विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Package Package talk Event Event talk विकिपीडिया:चौपाल 4 1001 6631520 6631413 2026-10-20T15:17:08Z Mukund lal bharti 954801 /* Techniquely support the advocacy. */ नया अनुभाग 6631520 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) ozskgtxq3i6vy4g6plhn6nswmuncmft 6631547 6631520 2026-10-20T16:10:07Z ~2026-56178-73 954869 /* राजा पाण्डेय: बक्सर में सामाजिक जागरूकता, युवा सहभागिता और संगठनात्मक गतिविधियों को बढ़ावा देने की दिशा में सक्रिय बक्सर, बिहार | 19 अक्टूबर 2026 बिहार के बक्सर जिले के निवासी राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त होने के बाद संगठनात्मक एवं सामाजिक गतिविधियों से जुड़े हुए हैं। उन्हें 25 सितंबर 2026 को राष्ट्रीय सनातन सेना भारत द्वारा बक्सर जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा की जिम्मेदारी सौंपी गई। इस नियुक्ति के साथ उन्हें जिले में युवा... 6631547 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == राजा पाण्डेय: बक्सर में सामाजिक जागरूकता, युवा सहभागिता और संगठनात्मक गतिविधियों को बढ़ावा देने की दिशा में सक्रिय बक्सर, बिहार | 19 अक्टूबर 2026 बिहार के बक्सर जिले के निवासी राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त होने के बाद संगठनात्मक एवं सामाजिक गतिविधियों से जुड़े हुए हैं। उन्हें 25 सितंबर 2026 को राष्ट्रीय सनातन सेना भारत द्वारा बक्सर जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा की जिम्मेदारी सौंपी गई। इस नियुक्ति के साथ उन्हें जिले में युवाओं और कार्यकर्ताओं के बीच समन्वय स्थापित करने तथा सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को आगे बढ़ाने की जिम्मेदारी मिली है। राजा पाण्डेय का उद्देश्य युवाओं को सामाजिक जिम्मेदारियों के प्रति जागरूक करना, आपसी सहयोग की भावना को प्रोत्साहित करना और समाजहित से जुड़े सकारात्मक प्रयासों को बढ़ावा देना है। उनका मानना है कि युवाओं की सक्रिय भागीदारी किसी भी समाज के विकास में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती है। यदि युवाओं को सही दिशा, सकारात्मक सोच और रचनात्मक गतिविधियों से जोड़ा जाए, तो सामाजिक जागरूकता तथा सामुदायिक सहभागिता को मजबूत किया जा सकता है। राष्ट्रीय सनातन सेना भारत में जिला अध्यक्ष की जिम्मेदारी राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के रूप में राजा पाण्डेय की भूमिका संगठनात्मक गतिविधियों, कार्यकर्ताओं के साथ संवाद और आपसी समन्वय से जुड़ी है। संगठन की ओर से मिली इस जिम्मेदारी के माध्यम से वे जिले में युवाओं की भागीदारी बढ़ाने और सामाजिक विषयों पर जागरूकता को प्रोत्साहित करने की दिशा में कार्य करने की बात करते हैं। राजा पाण्डेय के अनुसार, किसी भी संगठन की मजबूती उसके कार्यकर्ताओं के आपसी सहयोग, अनुशासन, संवाद और जिम्मेदारी की भावना पर निर्भर करती है। उनका मानना है कि संगठनात्मक गतिविधियों को प्रभावी बनाने के लिए कार्यकर्ताओं के बीच बेहतर तालमेल और समाज के विभिन्न वर्गों के साथ सकारात्मक संवाद आवश्यक है। उनका दृष्टिकोण युवाओं को सामाजिक कार्यों के प्रति प्रेरित करने, समाजहित के विषयों पर जागरूकता बढ़ाने तथा सहयोग और सहभागिता की भावना को आगे बढ़ाने पर केंद्रित है। युवाओं की भूमिका और सामाजिक जागरूकता पर जोर राजा पाण्डेय युवाओं को समाज की महत्वपूर्ण शक्ति मानते हैं। उनका मानना है कि युवाओं में ऊर्जा, नई सोच और सकारात्मक बदलाव लाने की क्षमता होती है। इस क्षमता का उपयोग सामाजिक जागरूकता, आपसी सहयोग और रचनात्मक गतिविधियों को बढ़ावा देने में किया जा सकता है। उनके विचार में युवाओं को केवल अपने व्यक्तिगत विकास तक सीमित नहीं रहना चाहिए, बल्कि समाज के प्रति अपनी जिम्मेदारियों को भी समझना चाहिए। शिक्षा, जागरूकता, सहयोग और जिम्मेदार नागरिकता जैसे विषयों पर युवाओं की भागीदारी समाज के लिए उपयोगी साबित हो सकती है। राजा पाण्डेय ने कहा, “युवा समाज की महत्वपूर्ण शक्ति हैं। यदि युवा अपनी जिम्मेदारियों को समझकर सकारात्मक सोच और सहयोग की भावना के साथ आगे बढ़ें, तो समाज में जागरूकता और सहभागिता को और मजबूत किया जा सकता है। हमारा प्रयास सामाजिक एकता, सहयोग और जागरूकता से जुड़े कार्यों को आगे बढ़ाना है।” उनका कहना है कि सामाजिक गतिविधियों में निरंतरता बनाए रखने के लिए युवाओं को संवाद, सहयोग और रचनात्मक प्रयासों के माध्यम से जोड़ना आवश्यक है। बक्सर जिले में संगठनात्मक गतिविधियों को आगे बढ़ाने का प्रयास बक्सर जिले में संगठनात्मक जिम्मेदारी निभाने के संदर्भ में राजा पाण्डेय कार्यकर्ताओं के साथ समन्वय, संवाद और सहयोग को प्राथमिकता देने की बात करते हैं। उनके अनुसार, किसी भी सामाजिक या संगठनात्मक प्रयास को सफल बनाने के लिए आपसी विश्वास और सामूहिक भागीदारी महत्वपूर्ण होती है। उनका मानना है कि समाज के विभिन्न वर्गों के बीच सकारात्मक संवाद स्थापित करके जागरूकता और सहयोग का वातावरण तैयार किया जा सकता है। युवाओं को सामाजिक विषयों की जानकारी देना, उन्हें जिम्मेदारियों के प्रति प्रेरित करना और सामूहिक प्रयासों के महत्व को समझाना ऐसे उद्देश्यों में शामिल है, जिन्हें वे आगे बढ़ाना चाहते हैं। राजा पाण्डेय का कहना है कि संगठन में मिली जिम्मेदारी केवल एक पद नहीं, बल्कि समाज और युवाओं के प्रति दायित्व निभाने का अवसर है। वे इस जिम्मेदारी को गंभीरता से लेते हुए पूरी निष्ठा और समर्पण के साथ कार्य करने का प्रयास करने की बात करते हैं। राष्ट्रीय प्रभारी मुकेश शर्मा ने दी बधाई और शुभकामनाएं राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के राष्ट्रीय प्रभारी (युवा मोर्चा) मुकेश शर्मा ने राजा पाण्डेय को बक्सर जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा के पद पर नियुक्त किए जाने पर बधाई एवं शुभकामनाएं दीं। मुकेश शर्मा ने आशा व्यक्त की कि राजा पाण्डेय युवाओं और कार्यकर्ताओं के साथ बेहतर समन्वय स्थापित करते हुए संगठनात्मक गतिविधियों तथा सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को आगे बढ़ाने में सक्रिय भूमिका निभाएंगे। उन्होंने राजा पाण्डेय के उज्ज्वल भविष्य की कामना करते हुए विश्वास व्यक्त किया कि नई जिम्मेदारी के माध्यम से संगठन के उद्देश्यों को आगे बढ़ाने और युवाओं की सहभागिता को प्रोत्साहित करने के प्रयासों को मजबूती मिलेगी। राजा पाण्डेय ने नियुक्ति के अवसर पर संगठन के राष्ट्रीय नेतृत्व के प्रति आभार व्यक्त किया। उन्होंने कहा कि संगठन द्वारा सौंपी गई जिम्मेदारी का निर्वहन वे पूरी निष्ठा, ईमानदारी, जिम्मेदारी और समर्पण के साथ करने का प्रयास करेंगे। नियुक्ति पर 10 व्यक्तियों ने दी बधाई एवं शुभकामनाएं राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के युवा मोर्चा में राजा पाण्डेय की बक्सर जिला अध्यक्ष पद पर नियुक्ति के अवसर पर राष्ट्रीय प्रभारी मुकेश शर्मा सहित बक्सर के नौ अन्य व्यक्तियों ने उन्हें बधाई एवं शुभकामनाएं दीं। इनमें जनप्रतिनिधि, राजनीतिक क्षेत्र से जुड़े व्यक्ति और समाजसेवी शामिल बताए गए हैं। बधाई एवं शुभकामनाएं देने वालों में निम्नलिखित नाम शामिल हैं: 1. मुकेश शर्मा — राष्ट्रीय प्रभारी, युवा मोर्चा, राष्ट्रीय सनातन सेना भारत। 2. आनंद मिश्रा — बक्सर विधायक। 3. प्रदीप राय — भाजपा के वरिष्ठ नेता एवं वैष्णवी क्लार्क्स के चेयरमैन, बक्सर। 4. छोटे सिंह — बक्सर। 5. सम्राट पवन ओझा — समाजसेवी, बक्सर। 6. अरुण सिंह — बक्सर। 7. विशाल तिवारी — समाजसेवी, बक्सर। 8. शिवम सिंह — बक्सर। 9. काली तिवारी — बक्सर। 10. सूर्य प्रताप सिंह — बक्सर। इन सभी की ओर से राजा पाण्डेय को नई जिम्मेदारी मिलने पर बधाई एवं शुभकामनाएं दिए जाने का उल्लेख किया गया है। उन्होंने उनके उज्ज्वल भविष्य की कामना करते हुए आशा व्यक्त की कि वे युवाओं की सहभागिता, सामाजिक जागरूकता और संगठनात्मक गतिविधियों को आगे बढ़ाने में अपनी भूमिका निभाएंगे। राजा पाण्डेय ने बधाई देने वाले सभी व्यक्तियों के प्रति आभार व्यक्त किया। उनके अनुसार, लोगों का स्नेह, सहयोग और प्रोत्साहन उन्हें अपनी जिम्मेदारियों का निर्वहन निष्ठा एवं समर्पण के साथ करने के लिए प्रेरित करता है। शिक्षा एवं व्यक्तिगत जीवन राजा पाण्डेय के उपलब्ध कराए गए विवरण के अनुसार, उन्होंने पटना विश्वविद्यालय से राजनीति विज्ञान विषय में कला स्नातक (बी.ए.) की शिक्षा प्राप्त की है। राजनीति विज्ञान का अध्ययन शासन व्यवस्था, राजनीतिक संस्थाओं, सार्वजनिक नीतियों और सामाजिक विषयों को समझने से संबंधित है। उनके पिता स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय थे। राजा पाण्डेय बिहार राज्य के बक्सर जिले के निवासी हैं। उनकी पहचान राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के रूप में बताई गई है। उनके परिचय में शिक्षा, संगठनात्मक जिम्मेदारी और सामाजिक जागरूकता से जुड़े उद्देश्यों को प्रमुखता दी गई है। वे युवाओं की भागीदारी, कार्यकर्ताओं के बीच सहयोग और समाजहित से जुड़े सकारात्मक प्रयासों को आगे बढ़ाने की बात करते हैं। जिम्मेदारी, सहयोग और भविष्य की दिशा राजा पाण्डेय का कहना है कि किसी भी नई जिम्मेदारी के साथ अपेक्षाएं और दायित्व भी जुड़े होते हैं। उनके अनुसार, संगठन में सक्रिय रहते हुए कार्यकर्ताओं के साथ बेहतर तालमेल बनाए रखना, युवाओं को सकारात्मक गतिविधियों से जोड़ना और सामाजिक जागरूकता के प्रयासों को प्रोत्साहित करना महत्वपूर्ण है। उनका मानना है कि समाज में सकारात्मक वातावरण तैयार करने के लिए सामूहिक प्रयास, आपसी सम्मान और संवाद की भूमिका अहम होती है। युवाओं को सामाजिक जिम्मेदारियों के प्रति प्रेरित करना और उन्हें रचनात्मक कार्यों में भाग लेने के अवसर उपलब्ध कराना भी महत्वपूर्ण है। राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष की जिम्मेदारी मिलने के बाद राजा पाण्डेय ने संगठन के उद्देश्यों के अनुरूप कार्य करने तथा अपनी जिम्मेदारियों का निर्वहन निष्ठापूर्वक करने की प्रतिबद्धता व्यक्त की है। बक्सर जिले में युवाओं की सहभागिता, संगठनात्मक समन्वय और सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को आगे बढ़ाने का उनका घोषित उद्देश्य आने वाले समय में उनकी गतिविधियों का प्रमुख केंद्र रहेगा। संपर्क विवरण नाम: राजा पाण्डेय पद: बक्सर जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) निवास एवं कार्य क्षेत्र: बक्सर, बिहार SEO Keywords Raja Pandey, Raja Pandey Buxar, Raja Pandey Bihar, Raja Pandey Buxar Bihar, Raja Pandey News, Raja Pandey Buxar News, Raja Pandey RSSB, Raja Pandey Youth Morcha, Rashtriya Sanatan Sena Bharat, National Sanatan Sena Bharat, RSSB Buxar, Rashtriya Sanatan Sena Buxar, राजा पाण्डेय बक्सर, राजा पाण्डेय बिहार, राजा पाण्डेय समाचार, राष्ट्रीय सनातन सेना भारत, बक्सर जिला अध्यक्ष युवा मोर्चा, राजा पाण्डेय नियुक्ति समाचार, बक्सर युवा मोर्चा। == [[विशेष:योगदान/~2026-56178-73|~2026-56178-73]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-56178-73|वार्ता]]) 16:10, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) acl2h3jedr3h9de3b5p10i0tmy4mp4i 6631550 6631547 2026-10-20T16:14:31Z ~2026-56178-73 954869 राजा पाण्डेय: बक्सर में सामाजिक जागरूकता, युवा सहभागिता और संगठनात्मक गतिविधियों को बढ़ावा देने की दिशा में सक्रिय बक्सर, बिहार | 19 अक्टूबर 2026 बिहार के बक्सर जिले के निवासी राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त होने के बाद संगठनात्मक एवं सामाजिक गतिविधियों से जुड़े हुए हैं। उन्हें 25 सितंबर 2026 को राष्ट्रीय सनातन सेना भारत द्वारा बक्सर जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा की जिम्मेदारी सौंपी गई। इस