन्य व्यक्ति की उपलब्धियों के बारे में समाचार-पत्रों में रिपोर्ट प्रकाशित हुई हैं और उन्हें संदर्भों के साथ निष्पक्ष रूप से लिखा गया है, तो केवल उन तथ्यों को लिखना प्रचार कैसे हो सकता है? मैं विकिपीडिया की उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और विश्वसनीय स्रोतों से संबंधित नीतियों का सम्मान करता हूँ। मेरा उद्देश्य किसी व्यक्ति का प्रचार करना नहीं, बल्कि प्रकाशित जानकारी को सही संदर्भों के साथ प्रस्तुत करना है। यदि मेरे लेख में कोई विशेष सामग्री विकिपीडिया की नीतियों के विरुद्ध है, तो कृपया उस सामग्री और संबंधित नीति का स्पष्ट उल्लेख करें, ताकि आवश्यक सुधार किए जा सकें। केवल प्रचार का सामान्य आरोप लगाने के बजाय यह स्पष्ट करना उचित होगा कि समस्या लेख की भाषा में है, संदर्भों में है या व्यक्ति की उल्लेखनीयता में। मेरा विनम्र प्रश्न है: जब समाचारों में प्रकाशित तथ्यों को बिना प्रशंसात्मक भाषा के लिखा गया है, तो उन्हें प्रचार मानने का ठोस आधार क्या है? कृपया विकिपीडिया की संबंधित नीति के आधार पर स्पष्ट उत्तर दें। धन्यवाद। d8ycx7wzmygb6ygumtzapoax7jb4j5p 6628372 6628369 2026-10-11T08:29:47Z ~2026-54720-57 952929 /* Page ko Delete mat kijiye isko sudharne me madat kijiye */ नया अनुभाग 6628372 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस पृष्ठ को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/~2026-54720-57|~2026-54720-57]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54720-57|वार्ता]]) 08:23, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा प्रश्न विकिपीडिया के संपादकों से है। यदि किसी व्यक्ति के बारे में विश्वसनीय समाचार-पत्रों में प्रकाशित जानकारी को बिना किसी प्रचारात्मक भाषा के, निष्पक्ष तरीके से और उचित संदर्भों के साथ लिखा जाता है, तो उसे प्रचार क्यों माना जा रहा है? उदाहरण के लिए, सचिन तेंदुलकर द्वारा एकदिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट में 200 रन बनाने की उपलब्धि को उनके विकिपीडिया लेख में लिखना प्रचार नहीं है, बल्कि एक सत्यापन योग्य तथ्य है। इसी प्रकार, यदि किसी अन्य व्यक्ति की उपलब्धियों के बारे में समाचार-पत्रों में रिपोर्ट प्रकाशित हुई हैं और उन्हें संदर्भों के साथ निष्पक्ष रूप से लिखा गया है, तो केवल उन तथ्यों को लिखना प्रचार कैसे हो सकता है? मैं विकिपीडिया की उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और विश्वसनीय स्रोतों से संबंधित नीतियों का सम्मान करता हूँ। मेरा उद्देश्य किसी व्यक्ति का प्रचार करना नहीं, बल्कि प्रकाशित जानकारी को सही संदर्भों के साथ प्रस्तुत करना है। यदि मेरे लेख में कोई विशेष सामग्री विकिपीडिया की नीतियों के विरुद्ध है, तो कृपया उस सामग्री और संबंधित नीति का स्पष्ट उल्लेख करें, ताकि आवश्यक सुधार किए जा सकें। केवल प्रचार का सामान्य आरोप लगाने के बजाय यह स्पष्ट करना उचित होगा कि समस्या लेख की भाषा में है, संदर्भों में है या व्यक्ति की उल्लेखनीयता में। मेरा विनम्र प्रश्न है: जब समाचारों में प्रकाशित तथ्यों को बिना प्रशंसात्मक भाषा के लिखा गया है, तो उन्हें प्रचार मानने का ठोस आधार क्या है? कृपया विकिपीडिया की संबंधित नीति के आधार पर स्पष्ट उत्तर दें। धन्यवाद। == Page ko Delete mat kijiye isko sudharne me madat kijiye == '''विकिपीडिया टीम से मेरा विनम्र अनुरोध''' मेरा विकिपीडिया टीम से विनम्र अनुरोध है कि यदि हिंदी विकिपीडिया पर शाश्वत कुमार का लेख लिखने में मुझसे कोई गलती हुई है या लेख विकिपीडिया की नीतियों के अनुरूप नहीं है, तो कृपया उसे सुधारने में मेरी सहायता करें। आप Google पर उपलब्ध शाश्वत कुमार से संबंधित समाचार-पत्रों की रिपोर्टों और अन्य विश्वसनीय स्रोतों के लिंक देखकर उनके हिंदी विकिपीडिया लेख को निष्पक्ष, विश्वसनीय और विकिपीडिया के सभी नियमों के अनुरूप बेहतर बनाने में सहयोग कर सकते हैं। यदि लेख में कोई कमी है, तो उसे दूर किया जाए और जानकारी को उचित संदर्भों के साथ प्रस्तुत किया जाए। '''किसी लेख को हटाना आसान है, लेकिन विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर शोध करके एक अच्छा लेख तैयार करना मेहनत का काम है।''' इसलिए मेरा अनुरोध है कि लेख को हटाने का निर्णय लेने से पहले उसे सुधारने की संभावना पर भी विचार किया जाए। शाश्वत कुमार मार्शल आर्ट्स के क्षेत्र से जुड़े हैं और उनके बारे में विभिन्न समाचार माध्यमों में जानकारी प्रकाशित हुई है। मेरा मानना है कि उन समाचारों की जाँच करके यह निर्धारित किया जाना चाहिए कि कौन-सी जानकारी विकिपीडिया के लिए उपयुक्त है। मैं यह भी समझता हूँ कि अंतिम निर्णय विकिपीडिया की उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और विश्वसनीय स्रोतों से संबंधित नीतियों के आधार पर ही होना चाहिए। यदि मुझसे लेख लिखने में कोई त्रुटि हुई है, तो कृपया मुझे केवल गलती बताकर छोड़ने के बजाय यह भी मार्गदर्शन दें कि उसे सही तरीके से कैसे सुधारा जा सकता है। मेरा उद्देश्य किसी का प्रचार करना नहीं, बल्कि उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर एक तथ्यात्मक और निष्पक्ष लेख प्रस्तुत करना है। '''अतः विकिपीडिया टीम से मेरा निवेदन है कि शाश्वत कुमार के हिंदी विकिपीडिया लेख को सुधारने का अवसर दिया जाए और उपलब्ध विश्वसनीय समाचार-स्रोतों की जाँच करके उचित निर्णय लिया जाए।''' धन्यवाद। [[विशेष:योगदान/~2026-54720-57|~2026-54720-57]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54720-57|वार्ता]]) 08:29, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) g2w4ng1zy3l4tgmrcsrz02qe5rk3ckf आपको पहले भी कहीं देखा है 0 1620026 6628389 2026-10-11T09:10:55Z हिंदुस्थान वासी 89741 काम जारी है 6628389 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = आपको पहले भी कहीं देखा है | image = AhistaAhista2006 MoviePoster.jpg | caption = '''आहिस्ता आहिस्ता''' का पोस्टर | producer = अंजुम रिज़वी | director = शिवम नायर | based_on = [[फ़्योदोर दोस्तोयेव्स्की]] की <br /> ''[[श्वेत रातें (लघु कथा)|श्वेत रातें]]'' | music =[[हिमेश रेशमिया]] | Lyricist = [[साहिर लुधियानवी]] | cinematography = | writer = [[इम्तियाज़ अली]] | starring = [[अभय देओल]], <br />[[सोहा अली ख़ान]] <br /> | editing = प्रवीण अंग्रे | screenplay = | released = 18 अगस्त, 2006 | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | budget = }} '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' सन् 2006 की हिन्दी फ़िल्म है। इसे शिवम नायर ने निर्देशित किया है।<ref>{{cite news |title=इन 8 फिल्मों ने बर्बाद किया अभय देओल का करिअर, 3 तो लगातार हुई थीं डिजास्टर, 1 तो थी 200 करोड़ी फिल्म |url=https://hindi.news18.com/amp/photogallery/entertainment/bollywood-nanu-ki-jaanu-to-velle-these-8-films-ruined-abhay-deol-career-3-were-consecutive-disasters-last-film-this-includes-1-big-budget-movie-6138355.html |work=News18 हिंदी |language=hi-IN}}</ref> इसमें [[अभय देओल]] और [[सोहा अली ख़ान]] ने अभिनय किया है। ==कहानी== अंकुश रामदेव ([[अभय देओल]]) दिल्ली के मैरिज रजिस्ट्रार ऑफिस में गवाह बनकर अपना गुज़ारा किया करता है। वहीं मेघा ([[सोहा अली ख़ान]]) नैनीताल में अपने घर से भागकर अपने प्रेमी धीरज से शादी करने को आती है। लेकिन शादी के दिन धीरज नहीं आता। हालाँकि अंकुश उसकी मदद करता है और उसे एक स्थानीय वृद्धाश्रम में नौकरी दिला देता है। जैसे-जैसे समय बीतता है मेघा को अपनी काबिलियत का एहसास होने लगता है। वह अंकुश से कहती है कि उसे खुशी है कि धीरज मैरिज ब्यूरो में नहीं आया। अंकुश को एहसास होता है कि रोज़ाना होने वाली मामूली सी कमाई उसके लिए काफ़ी नहीं है। उसे अभी भी मेघा के लिए लिया गया लोन चुकाना होता है। वह एक बैंक के प्रतिनिधि के तौर पर काम करना शुरू करता है। जो कमीशन के लिए बैंक अकाउंट खोलता है। बाद में वह लोन चुकाने में कामयाब हो जाता है। यह जानकर, मेघा उसे डांटती है कि उसने एक ऐसी लड़की के लिए इतना कुछ किया जो उसके लिए अजनबी थी। अंकुश की ज़िंदगी अच्छी तरह आगे बढ़ती है। जल्द ही उसे उसी बैंक में अच्छे वेतन पर एरिया सुपरवाइज़र के तौर पर काम करने का ऑफ़र मिलता है। अंकुश हिचकिचाता है क्योंकि इसके लिए अच्छी अंग्रेज़ी बोलना ज़रूरी है। मेघा उसे भरोसा दिलाती है कि उसे सफल होने के लिए बस ज़िंदगी में एक मौके की ज़रूरत थी। मेघा और अंकुश के बीच कुछ रिश्ता बन जाता है। हालाँकि, तभी धीरज वापस आता है और मेघा को ढूंढता है। अंकुश इसलिए धीरज को नैनीताल वापस भेजने की कोशिश करता है। वह हर मुमकिन कोशिश करता है लेकिन नाकाम रहता है। एक दिन अंकुश का दोस्त धीरज को मेघा के ठिकाने के बारे में बता देता है। ठीक उसी दिन जब मेघा और अंकुश शादी करने वाले होते हैं। धीरज को देखकर वह नाराज़ हो जाती है और उसे चले जाने के लिए कहती है। लेकिन मेघा को एहसास होता है कि धीरज ने जो किया, वह जान-बूझकर नहीं किया था। मेघा अंकुश से बात करती है और उसे बताती है कि वह धीरज के बिना नहीं रह सकती। आखिरकार अंकुश को समझ आ जाता है कि वह उसके लिए सिर्फ़ एक दोस्त है। फिर अंकुश धीरज और मेघा की शादी का गवाह बनता है। लेकिन अपनी रेगुलर फ़ीस मांगता है और उनके साथ सारे रिश्ते खत्म कर लेता है। == मुख्य कलाकार == * [[अभय देओल]] — अंकुश रामदेव * [[सोहा अली ख़ान]] — मेघा * शायन मुंशी — धीरज अंसारिया * शकील ख़ान — ज़ुल्फी * कामिनी खन्ना — अम्मी * [[ऋचा चड्ढा]] — * [[बृजेंद्र कला]] — == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_music = [[हिमेश रेशमिया]] | title1 = आहिस्ता आहिस्ता | extra1 = हिमेश रेशमिया | length1 = 5:28 | lyrics1 = [[इरशाद कामिल]] | title2 = अल्लाह करे | extra2 = हिमेश रेशमिया | length2 = 4:26 | lyrics2 = इरशाद कामिल | title3 = लव यू अनकंडीशनली | extra3 = हिमेश रेशमिया | length3 = 5:18 | lyrics3 = इरशाद कामिल | title4 = इश्क़ ने तेरे | extra4 = [[केके]], जयेश गांधी | length4 = 5:31 | lyrics4 = इरशाद कामिल | title5 = तन्हा तेरे बगैर | extra5 = केके, [[सुनिधि चौहान]] | length5 = 5:06 | lyrics5 = इरशाद कामिल | title6 = आवाँ अँखियां जावाँ अँखियां | extra6 = हिमेश रेशमिया, जयेश गांधी | length6 = 5:51 | lyrics6 = – | title7 = तुम जो मिले | extra7 = [[कुणाल गांजावाला]] | length7 = 6:14 | lyrics7 = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title8 = दिल नइयों माने रे | extra8 = हिमेश रेशमिया, [[तुलसी कुमार]] | length8 = 4:52 | lyrics8 = समीर }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{IMDb title|0831840|आहिस्ता आहिस्ता}} [[श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:हिमेश रेशमिया द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांस फ़िल्में]] 5lqhtxj3cc30f7d1n9dqtamvzn3flgm 6628391 6628389 2026-10-11T09:20:57Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* */ सुधारा 6628391 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = आपको पहले भी कहीं देखा है | image = | caption = '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' का पोस्टर | producer = [[भूषण कुमार]] | director = [[अनुभव सिन्हा]] | based_on = [[फ़्योदोर दोस्तोयेव्स्की]] की <br /> ''[[श्वेत रातें (लघु कथा)|श्वेत रातें]]'' | music =[[निखिल-विनय]] | Lyricist = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | cinematography = | writer = [[इम्तियाज़ अली]] | starring = [[अभय देओल]], <br />[[सोहा अली ख़ान]] <br /> | editing = प्रवीण अंग्रे | screenplay = | released = 18 अगस्त, 2006 | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | budget = }} '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' सन् 2003 की हिन्दी फ़िल्म है। इसे [[अनुभव सिन्हा]] ने निर्देशित किया है और निर्माण [[भूषण कुमार]] ने किया है। इसमें [[प्रियांशु चटर्जी]] और [[साक्षी शिवानंद]] ने अभिनय किया है। ==कहानी== अंकुश रामदेव ([[अभय देओल]]) दिल्ली के मैरिज रजिस्ट्रार ऑफिस में गवाह बनकर अपना गुज़ारा किया करता है। वहीं मेघा ([[सोहा अली ख़ान]]) नैनीताल में अपने घर से भागकर अपने प्रेमी धीरज से शादी करने को आती है। लेकिन शादी के दिन धीरज नहीं आता। हालाँकि अंकुश उसकी मदद करता है और उसे एक स्थानीय वृद्धाश्रम में नौकरी दिला देता है। जैसे-जैसे समय बीतता है मेघा को अपनी काबिलियत का एहसास होने लगता है। वह अंकुश से कहती है कि उसे खुशी है कि धीरज मैरिज ब्यूरो में नहीं आया। अंकुश को एहसास होता है कि रोज़ाना होने वाली मामूली सी कमाई उसके लिए काफ़ी नहीं है। उसे अभी भी मेघा के लिए लिया गया लोन चुकाना होता है। वह एक बैंक के प्रतिनिधि के तौर पर काम करना शुरू करता है। जो कमीशन के लिए बैंक अकाउंट खोलता है। बाद में वह लोन चुकाने में कामयाब हो जाता है। यह जानकर, मेघा उसे डांटती है कि उसने एक ऐसी लड़की के लिए इतना कुछ किया जो उसके लिए अजनबी थी। अंकुश की ज़िंदगी अच्छी तरह आगे बढ़ती है। जल्द ही उसे उसी बैंक में अच्छे वेतन पर एरिया सुपरवाइज़र के तौर पर काम करने का ऑफ़र मिलता है। अंकुश हिचकिचाता है क्योंकि इसके लिए अच्छी अंग्रेज़ी बोलना ज़रूरी है। मेघा उसे भरोसा दिलाती है कि उसे सफल होने के लिए बस ज़िंदगी में एक मौके की ज़रूरत थी। मेघा और अंकुश के बीच कुछ रिश्ता बन जाता है। हालाँकि, तभी धीरज वापस आता है और मेघा को ढूंढता है। अंकुश इसलिए धीरज को नैनीताल वापस भेजने की कोशिश करता है। वह हर मुमकिन कोशिश करता है लेकिन नाकाम रहता है। एक दिन अंकुश का दोस्त धीरज को मेघा के ठिकाने के बारे में बता देता है। ठीक उसी दिन जब मेघा और अंकुश शादी करने वाले होते हैं। धीरज को देखकर वह नाराज़ हो जाती है और उसे चले जाने के लिए कहती है। लेकिन मेघा को एहसास होता है कि धीरज ने जो किया, वह जान-बूझकर नहीं किया था। मेघा अंकुश से बात करती है और उसे बताती है कि वह धीरज के बिना नहीं रह सकती। आखिरकार अंकुश को समझ आ जाता है कि वह उसके लिए सिर्फ़ एक दोस्त है। फिर अंकुश धीरज और मेघा की शादी का गवाह बनता है। लेकिन अपनी रेगुलर फ़ीस मांगता है और उनके साथ सारे रिश्ते खत्म कर लेता है। == मुख्य कलाकार == * [[अभय देओल]] — अंकुश रामदेव * [[सोहा अली ख़ान]] — मेघा * शायन मुंशी — धीरज अंसारिया * शकील ख़ान — ज़ुल्फी * कामिनी खन्ना — अम्मी * [[ऋचा चड्ढा]] — * [[बृजेंद्र कला]] — == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_music = [[हिमेश रेशमिया]] | title1 = आहिस्ता आहिस्ता | extra1 = हिमेश रेशमिया | length1 = 5:28 | lyrics1 = [[इरशाद कामिल]] | title2 = अल्लाह करे | extra2 = हिमेश रेशमिया | length2 = 4:26 | lyrics2 = इरशाद कामिल | title3 = लव यू अनकंडीशनली | extra3 = हिमेश रेशमिया | length3 = 5:18 | lyrics3 = इरशाद कामिल | title4 = इश्क़ ने तेरे | extra4 = [[केके]], जयेश गांधी | length4 = 5:31 | lyrics4 = इरशाद कामिल | title5 = तन्हा तेरे बगैर | extra5 = केके, [[सुनिधि चौहान]] | length5 = 5:06 | lyrics5 = इरशाद कामिल | title6 = आवाँ अँखियां जावाँ अँखियां | extra6 = हिमेश रेशमिया, जयेश गांधी | length6 = 5:51 | lyrics6 = – | title7 = तुम जो मिले | extra7 = [[कुणाल गांजावाला]] | length7 = 6:14 | lyrics7 = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title8 = दिल नइयों माने रे | extra8 = हिमेश रेशमिया, [[तुलसी कुमार]] | length8 = 4:52 | lyrics8 = समीर }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{IMDb title|0831840|आहिस्ता आहिस्ता}} [[श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:हिमेश रेशमिया द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांस फ़िल्में]] fyyo6dlnapl8ebqgm34o2uks3fte5jy 6628428 6628391 2026-10-11T09:46:43Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* संगीत */ ये अनुभाग पूरा किया 6628428 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = आपको पहले भी कहीं देखा है | image = | caption = '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' का पोस्टर | producer = [[भूषण कुमार]] | director = [[अनुभव सिन्हा]] | based_on = [[फ़्योदोर दोस्तोयेव्स्की]] की <br /> ''[[श्वेत रातें (लघु कथा)|श्वेत रातें]]'' | music =[[निखिल-विनय]] | Lyricist = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | cinematography = | writer = [[इम्तियाज़ अली]] | starring = [[अभय देओल]], <br />[[सोहा अली ख़ान]] <br /> | editing = प्रवीण अंग्रे | screenplay = | released = 18 अगस्त, 2006 | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | budget = }} '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' सन् 2003 की हिन्दी फ़िल्म है। इसे [[अनुभव सिन्हा]] ने निर्देशित किया है और निर्माण [[भूषण कुमार]] ने किया है। इसमें [[प्रियांशु चटर्जी]] और [[साक्षी शिवानंद]] ने अभिनय किया है। ==कहानी== अंकुश रामदेव ([[अभय देओल]]) दिल्ली के मैरिज रजिस्ट्रार ऑफिस में गवाह बनकर अपना गुज़ारा किया करता है। वहीं मेघा ([[सोहा अली ख़ान]]) नैनीताल में अपने घर से भागकर अपने प्रेमी धीरज से शादी करने को आती है। लेकिन शादी के दिन धीरज नहीं आता। हालाँकि अंकुश उसकी मदद करता है और उसे एक स्थानीय वृद्धाश्रम में नौकरी दिला देता है। जैसे-जैसे समय बीतता है मेघा को अपनी काबिलियत का एहसास होने लगता है। वह अंकुश से कहती है कि उसे खुशी है कि धीरज मैरिज ब्यूरो में नहीं आया। अंकुश को एहसास होता है कि रोज़ाना होने वाली मामूली सी कमाई उसके लिए काफ़ी नहीं है। उसे अभी भी मेघा के लिए लिया गया लोन चुकाना होता है। वह एक बैंक के प्रतिनिधि के तौर पर काम करना शुरू करता है। जो कमीशन के लिए बैंक अकाउंट खोलता है। बाद में वह लोन चुकाने में कामयाब हो जाता है। यह जानकर, मेघा उसे डांटती है कि उसने एक ऐसी लड़की के लिए इतना कुछ किया जो उसके लिए अजनबी थी। अंकुश की ज़िंदगी अच्छी तरह आगे बढ़ती है। जल्द ही उसे उसी बैंक में अच्छे वेतन पर एरिया सुपरवाइज़र के तौर पर काम करने का ऑफ़र मिलता है। अंकुश हिचकिचाता है क्योंकि इसके लिए अच्छी अंग्रेज़ी बोलना ज़रूरी है। मेघा उसे भरोसा दिलाती है कि उसे सफल होने के लिए बस ज़िंदगी में एक मौके की ज़रूरत थी। मेघा और अंकुश के बीच कुछ रिश्ता बन जाता है। हालाँकि, तभी धीरज वापस आता है और मेघा को ढूंढता है। अंकुश इसलिए धीरज को नैनीताल वापस भेजने की कोशिश करता है। वह हर मुमकिन कोशिश करता है लेकिन नाकाम रहता है। एक दिन अंकुश का दोस्त धीरज को मेघा के ठिकाने के बारे में बता देता है। ठीक उसी दिन जब मेघा और अंकुश शादी करने वाले होते हैं। धीरज को देखकर वह नाराज़ हो जाती है और उसे चले जाने के लिए कहती है। लेकिन मेघा को एहसास होता है कि धीरज ने जो किया, वह जान-बूझकर नहीं किया था। मेघा अंकुश से बात करती है और उसे बताती है कि वह धीरज के बिना नहीं रह सकती। आखिरकार अंकुश को समझ आ जाता है कि वह उसके लिए सिर्फ़ एक दोस्त है। फिर अंकुश धीरज और मेघा की शादी का गवाह बनता है। लेकिन अपनी रेगुलर फ़ीस मांगता है और उनके साथ सारे रिश्ते खत्म कर लेता है। == मुख्य कलाकार == * [[अभय देओल]] — अंकुश रामदेव * [[सोहा अली ख़ान]] — मेघा * शायन मुंशी — धीरज अंसारिया * शकील ख़ान — ज़ुल्फी * कामिनी खन्ना — अम्मी * [[ऋचा चड्ढा]] — * [[बृजेंद्र कला]] — == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_music = [[निखिल-विनय]] | title1 = आपकी याद आए तो | extra1 = [[सोनू निगम]], [[अनुराधा पौडवाल]] | length1 = 6:49 | lyrics1 = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title2 = कुछ भी ना कहा | extra2 = सोनू निगम, अनुराधा