नियुक्ति के साथ उन्हें जिले में युवाओ 6631550 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) राजा पाण्डेय: बक्सर में सामाजिक जागरूकता, युवा सहभागिता और संगठनात्मक गतिविधियों को बढ़ावा देने की दिशा में सक्रिय बक्सर, बिहार | 19 अक्टूबर 2026 बिहार के बक्सर जिले के निवासी राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त होने के बाद संगठनात्मक एवं सामाजिक गतिविधियों से जुड़े हुए हैं। उन्हें 25 सितंबर 2026 को राष्ट्रीय सनातन सेना भारत द्वारा बक्सर जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा की जिम्मेदारी सौंपी गई। इस नियुक्ति के साथ उन्हें जिले में युवाओं और कार्यकर्ताओं के बीच समन्वय स्थापित करने तथा सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को आगे बढ़ाने की जिम्मेदारी मिली है। राजा पाण्डेय का उद्देश्य युवाओं को सामाजिक जिम्मेदारियों के प्रति जागरूक करना, आपसी सहयोग की भावना को प्रोत्साहित करना और समाजहित से जुड़े सकारात्मक प्रयासों को बढ़ावा देना है। उनका मानना है कि युवाओं की सक्रिय भागीदारी किसी भी समाज के विकास में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती है। यदि युवाओं को सही दिशा, सकारात्मक सोच और रचनात्मक गतिविधियों से जोड़ा जाए, तो सामाजिक जागरूकता तथा सामुदायिक सहभागिता को मजबूत किया जा सकता है। राष्ट्रीय सनातन सेना भारत में जिला अध्यक्ष की जिम्मेदारी राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के रूप में राजा पाण्डेय की भूमिका संगठनात्मक गतिविधियों, कार्यकर्ताओं के साथ संवाद और आपसी समन्वय से जुड़ी है। संगठन की ओर से मिली इस जिम्मेदारी के माध्यम से वे जिले में युवाओं की भागीदारी बढ़ाने और सामाजिक विषयों पर जागरूकता को प्रोत्साहित करने की दिशा में कार्य करने की बात करते हैं। राजा पाण्डेय के अनुसार, किसी भी संगठन की मजबूती उसके कार्यकर्ताओं के आपसी सहयोग, अनुशासन, संवाद और जिम्मेदारी की भावना पर निर्भर करती है। उनका मानना है कि संगठनात्मक गतिविधियों को प्रभावी बनाने के लिए कार्यकर्ताओं के बीच बेहतर तालमेल और समाज के विभिन्न वर्गों के साथ सकारात्मक संवाद आवश्यक है। उनका दृष्टिकोण युवाओं को सामाजिक कार्यों के प्रति प्रेरित करने, समाजहित के विषयों पर जागरूकता बढ़ाने तथा सहयोग और सहभागिता की भावना को आगे बढ़ाने पर केंद्रित है। युवाओं की भूमिका और सामाजिक जागरूकता पर जोर राजा पाण्डेय युवाओं को समाज की महत्वपूर्ण शक्ति मानते हैं। उनका मानना है कि युवाओं में ऊर्जा, नई सोच और सकारात्मक बदलाव लाने की क्षमता होती है। इस क्षमता का उपयोग सामाजिक जागरूकता, आपसी सहयोग और रचनात्मक गतिविधियों को बढ़ावा देने में किया जा सकता है। उनके विचार में युवाओं को केवल अपने व्यक्तिगत विकास तक सीमित नहीं रहना चाहिए, बल्कि समाज के प्रति अपनी जिम्मेदारियों को भी समझना चाहिए। शिक्षा, जागरूकता, सहयोग और जिम्मेदार नागरिकता जैसे विषयों पर युवाओं की भागीदारी समाज के लिए उपयोगी साबित हो सकती है। राजा पाण्डेय ने कहा, “युवा समाज की महत्वपूर्ण शक्ति हैं। यदि युवा अपनी जिम्मेदारियों को समझकर सकारात्मक सोच और सहयोग की भावना के साथ आगे बढ़ें, तो समाज में जागरूकता और सहभागिता को और मजबूत किया जा सकता है। हमारा प्रयास सामाजिक एकता, सहयोग और जागरूकता से जुड़े कार्यों को आगे बढ़ाना है।” उनका कहना है कि सामाजिक गतिविधियों में निरंतरता बनाए रखने के लिए युवाओं को संवाद, सहयोग और रचनात्मक प्रयासों के माध्यम से जोड़ना आवश्यक है। बक्सर जिले में संगठनात्मक गतिविधियों को आगे बढ़ाने का प्रयास बक्सर जिले में संगठनात्मक जिम्मेदारी निभाने के संदर्भ में राजा पाण्डेय कार्यकर्ताओं के साथ समन्वय, संवाद और सहयोग को प्राथमिकता देने की बात करते हैं। उनके अनुसार, किसी भी सामाजिक या संगठनात्मक प्रयास को सफल बनाने के लिए आपसी विश्वास और सामूहिक भागीदारी महत्वपूर्ण होती है। उनका मानना है कि समाज के विभिन्न वर्गों के बीच सकारात्मक संवाद स्थापित करके जागरूकता और सहयोग का वातावरण तैयार किया जा सकता है। युवाओं को सामाजिक विषयों की जानकारी देना, उन्हें जिम्मेदारियों के प्रति प्रेरित करना और सामूहिक प्रयासों के महत्व को समझाना ऐसे उद्देश्यों में शामिल है, जिन्हें वे आगे बढ़ाना चाहते हैं। राजा पाण्डेय का कहना है कि संगठन में मिली जिम्मेदारी केवल एक पद नहीं, बल्कि समाज और युवाओं के प्रति दायित्व निभाने का अवसर है। वे इस जिम्मेदारी को गंभीरता से लेते हुए पूरी निष्ठा और समर्पण के साथ कार्य करने का प्रयास करने की बात करते हैं। राष्ट्रीय प्रभारी मुकेश शर्मा ने दी बधाई और शुभकामनाएं राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के राष्ट्रीय प्रभारी (युवा मोर्चा) मुकेश शर्मा ने राजा पाण्डेय को बक्सर जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा के पद पर नियुक्त किए जाने पर बधाई एवं शुभकामनाएं दीं। मुकेश शर्मा ने आशा व्यक्त की कि राजा पाण्डेय युवाओं और कार्यकर्ताओं के साथ बेहतर समन्वय स्थापित करते हुए संगठनात्मक गतिविधियों तथा सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को आगे बढ़ाने में सक्रिय भूमिका निभाएंगे। उन्होंने राजा पाण्डेय के उज्ज्वल भविष्य की कामना करते हुए विश्वास व्यक्त किया कि नई जिम्मेदारी के माध्यम से संगठन के उद्देश्यों को आगे बढ़ाने और युवाओं की सहभागिता को प्रोत्साहित करने के प्रयासों को मजबूती मिलेगी। राजा पाण्डेय ने नियुक्ति के अवसर पर संगठन के राष्ट्रीय नेतृत्व के प्रति आभार व्यक्त किया। उन्होंने कहा कि संगठन द्वारा सौंपी गई जिम्मेदारी का निर्वहन वे पूरी निष्ठा, ईमानदारी, जिम्मेदारी और समर्पण के साथ करने का प्रयास करेंगे। नियुक्ति पर 10 व्यक्तियों ने दी बधाई एवं शुभकामनाएं राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के युवा मोर्चा में राजा पाण्डेय की बक्सर जिला अध्यक्ष पद पर नियुक्ति के अवसर पर राष्ट्रीय प्रभारी मुकेश शर्मा सहित बक्सर के नौ अन्य व्यक्तियों ने उन्हें बधाई एवं शुभकामनाएं दीं। इनमें जनप्रतिनिधि, राजनीतिक क्षेत्र से जुड़े व्यक्ति और समाजसेवी शामिल बताए गए हैं। बधाई एवं शुभकामनाएं देने वालों में निम्नलिखित नाम शामिल हैं: 1. मुकेश शर्मा — राष्ट्रीय प्रभारी, युवा मोर्चा, राष्ट्रीय सनातन सेना भारत। 2. आनंद मिश्रा — बक्सर विधायक। 3. प्रदीप राय — भाजपा के वरिष्ठ नेता एवं वैष्णवी क्लार्क्स के चेयरमैन, बक्सर। 4. छोटे सिंह — बक्सर। 5. सम्राट पवन ओझा — समाजसेवी, बक्सर। 6. अरुण सिंह — बक्सर। 7. विशाल तिवारी — समाजसेवी, बक्सर। 8. शिवम सिंह — बक्सर। 9. काली तिवारी — बक्सर। 10. सूर्य प्रताप सिंह — बक्सर। इन सभी की ओर से राजा पाण्डेय को नई जिम्मेदारी मिलने पर बधाई एवं शुभकामनाएं दिए जाने का उल्लेख किया गया है। उन्होंने उनके उज्ज्वल भविष्य की कामना करते हुए आशा व्यक्त की कि वे युवाओं की सहभागिता, सामाजिक जागरूकता और संगठनात्मक गतिविधियों को आगे बढ़ाने में अपनी भूमिका निभाएंगे। राजा पाण्डेय ने बधाई देने वाले सभी व्यक्तियों के प्रति आभार व्यक्त किया। उनके अनुसार, लोगों का स्नेह, सहयोग और प्रोत्साहन उन्हें अपनी जिम्मेदारियों का निर्वहन निष्ठा एवं समर्पण के साथ करने के लिए प्रेरित करता है। शिक्षा एवं व्यक्तिगत जीवन राजा पाण्डेय के उपलब्ध कराए गए विवरण के अनुसार, उन्होंने पटना विश्वविद्यालय से राजनीति विज्ञान विषय में कला स्नातक (बी.ए.) की शिक्षा प्राप्त की है। राजनीति विज्ञान का अध्ययन शासन व्यवस्था, राजनीतिक संस्थाओं, सार्वजनिक नीतियों और सामाजिक विषयों को समझने से संबंधित है। उनके पिता स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय थे। राजा पाण्डेय बिहार राज्य के बक्सर जिले के निवासी हैं। उनकी पहचान राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के रूप में बताई गई है। उनके परिचय में शिक्षा, संगठनात्मक जिम्मेदारी और सामाजिक जागरूकता से जुड़े उद्देश्यों को प्रमुखता दी गई है। वे युवाओं की भागीदारी, कार्यकर्ताओं के बीच सहयोग और समाजहित से जुड़े सकारात्मक प्रयासों को आगे बढ़ाने की बात करते हैं। जिम्मेदारी, सहयोग और भविष्य की दिशा राजा पाण्डेय का कहना है कि किसी भी नई जिम्मेदारी के साथ अपेक्षाएं और दायित्व भी जुड़े होते हैं। उनके अनुसार, संगठन में सक्रिय रहते हुए कार्यकर्ताओं के साथ बेहतर तालमेल बनाए रखना, युवाओं को सकारात्मक गतिविधियों से जोड़ना और सामाजिक जागरूकता के प्रयासों को प्रोत्साहित करना महत्वपूर्ण है। उनका मानना है कि समाज में सकारात्मक वातावरण तैयार करने के लिए सामूहिक प्रयास, आपसी सम्मान और संवाद की भूमिका अहम होती है। युवाओं को सामाजिक जिम्मेदारियों के प्रति प्रेरित करना और उन्हें रचनात्मक कार्यों में भाग लेने के अवसर उपलब्ध कराना भी महत्वपूर्ण है। राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष की जिम्मेदारी मिलने के बाद राजा पाण्डेय ने संगठन के उद्देश्यों के अनुरूप कार्य करने तथा अपनी जिम्मेदारियों का निर्वहन निष्ठापूर्वक करने की प्रतिबद्धता व्यक्त की है। बक्सर जिले में युवाओं की सहभागिता, संगठनात्मक समन्वय और सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को आगे बढ़ाने का उनका घोषित उद्देश्य आने वाले समय में उनकी गतिविधियों का प्रमुख केंद्र रहेगा। संपर्क विवरण नाम: राजा पाण्डेय पद: बक्सर जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) निवास एवं कार्य क्षेत्र: बक्सर, बिहार SEO Keywords Raja Pandey, Raja Pandey Buxar, Raja Pandey Bihar, Raja Pandey Buxar Bihar, Raja Pandey News, Raja Pandey Buxar News, Raja Pandey RSSB, Raja Pandey Youth Morcha, Rashtriya Sanatan Sena Bharat, National Sanatan Sena Bharat, RSSB Buxar, Rashtriya Sanatan Sena Buxar, राजा पाण्डेय बक्सर, राजा पाण्डेय बिहार, राजा पाण्डेय समाचार, राष्ट्रीय सनातन सेना भारत, बक्सर जिला अध्यक्ष युवा मोर्चा, राजा पाण्डेय नियुक्ति समाचार, बक्सर युवा मोर्चा 1ud75uxkwc4wrejgbruhe33529wffnm 6631551 6631550 2026-10-20T16:16:07Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/~2026-56178-73|~2026-56178-73]] ([[User talk:~2026-56178-73|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6631520 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) ozskgtxq3i6vy4g6plhn6nswmuncmft 6631553 6631551 2026-10-20T16:32:48Z ~2026-56188-30 954872 राजा पाण्डेय: बक्सर में सामाजिक जागरूकता, युवा सहभागिता और संगठनात्मक गतिविधियों को बढ़ावा देने की दिशा में सक्रिय बक्सर, बिहार | 19 अक्टूबर 2026 बिहार के बक्सर जिले के निवासी राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त होने के बाद संगठनात्मक एवं सामाजिक गतिविधियों से जुड़े हुए हैं। उन्हें 25 सितंबर 2026 को राष्ट्रीय सनातन सेना भारत द्वारा बक्सर जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा की जिम्मेदारी सौंपी गई। इस नियुक्ति के साथ उन्हें जिले में युवाओं औ 6631553 wikitext text/x-wiki राजा पाण्डेय: बक्सर में सामाजिक जागरूकता, युवा सहभागिता और संगठनात्मक गतिविधियों को बढ़ावा देने की दिशा में सक्रिय बक्सर, बिहार | 19 अक्टूबर 2026 बिहार के बक्सर जिले के निवासी राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त होने के बाद संगठनात्मक एवं सामाजिक गतिविधियों से जुड़े हुए हैं। उन्हें 25 सितंबर 2026 को राष्ट्रीय सनातन सेना भारत द्वारा बक्सर जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा की जिम्मेदारी सौंपी गई। इस नियुक्ति के साथ उन्हें जिले में युवाओं और कार्यकर्ताओं के बीच समन्वय स्थापित करने तथा सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को आगे बढ़ाने की जिम्मेदारी मिली है। राजा पाण्डेय का उद्देश्य युवाओं को सामाजिक जिम्मेदारियों के प्रति जागरूक करना, आपसी सहयोग की भावना को प्रोत्साहित करना और समाजहित से जुड़े सकारात्मक प्रयासों को बढ़ावा देना है। उनका मानना है कि युवाओं की सक्रिय भागीदारी किसी भी समाज के विकास में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती है। यदि युवाओं को सही दिशा, सकारात्मक सोच और रचनात्मक गतिविधियों से जोड़ा जाए, तो सामाजिक जागरूकता तथा सामुदायिक सहभागिता को मजबूत किया जा सकता है। राष्ट्रीय सनातन सेना भारत में जिला अध्यक्ष की जिम्मेदारी राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के रूप में राजा पाण्डेय की भूमिका संगठनात्मक गतिविधियों, कार्यकर्ताओं के साथ संवाद और आपसी समन्वय से जुड़ी है। संगठन की ओर से मिली इस जिम्मेदारी के माध्यम से वे जिले में युवाओं की भागीदारी बढ़ाने और सामाजिक विषयों पर जागरूकता को प्रोत्साहित करने की दिशा में कार्य करने की बात करते हैं। राजा पाण्डेय के अनुसार, किसी भी संगठन की मजबूती उसके कार्यकर्ताओं के आपसी सहयोग, अनुशासन, संवाद और जिम्मेदारी की भावना पर निर्भर करती है। उनका मानना है कि संगठनात्मक गतिविधियों को प्रभावी बनाने के लिए कार्यकर्ताओं के बीच बेहतर तालमेल और समाज के विभिन्न वर्गों के साथ सकारात्मक संवाद आवश्यक है। उनका दृष्टिकोण युवाओं को सामाजिक कार्यों के प्रति प्रेरित करने, समाजहित के विषयों पर जागरूकता बढ़ाने तथा सहयोग और सहभागिता की भावना को आगे बढ़ाने पर केंद्रित है। युवाओं की भूमिका और सामाजिक जागरूकता पर जोर राजा पाण्डेय युवाओं को समाज की महत्वपूर्ण शक्ति मानते हैं। उनका मानना है कि युवाओं में ऊर्जा, नई सोच और सकारात्मक बदलाव लाने की क्षमता होती है। इस क्षमता का उपयोग सामाजिक जागरूकता, आपसी सहयोग और रचनात्मक गतिविधियों को बढ़ावा देने में किया जा सकता है। उनके विचार में युवाओं को केवल अपने व्यक्तिगत विकास तक सीमित नहीं रहना चाहिए, बल्कि समाज के प्रति अपनी जिम्मेदारियों को भी समझना चाहिए। शिक्षा, जागरूकता, सहयोग और जिम्मेदार नागरिकता जैसे विषयों पर युवाओं की भागीदारी समाज के लिए उपयोगी साबित हो सकती है। राजा पाण्डेय ने कहा, “युवा समाज की महत्वपूर्ण शक्ति हैं। यदि युवा अपनी जिम्मेदारियों को समझकर सकारात्मक सोच और सहयोग की भावना के साथ आगे बढ़ें, तो समाज में जागरूकता और सहभागिता को और मजबूत किया जा सकता है। हमारा प्रयास सामाजिक एकता, सहयोग और जागरूकता से जुड़े कार्यों को आगे बढ़ाना है।” उनका कहना है कि सामाजिक गतिविधियों में निरंतरता बनाए रखने के लिए युवाओं को संवाद, सहयोग और रचनात्मक प्रयासों के माध्यम से जोड़ना आवश्यक है। बक्सर जिले में संगठनात्मक गतिविधियों को आगे बढ़ाने का प्रयास बक्सर जिले में संगठनात्मक जिम्मेदारी निभाने के संदर्भ में राजा पाण्डेय कार्यकर्ताओं के साथ समन्वय, संवाद और सहयोग को प्राथमिकता देने की बात करते हैं। उनके अनुसार, किसी भी सामाजिक या संगठनात्मक प्रयास को सफल बनाने के लिए आपसी विश्वास और सामूहिक भागीदारी महत्वपूर्ण होती है। उनका मानना है कि समाज के विभिन्न वर्गों के बीच सकारात्मक संवाद स्थापित करके जागरूकता और सहयोग का वातावरण तैयार किया जा सकता है। युवाओं को सामाजिक विषयों की जानकारी देना, उन्हें जिम्मेदारियों के प्रति प्रेरित करना और सामूहिक प्रयासों के महत्व को समझाना ऐसे उद्देश्यों में शामिल है, जिन्हें वे आगे बढ़ाना चाहते हैं। राजा पाण्डेय का कहना है कि संगठन में मिली जिम्मेदारी केवल एक पद नहीं, बल्कि समाज और युवाओं के प्रति दायित्व निभाने का अवसर है। वे इस जिम्मेदारी को गंभीरता से लेते हुए पूरी निष्ठा और समर्पण के साथ कार्य करने का प्रयास करने की बात करते हैं। राष्ट्रीय प्रभारी मुकेश शर्मा ने दी बधाई और शुभकामनाएं राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के राष्ट्रीय प्रभारी (युवा मोर्चा) मुकेश शर्मा ने राजा पाण्डेय को बक्सर जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा के पद पर नियुक्त किए जाने पर बधाई एवं शुभकामनाएं दीं। मुकेश शर्मा ने आशा व्यक्त की कि राजा पाण्डेय युवाओं और कार्यकर्ताओं के साथ बेहतर समन्वय स्थापित करते हुए संगठनात्मक गतिविधियों तथा सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को आगे बढ़ाने में सक्रिय भूमिका निभाएंगे। उन्होंने राजा पाण्डेय के उज्ज्वल भविष्य की कामना करते हुए विश्वास व्यक्त किया कि नई जिम्मेदारी के माध्यम से संगठन के उद्देश्यों को आगे बढ़ाने और युवाओं की सहभागिता को प्रोत्साहित करने के प्रयासों को मजबूती मिलेगी। राजा पाण्डेय ने नियुक्ति के अवसर पर संगठन के राष्ट्रीय नेतृत्व के प्रति आभार व्यक्त किया। उन्होंने कहा कि संगठन द्वारा सौंपी गई जिम्मेदारी का निर्वहन वे पूरी निष्ठा, ईमानदारी, जिम्मेदारी और समर्पण के साथ करने का प्रयास करेंगे। नियुक्ति पर 10 व्यक्तियों ने दी बधाई एवं शुभकामनाएं राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के युवा मोर्चा में राजा पाण्डेय की बक्सर जिला अध्यक्ष पद पर नियुक्ति के अवसर पर राष्ट्रीय प्रभारी मुकेश शर्मा सहित बक्सर के नौ अन्य व्यक्तियों ने उन्हें बधाई एवं शुभकामनाएं दीं। इनमें जनप्रतिनिधि, राजनीतिक क्षेत्र से जुड़े व्यक्ति और समाजसेवी शामिल बताए गए हैं। बधाई एवं शुभकामनाएं देने वालों में निम्नलिखित नाम शामिल हैं: 1. मुकेश शर्मा — राष्ट्रीय प्रभारी, युवा मोर्चा, राष्ट्रीय सनातन सेना भारत। 2. आनंद मिश्रा — बक्सर विधायक। 3. प्रदीप राय — भाजपा के वरिष्ठ नेता एवं वैष्णवी क्लार्क्स के चेयरमैन, बक्सर। 4. छोटे सिंह — बक्सर। 5. सम्राट पवन ओझा — समाजसेवी, बक्सर। 6. अरुण सिंह — बक्सर। 7. विशाल तिवारी — समाजसेवी, बक्सर। 8. शिवम सिंह — बक्सर। 9. काली तिवारी — बक्सर। 10. सूर्य प्रताप सिंह — बक्सर। इन सभी की ओर से राजा पाण्डेय को नई जिम्मेदारी मिलने पर बधाई एवं शुभकामनाएं दिए जाने का उल्लेख किया गया है। उन्होंने उनके उज्ज्वल भविष्य की कामना करते हुए आशा व्यक्त की कि वे युवाओं की सहभागिता, सामाजिक जागरूकता और संगठनात्मक गतिविधियों को आगे बढ़ाने में अपनी भूमिका निभाएंगे। राजा पाण्डेय ने बधाई देने वाले सभी व्यक्तियों के प्रति आभार व्यक्त किया। उनके अनुसार, लोगों का स्नेह, सहयोग और प्रोत्साहन उन्हें अपनी जिम्मेदारियों का निर्वहन निष्ठा एवं समर्पण के साथ करने के लिए प्रेरित करता है। शिक्षा एवं व्यक्तिगत जीवन राजा पाण्डेय के उपलब्ध कराए गए विवरण के अनुसार, उन्होंने पटना विश्वविद्यालय से राजनीति विज्ञान विषय में कला स्नातक (बी.ए.) की शिक्षा प्राप्त की है। राजनीति विज्ञान का अध्ययन शासन व्यवस्था, राजनीतिक संस्थाओं, सार्वजनिक नीतियों और सामाजिक विषयों को समझने से संबंधित है। उनके पिता स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय थे। राजा पाण्डेय बिहार राज्य के बक्सर जिले के निवासी हैं। उनकी पहचान राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के रूप में बताई गई है। उनके परिचय में शिक्षा, संगठनात्मक जिम्मेदारी और सामाजिक जागरूकता से जुड़े उद्देश्यों को प्रमुखता दी गई है। वे युवाओं की भागीदारी, कार्यकर्ताओं के बीच सहयोग और समाजहित से जुड़े सकारात्मक प्रयासों को आगे बढ़ाने की बात करते हैं। जिम्मेदारी, सहयोग और भविष्य की दिशा राजा पाण्डेय का कहना है कि किसी भी नई जिम्मेदारी के साथ अपेक्षाएं और दायित्व भी जुड़े होते हैं। उनके अनुसार, संगठन में सक्रिय रहते हुए कार्यकर्ताओं के साथ बेहतर तालमेल बनाए रखना, युवाओं को सकारात्मक गतिविधियों से जोड़ना और सामाजिक जागरूकता के प्रयासों को प्रोत्साहित करना महत्वपूर्ण है। उनका मानना है कि समाज में सकारात्मक वातावरण तैयार करने के लिए सामूहिक प्रयास, आपसी सम्मान और संवाद की भूमिका अहम होती है। युवाओं को सामाजिक जिम्मेदारियों के प्रति प्रेरित करना और उन्हें रचनात्मक कार्यों में भाग लेने के अवसर उपलब्ध कराना भी महत्वपूर्ण है। राष्ट्रीय सनातन सेना भारत के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष की जिम्मेदारी मिलने के बाद राजा पाण्डेय ने संगठन के उद्देश्यों के अनुरूप कार्य करने तथा अपनी जिम्मेदारियों का निर्वहन निष्ठापूर्वक करने की प्रतिबद्धता व्यक्त की है। बक्सर जिले में युवाओं की सहभागिता, संगठनात्मक समन्वय और सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को आगे बढ़ाने का उनका घोषित उद्देश्य आने वाले समय में उनकी गतिविधियों का प्रमुख केंद्र रहेगा। संपर्क विवरण नाम: राजा पाण्डेय पद: बक्सर जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) निवास एवं कार्य क्षेत्र: बक्सर, बिहार SEO Keywords Raja Pandey, Raja Pandey Buxar, Raja Pandey Bihar, Raja Pandey Buxar Bihar, Raja Pandey News, Raja Pandey Buxar News, Raja Pandey RSSB, Raja Pandey Youth Morcha, Rashtriya Sanatan Sena Bharat, National Sanatan Sena Bharat, RSSB Buxar, Rashtriya Sanatan Sena Buxar, राजा पाण्डेय बक्सर, राजा पाण्डेय बिहार, राजा पाण्डेय समाचार, राष्ट्रीय सनातन सेना भारत, बक्सर जिला अध्यक्ष युवा मोर्चा, राजा पाण्डेय नियुक्ति समाचार, बक्सर युवा मोर्चा। 7gnhrks03nz1dhj1no42zztyr5ygor9 6631555 6631553 2026-10-20T16:37:33Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-56188-30|~2026-56188-30]] ([[User talk:~2026-56188-30|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6631553|6631553]] को पूर्ववत किया 6631555 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) ozskgtxq3i6vy4g6plhn6nswmuncmft भारतीय 0 1425 6631535 6631478 2026-10-20T15:53:27Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-56010-77|~2026-56010-77]] ([[User talk:~2026-56010-77|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6631478|6631478]] को पूर्ववत किया 6631535 wikitext text/x-wiki [[भारत]] देश के निवासियों को '''भारतीय''' कहा जाता है। भारत को [[हिन्दुस्तान]] नाम से भी पुकारा जाता है और इसीलिये भारतीयों को [[हिन्दुस्तानी भाषा|हिन्दुस्तानी]] भी कहतें है। * [[भारतीय व्यक्तित्व]] – भारतीय राष्ट्रीयता या भारतीय मूल के लोग। * [[भारत की संस्कृति|भारतीय संस्कृति]] – भारत की [[सामाजिक प्रथा]] और तकनीक * [[भारतीय खाना]] – भारतीय मूल के अलग-अलग तरह के क्षेत्रीय व्यंजन * [[भारतीय पोशाक]] – विभिन्न भारतीय पहनावे * [[भारतीय अर्थव्यवस्था]] – भारत का आर्थिक विकास और वर्तमान स्थिति * [[भारतीय संगीत]] – भारतीय उपमहाद्वीप में विकसित संगीत * [[भारत के शहरों की सूची|भारतीय शहर]] – भारत के नगरों की संख्या। * [[भारतीय धर्म]] – भारतीय उपमहाद्वीप में उत्पन्न धर्म। gpykbgg7vqxws76f2o0pkmlyrr5qeex चतरा 0 1665 6631502 6614776 2026-10-20T14:20:21Z Max 651050 clean up, removed unsourced ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]]) 6631502 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मई 2020}}{{विलय|चतरा, झारखंड|date=जून, 2021}} {{Infobox Indian Jurisdiction | | नगर का नाम = चतरा<br>ᱪᱟᱛᱨᱟ | प्रकार = शहर | latd = 24.22 | longd= 84.87 | प्रदेश = झारखंड | जिला = [[चतरा]] | शासक पद = | शासक का नाम = | शासक पद 2 = | शासक का नाम 2 = | ऊँचाई = 427 | जनगणना का वर्ष = 2001 | जनगणना स्तर = | जनसंख्या = 41,990 | घनत्व = | क्षेत्रफल = 3706 | दूरभाष कोड = 91 (0) | पिनकोड = 825401 | वाहन रेजिस्ट्रेशन कोड = JH 13 | unlocode = | वेबसाइट = chatra.nic.in | skyline = | skyline_caption = | टिप्पणियाँ = | }} '''चतरा''' ({{langx|sat|ᱪᱟᱛᱨᱟ}}) [[भारत]] में [[झारखंड]] प्रान्त के [[चतरा जिला|चतरा जिले]] का मुख्यालय है। यह हजारीबाग, कोडरमा , पलामू, लोहरदगा और रॉंची से घिरा हुआ है, तथा [[बिहार]] राज्य की सीमा से सटा हुआ है। झारखंड के उत्तरी छोटानागपुर प्रमंडल का प्रवेश द्वार कहे जाने वाला चतरा जिला की स्थापना 29 मई 1991 ईo में हुई थी<ref>{{Cite web|url=https://chatra.nic.in/hi/%e0%a4%9c%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a5%87-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%87-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82/|title=जिले के बारे में {{!