पौडवाल | length2 = 6:00 | lyrics2 = समीर | title3 = आपको पहले भी कहीं देखा है | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 6:12 | lyrics3 = समीर | title4 = आपकी याद आए तो | extra4 = [[शान (गायक)|शान]], अनुराधा पौडवाल | length4 = 3:27 | lyrics4 = समीर | note4 = दुःखी संस्करण | title5 = ऐसी आँखें नहीं देखी | extra5 = [[जगजीत सिंह]], [[आशा भोंसले]] | length5 = 5:00 | lyrics5 = समीर | title6 = बरसात | extra6 = उदित नारायण | length6 = 3:32 | lyrics6 = [[आनंद बख्शी]] | title7 = सजना मैं हारी | extra7 = [[हर्षदीप कौर]] | length7 = 6:03 | lyrics7 = राजन राज | title8 = दिल गया काम से | extra8 = [[अलीशा चिनॉय]] | length8 = 5:12 | lyrics8 = समीर | title9 = बाबा की रानी हूं | extra9 = अलका यागनिक | length9 = 4:00 | lyrics9 = राजन राज | title10 = इश्क तो जादू है | extra10 = सोनू निगम, अलीशा चिनॉय | length10 = 5:40 | lyrics10 = समीर | title11 = छोटे | extra11 = सोनू निगम | length11 = 4:41 | lyrics11 = नितिन रैकवार | title12 = कभी कभी खन खन | extra12 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length12 = 5:04 | lyrics12 = एस शैलजा }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{IMDb title|0831840|आहिस्ता आहिस्ता}} [[श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:हिमेश रेशमिया द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांस फ़िल्में]] qpda42r40o9smmrt5jnpuicmmsdz8io 6628432 6628428 2026-10-11T09:54:10Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा ±[[श्र:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म]]→[[श्र:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म]]; ±[[श्र:हिमेश रेशमिया द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]]→[[श्र:निखिल–विनय द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] 6628432 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = आपको पहले भी कहीं देखा है | image = | caption = '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' का पोस्टर | producer = [[भूषण कुमार]] | director = [[अनुभव सिन्हा]] | based_on = [[फ़्योदोर दोस्तोयेव्स्की]] की <br /> ''[[श्वेत रातें (लघु कथा)|श्वेत रातें]]'' | music =[[निखिल-विनय]] | Lyricist = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | cinematography = | writer = [[इम्तियाज़ अली]] | starring = [[अभय देओल]], <br />[[सोहा अली ख़ान]] <br /> | editing = प्रवीण अंग्रे | screenplay = | released = 18 अगस्त, 2006 | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | budget = }} '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' सन् 2003 की हिन्दी फ़िल्म है। इसे [[अनुभव सिन्हा]] ने निर्देशित किया है और निर्माण [[भूषण कुमार]] ने किया है। इसमें [[प्रियांशु चटर्जी]] और [[साक्षी शिवानंद]] ने अभिनय किया है। ==कहानी== अंकुश रामदेव ([[अभय देओल]]) दिल्ली के मैरिज रजिस्ट्रार ऑफिस में गवाह बनकर अपना गुज़ारा किया करता है। वहीं मेघा ([[सोहा अली ख़ान]]) नैनीताल में अपने घर से भागकर अपने प्रेमी धीरज से शादी करने को आती है। लेकिन शादी के दिन धीरज नहीं आता। हालाँकि अंकुश उसकी मदद करता है और उसे एक स्थानीय वृद्धाश्रम में नौकरी दिला देता है। जैसे-जैसे समय बीतता है मेघा को अपनी काबिलियत का एहसास होने लगता है। वह अंकुश से कहती है कि उसे खुशी है कि धीरज मैरिज ब्यूरो में नहीं आया। अंकुश को एहसास होता है कि रोज़ाना होने वाली मामूली सी कमाई उसके लिए काफ़ी नहीं है। उसे अभी भी मेघा के लिए लिया गया लोन चुकाना होता है। वह एक बैंक के प्रतिनिधि के तौर पर काम करना शुरू करता है। जो कमीशन के लिए बैंक अकाउंट खोलता है। बाद में वह लोन चुकाने में कामयाब हो जाता है। यह जानकर, मेघा उसे डांटती है कि उसने एक ऐसी लड़की के लिए इतना कुछ किया जो उसके लिए अजनबी थी। अंकुश की ज़िंदगी अच्छी तरह आगे बढ़ती है। जल्द ही उसे उसी बैंक में अच्छे वेतन पर एरिया सुपरवाइज़र के तौर पर काम करने का ऑफ़र मिलता है। अंकुश हिचकिचाता है क्योंकि इसके लिए अच्छी अंग्रेज़ी बोलना ज़रूरी है। मेघा उसे भरोसा दिलाती है कि उसे सफल होने के लिए बस ज़िंदगी में एक मौके की ज़रूरत थी। मेघा और अंकुश के बीच कुछ रिश्ता बन जाता है। हालाँकि, तभी धीरज वापस आता है और मेघा को ढूंढता है। अंकुश इसलिए धीरज को नैनीताल वापस भेजने की कोशिश करता है। वह हर मुमकिन कोशिश करता है लेकिन नाकाम रहता है। एक दिन अंकुश का दोस्त धीरज को मेघा के ठिकाने के बारे में बता देता है। ठीक उसी दिन जब मेघा और अंकुश शादी करने वाले होते हैं। धीरज को देखकर वह नाराज़ हो जाती है और उसे चले जाने के लिए कहती है। लेकिन मेघा को एहसास होता है कि धीरज ने जो किया, वह जान-बूझकर नहीं किया था। मेघा अंकुश से बात करती है और उसे बताती है कि वह धीरज के बिना नहीं रह सकती। आखिरकार अंकुश को समझ आ जाता है कि वह उसके लिए सिर्फ़ एक दोस्त है। फिर अंकुश धीरज और मेघा की शादी का गवाह बनता है। लेकिन अपनी रेगुलर फ़ीस मांगता है और उनके साथ सारे रिश्ते खत्म कर लेता है। == मुख्य कलाकार == * [[अभय देओल]] — अंकुश रामदेव * [[सोहा अली ख़ान]] — मेघा * शायन मुंशी — धीरज अंसारिया * शकील ख़ान — ज़ुल्फी * कामिनी खन्ना — अम्मी * [[ऋचा चड्ढा]] — * [[बृजेंद्र कला]] — == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_music = [[निखिल-विनय]] | title1 = आपकी याद आए तो | extra1 = [[सोनू निगम]], [[अनुराधा पौडवाल]] | length1 = 6:49 | lyrics1 = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title2 = कुछ भी ना कहा | extra2 = सोनू निगम, अनुराधा पौडवाल | length2 = 6:00 | lyrics2 = समीर | title3 = आपको पहले भी कहीं देखा है | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 6:12 | lyrics3 = समीर | title4 = आपकी याद आए तो | extra4 = [[शान (गायक)|शान]], अनुराधा पौडवाल | length4 = 3:27 | lyrics4 = समीर | note4 = दुःखी संस्करण | title5 = ऐसी आँखें नहीं देखी | extra5 = [[जगजीत सिंह]], [[आशा भोंसले]] | length5 = 5:00 | lyrics5 = समीर | title6 = बरसात | extra6 = उदित नारायण | length6 = 3:32 | lyrics6 = [[आनंद बख्शी]] | title7 = सजना मैं हारी | extra7 = [[हर्षदीप कौर]] | length7 = 6:03 | lyrics7 = राजन राज | title8 = दिल गया काम से | extra8 = [[अलीशा चिनॉय]] | length8 = 5:12 | lyrics8 = समीर | title9 = बाबा की रानी हूं | extra9 = अलका यागनिक | length9 = 4:00 | lyrics9 = राजन राज | title10 = इश्क तो जादू है | extra10 = सोनू निगम, अलीशा चिनॉय | length10 = 5:40 | lyrics10 = समीर | title11 = छोटे | extra11 = सोनू निगम | length11 = 4:41 | lyrics11 = नितिन रैकवार | title12 = कभी कभी खन खन | extra12 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length12 = 5:04 | lyrics12 = एस शैलजा }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{IMDb title|0831840|आहिस्ता आहिस्ता}} [[श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:निखिल–विनय द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांस फ़िल्में]] ayxtq2ut97umot56yjrr2ddytsup7hh 6628434 6628432 2026-10-11T10:00:54Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* मुख्य कलाकार */ पूरा हुआ 6628434 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = आपको पहले भी कहीं देखा है | image = | caption = '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' का पोस्टर | producer = [[भूषण कुमार]] | director = [[अनुभव सिन्हा]] | based_on = [[फ़्योदोर दोस्तोयेव्स्की]] की <br /> ''[[श्वेत रातें (लघु कथा)|श्वेत रातें]]'' | music =[[निखिल-विनय]] | Lyricist = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | cinematography = | writer = [[इम्तियाज़ अली]] | starring = [[अभय देओल]], <br />[[सोहा अली ख़ान]] <br /> | editing = प्रवीण अंग्रे | screenplay = | released = 18 अगस्त, 2006 | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | budget = }} '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' सन् 2003 की हिन्दी फ़िल्म है। इसे [[अनुभव सिन्हा]] ने निर्देशित किया है और निर्माण [[भूषण कुमार]] ने किया है। इसमें [[प्रियांशु चटर्जी]] और [[साक्षी शिवानंद]] ने अभिनय किया है। ==कहानी== अंकुश रामदेव ([[अभय देओल]]) दिल्ली के मैरिज रजिस्ट्रार ऑफिस में गवाह बनकर अपना गुज़ारा किया करता है। वहीं मेघा ([[सोहा अली ख़ान]]) नैनीताल में अपने घर से भागकर अपने प्रेमी धीरज से शादी करने को आती है। लेकिन शादी के दिन धीरज नहीं आता। हालाँकि अंकुश उसकी मदद करता है और उसे एक स्थानीय वृद्धाश्रम में नौकरी दिला देता है। जैसे-जैसे समय बीतता है मेघा को अपनी काबिलियत का एहसास होने लगता है। वह अंकुश से कहती है कि उसे खुशी है कि धीरज मैरिज ब्यूरो में नहीं आया। अंकुश को एहसास होता है कि रोज़ाना होने वाली मामूली सी कमाई उसके लिए काफ़ी नहीं है। उसे अभी भी मेघा के लिए लिया गया लोन चुकाना होता है। वह एक बैंक के प्रतिनिधि के तौर पर काम करना शुरू करता है। जो कमीशन के लिए बैंक अकाउंट खोलता है। बाद में वह लोन चुकाने में कामयाब हो जाता है। यह जानकर, मेघा उसे डांटती है कि उसने एक ऐसी लड़की के लिए इतना कुछ किया जो उसके लिए अजनबी थी। अंकुश की ज़िंदगी अच्छी तरह आगे बढ़ती है। जल्द ही उसे उसी बैंक में अच्छे वेतन पर एरिया सुपरवाइज़र के तौर पर काम करने का ऑफ़र मिलता है। अंकुश हिचकिचाता है क्योंकि इसके लिए अच्छी अंग्रेज़ी बोलना ज़रूरी है। मेघा उसे भरोसा दिलाती है कि उसे सफल होने के लिए बस ज़िंदगी में एक मौके की ज़रूरत थी। मेघा और अंकुश के बीच कुछ रिश्ता बन जाता है। हालाँकि, तभी धीरज वापस आता है और मेघा को ढूंढता है। अंकुश इसलिए धीरज को नैनीताल वापस भेजने की कोशिश करता है। वह हर मुमकिन कोशिश करता है लेकिन नाकाम रहता है। एक दिन अंकुश का दोस्त धीरज को मेघा के ठिकाने के बारे में बता देता है। ठीक उसी दिन जब मेघा और अंकुश शादी करने वाले होते हैं। धीरज को देखकर वह नाराज़ हो जाती है और उसे चले जाने के लिए कहती है। लेकिन मेघा को एहसास होता है कि धीरज ने जो किया, वह जान-बूझकर नहीं किया था। मेघा अंकुश से बात करती है और उसे बताती है कि वह धीरज के बिना नहीं रह सकती। आखिरकार अंकुश को समझ आ जाता है कि वह उसके लिए सिर्फ़ एक दोस्त है। फिर अंकुश धीरज और मेघा की शादी का गवाह बनता है। लेकिन अपनी रेगुलर फ़ीस मांगता है और उनके साथ सारे रिश्ते खत्म कर लेता है। == मुख्य कलाकार == * [[प्रियांशु चटर्जी]] — एसीपी समर देव * [[साक्षी शिवानंद]] — पाखी श्याम * [[ओम पुरी]] — श्याम "सैम" * [[फरीदा जलाल]] — आशा "जीजी" * पम्मी ब्रार — रहीम * [[नवनीत निशान]] — जिनी * [[वीरेन्द्र सक्सेना]] — मोहनदास * [[मनोज पाहवा]] — अज़ीज़ ख़ान == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_music = [[निखिल-विनय]] | title1 = आपकी याद आए तो | extra1 = [[सोनू निगम]], [[अनुराधा पौडवाल]] | length1 = 6:49 | lyrics1 = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title2 = कुछ भी ना कहा | extra2 = सोनू निगम, अनुराधा पौडवाल | length2 = 6:00 | lyrics2 = समीर | title3 = आपको पहले भी कहीं देखा है | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 6:12 | lyrics3 = समीर | title4 = आपकी याद आए तो | extra4 = [[शान (गायक)|शान]], अनुराधा पौडवाल | length4 = 3:27 | lyrics4 = समीर | note4 = दुःखी संस्करण | title5 = ऐसी आँखें नहीं देखी | extra5 = [[जगजीत सिंह]], [[आशा भोंसले]] | length5 = 5:00 | lyrics5 = समीर | title6 = बरसात | extra6 = उदित नारायण | length6 = 3:32 | lyrics6 = [[आनंद बख्शी]] | title7 = सजना मैं हारी | extra7 = [[हर्षदीप कौर]] | length7 = 6:03 | lyrics7 = राजन राज | title8 = दिल गया काम से | extra8 = [[अलीशा चिनॉय]] | length8 = 5:12 | lyrics8 = समीर | title9 = बाबा की रानी हूं | extra9 = अलका यागनिक | length9 = 4:00 | lyrics9 = राजन राज | title10 = इश्क तो जादू है | extra10 = सोनू निगम, अलीशा चिनॉय | length10 = 5:40 | lyrics10 = समीर | title11 = छोटे | extra11 = सोनू निगम | length11 = 4:41 | lyrics11 = नितिन रैकवार | title12 = कभी कभी खन खन | extra12 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length12 = 5:04 | lyrics12 = एस शैलजा }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{IMDb title|0831840|आहिस्ता आहिस्ता}} [[श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:निखिल–विनय द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांस फ़िल्में]] 7wkz0xcxk9jbyf2uc79dd3ye7jfovpj 6628435 6628434 2026-10-11T10:15:44Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* */ ये अनुभाग भी पूर्ण 6628435 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = आपको पहले भी कहीं देखा है | image = | caption = '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' का पोस्टर | producer = [[भूषण कुमार]] | director = [[अनुभव सिन्हा]] | based_on = | music =[[निखिल-विनय]] | Lyricist = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | cinematography = [[विजय कुमार अरोड़ा]] | writer = शशांक डबराल <br />अनुभव सिन्हा | starring = [[प्रियांशु चटर्जी]], <br />[[साक्षी शिवानंद]] <br /> [[ओम पुरी]] | editing = अनुपम सिन्हा | screenplay = | released = 10 जनवरी, 2003 | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | budget = }} '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' सन् 2003 की हिन्दी फ़िल्म है। इसे [[अनुभव सिन्हा]] ने निर्देशित किया और इसका निर्माण [[भूषण कुमार]] ने किया है। इसमें [[प्रियांशु चटर्जी]] और [[साक्षी शिवानंद]] ने अभिनय किया है। इस फ़िल्म का संगीत [[निखिल-विनय]] ने बनाया। यह ''[[तुम बिन]]'' (2001) के बाद अनुभव सिन्हा द्वारा निर्देशित दूसरी फ़िल्म है। इस फ़िल्म का नाम ''[[तुम हसीन मैं जवाँ (1970 फ़िल्म)|तुम हसीन मैं जवाँ]]'' (1970) के एक गाने पे आधारित है। ==कहानी== अंकुश रामदेव ([[अभय देओल]]) दिल्ली के मैरिज रजिस्ट्रार ऑफिस में गवाह बनकर अपना गुज़ारा किया करता है। वहीं मेघा ([[सोहा अली ख़ान]]) नैनीताल में अपने घर से भागकर अपने प्रेमी धीरज से शादी करने को आती है। लेकिन शादी के दिन धीरज नहीं आता। हालाँकि अंकुश उसकी मदद करता है और उसे एक स्थानीय वृद्धाश्रम में नौकरी दिला देता है। जैसे-जैसे समय बीतता है मेघा को अपनी काबिलियत का एहसास होने लगता है। वह अंकुश से कहती है कि उसे खुशी है कि धीरज मैरिज ब्यूरो में नहीं आया। अंकुश को एहसास होता है कि रोज़ाना होने वाली मामूली सी कमाई उसके लिए काफ़ी नहीं है। उसे अभी भी मेघा के लिए लिया गया लोन चुकाना होता है। वह एक बैंक के प्रतिनिधि के तौर पर काम करना शुरू करता है। जो कमीशन के लिए बैंक अकाउंट खोलता है। बाद में वह लोन चुकाने में कामयाब हो जाता है। यह जानकर, मेघा उसे डांटती है कि उसने एक ऐसी लड़की के लिए इतना कुछ किया जो उसके लिए अजनबी थी। अंकुश की ज़िंदगी अच्छी तरह आगे बढ़ती है। जल्द ही उसे उसी बैंक में अच्छे वेतन पर एरिया सुपरवाइज़र के तौर पर काम करने का ऑफ़र मिलता है। अंकुश हिचकिचाता है क्योंकि इसके लिए अच्छी अंग्रेज़ी बोलना ज़रूरी है। मेघा उसे भरोसा दिलाती है कि उसे सफल होने के लिए बस ज़िंदगी में एक मौके की ज़रूरत थी। मेघा और अंकुश के बीच कुछ रिश्ता बन जाता है। हालाँकि, तभी धीरज वापस आता है और मेघा को ढूंढता है। अंकुश इसलिए धीरज को नैनीताल वापस भेजने की कोशिश करता है। वह हर मुमकिन कोशिश करता है लेकिन नाकाम रहता है। एक दिन अंकुश का दोस्त धीरज को मेघा के ठिकाने के बारे में बता देता है। ठीक उसी दिन जब मेघा और अंकुश शादी करने वाले होते हैं। धीरज को देखकर वह नाराज़ हो जाती है और उसे चले जाने के लिए कहती है। लेकिन मेघा को एहसास होता है कि धीरज ने जो किया, वह जान-बूझकर नहीं किया था। मेघा अंकुश से बात करती है और उसे बताती है कि वह धीरज के बिना नहीं रह सकती। आखिरकार अंकुश को समझ आ जाता है कि वह उसके लिए सिर्फ़ एक दोस्त है। फिर अंकुश धीरज और मेघा की शादी का गवाह बनता है। लेकिन अपनी रेगुलर फ़ीस मांगता है और उनके साथ सारे रिश्ते खत्म कर लेता है। == मुख्य कलाकार == * [[प्रियांशु चटर्जी]] — एसीपी समर देव * [[साक्षी शिवानंद]] — पाखी श्याम * [[ओम पुरी]] — श्याम "सैम" * [[फरीदा जलाल]] — आशा "जीजी" * पम्मी ब्रार — रहीम * [[नवनीत निशान]] — जिनी * [[वीरेन्द्र सक्सेना]] — मोहनदास * [[मनोज पाहवा]] — अज़ीज़ ख़ान == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_music = [[निखिल-विनय]] | title1 = आपकी याद आए तो | extra1 = [[सोनू निगम]], [[अनुराधा पौडवाल]] | length1 = 6:49 | lyrics1 = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title2 = कुछ भी ना कहा | extra2 = सोनू निगम, अनुराधा पौडवाल | length2 = 6:00 | lyrics2 = समीर | title3 = आपको पहले भी कहीं देखा है | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 6:12 | lyrics3 = समीर | title4 = आपकी याद आए तो | extra4 = [[शान (गायक)|शान]], अनुराधा पौडवाल | length4 = 3:27 | lyrics4 = समीर | note4 = दुःखी संस्करण | title5 = ऐसी आँखें नहीं देखी | extra5 = [[जगजीत सिंह]], [[आशा भोंसले]] | length5 = 5:00 | lyrics5 = समीर | title6 = बरसात | extra6 = उदित नारायण | length6 = 3:32 | lyrics6 = [[आनंद बख्शी]] | title7 = सजना मैं हारी | extra7 = [[हर्षदीप कौर]] | length7 = 6:03 | lyrics7 = राजन राज | title8 = दिल गया काम से | extra8 = [[अलीशा चिनॉय]] | length8 = 5:12 | lyrics8 = समीर | title9 = बाबा की रानी हूं | extra9 = अलका यागनिक | length9 = 4:00 | lyrics9 = राजन राज | title10 = इश्क तो जादू है | extra10 = सोनू निगम, अलीशा चिनॉय | length10 = 5:40 | lyrics10 = समीर | title11 = छोटे | extra11 = सोनू निगम | length11 = 4:41 | lyrics11 = नितिन रैकवार | title12 = कभी कभी खन खन | extra12 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length12 = 5:04 | lyrics12 = एस शैलजा }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{IMDb title|0831840|आहिस्ता आहिस्ता}} [[श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:निखिल–विनय द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांस फ़िल्में]] qv74osr52h96owjyf4087qhh4yr9l1y 6628436 6628435 2026-10-11T10:18:59Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:टी-सीरीज़ की फ़िल्में]] जोड़ी 6628436 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = आपको पहले भी कहीं देखा है | image = | caption = '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' का पोस्टर | producer = [[भूषण कुमार]] | director = [[अनुभव सिन्हा]] | based_on = | music =[[निखिल-विनय]] | Lyricist = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | cinematography = [[विजय कुमार अरोड़ा]] | writer = शशांक डबराल <br />अनुभव सिन्हा | starring = [[प्रियांशु चटर्जी]], <br />[[साक्षी शिवानंद]] <br /> [[ओम पुरी]] | editing = अनुपम सिन्हा | screenplay = | released = 10 जनवरी, 2003 | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | budget = }} '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' सन् 2003 की हिन्दी फ़िल्म है। इसे [[अनुभव सिन्हा]] ने निर्देशित किया और इसका निर्माण [[भूषण कुमार]] ने किया है। इसमें [[प्रियांशु चटर्जी]] और [[साक्षी शिवानंद]] ने अभिनय किया है। इस