}} चतरा {{!}} India|language=hi-IN|access-date=2020-08-15}}</ref> {{झारखंड के शहर}} [[श्रेणी:चतरा ज़िला]] [[श्रेणी:झारखंड के शहर]] b87o27rwymykk5umh3hu1whjmv91pto 6631505 6631502 2026-10-20T14:22:16Z Max 651050 done, nothing to merge ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]]) 6631505 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | | नगर का नाम = चतरा<br>ᱪᱟᱛᱨᱟ | प्रकार = शहर | latd = 24.22 | longd= 84.87 | प्रदेश = झारखंड | जिला = [[चतरा]] | शासक पद = | शासक का नाम = | शासक पद 2 = | शासक का नाम 2 = | ऊँचाई = 427 | जनगणना का वर्ष = 2001 | जनगणना स्तर = | जनसंख्या = 41,990 | घनत्व = | क्षेत्रफल = 3706 | दूरभाष कोड = 91 (0) | पिनकोड = 825401 | वाहन रेजिस्ट्रेशन कोड = JH 13 | unlocode = | वेबसाइट = chatra.nic.in | skyline = | skyline_caption = | टिप्पणियाँ = | }} '''चतरा''' ({{langx|sat|ᱪᱟᱛᱨᱟ}}) [[भारत]] में [[झारखंड]] प्रान्त के [[चतरा जिला|चतरा जिले]] का मुख्यालय है। यह हजारीबाग, कोडरमा , पलामू, लोहरदगा और रॉंची से घिरा हुआ है, तथा [[बिहार]] राज्य की सीमा से सटा हुआ है। झारखंड के उत्तरी छोटानागपुर प्रमंडल का प्रवेश द्वार कहे जाने वाला चतरा जिला की स्थापना 29 मई 1991 ईo में हुई थी<ref>{{Cite web|url=https://chatra.nic.in/hi/%e0%a4%9c%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a5%87-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%87-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82/|title=जिले के बारे में {{!}} चतरा {{!}} India|language=hi-IN|access-date=2020-08-15}}</ref> {{झारखंड के शहर}} [[श्रेणी:चतरा ज़िला]] [[श्रेणी:झारखंड के शहर]] lxxmqhrol1vr37ql92uov6zyrkfginq भारतीय रेल 0 2436 6631518 6629345 2026-10-20T15:02:03Z ~2026-56110-36 954860 /* */ Vande Bharat Express Lucknow tu New Delhi 6631518 wikitext text/x-wiki {{Copy edit |date = जून 2020}} {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी |name = भारतीय रेल |logo = Indian Railways logo.png |logo_size = 125px |logo_alt = भारतीय रेलवे का लोगो |image = Rail Bhavan 1.jpg |image_caption = रेल भवन, [[नई दिल्ली]] |type = [[रेल मंत्रालय]], [[भारत सरकार]] का विभागीय उपक्रम |foundation = [[8 मई]], [[1945]].<ref name="IRFCA-history-page">{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html|title=[IRFCA] Indian Railways FAQ: IR History: Early Days – 1|website=www.irfca.org|access-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20050307181407/http://irfca.org/faq/faq-hist.html|archive-date=7 मार्च 2005|url-status=dead}}</ref> <!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845 by . See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853.--> <br/> [[1951]] में राष्ट्रीकृत.<ref name="IRFCA-history-page"/> |location = |location_city = नई दिल्ली |location_country = भारत |locations = <!--# of locations--> |area_served = [[भारत]] |key_people = • [[अश्विनी वैष्णव]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल मंत्री]]<br />• रावसाहेब पाटिल दानवे, [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br />• [[दर्शना जरदोश]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br/>• जय वर्मा सिन्हा, रेलवे बोर्ड अध्यक्ष |industry = [[रेलवे]] |products = इंजने,<br/>डबे,<br/>अन्य वस्तूएं |services = रेल यातायात, <br />माल-यातायात, <br />अन्य सेवाएं |revenue = {{profit}} [[भारतीय रुपया|₹]] 189906 [[करोड़]] (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |operating_income = |net_income = |num_employees = 12.27 लाख (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |parent = रेल मंत्रालय (भारत) |divisions = 19 रेलवे जोन |subsid = |homepage = [http://www.indianrailways.gov.in/ भारतीय रेल] |footnotes = |intl = Yes |slogan = "राष्ट्र की जीवन रेखा" }} {{Infobox rail |railroad_name = |logo_filename = |logo_size = |system_map = Railway network map of India - Schematic.svg |map_caption = भारतीय रेल जालिका मानचित्र |map_size = |marks = |image = |image_size = |image_caption = |locale = भारत |start_year = {{Start date|1845|5|८|df=y}}<!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845. See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853. --> |end_year = वर्तमान |predecessor_line = |successor_line = |gauge = {{RailGauge|1676mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|1000mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|762mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|610mm|lk=on}} |length = {{convert|67,415|km}} (मार्ग) <br>{{convert|95,981|km}} (दौड़ पट्टी)<br> {{convert|123,542|km}} (कुल ट्रैक)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref>agar sab log Meri baat manana chahte ho to subah 6:10 per chalao vande Bharat Express Lucknow tu New Delhi parmanent chalegi 24 ghante chalegi main vande Bharat nahin main Yatra karunga parmanent karunga chair kar mein |electrification = {{convert|39,866|km}}<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> }} '''भारतीय रेल''' (भारे), यह [[भारत सरकार]]<nowiki/>-नियंत्रित सार्वजनिक रेलवे सेवा है। भारत में रेलवे की कुल लंबाई 115,000 किलोमीटर है। भारतीय रेल रोजाना करीब 2 करोड़ 31 लाख (लगभग पूरे ऑस्ट्रेलिया देश की जनसंख्या के बराबर) यात्रियों और 33 लाख टन माल ढोती है। भारतीय रेलवे के स्वामित्व में, भारतीय रेलवे में 12147 लोकोमोटिव, 74003 यात्री कोच और 289185 वैगन हैं और 8702 यात्री ट्रेनों के साथ प्रतिदिन कुल 13523 ट्रेनें चलती हैं। भारतीय रेलवे में 300 रेलवे यार्ड, 2300 माल ढुलाई और 700 मरम्मत केंद्र हैं। यह दुनिया की चौथी सबसे बड़ी रेलवे सेवा है। 12.27 लाख कर्मचारियों के साथ, भारतीय रेलवे दुनिया की आठवीं सबसे बड़ी विभाग है। रेलवे विभाग भारत सरकार के मध्य रेलवे विभाग का एक प्रभाग है, जो भारत में संपूर्ण रेलवे नेटवर्क की योजना बना रहा है। रेलवे विभाग की देखरेख रेलवे विभाग के कैबिनेट मंत्री द्वारा की जाती है और रेलवे विभाग की योजना रेलवे बोर्ड द्वारा बनाई जाती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> Lucknow Sprite Tejas Express Lucknow junction se nahin chalegi kyunki Mera 15000 ka mobile chori hua Hai Vivo ka Mera kafi had Tak nuksan ho gaya mere pure ke pure 20000 doob gaye hain sirf is gadi ki vajah se duba hai aaj ke bad kabhi Koi Sprite Lucknow Tejas Express naam ki gadi Koi nahin banaega यह भारत के परिवहन क्षेत्र का मुख्य घटक है। यह न केवल देश की मूल संरचनात्‍मक आवश्यकताओं को पूरा करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है अपितु बिखरे हुए क्षेत्रों को एक साथ जोड़ने में और देश राष्‍ट्रीय अखंडता का भी संवर्धन करता है। राष्‍ट्रीय आपात स्थिति के दौरान आपदाग्रस्त क्षेत्रों में राहत सामग्री पहुंचाने में भारतीय रेलवे अग्रणी रहा है। देश के औद्योगिक और कृषि क्षेत्र की त्‍वरित प्रगति ने रेल परिवहन की उच्‍च स्‍तरीय मांग का सृजन किया है, विशेषकर मुख्‍य क्षेत्रकों में जैसे कोयला, लौह और इस्‍पात अयस्‍क, पेट्रोलियम उत्‍पाद और अनिवार्य वस्‍तुएं जैसे खाद्यान्‍न, उर्वरक, सीमेंट, चीनी, नमक, खाद्य तेल आदि।रेलवे का नया जोन कोंकण रेलवे जोन है ।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> == रेल इतिहास / == भारत में रेलवे के लिए पहली बार प्रस्ताव [[चेन्नई|मद्रास]] में 1832 में किए गए थे.<ref name="irfca.org">{{cite web|url=http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|title=[IRFCA] India's First Railways|website=www.irfca.org|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221220502/http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|archive-date=21 फ़रवरी 2018|url-status=dead}}</ref> भारत में पहली ट्रेन 1837 में [[चेन्नई|मद्रास]] में लाल पहाड़ियों से चिंताद्रीपेत पुल (लिटिल माउंट)तक 25किमी चली थी. इसे आर्थर कॉटन द्वारा सड़क-निर्माण के लिए ग्रेनाइट परिवहन के लिए बनाया गया था| इसमें विलियम एवरी द्वारा निर्मित रोटरी स्टीम लोकोमोटिव प्रयोग किया गया था| 1845 में, गोदावरी बांध निर्माण रेलवे को गोदावरी नदी पर बांध के निर्माण के लिए पत्थर की आपूर्ति करने के लिए राजामुंदरी के डोलेस्वरम में कॉटन द्वारा बनाया गया था। 8 मई 1845 को, मद्रास रेलवे की स्थापना की गई, उसके बाद उसी वर्ष ईस्ट इंडिया रेलवे की स्थापना की गई। 1 अगस्त 1849 में [[ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेलवे|ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे]] (GIPR) की स्थापना की गई संसद के एक अधिनियम द्वारा। 1851 में रुड़की में सोलानी एक्वाडक्ट रेलवे बनाया गया था। इसका नाम थॉमसन स्टीम लोकोमोटिव द्वारा रखा गया था, जिसका नाम उस नाम के एक ब्रिटिश अधिकारी के नाम पर रखा गया था। रेलवे ने सोलानी नदी पर एक एक्वाडक्ट के लिए निर्माण सामग्री पहुंचाई। 1852 में, मद्रास गारंटी रेलवे कंपनी की स्थापना की गई। सन् 1850 में ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे कम्पनी ने बम्बई से थाणे तक रेल लाइन बिछाने का कार्य प्रारम्भ किया गया था। इसी वर्ष हावड़ा से रानीगंज तक रेल लाइन बिछाने का काम शुरू हुआ। सन् 1853 में बहुत ही मामूली शुरूआत से जब पहली प्रवासी ट्रेन ने मुंबई से थाणे तक (३४ कि॰मी॰ की दूरी) की दूरी तय की थी<ref name="irfca.org"/><ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|title=164 Years Ago On This Day, India's First Train Ran From Mumbai To Thane|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729114445/http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|archive-date=29 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|title=India’s 1st train: When Sahib, Sindh & Sultan blew steam - Times of India|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808221221/http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|archive-date=8 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|title=Facts about the Indian Railways that will surprise you!|date=11 December 2015|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723223807/http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|archive-date=23 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref>, अब भारतीय रेल विशाल नेटवर्क में विकसित हो चुका है। साल २०१७ में भारतीय रेल व्यवस्था को सुधरने हेतु महत्वपूर्ण कदम उठाये गए। रेल सुरक्षा निधि १००,००० करोड़ रुपये के एक कोष के साथ ५ साल की अवधि में बनाया जा रहा है। लिफ्टों और एस्केलेटर प्रदान करके 500से अधिक रेलवे स्टेशनों को अलग-अलग तरीके से अनुकूल बनाया जा राहा है। तीर्थयात्रा और पर्यटन के लिए समर्पित गाड़ियों को लॉन्च करने के लिए कदम उठाए जा राहा है।