फ़िल्म का संगीत [[निखिल-विनय]] ने बनाया। यह ''[[तुम बिन]]'' (2001) के बाद अनुभव सिन्हा द्वारा निर्देशित दूसरी फ़िल्म है। इस फ़िल्म का नाम ''[[तुम हसीन मैं जवाँ (1970 फ़िल्म)|तुम हसीन मैं जवाँ]]'' (1970) के एक गाने पे आधारित है। ==कहानी== अंकुश रामदेव ([[अभय देओल]]) दिल्ली के मैरिज रजिस्ट्रार ऑफिस में गवाह बनकर अपना गुज़ारा किया करता है। वहीं मेघा ([[सोहा अली ख़ान]]) नैनीताल में अपने घर से भागकर अपने प्रेमी धीरज से शादी करने को आती है। लेकिन शादी के दिन धीरज नहीं आता। हालाँकि अंकुश उसकी मदद करता है और उसे एक स्थानीय वृद्धाश्रम में नौकरी दिला देता है। जैसे-जैसे समय बीतता है मेघा को अपनी काबिलियत का एहसास होने लगता है। वह अंकुश से कहती है कि उसे खुशी है कि धीरज मैरिज ब्यूरो में नहीं आया। अंकुश को एहसास होता है कि रोज़ाना होने वाली मामूली सी कमाई उसके लिए काफ़ी नहीं है। उसे अभी भी मेघा के लिए लिया गया लोन चुकाना होता है। वह एक बैंक के प्रतिनिधि के तौर पर काम करना शुरू करता है। जो कमीशन के लिए बैंक अकाउंट खोलता है। बाद में वह लोन चुकाने में कामयाब हो जाता है। यह जानकर, मेघा उसे डांटती है कि उसने एक ऐसी लड़की के लिए इतना कुछ किया जो उसके लिए अजनबी थी। अंकुश की ज़िंदगी अच्छी तरह आगे बढ़ती है। जल्द ही उसे उसी बैंक में अच्छे वेतन पर एरिया सुपरवाइज़र के तौर पर काम करने का ऑफ़र मिलता है। अंकुश हिचकिचाता है क्योंकि इसके लिए अच्छी अंग्रेज़ी बोलना ज़रूरी है। मेघा उसे भरोसा दिलाती है कि उसे सफल होने के लिए बस ज़िंदगी में एक मौके की ज़रूरत थी। मेघा और अंकुश के बीच कुछ रिश्ता बन जाता है। हालाँकि, तभी धीरज वापस आता है और मेघा को ढूंढता है। अंकुश इसलिए धीरज को नैनीताल वापस भेजने की कोशिश करता है। वह हर मुमकिन कोशिश करता है लेकिन नाकाम रहता है। एक दिन अंकुश का दोस्त धीरज को मेघा के ठिकाने के बारे में बता देता है। ठीक उसी दिन जब मेघा और अंकुश शादी करने वाले होते हैं। धीरज को देखकर वह नाराज़ हो जाती है और उसे चले जाने के लिए कहती है। लेकिन मेघा को एहसास होता है कि धीरज ने जो किया, वह जान-बूझकर नहीं किया था। मेघा अंकुश से बात करती है और उसे बताती है कि वह धीरज के बिना नहीं रह सकती। आखिरकार अंकुश को समझ आ जाता है कि वह उसके लिए सिर्फ़ एक दोस्त है। फिर अंकुश धीरज और मेघा की शादी का गवाह बनता है। लेकिन अपनी रेगुलर फ़ीस मांगता है और उनके साथ सारे रिश्ते खत्म कर लेता है। == मुख्य कलाकार == * [[प्रियांशु चटर्जी]] — एसीपी समर देव * [[साक्षी शिवानंद]] — पाखी श्याम * [[ओम पुरी]] — श्याम "सैम" * [[फरीदा जलाल]] — आशा "जीजी" * पम्मी ब्रार — रहीम * [[नवनीत निशान]] — जिनी * [[वीरेन्द्र सक्सेना]] — मोहनदास * [[मनोज पाहवा]] — अज़ीज़ ख़ान == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_music = [[निखिल-विनय]] | title1 = आपकी याद आए तो | extra1 = [[सोनू निगम]], [[अनुराधा पौडवाल]] | length1 = 6:49 | lyrics1 = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title2 = कुछ भी ना कहा | extra2 = सोनू निगम, अनुराधा पौडवाल | length2 = 6:00 | lyrics2 = समीर | title3 = आपको पहले भी कहीं देखा है | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 6:12 | lyrics3 = समीर | title4 = आपकी याद आए तो | extra4 = [[शान (गायक)|शान]], अनुराधा पौडवाल | length4 = 3:27 | lyrics4 = समीर | note4 = दुःखी संस्करण | title5 = ऐसी आँखें नहीं देखी | extra5 = [[जगजीत सिंह]], [[आशा भोंसले]] | length5 = 5:00 | lyrics5 = समीर | title6 = बरसात | extra6 = उदित नारायण | length6 = 3:32 | lyrics6 = [[आनंद बख्शी]] | title7 = सजना मैं हारी | extra7 = [[हर्षदीप कौर]] | length7 = 6:03 | lyrics7 = राजन राज | title8 = दिल गया काम से | extra8 = [[अलीशा चिनॉय]] | length8 = 5:12 | lyrics8 = समीर | title9 = बाबा की रानी हूं | extra9 = अलका यागनिक | length9 = 4:00 | lyrics9 = राजन राज | title10 = इश्क तो जादू है | extra10 = सोनू निगम, अलीशा चिनॉय | length10 = 5:40 | lyrics10 = समीर | title11 = छोटे | extra11 = सोनू निगम | length11 = 4:41 | lyrics11 = नितिन रैकवार | title12 = कभी कभी खन खन | extra12 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length12 = 5:04 | lyrics12 = एस शैलजा }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{IMDb title|0831840|आहिस्ता आहिस्ता}} [[श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:निखिल–विनय द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांस फ़िल्में]] [[श्रेणी:टी-सीरीज़ की फ़िल्में]] ku6joqpsjhi3el4tl6x5ot5jrbekt2k 6628447 6628436 2026-10-11T10:33:48Z हिंदुस्थान वासी 89741 सन्दर्भ जोड़ा 6628447 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = आपको पहले भी कहीं देखा है | image = | caption = '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' का पोस्टर | producer = [[भूषण कुमार]] | director = [[अनुभव सिन्हा]] | based_on = | music =[[निखिल-विनय]] | Lyricist = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | cinematography = [[विजय कुमार अरोड़ा]] | writer = शशांक डबराल <br />अनुभव सिन्हा | starring = [[प्रियांशु चटर्जी]], <br />[[साक्षी शिवानंद]] <br /> [[ओम पुरी]] | editing = अनुपम सिन्हा | screenplay = | released = 10 जनवरी, 2003 | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | budget = }} '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' सन् 2003 की हिन्दी फ़िल्म है। इसे [[अनुभव सिन्हा]] ने निर्देशित किया और इसका निर्माण [[भूषण कुमार]] ने किया है। इसमें [[प्रियांशु चटर्जी]] और [[साक्षी शिवानंद]] ने अभिनय किया है।<ref>{{cite web |title=माधुरी-करिश्मा की टक्कर की हीरोइन, जिसका गाना सुन फट पड़ता है पिता का कलेजा, 1 डर के चलते रातोंरात छोड़ा बॉलीवुड |url=https://hindi.news18.com/amp/photogallery/entertainment/bollywood-sakshi-shivanand-gave-tough-competition-to-madhuri-dixit-karisma-kapoor-actress-received-threats-from-underworld-got-scared-and-quit-bollywood-ws-l-10387165.html |publisher=[[न्यूज़ 18]] |access-date=11 अक्टूबर 2026 |date=19 अप्रैल 2026}}</ref> इस फ़िल्म का संगीत [[निखिल-विनय]] ने बनाया। यह ''[[तुम बिन]]'' (2001) के बाद अनुभव सिन्हा द्वारा निर्देशित दूसरी फ़िल्म है। इस फ़िल्म का नाम ''[[तुम हसीन मैं जवाँ (1970 फ़िल्म)|तुम हसीन मैं जवाँ]]'' (1970) के एक गाने पे आधारित है। ==कहानी== अंकुश रामदेव ([[अभय देओल]]) दिल्ली के मैरिज रजिस्ट्रार ऑफिस में गवाह बनकर अपना गुज़ारा किया करता है। वहीं मेघा ([[सोहा अली ख़ान]]) नैनीताल में अपने घर से भागकर अपने प्रेमी धीरज से शादी करने को आती है। लेकिन शादी के दिन धीरज नहीं आता। हालाँकि अंकुश उसकी मदद करता है और उसे एक स्थानीय वृद्धाश्रम में नौकरी दिला देता है। जैसे-जैसे समय बीतता है मेघा को अपनी काबिलियत का एहसास होने लगता है। वह अंकुश से कहती है कि उसे खुशी है कि धीरज मैरिज ब्यूरो में नहीं आया। अंकुश को एहसास होता है कि रोज़ाना होने वाली मामूली सी कमाई उसके लिए काफ़ी नहीं है। उसे अभी भी मेघा के लिए लिया गया लोन चुकाना होता है। वह एक बैंक के प्रतिनिधि के तौर पर काम करना शुरू करता है। जो कमीशन के लिए बैंक अकाउंट खोलता है। बाद में वह लोन चुकाने में कामयाब हो जाता है। यह जानकर, मेघा उसे डांटती है कि उसने एक ऐसी लड़की के लिए इतना कुछ किया जो उसके लिए अजनबी थी। अंकुश की ज़िंदगी अच्छी तरह आगे बढ़ती है। जल्द ही उसे उसी बैंक में अच्छे वेतन पर एरिया सुपरवाइज़र के तौर पर काम करने का ऑफ़र मिलता है। अंकुश हिचकिचाता है क्योंकि इसके लिए अच्छी अंग्रेज़ी बोलना ज़रूरी है। मेघा उसे भरोसा दिलाती है कि उसे सफल होने के लिए बस ज़िंदगी में एक मौके की ज़रूरत थी। मेघा और अंकुश के बीच कुछ रिश्ता बन जाता है। हालाँकि, तभी धीरज वापस आता है और मेघा को ढूंढता है। अंकुश इसलिए धीरज को नैनीताल वापस भेजने की कोशिश करता है। वह हर मुमकिन कोशिश करता है लेकिन नाकाम रहता है। एक दिन अंकुश का दोस्त धीरज को मेघा के ठिकाने के बारे में बता देता है। ठीक उसी दिन जब मेघा और अंकुश शादी करने वाले होते हैं। धीरज को देखकर वह नाराज़ हो जाती है और उसे चले जाने के लिए कहती है। लेकिन मेघा को एहसास होता है कि धीरज ने जो किया, वह जान-बूझकर नहीं किया था। मेघा अंकुश से बात करती है और उसे बताती है कि वह धीरज के बिना नहीं रह सकती। आखिरकार अंकुश को समझ आ जाता है कि वह उसके लिए सिर्फ़ एक दोस्त है। फिर अंकुश धीरज और मेघा की शादी का गवाह बनता है। लेकिन अपनी रेगुलर फ़ीस मांगता है और उनके साथ सारे रिश्ते खत्म कर लेता है। == मुख्य कलाकार == * [[प्रियांशु चटर्जी]] — एसीपी समर देव * [[साक्षी शिवानंद]] — पाखी श्याम * [[ओम पुरी]] — श्याम "सैम" * [[फरीदा जलाल]] — आशा "जीजी" * पम्मी ब्रार — रहीम * [[नवनीत निशान]] — जिनी * [[वीरेन्द्र सक्सेना]] — मोहनदास * [[मनोज पाहवा]] — अज़ीज़ ख़ान == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_music = [[निखिल-विनय]] | title1 = आपकी याद आए तो | extra1 = [[सोनू निगम]], [[अनुराधा पौडवाल]] | length1 = 6:49 | lyrics1 = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title2 = कुछ भी ना कहा | extra2 = सोनू निगम, अनुराधा पौडवाल | length2 = 6:00 | lyrics2 = समीर | title3 = आपको पहले भी कहीं देखा है | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 6:12 | lyrics3 = समीर | title4 = आपकी याद आए तो | extra4 = [[शान (गायक)|शान]], अनुराधा पौडवाल | length4 = 3:27 | lyrics4 = समीर | note4 = दुःखी संस्करण | title5 = ऐसी आँखें नहीं देखी | extra5 = [[जगजीत सिंह]], [[आशा भोंसले]] | length5 = 5:00 | lyrics5 = समीर | title6 = बरसात | extra6 = उदित नारायण | length6 = 3:32 | lyrics6 = [[आनंद बख्शी]] | title7 = सजना मैं हारी | extra7 = [[हर्षदीप कौर]] | length7 = 6:03 | lyrics7 = राजन राज | title8 = दिल गया काम से | extra8 = [[अलीशा चिनॉय]] | length8 = 5:12 | lyrics8 = समीर | title9 = बाबा की रानी हूं | extra9 = अलका यागनिक | length9 = 4:00 | lyrics9 = राजन राज | title10 = इश्क तो जादू है | extra10 = सोनू निगम, अलीशा चिनॉय | length10 = 5:40 | lyrics10 = समीर | title11 = छोटे | extra11 = सोनू निगम | length11 = 4:41 | lyrics11 = नितिन रैकवार | title12 = कभी कभी खन खन | extra12 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length12 = 5:04 | lyrics12 = एस शैलजा }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{IMDb title|0348521|आपको पहले भी कहीं देखा है}} [[श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:निखिल–विनय द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांस फ़िल्में]] [[श्रेणी:टी-सीरीज़ की फ़िल्में]] 9k1k37g9rfydoxo6yfwlpg3yct3s9pg 6628451 6628447 2026-10-11T11:10:40Z विक्रम प्रताप 911487 6628451 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = आपको पहले भी कहीं देखा है | image = Aapko_Pehle_Bhi_Kahin_Dekha_Hai.jpg | caption = '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' का पोस्टर | producer = [[भूषण कुमार]] | director = [[अनुभव सिन्हा]] | based_on = | music =[[निखिल-विनय]] | Lyricist = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | cinematography = [[विजय कुमार अरोड़ा]] | writer = शशांक डबराल <br />अनुभव सिन्हा | starring = [[प्रियांशु चटर्जी]], <br />[[साक्षी शिवानंद]] <br /> [[ओम पुरी]] | editing = अनुपम सिन्हा | screenplay = | released = 10 जनवरी, 2003 | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | budget = }} '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' सन् 2003 की हिन्दी फ़िल्म है। इसे [[अनुभव सिन्हा]] ने निर्देशित किया और इसका निर्माण [[भूषण कुमार]] ने किया है। इसमें [[प्रियांशु चटर्जी]] और [[साक्षी शिवानंद]] ने अभिनय किया है।<ref>{{cite web |title=माधुरी-करिश्मा की टक्कर की हीरोइन, जिसका गाना सुन फट पड़ता है पिता का कलेजा, 1 डर के चलते रातोंरात छोड़ा बॉलीवुड |url=https://hindi.news18.com/amp/photogallery/entertainment/bollywood-sakshi-shivanand-gave-tough-competition-to-madhuri-dixit-karisma-kapoor-actress-received-threats-from-underworld-got-scared-and-quit-bollywood-ws-l-10387165.html |publisher=[[न्यूज़ 18]] |access-date=11 अक्टूबर 2026 |date=19 अप्रैल 2026}}</ref> इस फ़िल्म का संगीत [[निखिल-विनय]] ने बनाया। यह ''[[तुम बिन]]'' (2001) के बाद अनुभव सिन्हा द्वारा निर्देशित दूसरी फ़िल्म है। इस फ़िल्म का नाम ''[[तुम हसीन मैं जवाँ (1970 फ़िल्म)|तुम हसीन मैं जवाँ]]'' (1970) के एक गाने पे आधारित है। ==कहानी== अंकुश रामदेव ([[अभय देओल]]) दिल्ली के मैरिज रजिस्ट्रार ऑफिस में गवाह बनकर अपना गुज़ारा किया करता है। वहीं मेघा ([[सोहा अली ख़ान]]) नैनीताल में अपने घर से भागकर अपने प्रेमी धीरज से शादी करने को आती है। लेकिन शादी के दिन धीरज नहीं आता। हालाँकि अंकुश उसकी मदद करता है और उसे एक स्थानीय वृद्धाश्रम में नौकरी दिला देता है। जैसे-जैसे समय बीतता है मेघा को अपनी काबिलियत का एहसास होने लगता है। वह अंकुश से कहती है कि उसे खुशी है कि धीरज मैरिज ब्यूरो में नहीं आया। अंकुश को एहसास होता है कि रोज़ाना होने वाली मामूली सी कमाई उसके लिए काफ़ी नहीं है। उसे अभी भी मेघा के लिए लिया गया लोन चुकाना होता है। वह एक बैंक के प्रतिनिधि के तौर पर काम करना शुरू करता है। जो कमीशन के लिए बैंक अकाउंट खोलता है। बाद में वह लोन चुकाने में कामयाब हो जाता है। यह जानकर, मेघा उसे डांटती है कि उसने एक ऐसी लड़की के लिए इतना कुछ किया जो उसके लिए अजनबी थी। अंकुश की ज़िंदगी अच्छी तरह आगे बढ़ती है। जल्द ही उसे उसी बैंक में अच्छे वेतन पर एरिया सुपरवाइज़र के तौर पर काम करने का ऑफ़र मिलता है। अंकुश हिचकिचाता है क्योंकि इसके लिए अच्छी अंग्रेज़ी बोलना ज़रूरी है। मेघा उसे भरोसा दिलाती है कि उसे सफल होने के लिए बस ज़िंदगी में एक मौके की ज़रूरत थी। मेघा और अंकुश के बीच कुछ रिश्ता बन जाता है। हालाँकि, तभी धीरज वापस आता है और मेघा को ढूंढता है। अंकुश इसलिए धीरज को नैनीताल वापस भेजने की कोशिश करता है। वह हर मुमकिन कोशिश करता है लेकिन नाकाम रहता है। एक दिन अंकुश का दोस्त धीरज को मेघा के ठिकाने के बारे में बता देता है। ठीक उसी दिन जब मेघा और अंकुश शादी करने वाले होते हैं। धीरज को देखकर वह नाराज़ हो जाती है और उसे चले जाने के लिए कहती है। लेकिन मेघा को एहसास होता है कि धीरज ने जो किया, वह जान-बूझकर नहीं किया था। मेघा अंकुश से बात करती है और उसे बताती है कि वह धीरज के बिना नहीं रह सकती। आखिरकार अंकुश को समझ आ जाता है कि वह उसके लिए सिर्फ़ एक दोस्त है। फिर अंकुश धीरज और मेघा की शादी का गवाह बनता है। लेकिन अपनी रेगुलर फ़ीस मांगता है और उनके साथ सारे रिश्ते खत्म कर लेता है। == मुख्य कलाकार == * [[प्रियांशु चटर्जी]] — एसीपी समर देव * [[साक्षी शिवानंद]] — पाखी श्याम * [[ओम पुरी]] — श्याम "सैम" * [[फरीदा जलाल]] — आशा "जीजी" * पम्मी ब्रार — रहीम * [[नवनीत निशान]] — जिनी * [[वीरेन्द्र सक्सेना]] — मोहनदास * [[मनोज पाहवा]] — अज़ीज़ ख़ान == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_music = [[निखिल-विनय]] | title1 = आपकी याद आए तो | extra1 = [[सोनू निगम]], [[अनुराधा पौडवाल]] | length1 = 6:49 | lyrics1 = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title2 = कुछ भी ना कहा | extra2 = सोनू निगम, अनुराधा पौडवाल | length2 = 6:00 | lyrics2 = समीर | title3 = आपको पहले भी कहीं देखा है | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 6:12 | lyrics3 = समीर | title4 = आपकी याद आए तो | extra4 = [[शान (गायक)|शान]], अनुराधा पौडवाल | length4 = 3:27 | lyrics4 = समीर | note4 = दुःखी संस्करण | title5 = ऐसी आँखें नहीं देखी | extra5 = [[जगजीत सिंह]], [[आशा भोंसले]] | length5 = 5:00 | lyrics5 = समीर | title6 = बरसात | extra6 = उदित नारायण | length6 = 3:32 | lyrics6 = [[आनंद बख्शी]] | title7 = सजना मैं हारी | extra7 = [[हर्षदीप कौर]] | length7 = 6:03 | lyrics7 = राजन राज | title8 = दिल गया काम से | extra8 = [[अलीशा चिनॉय]] | length8 = 5:12 | lyrics8 = समीर | title9 = बाबा की रानी हूं | extra9 = अलका यागनिक | length9 = 4:00 | lyrics9 = राजन राज | title10 = इश्क तो जादू है | extra10 = सोनू निगम, अलीशा चिनॉय | length10 = 5:40 | lyrics10 = समीर | title11 = छोटे | extra11 = सोनू निगम | length11 = 4:41 | lyrics11 = नितिन रैकवार | title12 = कभी कभी खन खन | extra12 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length12 = 5:04 | lyrics12 = एस शैलजा }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{IMDb title|0348521|आपको पहले भी कहीं देखा है}} [[श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:निखिल–विनय द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांस फ़िल्में]] [[श्रेणी:टी-सीरीज़ की फ़िल्में]] 7lvmdsjyi12vgb3h3hcqte2dtbmro3a 6628453 6628451 2026-10-11T11:12:34Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628453 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = आपको पहले भी कहीं देखा है | image = Aapko_Pehle_Bhi_Kahin_Dekha_Hai.jpg | caption = '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' का पोस्टर | producer = [[भूषण कुमार]] | director = [[अनुभव सिन्हा]] | based_on = | music =[[निखिल-विनय]] | Lyricist = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | cinematography = [[विजय कुमार अरोड़ा]] | writer = शशांक डबराल <br />अनुभव सिन्हा | starring = [[प्रियांशु चटर्जी]], <br />[[साक्षी शिवानंद]] <br /> [[ओम पुरी]] | editing = अनुपम सिन्हा | screenplay = | released = 10 जनवरी, 2003 | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | budget = }} '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' सन् 2003 की हिन्दी फ़िल्म है। इसे [[अनुभव सिन्हा]] ने निर्देशित किया और इसका निर्माण [[भूषण कुमार]] ने किया है। इसमें [[प्रियांशु चटर्जी]] और [[साक्षी शिवानंद]] ने अभिनय किया है।