२०१९ तक, भारतीय रेल के सभी कोचों को जैव-शौचालयों के साथ फिट किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है। मानव रहित रेलवे स्तरीय क्रॉसिंग को २०२० तक समाप्त किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है| ऐसे नेटवर्क को आधुनिक बनाने, सुदृढ़ करने और इसका विस्‍तार करने के लिए भारत सरकार निजी पूंजी तथा रेल के विभिन्‍न वर्गों में, जैसे पत्‍तन में- पत्‍तन संपर्क के लिए परियोजनाएं, गेज परिवर्तन, दूरस्‍थ/पिछड़े क्षेत्रों को जोड़ने, नई लाइन बिछाने, सुंदरबन परिवहन आदि के लिए राज्‍य निधियन को आ‍कर्षित करना चाहती है। तद्नुसार [https://web.archive.org/web/20190119152513/https://rrbntpcresults.com/ भारतीय रेल] में रेल प्रौद्योगिकी की प्रगति को आत्‍मसात करने के लिए अनेकानेक प्रयास किए हैं और बहुत से रेल उपकरणों जैसे रोलिंग स्‍टॉक के उत्‍पादन में आत्‍मनिर्भर हो गया है। यह ईंधन किफायती नई डिज़ाइन के उच्‍च [[अश्व शक्ति|हॉर्स पावर]] वाले इंजन, उच्‍च गति के कोच और माल यातायात के लिए आधुनिक बोगियों को कार्य में लगाने की प्रक्रिया कर रहा है। आधुनिक सिग्‍नलिंग जैसे पैनल-इंटर लॉकिंग, रूट रीले इंटर लॉकिंग, [[केन्द्रीय निगरानी प्रणाली|केंद्रीकृत यातायात नियंत्रण]], स्‍वत: सिग्‍नलिंग और बहु पहलू रंगीन प्रकाश सिग्‍नलिंग की भी शुरूआत हो चुका है। इसके अतिरिक्‍त सरकार ने दिल्‍ली, मुंबई, चैन्नई, बैंगलूर, हैदराबाद और कोलकाता मेट्रोपोलिटन शहरों में रेल आधारित [[मेट्रोपॉलिटन लाइन|मास रेपिड ट्रांज़िट प्रणाली]] शुरू की है। परियोजना का लक्ष्‍य, शहरों के यात्रियों के लिए विश्‍वसनीय सुरक्षित एवं प्रदूषण रहित यात्रा मुहैया कराना है। यह परिवहन का सबसे तेज साधन सुनिश्चित करती है, समय की बचत करती एवं दुर्घटना कम करती है। इस परियोजना ने उल्‍लेखनीय प्रगति की है। विशेषकर [[दिल्ली मेट्रो रेल|दिल्‍ली मेट्रो]] रेल परियोजना का कार्य निष्‍पादन स्‍मरणीय है। भारत में रेल मूल संरचना के विकास में निजी क्षेत्रों की भागीदारी का धीरे-धीरे विस्‍तार हो रहा है, मान और संभावना दोनों में। उदाहरण के लिए, पीपावाव रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड (पीआरसीएल) रेल परिवहन में पहला सरकारी निजी भागीदारी का मूल संरचना मॉडल है। यह भारतीय रेल और गुजरात [[पीपावाव बंदरगाह|पीपावाव पोर्ट लिमिटेड]] की संयुक्‍त उद्यम कंपनी है, जिसकी स्‍थापना २७१ कि॰मी॰ लंबी रेल लाइंस का निर्माण, रखरखाव और संचालन करने के लिए की गई है, यह गुजरात राज्‍य में पीपावाव पत्‍तन को पश्चिमी रेल के सुरेन्‍द्र नगर जंक्‍शन से जोडती है।<ref name=":0">राष्ट्रीयकृत</ref> साझेदारी के माध्यम से चयनित वस्तुओं के लिए परिवहन समाधान समाप्त करने के लिए रेलवे एकीकृत होगा| == संस्था == भारत में [[रेल मंत्रालय, भारत|रेल मंत्रालय]], रेल परिवहन के विकास और रखरखाव के लिए नोडल प्राधिकरण है। यह विभन्‍न नीतियों के निर्माण और रेल प्रणाली के कार्य प्रचालन की देख-रेख करने में रत है। === सहायक कंपनिया === भारतीय रेल के कार्यचालन की विभिन्‍न पहलुओं की देखभाल करने के लिए इसने अनेकानेक सरकारी क्षेत्र के उपक्रम स्‍थापित किये हैं.<ref name="IRStruct">{{cite web|title=Organization Structure|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|publisher=Indian Railways|accessdate=20 June 2020|format=PDF|date=2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|archive-date=7 अप्रैल 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English/129.pdf|title=Indian Railways Annual Publication 2018-19 - Undertakings|last=|first=|date=20 June 2020|website=|access-date=|url-status=live}}</ref>:- * रेल इंडिया टेक्‍नीकल एवं इकोनॉमिक सर्विसेज़ लिमिटेड (आर आई टी ई एस) * इंडियन रेलवे कन्‍स्‍ट्रक्‍शन (आई आर सी ओ एन) अंतरराष्‍ट्रीय लिमिटेड * इंडियन रेलवे फाइनेंस कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर एफ सी) * कंटनेर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (सी ओ एन सी ओ आर) * [[कोंकण रेलवे|कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] (के आर सी एल) * इंडियन रेलवे कैटरिंग एंड टूरिज्‍म कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर सी टी सी ) * [[रेलटेल|रेलटेल कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड]] (रेलटेल) * मुंबई रेलवे विकास कॉर्पोरेशन लिमिटेड (एम आर वी सी लि) * [[रेल विकास निगम लिमिटेड]] (आर वी एन आई) * नेशनल हाई स्पीड रेल कार्पोरेशन लिमिटेड (ने हा स्पी रे का र्लि) * अनुसंधान, डिज़ाइन और मानक संगठन: [[आरडीएसओ]] के अतिरिक्‍त [[लखनऊ]] में अनुसंधान और विकास स्‍कंध (आर एंड डी) भारतीय रेल का है। यह तकनीकी मामलों में मंत्रालय के परामर्शदाता के रूप में कार्य करता है। यह रेल विनिर्माण और डिज़ाइनों से संबद्ध अन्‍य संगठनों को भी परामर्श देता है। रेल सूचना प्रणाली के लिए भी केंद्र है (सीआरआईएस), जिसकी स्‍थापना विभिन्‍न कम्‍प्‍यूटरीकरण परियोजनाओं का खाका तैयार करने और क्रियान्‍वयन करने के लिए की गई है। इनके साथ-साथ छह उत्‍पादन यूनिटें हैं जो रोलिंग स्‍टॉक, पहिए, एक्‍सेल और रेल के अन्‍य सहायक संघटकों के विनिर्माण में रत हैं अर्थात, चितरंजन लोको वर्क्स; डीजल इंजन आधुनिकीकरण कारखाना; डीजल इंजन कारखाना; एकीकृत कोच फैक्‍टरी; रेल कोच फैक्‍टरी; और रेल पहिया फैक्‍टरी। === क्षेत्र तथा मंडल === [[चित्र:Indianrailwayzones-numbered.svg|thumb|right|भारतीय रेलके क्षेत्र]] प्रशासनिक सुविधा एवं रेलों के परिचालन की सुविधा की दृष्टि से भारतीय रेल को सत्रह क्षेत्र या जोन्स में बाँटा गया है। {{भारतीय रेल मंडल}} यद्यपि [[कोलकाता मेट्रो]] भारतीय रेल द्वारा ही संचालित होती है परंतु इसे किसी जोन में नहीं रखा गया है। प्रशासनिक रूप से इसे एक क्षेत्रीय रेलवे के रूप में देखा जाता है। हर जोन में कुछ रेलमंडल होते हैं, इस समय भारत में कुल 67 रेलमंडल है जो उपरोक्त 18 रेल-क्षेत्र (जोन) केब अंतर्गत कार्य करते हैं। == उत्पादन == ;रेल ईंजन निर्माण केंद्र * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन (विद्युत इंजन) * बनारस लोकोमोटिव वर्क्स, वाराणसी (डीजल इंजन विधुत इंजन) * डीजल कम्पोनेट वर्क्स, पटियाला (डीजल इंजन के पूर्जे) * टाटा इंजीनियरिंग एंड लोकोमोटिव कम्पनी लिमिटेड, चितरंजन (डीजल इंजन) * डीजल लोकोमोटिव कंपनी, जमशेदपुर (डीजल इंजन) * भारत हैवी इलेक्ट्रिकल लिमिटेड, भोपाल (डीजल इंजन) ;रेल डिब्बे निर्माण केंद्र * इंटीग्रल कोच फैक्ट्री पैराम्बूर (चेन्नई) बी.जी.डिब्बा निर्माण * रेल कोच फैक्ट्री, कपूरथला (पंजाब) बी.जी. डिब्बा निर्माण * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन * भारत अर्थमूवर्स लिमिटेड बेंगलुरु (कर्नाटक) * जेसफ़ एंड कंपनी लिमिटेड, कोलकाता (पं.बंगाल) * व्हील एंड एक्सेल, बेंगलुरु (कर्नाटक) ;रेलवे प्रशिक्षण केंद्र * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ मेकेनिकल एंड इलिक्ट्रोनिक, इंजीनियरिंग, जमालपुर। * रेलवे स्टाफ कालेज, बड़ौदा * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिग्नल इंजीनियरिंग एंड हेली कम्यूनिकेशन, सिकंदराबाद। * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिविल इंजीनियरिंग, पुणे * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग, नासिक। == सेवा == भारतीय रेल के दो मुख्‍य सेवा हैं - भाड़ा/माल वाहन और सवारी। भाड़ा खंड लगभग दो तिहाई [[राजस्व|राजस्‍व]] जुटाता है जबकि शेष सवारी यातायात से आता है। भाड़ा खंड के भीतर थोक यातायात का योगदान लगभग 95 प्रतिशत से अधिक कोयले से आता है। वर्ष 2002-03 से सवारी और भाड़ा ढांचा यौक्तिकीकरण करने की प्रक्रिया में वातानुकूलित प्रथम वर्ग का सापेक्ष सूचकांक को 1400 से घटाकर 1150 कर दिया गया है। एसी-2 टायर का सापेक्ष सूचकांक 720 से 650 कर दिया गया है। एसी प्रथम वर्ग के किराए में लगभग 18 प्रतिशत की कटौती की गई है और एसी-2 टायर का 10 प्रतिशत घटाया गया है। 2005-06 में माल यातायात में वस्‍तुओं की संख्‍या 4000 वस्‍तुओं से कम करके 80 मुख्‍य वस्‍तु समूह रखा गया है और अधिक 2006-07 में 27 समूहों में रखा गया है। भाड़ा प्रभारित करने के लिए वर्गों की कुल संख्‍या को घटाकर 59 से 17 कर दिया गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|title=History of Railways|website=www.kportal.indianrailways.gov.in|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721211938/http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref> === सवारी सेवा === * [[वंदे भारत एक्सप्रेस]] *[[राजधानी एक्सप्रेस]] – ये रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को सीधे राजधानी दिल्ली से जोडती हुयी एक वातानुकूलित रेल है इसलिए इसे राजधानी एक्सप्रेस कहते है| ये भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो में शामिल है जो लगभग 130-140 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक चल सकती है| इसकी शुरुआत 1969 में हुयी थी| *गोवा एक्सप्रेस --भारत कि सबसे मजेदार जर्नी है / *[[शताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी रेल वातानुकूलित इंटरसिटी रेल है जो केवल दिन में चलती है| भोपाल शताब्दी एक्सप्रेस भारत की सबसे तेज रेलों में से एक है जो दिल्ली से भोपाल के बीच चलती है| ये रेलगाड़ी 150 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक पहुच सकती है| इसकी शुरुवात 1988 में हुयी थी| *[[दूरंतो एक्सप्रेस|दुरन्त एक्सप्रेस]] – 2009 में में शुरू हुयी यह रेल सेवा एक नॉन स्टॉप रेल है जो भारत के मेट्रो शहरों और राज्यों की राजधानियों को आपस में जोडती है| इस रेल की रफ्तार लगभग राजधानी एक्सप्रेस के बराबर है| *[[तेजस एक्सप्रेस]] – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी है लेकिन शताब्दी एक्सप्रेस से हटकर इसमें स्लीपर कोच भी है जो लम्बी दूरी के लिए काम आती है| *उदय एक्सप्रेस – दो मंजिला , पूर्ण वातानुकूलित ,उच्च प्राथमिकता , सिमीत स्टॉप , रात्रि यात्रा के लिए अच्छी है| *[[जनशताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी एक्सप्रेस की सस्ती किस्म , गति 130 किमी प्रति घंटा , AC और Non-AC दोनों है| *[[गरीब रथ एक्सप्रेस]] – वातानुकूलित, गति अधिकतम 130 किमी प्रति घंटा, साधारण कोच से लेकर 3 टियर इकॉनमी बर्थ है| *[[हमसफर एक्सप्रेस]] – पूर्ण वातानुकूलित 3 टियर AC कोच रेलगाड़ी *[[संपर्क क्रांति एक्स्प्रेस]] – राजधानी दिल्ली से जोडती सुपर एक्सप्रेस रेलगाड़ी| *युवा एक्सप्रेस – 60 प्रतिशत से ज्यादा सीट 18-45 साल के यात्रियों के लिए रिज़र्व है| *कवि गुरु एक्सप्रेस – रविन्द्रनाथ टैगोर के सम्मान में शुरू रेलगाड़ी है| *विवेक एक्सप्रेस – स्वामी विवेकानंद की 150वी वर्षगांठ पर 2013 में शुरू है| *राज्य रानी एक्सप्रेस – राज्यों की राजधानियों को महत्वपूर्ण शहरों से जोड़ती रेलगाड़ी है| *महामना एक्सप्रेस – आधुनिक सुविधाओं युक्त रेलगाड़ी है| *इंटरसिटी एक्सप्रेस – महत्वपूर्ण शहरों को आपस में जोड़ने के लिए छोटे रूट वाली गाडिया है| *एसी एक्सप्रेस – ये पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को आपस में जोडती है | ये भी भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो से शामिल है जिसकी रफ्तार लगभग 130 किमी प्रति घंटा है| *डबल डेकर एक्सप्रेस – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित दो मंजिला एक्सप्रेस रेल है| ये केवल दिन के समय सफर करती है और भारत की सबसे तेज रेलों में शामिल है| *सुपरफ़ास्ट एक्सप्रेस – लगभग 100 किमी प्रति घंटे की रफ्तार से चलने वाली गाडिया है| *अन्त्योदय एक्सप्रेस और जन साधारण एक्सप्रेस – पूर्ण रूप से अनारक्षित रेल है| *पैसेंजर – हर