<ref>{{cite web |title=माधुरी-करिश्मा की टक्कर की हीरोइन, जिसका गाना सुन फट पड़ता है पिता का कलेजा, 1 डर के चलते रातोंरात छोड़ा बॉलीवुड |url=https://hindi.news18.com/amp/photogallery/entertainment/bollywood-sakshi-shivanand-gave-tough-competition-to-madhuri-dixit-karisma-kapoor-actress-received-threats-from-underworld-got-scared-and-quit-bollywood-ws-l-10387165.html |publisher=[[न्यूज़ 18]] |access-date=11 अक्टूबर 2026 |date=19 अप्रैल 2026}}</ref> इस फ़िल्म का संगीत [[निखिल-विनय]] ने बनाया। यह ''[[तुम बिन]]'' (2001) के बाद अनुभव सिन्हा द्वारा निर्देशित दूसरी फ़िल्म है। इस फ़िल्म का नाम ''[[तुम हसीन मैं जवाँ (1970 फ़िल्म)|तुम हसीन मैं जवाँ]]'' (1970) के एक गाने पे आधारित है। ==कहानी== अंकुश रामदेव ([[अभय देओल]]) दिल्ली के मैरिज रजिस्ट्रार ऑफिस में गवाह बनकर अपना गुज़ारा किया करता है। वहीं मेघा ([[सोहा अली ख़ान]]) नैनीताल में अपने घर से भागकर अपने प्रेमी धीरज से शादी करने को आती है। लेकिन शादी के दिन धीरज नहीं आता। हालाँकि अंकुश उसकी मदद करता है और उसे एक स्थानीय वृद्धाश्रम में नौकरी दिला देता है। जैसे-जैसे समय बीतता है मेघा को अपनी काबिलियत का एहसास होने लगता है। वह अंकुश से कहती है कि उसे खुशी है कि धीरज मैरिज ब्यूरो में नहीं आया। अंकुश को एहसास होता है कि रोज़ाना होने वाली मामूली सी कमाई उसके लिए काफ़ी नहीं है। उसे अभी भी मेघा के लिए लिया गया लोन चुकाना होता है। वह एक बैंक के प्रतिनिधि के तौर पर काम करना शुरू करता है। जो कमीशन के लिए बैंक अकाउंट खोलता है। बाद में वह लोन चुकाने में कामयाब हो जाता है। यह जानकर, मेघा उसे डांटती है कि उसने एक ऐसी लड़की के लिए इतना कुछ किया जो उसके लिए अजनबी थी। अंकुश की ज़िंदगी अच्छी तरह आगे बढ़ती है। जल्द ही उसे उसी बैंक में अच्छे वेतन पर एरिया सुपरवाइज़र के तौर पर काम करने का ऑफ़र मिलता है। अंकुश हिचकिचाता है क्योंकि इसके लिए अच्छी अंग्रेज़ी बोलना ज़रूरी है। मेघा उसे भरोसा दिलाती है कि उसे सफल होने के लिए बस ज़िंदगी में एक मौके की ज़रूरत थी। मेघा और अंकुश के बीच कुछ रिश्ता बन जाता है। हालाँकि, तभी धीरज वापस आता है और मेघा को ढूंढता है। अंकुश इसलिए धीरज को नैनीताल वापस भेजने की कोशिश करता है। वह हर मुमकिन कोशिश करता है लेकिन नाकाम रहता है। एक दिन अंकुश का दोस्त धीरज को मेघा के ठिकाने के बारे में बता देता है। ठीक उसी दिन जब मेघा और अंकुश शादी करने वाले होते हैं। धीरज को देखकर वह नाराज़ हो जाती है और उसे चले जाने के लिए कहती है। लेकिन मेघा को एहसास होता है कि धीरज ने जो किया, वह जान-बूझकर नहीं किया था। मेघा अंकुश से बात करती है और उसे बताती है कि वह धीरज के बिना नहीं रह सकती। आखिरकार अंकुश को समझ आ जाता है कि वह उसके लिए सिर्फ़ एक दोस्त है। फिर अंकुश धीरज और मेघा की शादी का गवाह बनता है। लेकिन अपनी रेगुलर फ़ीस मांगता है और उनके साथ सारे रिश्ते खत्म कर लेता है। == मुख्य कलाकार == * [[प्रियांशु चटर्जी]] — एसीपी समर देव * [[साक्षी शिवानंद]] — पाखी श्याम * [[ओम पुरी]] — श्याम "सैम" * [[फरीदा जलाल]] — आशा "जीजी" * पम्मी ब्रार — रहीम * [[नवनीत निशान]] — जिनी * [[वीरेन्द्र सक्सेना]] — मोहनदास * [[मनोज पाहवा]] — अज़ीज़ ख़ान == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_music = [[निखिल-विनय]] | title1 = आपकी याद आए तो | extra1 = [[सोनू निगम]], [[अनुराधा पौडवाल]] | length1 = 6:49 | lyrics1 = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title2 = कुछ भी ना कहा | extra2 = सोनू निगम, अनुराधा पौडवाल | length2 = 6:00 | lyrics2 = समीर | title3 = आपको पहले भी कहीं देखा है | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 6:12 | lyrics3 = समीर | title4 = आपकी याद आए तो | extra4 = [[शान (गायक)|शान]], अनुराधा पौडवाल | length4 = 3:27 | lyrics4 = समीर | note4 = दुःखी संस्करण | title5 = ऐसी आँखें नहीं देखी | extra5 = [[जगजीत सिंह]], [[आशा भोंसले]] | length5 = 5:00 | lyrics5 = समीर | title6 = बरसात | extra6 = उदित नारायण | length6 = 3:32 | lyrics6 = [[आनंद बख्शी]] | title7 = सजना मैं हारी | extra7 = [[हर्षदीप कौर]] | length7 = 6:03 | lyrics7 = राजन राज | title8 = दिल गया काम से | extra8 = [[अलीशा चिनॉय]] | length8 = 5:12 | lyrics8 = समीर | title9 = बाबा की रानी हूं | extra9 = अलका यागनिक | length9 = 4:00 | lyrics9 = राजन राज | title10 = इश्क तो जादू है | extra10 = सोनू निगम, अलीशा चिनॉय | length10 = 5:40 | lyrics10 = समीर | title11 = छोटे | extra11 = सोनू निगम | length11 = 4:41 | lyrics11 = नितिन रैकवार | title12 = कभी कभी खन खन | extra12 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length12 = 5:04 | lyrics12 = एस शैलजा }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{IMDb title|0348521|आपको पहले भी कहीं देखा है}} [[श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:निखिल–विनय द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांस फ़िल्में]] [[श्रेणी:टी-सीरीज़ की फ़िल्में]] [[श्रेणी:2003 की फ़िल्में]] de8qp75jibrh7k8kiw09ctsu7gu2tnw 6628459 6628453 2026-10-11T11:30:09Z विक्रम प्रताप 911487 अतिरिक्त स्पेस हटाया 6628459 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = आपको पहले भी कहीं देखा है | image = Aapko_Pehle_Bhi_Kahin_Dekha_Hai.jpg | caption = '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' का पोस्टर | producer = [[भूषण कुमार]] | director = [[अनुभव सिन्हा]] | based_on = | music =[[निखिल-विनय]] | Lyricist = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | cinematography = [[विजय कुमार अरोड़ा]] | writer = शशांक डबराल <br />अनुभव सिन्हा | starring = [[प्रियांशु चटर्जी]], <br />[[साक्षी शिवानंद]] <br /> [[ओम पुरी]] | editing = अनुपम सिन्हा | screenplay = | released = 10 जनवरी, 2003 | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | budget = }} '''आपको पहले भी कहीं देखा है''' सन् 2003 की हिन्दी फ़िल्म है। इसे [[अनुभव सिन्हा]] ने निर्देशित किया और इसका निर्माण [[भूषण कुमार]] ने किया है। इसमें [[प्रियांशु चटर्जी]] और [[साक्षी शिवानंद]] ने अभिनय किया है।<ref>{{cite web |title=माधुरी-करिश्मा की टक्कर की हीरोइन, जिसका गाना सुन फट पड़ता है पिता का कलेजा, 1 डर के चलते रातोंरात छोड़ा बॉलीवुड |url=https://hindi.news18.com/amp/photogallery/entertainment/bollywood-sakshi-shivanand-gave-tough-competition-to-madhuri-dixit-karisma-kapoor-actress-received-threats-from-underworld-got-scared-and-quit-bollywood-ws-l-10387165.html |publisher=[[न्यूज़ 18]] |access-date=11 अक्टूबर 2026 |date=19 अप्रैल 2026}}</ref> इस फ़िल्म का संगीत [[निखिल-विनय]] ने बनाया। यह ''[[तुम बिन]]'' (2001) के बाद अनुभव सिन्हा द्वारा निर्देशित दूसरी फ़िल्म है। इस फ़िल्म का नाम ''[[तुम हसीन मैं जवाँ (1970 फ़िल्म)|तुम हसीन मैं जवाँ]]'' (1970) के एक गाने पे आधारित है। ==कहानी== अंकुश रामदेव ([[अभय देओल]]) दिल्ली के मैरिज रजिस्ट्रार ऑफिस में गवाह बनकर अपना गुज़ारा किया करता है। वहीं मेघा ([[सोहा अली ख़ान]]) नैनीताल में अपने घर से भागकर अपने प्रेमी धीरज से शादी करने को आती है। लेकिन शादी के दिन धीरज नहीं आता। हालाँकि अंकुश उसकी मदद करता है और उसे एक स्थानीय वृद्धाश्रम में नौकरी दिला देता है। जैसे-जैसे समय बीतता है मेघा को अपनी काबिलियत का एहसास होने लगता है। वह अंकुश से कहती है कि उसे खुशी है कि धीरज मैरिज ब्यूरो में नहीं आया। अंकुश को एहसास होता है कि रोज़ाना होने वाली मामूली सी कमाई उसके लिए काफ़ी नहीं है। उसे अभी भी मेघा के लिए लिया गया लोन चुकाना होता है। वह एक बैंक के प्रतिनिधि के तौर पर काम करना शुरू करता है। जो कमीशन के लिए बैंक अकाउंट खोलता है। बाद में वह लोन चुकाने में कामयाब हो जाता है। यह जानकर, मेघा उसे डांटती है कि उसने एक ऐसी लड़की के लिए इतना कुछ किया जो उसके लिए अजनबी थी। अंकुश की ज़िंदगी अच्छी तरह आगे बढ़ती है। जल्द ही उसे उसी बैंक में अच्छे वेतन पर एरिया सुपरवाइज़र के तौर पर काम करने का ऑफ़र मिलता है। अंकुश हिचकिचाता है क्योंकि इसके लिए अच्छी अंग्रेज़ी बोलना ज़रूरी है। मेघा उसे भरोसा दिलाती है कि उसे सफल होने के लिए बस ज़िंदगी में एक मौके की ज़रूरत थी। मेघा और अंकुश के बीच कुछ रिश्ता बन जाता है। हालाँकि, तभी धीरज वापस आता है और मेघा को ढूंढता है। अंकुश इसलिए धीरज को नैनीताल वापस भेजने की कोशिश करता है। वह हर मुमकिन कोशिश करता है लेकिन नाकाम रहता है। एक दिन अंकुश का दोस्त धीरज को मेघा के ठिकाने के बारे में बता देता है। ठीक उसी दिन जब मेघा और अंकुश शादी करने वाले होते हैं। धीरज को देखकर वह नाराज़ हो जाती है और उसे चले जाने के लिए कहती है। लेकिन मेघा को एहसास होता है कि धीरज ने जो किया, वह जान-बूझकर नहीं किया था। मेघा अंकुश से बात करती है और उसे बताती है कि वह धीरज के बिना नहीं रह सकती। आखिरकार अंकुश को समझ आ जाता है कि वह उसके लिए सिर्फ़ एक दोस्त है। फिर अंकुश धीरज और मेघा की शादी का गवाह बनता है। लेकिन अपनी रेगुलर फ़ीस मांगता है और उनके साथ सारे रिश्ते खत्म कर लेता है। == मुख्य कलाकार == * [[प्रियांशु चटर्जी]] — एसीपी समर देव * [[साक्षी शिवानंद]] — पाखी श्याम * [[ओम पुरी]] — श्याम "सैम" * [[फरीदा जलाल]] — आशा "जीजी" * पम्मी ब्रार — रहीम * [[नवनीत निशान]] — जिनी * [[वीरेन्द्र सक्सेना]] — मोहनदास * [[मनोज पाहवा]] — अज़ीज़ ख़ान == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_music = [[निखिल-विनय]] | title1 = आपकी याद आए तो | extra1 = [[सोनू निगम]], [[अनुराधा पौडवाल]] | length1 = 6:49 | lyrics1 = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title2 = कुछ भी ना कहा | extra2 = सोनू निगम, अनुराधा पौडवाल | length2 = 6:00 | lyrics2 = समीर | title3 = आपको पहले भी कहीं देखा है | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 6:12 | lyrics3 = समीर | title4 = आपकी याद आए तो | extra4 = [[शान (गायक)|शान]], अनुराधा पौडवाल | length4 = 3:27 | lyrics4 = समीर | note4 = दुःखी संस्करण | title5 = ऐसी आँखें नहीं देखी | extra5 = [[जगजीत सिंह]], [[आशा भोंसले]] | length5 = 5:00 | lyrics5 = समीर | title6 = बरसात | extra6 = उदित नारायण | length6 = 3:32 | lyrics6 = [[आनंद बख्शी]] | title7 = सजना मैं हारी | extra7 = [[हर्षदीप कौर]] | length7 = 6:03 | lyrics7 = राजन राज | title8 = दिल गया काम से | extra8 = [[अलीशा चिनॉय]] | length8 = 5:12 | lyrics8 = समीर | title9 = बाबा की रानी हूं | extra9 = अलका यागनिक | length9 = 4:00 | lyrics9 = राजन राज | title10 = इश्क तो जादू है | extra10 = सोनू निगम, अलीशा चिनॉय | length10 = 5:40 | lyrics10 = समीर | title11 = छोटे | extra11 = सोनू निगम | length11 = 4:41 | lyrics11 = नितिन रैकवार | title12 = कभी कभी खन खन | extra12 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length12 = 5:04 | lyrics12 = एस शैलजा }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{IMDb title|0348521|आपको पहले भी कहीं देखा है}} [[श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:निखिल–विनय द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांस फ़िल्में]] [[श्रेणी:टी-सीरीज़ की फ़िल्में]] [[श्रेणी:2003 की फ़िल्में]] 1gmut5irbjfqsid185qus4m94bidwvl चित्र:Aapko Pehle Bhi Kahin Dekha Hai.jpg 6 1620027 6628450 2026-10-11T11:10:29Z विक्रम प्रताप 911487 6628450 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Non-free use rationale 2 |Description = यह 'आपको पहले भी कहीं देखा है' फ़िल्म का पोस्टर है। |Source = गूगल |Author = टी-सीरीज़ |Article = आपको पहले भी कहीं देखा है |Purpose = संबंधित लेख के शीर्ष पर दृश्य पहचान के प्राथमिक साधन के रूप में उपयोग करने के लिए। |Replaceability = |Minimality = इस फ़ाइल का उपयोग केवल "आपको पहले भी कहीं देखा है" पृष्ठ के लिए किया जाएगा। |Commercial = }} == अनुज्ञप्ति == {{Non-free film poster|image has rationale=yes}} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्मों के पोस्टर]] glizhyvgl24mm3zmqg8s6mqoas8bir0 पादशाह बेगम 0 1620028 6628454 2026-10-11T11:15:45Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''पादशाह बेगम''' मुग़ल साम्राज्य की साम्राज्ञी-पत्नी को प्रदान की जाने वाली एक सर्वोच्च शाही उपाधि थी और इसे मुग़ल हरम या ज़नाना की सबसे महत्वपूर्ण उपाधि माना जाता था। यह उपाधि साम... 6628454 wikitext text/x-wiki '''पादशाह बेगम''' मुग़ल साम्राज्य की साम्राज्ञी-पत्नी को प्रदान की जाने वाली एक सर्वोच्च शाही उपाधि थी और इसे मुग़ल हरम या ज़नाना की सबसे महत्वपूर्ण उपाधि माना जाता था। यह उपाधि सामान्यतः "साम्राज्ञी" या "प्रथम महिला" के बराबर थी और इसका अर्थ था कि इस बेगम को बादशाह के अधिकार और प्रतिष्ठा का एक हिस्सा सौंपा गया है ।<ref name=":1">{{Cite book|url=http://archive.org/details/51oT8g03aBL.SX312BO1204203200|title=Nur Jahan_ Empress of Mughal India|last=MOhamed Nasr}}</ref> 'पादशाह बेगम' की उपाधि केवल मुग़ल सम्राट की प्रमुख या मुख्य पत्नी, बहन, माता या किसी प्रिय पुत्री को ही प्रदान की जा सकती थी और एक ही समय में एक से अधिक महिलाएँ इसे धारण नहीं कर सकती थीं। इसका प्रमाण इस तथ्य से मिलता है कि सम्राट [[जहाँगीर]] की पत्नी [[नूर जहाँ]] ने इस उपाधि का उपयोग तब तक नहीं किया, जब तक उनकी मुख्य पत्नी सलीहा बानू बेगम (पादशाह बेगम) की मृत्यु नहीं हो गई। जहाँ तक मुग़ल सम्राटों की पत्नियों का संबंध था, यह उपाधि केवल सम्राट की मुख्य पत्नी को ही प्रदान की जा सकती थी। यह उपाधि सबसे पहले माहम बेगम को प्रदान की गई, जो सम्राट [[बाबर]] की मुख्य पत्नी थीं। [[हुमायूँ]] के शासनकाल में [[बेगा बेगम]] ने यह उपाधि धारण की। [[अकबर]] ने यह उपाधि अपनी माता [[हमीदा बानो बेगम]] को प्रदान की, जिन्होंने 1604 में अपनी मृत्यु तक इसे धारण किया।<ref name=":1" /> सम्राट [[जहाँगीर]] ने यह उपाधि अपनी मुख्य पत्नी [[सालिहा बानो बेगम ]]को प्रदान की और फिर उनकी मृत्यु के बाद उनकी उत्तराधिकारी नूरजहाँ को दी। सम्राट [[शाहजहाँ]] ने यह उपाधि अपनी मुख्य पत्नी [[मुमताज़ महल]] को प्रदान की, लेकिन उनकी मृत्यु के बाद उन्होंने इसे अपनी पुत्री [[जहाँआरा बेगम]] को दे दिया। अपने पति आज़म शाह के संक्षिप्त शासनकाल के दौरान शाहर बानू बेगम को कुछ समय के लिए पादशाह बेगम कहा गया, लेकिन यह ज्ञात नहीं है कि वास्तव में उन्हें यह उपाधि प्रदान की गई थी या नहीं। सम्राट मुहम्मद शाह ने यह उपाधि अपनी मुख्य पत्नी बादशाह बेगम को प्रदान की।<ref name=":1" /> यह उपाधि सम्राट की पुत्री को भी प्रदान की जाती थी, जैसे सम्राट शाहजहाँ की पुत्री राजकुमारी जहाँआरा बेगम और सम्राट औरंगज़ेब की पुत्री राजकुमारी [[ज़ीनत-उन-निसा बेगम]], जिन्होंने अपने पूरे जीवनकाल यह उपाधि धारण की। कुछ मामलों में, यह उपाधि सम्राट की बहन को भी प्रदान की जाती थी। औरंगज़ेब ने अपनी बहनों रोशनआरा बेगम और जहाँआरा बेगम को यह उपाधि प्रदान की। जब किसी तैमूरी शहज़ादी के पास यह उपाधि होती थी, तो इसका अर्थ "राजकुमारियों में साम्राज्ञी" होता था।<ref name=":1" /> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य से सम्बन्धित स्त्रियाँ]] ndm0cnjvdvrk90qin52sp60wi2giydu विमेन इन रेड 0 1620029 6628460 2026-10-11T11:33:14Z शीतल सिन्हा 70505 नया पृष्ठ: 'विमेन इन रेड' (Women in Red) एक विकीप्रोजेक्ट है, जिसकी शुरुआत 2015 में विकिपीडिया के कंटेंट में जेंडर बायस (लिंग-आधारित भेदभाव) को दूर करने के मकसद से की गई थी। 6628460 wikitext text/x-wiki 'विमेन इन रेड' (Women in Red) एक विकीप्रोजेक्ट है, जिसकी शुरुआत 2015 में विकिपीडिया के कंटेंट में जेंडर बायस (लिंग-आधारित भेदभाव) को दूर करने के मकसद से की गई थी। 4enzq7r6c5oqulnwdqmshlmhxx0fa8m 6628465 6628460 2026-10-11T11:39:06Z शीतल सिन्हा 70505 6628465 wikitext text/x-wiki '''विमेन इन रेड''' (:en:Women in Red) 2015 में प्रारंभ की गई एक विकी परियोजना है। इसका उद्येश्य है विकिपीडिया के कंटेंट में लिंग-आधारित भेदभाव को दूर करना। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} 98l96k6d1td9m5it42tz3x6f9182r4u 6628467 6628465 2026-10-11T11:45:23Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6628467 wikitext text/x-wiki '''विमेन इन रेड''' (:en:Women in Red) 2015 में प्रारंभ की गई एक विकी परियोजना है। इसका उद्येश्य है विकिपीडिया के कंटेंट में लिंग-आधारित भेदभाव को दूर करना। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:विकिमीडिया परियोजनाएँ]] [[श्रेणी:विकिपीडिया]] 5165mubsoasse82j1uphy9mkjo7oza5 6628479 6628467 2026-10-11T11:57:36Z शीतल सिन्हा 70505 6628479 wikitext text/x-wiki '''विमेन इन रेड''' (:en:Women in Red) 2015 में प्रारंभ की गई एक विकी परियोजना है। इसका उद्येश्य है विकिपीडिया के कंटेंट में लिंग-आधारित भेदभाव को दूर करना। <ref>{{cite web |title=Women in Red - Meta-Wiki |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Women_in_Red |website=meta.wikimedia.org |access-date=11 अक्टूबर 2026 |language=en}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:विकिमीडिया परियोजनाएँ]] [[श्रेणी:विकिपीडिया]] 62d0gun6nkcenapcehg83vo6ugg8yml चित्र:एरो क्रॉसवर्ड.jpg 6 1620030 6628462 2026-10-11T11:33:43Z MONUSRI001 952162 यह पहेली क्रॉ क्रॉसवर्ड की तरह है। पर इस पहेली में संकेत पहेली के अंदर ही लिखे होते हैं। संकेत और तीर की दिशा के आधार पर इसे हल किया जाता है। 6628462 wikitext text/x-wiki == सारांश == यह पहेली क्रॉ क्रॉसवर्ड की तरह है। पर इस पहेली में संकेत पहेली के अंदर ही लिखे होते हैं। संकेत और तीर की दिशा के आधार पर इसे हल किया जाता है। grec76za12qkr1ai808yqby0f15l67v 6628464 6628462 2026-10-11T11:34:47Z MONUSRI001 952162 /* सारांश */ 6628464 wikitext text/x-wiki == सारांश == यह पहेली क्रॉसवर्ड की तरह है। पर इस पहेली में संकेत पहेली के अंदर ही लिखे होते हैं। संकेत और तीर की दिशा के आधार पर इसे हल किया जाता है। bn502nwmusk0ya4a00yv74kdvazgg41 अंतरराष्ट्रीय प्रत्यायन मंच 0 1620031 6628475 2026-10-11T11:52:51Z Nawazuddin2030 953037 "अंतरराष्ट्रीय प्रत्यायन मंच" बनाएँ 6628475 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = अंतरराष्ट्रीय प्रत्यायन मंच | native_name = International Forum for Accreditation | abbreviation = IFA | image = International forum for accreditation logo.svg | image_size = 250 | type = अंतरराष्ट्रीय संगठन | area_served = प्रत्यायन और अनुरूपता मूल्यांकन | website = https://if-a.org/ }} '''अंतरराष्ट्रीय प्रत्यायन मंच''' (अंग्रेज़ी: ''International Forum for Accreditation'', संक्षिप्त रूप: '''IFA''') प्रत्यायन और अनुरूपता मूल्यांकन के क्षेत्र में कार्य करने वाला एक संगठन है।<ref name="ISOHelper">{{cite web |url=https://isohelper.blogspot.com/2026/08/what-conformity-assessment-areas-does.html |title=What conformity assessment areas does IFA cover? |website=ISOHelper |language=en }}</ref> इस संगठन का नाम न्यूज़ीलैंड के Companies Office के आधिकारिक रजिस्टर में ''International Forum for Accreditation (IFA)'' के रूप में दर्ज है।<ref name="NZRegister">{{cite web |url=https://charitabletrusts.companiesoffice.govt.nz/entity/?id=2cd6fe44-949f-f111-b8dc-70a8a553e8d4 |title=International Forum for Accreditation (IFA) |website=New Zealand Companies Office |language=en }}</ref> == गतिविधियाँ == प्रत्यायन और अनुरूपता मूल्यांकन के अंतर्गत यह जाँचा जाता है कि कोई उत्पाद, सेवा, प्रणाली या संगठन निर्धारित आवश्यकताओं को पूरा करता है या नहीं।<ref name="ISO">{{cite web |url=https://www.iso.org/certification.html |title=Certification |website=International Organization for Standardization |language=en }}</ref> IFA अपने सहभागी संगठनों के बीच सहयोग और मान्यता के लिए ''Recognition and Cooperation Arrangement'' (RCA) नामक व्यवस्था प्रस्तुत करता है।<ref name="RCA">{{cite web |url=https://if-a.org/rca/ |title=Recognition and Cooperation Arrangement |website=International Forum for Accreditation |language=en }}</ref> == यह भी देखें == * [[प्रत्यायन]] * [[अनुरूपता मूल्यांकन]] * [[मानकीकरण]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://if-a.org/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://isohelper.blogspot.com/ ISOHelper] == संदर्भ == {{reflist}} leupoae41hf2c1juoauqwcgyuy5ul0v