स्टेशन पर रुकने वाली धीमी रेलगाड़ियां (40-80 किमी प्रति घंटा), जो सबसे सस्ती रेलगाड़ियां होती है| *सबअर्बन रेल – शहरी इलाको जैसे मुम्बई ,दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, हैदाराबाद, अहमदाबाद, पुणे आदि में चलने वाली रेलगाड़ियां, जो हर स्टेशन पर रुकती है और जिसमे अनारक्षित सीट होती है| ==== विश्व विरासत रेलगाड़िया ==== * [[दार्जिलिंग हिमालयी रेल|दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है उसे [[यूनेस्को]] द्वारा [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। यह रेल अभी भी भाप से चलित इंजनों द्वारा खींची जाती है। आजकल यह न्यू [[जलपाईगुड़ी]] से [[सिलीगुड़ी]] तक चलती है। इस रास्ते में सबसे ऊँचाई पर स्थित स्टेशन [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] है। * [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। * [[कालका शिमला रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। ===== पर्यटन रेलगाड़िय ===== * [[डेकन ओडिसी]] * [[महाराजा एक्सप्रेस]] * गोवा एक्स्प्रेस ==== इतर रेलगाड़िया ==== * [[समझौता एक्सप्रेस]] * [[थार एक्सप्रेस]] * जीवन रेखा एक्सप्रेस, भारतीय रेल की चलंत अस्पताल सेवा जो दुर्घटनाओं एवं अन्य स्थितियों में प्रयोग की जाती है। === माल सेवा === भाड़ा सेगमेंट में, IR भारत की लंबाई और चौड़ाई में औद्योगिक, उपभोक्ता और कृषि क्षेत्रों में विभिन्न वस्तुओं और ईंधनों की आपूर्ति करता है। आईआर ने माल व्यवसाय से होने वाली आय के साथ यात्री खंड को ऐतिहासिक रूप से सब्सिडी दी है। नतीजतन, माल ढुलाई सेवा लागत और वितरण की गति दोनों पर परिवहन के अन्य साधनों के साथ प्रतिस्पर्धा करने में असमर्थ हैं, जिससे बाजार में हिस्सेदारी लगातार बढ़ रही है। इस नीचे की प्रवृत्ति का मुकाबला करने के लिए, IR ने माल खंडों में नई पहल शुरू की है, जिसमें मौजूदा माल शेड को उन्नत करना, बहु-वस्तु मल्टी-मोडल लॉजिस्टिक्स टर्मिनलों का निर्माण करने के लिए [[पूंजीवाद|निजी पूंजी]] को आकर्षित करना, कंटेनर के आकार को बदलना, समय-समय पर मालवाहक गाड़ियों का परिचालन, और साथ में ट्विकिंग करना शामिल है। माल का मूल्य निर्धारण / उत्पाद मिश्रण। इसके अलावा, एंड-टू-एंड इंटीग्रेटेड ट्रांसपोर्ट सॉल्यूशंस जैसे रोल-ऑन, रोल-ऑफ (RORO) सर्विस, कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन द्वारा 1999 में फ्लैटबेड ट्रेलरों पर ट्रकों को ले जाने के लिए एक सड़क-रेल प्रणाली का नेतृत्व किया गया, अब इसे बढ़ाया जा रहा है। भारत भर में अन्य मार्गों के लिए। शायद माल खंड में आईआर के लिए गेम चेंजर नए समर्पित फ्रेट कॉरिडोर हैं जो 2020 तक पूरा होने की उम्मीद है। जब पूरी तरह से लागू किया जाता है, तो 3300 किमी के आसपास फैले नए कॉरिडोर, लंबाई में 1.5 किमी तक की गाड़ियों के ठहराव का समर्थन कर सकते हैं। 100 किलोमीटर प्रति घंटे (62 मील प्रति घंटे) की गति से 32.5 टन एक्सल-लोड। साथ ही, वे घने यात्री मार्गों पर क्षमता को मुक्त कर देंगे और आईआर को उच्च गति पर अधिक ट्रेनें चलाने की अनुमति देंगे। देश में माल ढाँचे को बढ़ाने के लिए अतिरिक्त गलियारों की योजना बनाई जा रही है। रेल मंत्रालय के तरफ से मेरी सहेली पहल की सुरुआत की गयी है महिला की सुरक्षा हेतू ।2012 मे कवच प्रणाली की सुरूवात की थी। * [[रेल मंत्रालय, भारत]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Indian Railways|भारतीय रेल}} * [https://indianrailways.gov.in/IndianRailways/hnd.html भारतीय रेल हिंदी में आधिकारिक जालस्थल] * [https://www.irctc.co.in/nget/train-search भारतीय रेल ऑनलाइन टिकट बुक आधिकारिक जालस्थल]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://pib.gov.in/indexd.aspx पत्र सूचना कार्यालय का जालस्थल] * [https://www.indiantrain.in/ भारतीय रेल सहायता वेबसाइट] {{भारतीय रेल}} {{भारत में परिवहन}} {{भारतीय रेलवे के शीर्ष सौ बुकिंग स्टेशन}} [[श्रेणी:भारतीय रेल|*]] [[श्रेणी:भारत में परिवहन|रेल]] [[श्रेणी:भारत में रेल परिवहन]] [[श्रेणी:नई दिल्ली स्थित कंपनियाँ]] [[श्रेणी:भारत की रेलवे कंपनियां]] 68h3v8i9my9wl0twrxvh9ndsyn897ob 6631519 6631518 2026-10-20T15:04:45Z JavaHurricane 537035 [[Special:Contributions/~2026-56110-36|~2026-56110-36]] ([[User talk:~2026-56110-36|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6629345 wikitext text/x-wiki {{Copy edit |date = जून 2020}} {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी |name = भारतीय रेल |logo = Indian Railways logo.png |logo_size = 125px |logo_alt = भारतीय रेलवे का लोगो |image = Rail Bhavan 1.jpg |image_caption = रेल भवन, [[नई दिल्ली]] |type = [[रेल मंत्रालय]], [[भारत सरकार]] का विभागीय उपक्रम |foundation = [[8 मई]], [[1945]].<ref name="IRFCA-history-page">{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html|title=[IRFCA] Indian Railways FAQ: IR History: Early Days – 1|website=www.irfca.org|access-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20050307181407/http://irfca.org/faq/faq-hist.html|archive-date=7 मार्च 2005|url-status=dead}}</ref> <!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845 by . See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853.--> <br/> [[1951]] में राष्ट्रीकृत.<ref name="IRFCA-history-page"/> |location = |location_city = नई दिल्ली |location_country = भारत |locations = <!--# of locations--> |area_served = [[भारत]] |key_people = • [[अश्विनी वैष्णव]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल मंत्री]]<br />• रावसाहेब पाटिल दानवे, [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br />• [[दर्शना जरदोश]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br/>• जय वर्मा सिन्हा, रेलवे बोर्ड अध्यक्ष |industry = [[रेलवे]] |products = इंजने,<br/>डबे,<br/>अन्य वस्तूएं |services = रेल यातायात, <br />माल-यातायात, <br />अन्य सेवाएं |revenue = {{profit}} [[भारतीय रुपया|₹]] 189906 [[करोड़]] (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |operating_income = |net_income = |num_employees = 12.27 लाख (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |parent = रेल मंत्रालय (भारत) |divisions = 19 रेलवे जोन |subsid = |homepage = [http://www.indianrailways.gov.in/ भारतीय रेल] |footnotes = |intl = Yes |slogan = "राष्ट्र की जीवन रेखा" }} {{Infobox rail |railroad_name = |logo_filename = |logo_size = |system_map = Railway network map of India - Schematic.svg |map_caption = भारतीय रेल जालिका मानचित्र |map_size = |marks = |image = |image_size = |image_caption = |locale = भारत |start_year = {{Start date|1845|5|८|df=y}}<!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845. See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853. --> |end_year = वर्तमान |predecessor_line = |successor_line = |gauge = {{RailGauge|1676mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|1000mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|762mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|610mm|lk=on}} |length = {{convert|67,415|km}} (मार्ग) <br>{{convert|95,981|km}} (दौड़ पट्टी)<br> {{convert|123,542|km}} (कुल ट्रैक)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |electrification = {{convert|39,866|km}}<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> }} '''भारतीय रेल''' (भारे), यह [[भारत सरकार]]<nowiki/>-नियंत्रित सार्वजनिक रेलवे सेवा है। भारत में रेलवे की कुल लंबाई 115,000 किलोमीटर है। भारतीय रेल रोजाना करीब 2 करोड़ 31 लाख (लगभग पूरे ऑस्ट्रेलिया देश की जनसंख्या के बराबर) यात्रियों और 33 लाख टन माल ढोती है। भारतीय रेलवे के स्वामित्व में, भारतीय रेलवे में 12147 लोकोमोटिव, 74003 यात्री कोच और 289185 वैगन हैं और 8702 यात्री ट्रेनों के साथ प्रतिदिन कुल 13523 ट्रेनें चलती हैं। भारतीय रेलवे में 300 रेलवे यार्ड, 2300 माल ढुलाई और 700 मरम्मत केंद्र हैं। यह दुनिया की चौथी सबसे बड़ी रेलवे सेवा है। 12.27 लाख कर्मचारियों के साथ, भारतीय रेलवे दुनिया की आठवीं सबसे बड़ी विभाग है। रेलवे विभाग भारत सरकार के मध्य रेलवे विभाग का एक प्रभाग है, जो भारत में संपूर्ण रेलवे नेटवर्क की योजना बना रहा है। रेलवे विभाग की देखरेख रेलवे विभाग के कैबिनेट मंत्री द्वारा की जाती है और रेलवे विभाग की योजना रेलवे बोर्ड द्वारा बनाई जाती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> यह भारत के परिवहन क्षेत्र का मुख्य घटक है। यह न केवल देश की मूल संरचनात्‍मक आवश्यकताओं को पूरा करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है अपितु बिखरे हुए क्षेत्रों को एक साथ जोड़ने में और देश राष्‍ट्रीय अखंडता का भी संवर्धन करता है। राष्‍ट्रीय आपात स्थिति के दौरान आपदाग्रस्त क्षेत्रों में राहत सामग्री पहुंचाने में भारतीय रेलवे अग्रणी रहा है। देश के औद्योगिक और कृषि क्षेत्र की त्‍वरित प्रगति ने रेल परिवहन की उच्‍च स्‍तरीय मांग का सृजन किया है, विशेषकर मुख्‍य क्षेत्रकों में जैसे कोयला, लौह और इस्‍पात अयस्‍क, पेट्रोलियम उत्‍पाद और अनिवार्य वस्‍तुएं जैसे खाद्यान्‍न, उर्वरक, सीमेंट, चीनी, नमक, खाद्य तेल आदि।रेलवे का नया जोन कोंकण रेलवे जोन है ।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> == रेल इतिहास / == भारत में रेलवे के लिए पहली बार प्रस्ताव [[चेन्नई|मद्रास]] में 1832 में किए गए थे.<ref name="irfca.org">{{cite web|url=http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|title=[IRFCA] India's First Railways|website=www.irfca.org|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221220502/http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|archive-date=21 फ़रवरी 2018|url-status=dead}}</ref> भारत में पहली ट्रेन 1837 में [[चेन्नई|मद्रास]] में लाल पहाड़ियों से चिंताद्रीपेत पुल (लिटिल माउंट)तक 25किमी चली थी. इसे आर्थर कॉटन द्वारा सड़क-निर्माण के लिए ग्रेनाइट परिवहन के लिए बनाया गया था| इसमें विलियम एवरी द्वारा निर्मित रोटरी स्टीम लोकोमोटिव प्रयोग किया गया था| 1845 में, गोदावरी बांध निर्माण रेलवे को गोदावरी नदी पर बांध के निर्माण के लिए पत्थर की आपूर्ति करने के लिए राजामुंदरी के डोलेस्वरम में कॉटन द्वारा बनाया गया था। 8 मई 1845 को, मद्रास रेलवे की स्थापना की गई, उसके बाद उसी वर्ष ईस्ट इंडिया रेलवे की स्थापना की गई। 1 अगस्त 1849 में [[ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेलवे|ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे]] (GIPR) की स्थापना की गई संसद के एक अधिनियम द्वारा। 1851 में रुड़की में सोलानी एक्वाडक्ट रेलवे बनाया गया था। इसका नाम थॉमसन स्टीम लोकोमोटिव द्वारा रखा गया था, जिसका नाम उस नाम के एक ब्रिटिश अधिकारी के नाम पर रखा गया था। रेलवे ने सोलानी नदी पर एक एक्वाडक्ट के लिए निर्माण सामग्री पहुंचाई। 1852 में, मद्रास गारंटी रेलवे कंपनी की स्थापना की गई। सन् 1850 में ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे कम्पनी ने बम्बई से थाणे तक रेल लाइन बिछाने का कार्य प्रारम्भ किया गया था। इसी वर्ष हावड़ा से रानीगंज तक रेल लाइन बिछाने का काम शुरू हुआ। सन् 1853 में बहुत ही मामूली शुरूआत से जब पहली प्रवासी ट्रेन ने मुंबई से थाणे तक (३४ कि॰मी॰ की दूरी) की दूरी तय की थी<ref name="irfca.org"/><ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|title=164 Years Ago On This Day, India's First Train Ran From Mumbai To Thane|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729114445/http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|archive-date=29 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|title=India’s 1st train: When Sahib, Sindh & Sultan blew steam - Times of India|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808221221/http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|archive-date=8 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|title=Facts about the Indian Railways that will surprise you!|date=11 December 2015|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723223807/http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|archive-date=23 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref>, अब भारतीय रेल विशाल नेटवर्क में विकसित हो चुका है। साल २०१७ में भारतीय रेल व्यवस्था को सुधरने हेतु महत्वपूर्ण कदम उठाये गए। रेल सुरक्षा निधि १००,००० करोड़ रुपये के एक कोष के साथ ५ साल की अवधि में बनाया जा रहा है। लिफ्टों और एस्केलेटर प्रदान करके 500से अधिक रेलवे स्टेशनों को अलग-अलग तरीके से अनुकूल बनाया जा राहा है। तीर्थयात्रा और पर्यटन के लिए समर्पित गाड़ियों को लॉन्च करने के लिए कदम उठाए जा राहा है।२०१९ तक, भारतीय रेल के सभी कोचों को जैव-शौचालयों के साथ फिट किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है। मानव रहित रेलवे स्तरीय क्रॉसिंग को २०२० तक समाप्त किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है| ऐसे नेटवर्क को आधुनिक बनाने, सुदृढ़ करने और इसका विस्‍तार करने के लिए भारत सरकार निजी पूंजी तथा रेल के विभिन्‍न वर्गों में, जैसे पत्‍तन में- पत्‍तन संपर्क के लिए परियोजनाएं, गेज परिवर्तन, दूरस्‍थ/पिछड़े क्षेत्रों को जोड़ने, नई लाइन बिछाने, सुंदरबन परिवहन आदि के लिए राज्‍य निधियन को आ‍कर्षित करना चाहती है। तद्नुसार [https://web.archive.org/web/20190119152513/https://rrbntpcresults.com/ भारतीय रेल] में रेल प्रौद्योगिकी की प्रगति को आत्‍मसात करने के लिए अनेकानेक प्रयास किए हैं और बहुत से रेल उपकरणों जैसे रोलिंग स्‍टॉक के उत्‍पादन में आत्‍मनिर्भर हो गया है। यह ईंधन किफायती नई डिज़ाइन के उच्‍च [[अश्व शक्ति|हॉर्स पावर]] वाले इंजन, उच्‍च गति के कोच और माल यातायात के लिए आधुनिक बोगियों को कार्य में लगाने की प्रक्रिया कर रहा है। आधुनिक सिग्‍नलिंग जैसे पैनल-इंटर लॉकिंग, रूट रीले इंटर लॉकिंग, [[केन्द्रीय निगरानी प्रणाली|केंद्रीकृत यातायात नियंत्रण]], स्‍वत: सिग्‍नलिंग और बहु पहलू रंगीन प्रकाश सिग्‍नलिंग की भी शुरूआत हो चुका है। इसके अतिरिक्‍त सरकार ने दिल्‍ली, मुंबई, चैन्नई, बैंगलूर, हैदराबाद और कोलकाता मेट्रोपोलिटन शहरों में रेल आधारित [[मेट्रोपॉलिटन लाइन|मास रेपिड ट्रांज़िट प्रणाली]] शुरू की है। परियोजना का लक्ष्‍य, शहरों के यात्रियों के लिए विश्‍वसनीय सुरक्षित एवं प्रदूषण रहित यात्रा मुहैया कराना है। यह परिवहन का सबसे तेज साधन सुनिश्चित करती है, समय की बचत करती एवं दुर्घटना कम करती है। इस परियोजना ने उल्‍लेखनीय प्रगति की है। विशेषकर [[दिल्ली मेट्रो रेल|दिल्‍ली मेट्रो]] रेल परियोजना का कार्य निष्‍पादन स्‍मरणीय है। भारत में रेल मूल संरचना के विकास में निजी क्षेत्रों की भागीदारी का धीरे-धीरे विस्‍तार हो रहा है, मान और संभावना दोनों में। उदाहरण के लिए, पीपावाव रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड (पीआरसीएल) रेल परिवहन में पहला सरकारी निजी भागीदारी का मूल संरचना मॉडल है। यह भारतीय रेल और गुजरात [[पीपावाव बंदरगाह|पीपावाव पोर्ट लिमिटेड]] की संयुक्‍त उद्यम कंपनी है, जिसकी स्‍थापना २७१ कि॰मी॰ लंबी रेल लाइंस का निर्माण, रखरखाव और संचालन करने के लिए की गई है, यह गुजरात राज्‍य में पीपावाव पत्‍तन को पश्चिमी रेल के सुरेन्‍द्र नगर जंक्‍शन से जोडती है।<ref name=":0">राष्ट्रीयकृत</ref> साझेदारी के माध्यम से चयनित वस्तुओं के लिए परिवहन समाधान समाप्त करने के लिए रेलवे एकीकृत होगा| == संस्था == भारत में [[रेल मंत्रालय, भारत|रेल मंत्रालय]], रेल परिवहन के विकास और रखरखाव के लिए नोडल प्राधिकरण है। यह विभन्‍न नीतियों के निर्माण और रेल प्रणाली के कार्य प्रचालन की देख-रेख करने में रत है। === सहायक कंपनिया === भारतीय रेल के कार्यचालन की विभिन्‍न पहलुओं की देखभाल करने के लिए इसने अनेकानेक सरकारी क्षेत्र के उपक्रम स्‍थापित किये हैं.<ref name="IRStruct">{{cite web|title=Organization Structure|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|publisher=Indian Railways|accessdate=20 June 2020|format=PDF|date=2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|archive-date=7 अप्रैल 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English/129.pdf|title=Indian Railways Annual Publication 2018-19 - Undertakings|last=|first=|date=20 June 2020|website=|access-date=|url-status=live}}</ref>:- * रेल इंडिया टेक्‍नीकल एवं इकोनॉमिक सर्विसेज़ लिमिटेड (आर आई टी ई एस) * इंडियन रेलवे कन्‍स्‍ट्रक्‍शन (आई आर सी ओ एन) अंतरराष्‍ट्रीय लिमिटेड * इंडियन रेलवे फाइनेंस कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर एफ सी) * कंटनेर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (सी ओ एन सी ओ आर) * [[कोंकण रेलवे|कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] (के आर सी एल) * इंडियन रेलवे कैटरिंग एंड टूरिज्‍म कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर सी टी सी ) * [[रेलटेल|रेलटेल कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड]] (रेलटेल) * मुंबई रेलवे विकास कॉर्पोरेशन लिमिटेड (एम आर वी सी लि) * [[रेल विकास निगम लिमिटेड]] (आर वी एन आई) * नेशनल हाई स्पीड रेल कार्पोरेशन लिमिटेड (ने हा स्पी रे का र्लि) * अनुसंधान, डिज़ाइन और मानक संगठन: [[आरडीएसओ]] के अतिरिक्‍त [[लखनऊ]] में अनुसंधान और विकास स्‍कंध (आर एंड डी) भारतीय रेल का है। यह तकनीकी मामलों में मंत्रालय के परामर्शदाता के रूप में कार्य करता है। यह रेल विनिर्माण और डिज़ाइनों से संबद्ध अन्‍य संगठनों को भी परामर्श देता है। रेल सूचना प्रणाली के लिए भी केंद्र है (सीआरआईएस), जिसकी स्‍थापना विभिन्‍न कम्‍प्‍यूटरीकरण परियोजनाओं का खाका तैयार करने और क्रियान्‍वयन करने के लिए की गई है। इनके साथ-साथ छह उत्‍पादन यूनिटें हैं जो रोलिंग स्‍टॉक, पहिए, एक्‍सेल और रेल के अन्‍य सहायक संघटकों के विनिर्माण में रत हैं अर्थात, चितरंजन लोको वर्क्स; डीजल इंजन आधुनिकीकरण कारखाना; डीजल इंजन कारखाना; एकीकृत कोच फैक्‍टरी; रेल कोच फैक्‍टरी; और रेल पहिया फैक्‍टरी। === क्षेत्र तथा मंडल === [[चित्र:Indianrailwayzones-numbered.svg|thumb|right|भारतीय रेलके क्षेत्र]] प्रशासनिक सुविधा एवं रेलों के परिचालन की सुविधा की दृष्टि से भारतीय रेल को सत्रह क्षेत्र या जोन्स में बाँटा गया है। {{भारतीय रेल मंडल}} यद्यपि [[कोलकाता मेट्रो]] भारतीय रेल द्वारा ही संचालित होती है परंतु इसे किसी जोन में नहीं रखा गया है। प्रशासनिक रूप से इसे एक क्षेत्रीय रेलवे के रूप में देखा जाता है। हर जोन में कुछ रेलमंडल होते हैं, इस समय भारत में कुल 67 रेलमंडल है जो उपरोक्त 18 रेल-क्षेत्र (जोन) केब अंतर्गत कार्य करते हैं। == उत्पादन == ;रेल ईंजन निर्माण केंद्र * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन (विद्युत इंजन) * बनारस लोकोमोटिव वर्क्स, वाराणसी (डीजल इंजन विधुत इंजन) * डीजल कम्पोनेट वर्क्स, पटियाला (डीजल इंजन के पूर्जे) * टाटा इंजीनियरिंग एंड लोकोमोटिव कम्पनी लिमिटेड, चितरंजन (डीजल इंजन) * डीजल लोकोमोटिव कंपनी, जमशेदपुर (डीजल इंजन) * भारत हैवी इलेक्ट्रिकल लिमिटेड, भोपाल (डीजल इंजन) ;रेल डिब्बे निर्माण केंद्र * इंटीग्रल कोच फैक्ट्री पैराम्बूर (चेन्नई) बी.जी.डिब्बा निर्माण * रेल कोच फैक्ट्री, कपूरथला (पंजाब) बी.जी. डिब्बा निर्माण * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन * भारत अर्थमूवर्स लिमिटेड बेंगलुरु (कर्नाटक) * जेसफ़ एंड कंपनी लिमिटेड, कोलकाता (पं.बंगाल) * व्हील एंड एक्सेल, बेंगलुरु (कर्नाटक) ;रेलवे प्रशिक्षण केंद्र * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ मेकेनिकल एंड इलिक्ट्रोनिक, इंजीनियरिंग, जमालपुर। * रेलवे स्टाफ कालेज, बड़ौदा * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिग्नल इंजीनियरिंग एंड हेली कम्यूनिकेशन, सिकंदराबाद। * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिविल इंजीनियरिंग, पुणे * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग, नासिक। == सेवा == भारतीय रेल के दो मुख्‍य सेवा हैं - भाड़ा/माल वाहन और सवारी। भाड़ा खंड लगभग दो तिहाई [[राजस्व|राजस्‍व]] जुटाता है जबकि शेष सवारी यातायात से आता है। भाड़ा खंड के भीतर थोक यातायात का योगदान लगभग 95 प्रतिशत से अधिक कोयले से आता है। वर्ष 2002-03 से सवारी और भाड़ा ढांचा यौक्तिकीकरण करने की प्रक्रिया में वातानुकूलित प्रथम वर्ग का सापेक्ष सूचकांक को 1400 से घटाकर 1150 कर दिया गया है। एसी-2 टायर का सापेक्ष सूचकांक 720 से 650 कर दिया गया है। एसी प्रथम वर्ग के किराए में लगभग 18 प्रतिशत की कटौती की गई है और एसी-2 टायर का 10 प्रतिशत घटाया गया है। 2005-06 में माल यातायात में वस्‍तुओं की संख्‍या 4000 वस्‍तुओं से कम करके 80 मुख्‍य वस्‍तु समूह रखा गया है और अधिक 2006-07 में 27 समूहों में रखा गया है। भाड़ा प्रभारित करने के लिए वर्गों की कुल संख्‍या को घटाकर 59 से 17 कर दिया गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|title=History of Railways|website=www.kportal.indianrailways.gov.in|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721211938/http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref> === सवारी सेवा === * [[वंदे भारत एक्सप्रेस]] *[[राजधानी एक्सप्रेस]] – ये रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को सीधे राजधानी दिल्ली से जोडती हुयी एक वातानुकूलित रेल है इसलिए इसे राजधानी एक्सप्रेस कहते है| ये भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो में शामिल है जो लगभग 130-140 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक चल सकती है| इसकी शुरुआत 1969 में हुयी थी| *गोवा एक्सप्रेस --भारत कि सबसे मजेदार जर्नी है / *[[शताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी रेल वातानुकूलित इंटरसिटी रेल है जो केवल दिन में चलती है| भोपाल शताब्दी एक्सप्रेस भारत की सबसे तेज रेलों में से एक है जो दिल्ली से भोपाल के बीच चलती है| ये रेलगाड़ी 150 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक पहुच सकती है| इसकी शुरुवात 1988 में हुयी थी| *[[दूरंतो एक्सप्रेस|दुरन्त एक्सप्रेस]] – 2009 में में शुरू हुयी यह रेल सेवा एक नॉन स्टॉप रेल है जो भारत के मेट्रो शहरों और राज्यों की राजधानियों को आपस में जोडती है| इस रेल की रफ्तार लगभग राजधानी एक्सप्रेस के बराबर है| *[[तेजस एक्सप्रेस]] – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी है लेकिन शताब्दी एक्सप्रेस से हटकर इसमें स्लीपर कोच भी है जो लम्बी दूरी के लिए काम आती है| *उदय एक्सप्रेस – दो मंजिला , पूर्ण वातानुकूलित ,उच्च प्राथमिकता , सिमीत स्टॉप , रात्रि यात्रा के लिए अच्छी है| *[[जनशताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी एक्सप्रेस की सस्ती किस्म , गति 130 किमी प्रति घंटा , AC और Non-AC दोनों है| *[[गरीब रथ एक्सप्रेस]] – वातानुकूलित, गति अधिकतम 130 किमी प्रति घंटा, साधारण कोच से लेकर 3 टियर इकॉनमी बर्थ है| *[[हमसफर एक्सप्रेस]] – पूर्ण वातानुकूलित 3 टियर AC कोच रेलगाड़ी *[[संपर्क क्रांति एक्स्प्रेस]] – राजधानी दिल्ली से जोडती सुपर एक्सप्रेस रेलगाड़ी| *युवा एक्सप्रेस – 60 प्रतिशत से ज्यादा सीट 18-45 साल के यात्रियों के लिए रिज़र्व है| *कवि गुरु एक्सप्रेस – रविन्द्रनाथ टैगोर के सम्मान में शुरू रेलगाड़ी है| *विवेक एक्सप्रेस – स्वामी विवेकानंद की 150वी वर्षगांठ पर 2013 में शुरू है| *राज्य रानी एक्सप्रेस – राज्यों की राजधानियों को महत्वपूर्ण शहरों से जोड़ती रेलगाड़ी है| *महामना एक्सप्रेस – आधुनिक सुविधाओं युक्त रेलगाड़ी है| *इंटरसिटी एक्सप्रेस – महत्वपूर्ण शहरों को आपस में जोड़ने के लिए छोटे रूट वाली गाडिया है| *एसी एक्सप्रेस – ये पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को आपस में जोडती है | ये भी भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो से शामिल है जिसकी रफ्तार लगभग 130 किमी प्रति घंटा है| *डबल डेकर एक्सप्रेस – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित दो मंजिला एक्सप्रेस रेल है| ये केवल दिन के समय सफर करती है और भारत की सबसे तेज रेलों में शामिल है| *सुपरफ़ास्ट एक्सप्रेस – लगभग 100 किमी प्रति घंटे की रफ्तार से चलने वाली गाडिया है| *अन्त्योदय एक्सप्रेस और जन साधारण एक्सप्रेस – पूर्ण रूप से अनारक्षित रेल है| *पैसेंजर – हर स्टेशन पर रुकने वाली धीमी रेलगाड़ियां (40-80 किमी प्रति घंटा), जो सबसे सस्ती रेलगाड़ियां होती है| *सबअर्बन रेल – शहरी इलाको जैसे मुम्बई ,दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, हैदाराबाद, अहमदाबाद, पुणे आदि में चलने वाली रेलगाड़ियां, जो हर स्टेशन पर रुकती है और जिसमे अनारक्षित सीट होती है| ==== विश्व विरासत रेलगाड़िया ==== * [[दार्जिलिंग हिमालयी रेल|दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है उसे [[यूनेस्को]] द्वारा [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। यह रेल अभी भी भाप से चलित इंजनों द्वारा खींची जाती है। आजकल यह न्यू [[जलपाईगुड़ी]] से [[सिलीगुड़ी]] तक चलती है। इस रास्ते में सबसे ऊँचाई पर स्थित स्टेशन [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] है। * [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। * [[कालका शिमला रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। ===== पर्यटन रेलगाड़िय ===== * [[डेकन ओडिसी]] * [[महाराजा एक्सप्रेस]] * गोवा एक्स्प्रेस ==== इतर रेलगाड़िया ==== * [[समझौता एक्सप्रेस]] * [[थार एक्सप्रेस]] * जीवन रेखा एक्सप्रेस, भारतीय रेल की चलंत अस्पताल सेवा जो दुर्घटनाओं एवं अन्य स्थितियों में प्रयोग की जाती है। === माल सेवा === भाड़ा सेगमेंट में, IR भारत की लंबाई और चौड़ाई में औद्योगिक, उपभोक्ता और कृषि क्षेत्रों में विभिन्न वस्तुओं और ईंधनों की आपूर्ति करता है। आईआर ने माल व्यवसाय से होने वाली आय के साथ यात्री खंड को ऐतिहासिक रूप से सब्सिडी दी है। नतीजतन, माल ढुलाई सेवा लागत और वितरण की गति दोनों पर परिवहन के अन्य साधनों के साथ प्रतिस्पर्धा करने में असमर्थ हैं, जिससे बाजार में हिस्सेदारी लगातार बढ़ रही है। इस नीचे की प्रवृत्ति का मुकाबला करने के लिए, IR ने माल खंडों में नई पहल शुरू की है, जिसमें मौजूदा माल शेड को उन्नत करना, बहु-वस्तु मल्टी-मोडल लॉजिस्टिक्स टर्मिनलों का निर्माण करने के लिए [[पूंजीवाद|निजी पूंजी]] को आकर्षित करना, कंटेनर के आकार को बदलना, समय-समय पर मालवाहक गाड़ियों का परिचालन, और साथ में ट्विकिंग करना शामिल है। माल का मूल्य निर्धारण / उत्पाद मिश्रण। इसके अलावा, एंड-टू-एंड इंटीग्रेटेड ट्रांसपोर्ट सॉल्यूशंस जैसे रोल-ऑन, रोल-ऑफ (RORO) सर्विस, कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन द्वारा 1999 में फ्लैटबेड ट्रेलरों पर ट्रकों को ले जाने के लिए एक सड़क-रेल प्रणाली का नेतृत्व किया गया, अब इसे बढ़ाया जा रहा है। भारत भर में अन्य मार्गों के लिए। शायद माल खंड में आईआर के लिए गेम चेंजर नए समर्पित फ्रेट कॉरिडोर हैं जो 2020 तक पूरा होने की उम्मीद है। जब पूरी तरह से लागू किया जाता है, तो 3300 किमी के आसपास फैले नए कॉरिडोर, लंबाई में 1.5 किमी तक की गाड़ियों के ठहराव का समर्थन कर सकते हैं। 100 किलोमीटर प्रति घंटे (62 मील प्रति घंटे) की गति से 32.5 टन एक्सल-लोड। साथ ही, वे घने यात्री मार्गों पर क्षमता को मुक्त कर देंगे और आईआर को उच्च गति पर अधिक ट्रेनें चलाने की अनुमति देंगे। देश में माल ढाँचे को बढ़ाने के लिए अतिरिक्त गलियारों की योजना बनाई जा रही है। रेल मंत्रालय के तरफ से मेरी सहेली पहल की सुरुआत की गयी है महिला की सुरक्षा हेतू ।2012 मे कवच प्रणाली की सुरूवात की थी। * [[रेल मंत्रालय, भारत]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Indian Railways|भारतीय रेल}} * [https://indianrailways.gov.in/IndianRailways/hnd.html भारतीय रेल हिंदी में आधिकारिक जालस्थल] * [https://www.irctc.co.in/nget/train-search भारतीय रेल ऑनलाइन टिकट बुक आधिकारिक जालस्थल]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://pib.gov.in/indexd.aspx पत्र सूचना कार्यालय का जालस्थल] * [https://www.indiantrain.in/ भारतीय रेल सहायता वेबसाइट] {{भारतीय रेल}} {{भारत में परिवहन}} {{भारतीय रेलवे के शीर्ष सौ बुकिंग स्टेशन}} [[श्रेणी:भारतीय रेल|*]] [[श्रेणी:भारत में परिवहन|रेल]] [[श्रेणी:भारत में रेल परिवहन]] [[श्रेणी:नई दिल्ली स्थित कंपनियाँ]] [[श्रेणी:भारत की रेलवे कंपनियां]] qfxh62kjvs86bptzib80mnfcuw6o2de कुरुक्षेत्र 0 2561 6631618 6530019 2026-10-21T05:01:09Z ~2026-54575-34 953056 /* */ 6631618 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = कुरुक्षेत्र |other_name = Kurukshetra |image = Hitopadesha.jpg |image_caption = कुरुक्षेत्र में श्रीकृष्ण और अर्जुन का स्मारक |pushpin_label = कुरुक्षेत्र |pushpin_map = India Haryana |coordinates = {{coord|29.966|76.0837|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = हरियाणा में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] |subdivision_name1 = [[हरियाणा]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[कुरुक्षेत्र ज़िला]] |population_total = |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]], [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 136118 |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 01744 |registration_plate = =HR-07 |website = {{URL|kurukshetra.gov.in}} }} '''कुरुक्षेत्र''' (Kurukshetra) [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[कुरुक्षेत्र ज़िले]] में स्थित एक ऐतिहासिक नगर और तीर्थ स्थल है। यहाँ [[महाभारत]] का युद्ध लड़ा गया था। यह ज़िले का मुख्यालय भी है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=6dyEDwAAQBAJ General Knowledge Haryana: Geography, History, Culture, Polity and Economy of Haryana]," Team ARSu, 2018</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=6n7vV0eiS3YC Haryana: Past and Present] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929095707/https://books.google.com/books?id=6n7vV0eiS3YC|date=29 सितंबर 2017}}," Suresh K Sharma, Mittal Publications, 2006, ISBN 9788183240468</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=kc9xl7VOvoYC Haryana] (India, the land and the people), Suchbir Singh and D.C. Verma, National Book Trust, 2001, ISBN 9788123734859</ref> == विवरण == कुरुक्षेत्र हरियाणा के उत्तर में स्थित है तथा [[अम्बाला]], [[यमुनानगर|यमुना नगर]], [[करनाल]] और [[कैथल]] से घिरा हुआ है तथा [[दिल्ली]] और [[अमृतसर]] को जोड़ने वाले राष्ट्रीय राजमार्ग और रेलमार्ग पर स्थित है। इसका शहरी इलाका एक अन्य एतिहासिक स्थल थानेसर से मिला हुआ है। यह एक महत्वपूर्ण [[हिन्दू]] तीर्थस्थल है। माना जाता है कि यहीं [[महाभारत]] की लड़ाई हुई थी और [[कृष्ण|भगवान कृष्ण]] ने [[अर्जुन]] को [[श्रीमद्भगवद्गीता|गीता]] का उपदेश यहीं [[ज्योतिसर]] नामक स्थान पर दिया था। यह क्षेत्र [[बासमती चावल]] के उत्पादन के लिए भी प्रसिद्ध है। == नामकरण == कहा जाता है कि यहाँ स्थित विशाल [[तालाब]] का निर्माण महाकाव्य [[महाभारत]] में वर्णित कौरवों और पांडवों के पूर्वज राजा कुरु ने करवाया था। कुरुक्षेत्र नाम 'कुरु के क्षेत्र' का प्रतीक है। == इतिहास == {{मुख्य|कुरुक्षेत्र युद्ध}} कुरुक्षेत्र का इलाका [[भारत]] में आर्यों के आरंभिक दौर में बसने (लगभग 1500 ई. पू.) का क्षेत्र रहा है और यह [[महाभारत]] की पौराणिक कथाओं से जुड़ा है। इसका वर्णन [[श्रीमद्भगवद्गीता|भगवद्गीता]] के पहले श्लोक में मिलता है। इसलिए इस क्षेत्र को धर्म क्षेत्र कहा गया है। थानेसर नगर राजा हर्ष की राजधानी (606-647) था, सन 1011 ई. में इसे [[महमूद ग़ज़नवी|महमूद गज़नवी]] ने तहस-नहस कर दिया।<ref>{{Cite web |url=http://kurukshetra.nic.in/history/history.htm |title=कुरुक्षेत्र का इतिहास |access-date=20 अगस्त 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311042020/http://kurukshetra.nic.in/history/history.htm |archive-date=11 मार्च 2012 |url-status=dead }}</ref> आरम्भिक रूप में कुरुक्षेत्र [[ब्रह्मा]] की यज्ञिय वेदी कहा जाता था, आगे चलकर इसे समन्तपंचक कहा गया, जबकि [[परशुराम]] ने अपने पिता की हत्या के प्रतिशोध में क्षत्रियों के रक्त से पाँच कुण्ड बना डाले, जो पितरों के आशीर्वचनों से कालान्तर में पाँच पवित्र जलाशयों में परिवर्तित हो गये। आगे चलकर यह भूमि कुरुक्षेत्र के नाम से प्रसिद्ध हुई जब कि [[संवरण]] के पुत्र राजा कुरु ने सोने के हल से सात कोस की भूमि जोत डाली।<ref>आद्यैषा ब्रह्मणो वेदिस्ततो रामहृदा: स्मृता:। कुरुणा च यत: कृष्टं कुरुक्षेत्रं तत: स्मृतम्॥ वामन पुराण (22.59-60)। वामन पुराण (22.18-20) के अनुसार ब्रह्मा की पाँच [[वेदी|वेदियाँ]] यह हैं- *समन्तपंचक (उत्तरा) *[[इलाहाबाद|प्रयाग]] (मध्यमा) *गयाशिर (पूर्वा) *विरजा (दक्षिणा) *पुष्कर (प्रतीची) 'स्यमन्तपंचक' शब्द भी आया है। (वामन पुराण 22.20 एवं पद्म पुराण 4.17.7) [[विष्णु पुराण]] (विष्णु पुराण, 4.19.74-77) के मत से कुरु की वंशावलीयों है- 'अजमीढ-ऋक्ष-संवरण-कुरु' एवं 'य इदं धर्मक्षेत्रं चकार'।</ref> [[File:Kurukshetra.jpg|thumb|250px|left|[[महाभारत]] कुरुक्षेत्र में युद्ध के चित्रण से संवन्धित एक पांडुलिपि]] कुरुक्षेत्र ब्राह्मणकाल में वैदिक संस्कृति का केन्द्र था और वहाँ विस्तार के साथ यज्ञ अवश्य सम्पादित होते रहे होंगे। इसी से इसे धर्मक्षेत्र कहा गया और देवों को देवकीर्ति इसी से प्राप्त हुई कि उन्होंने धर्म (यज्ञ, तप आदि) का पालन किया था और कुरुक्षेत्र में सत्रों का सम्पादन किया था। कुछ ब्राह्मण-ग्रन्थों में आया है कि बह्लिक प्रातिपीय नामक एक कौरव्य राजा था। तैत्तिरीय ब्राह्मण<ref>तैत्तिरीय ब्राह्मण, 18.4.1</ref> में आया है कि [[कुरु]]-[[पाञ्चाल|पांचाल]] शिशिर-काल में पूर्व की ओर गये, पश्चिम में वे ग्रीष्म ऋतु में गये जो सबसे बुरी ऋतु है। [[ऐतरेय ब्राह्मण]] का उल्लेख अति महत्त्वपूर्ण है। [[सरस्वती देवी|सरस्वती]] ने कवष मुनि की रक्षा की थी और जहाँ वह दौड़ती हुई गयी उसे परिसरक कहा गया।<ref>ऐतरेय ब्राह्मण 8.1 या 2.19</ref> एक अन्य स्थान पर ऐतरेय ब्राह्मण<ref>ऐतरेय ब्राह्मण, 35। 4=7। 30</ref> में आया है कि उसके काल में कुरुक्षेत्र में 'न्यग्रोध' को 'न्युब्ज' कहा जाता था। ऐतरेय ब्राह्मण ने कुरुओं एवं पंचालों के देशों का उल्लेख वश-उशीनरों के देशों के साथ किया है।<ref>ऐतरेय ब्राह्मण, 38.3=8.14</ref> तैत्तिरीय आरण्यक<ref>तैत्तिरीय आरण्यक, 5.1.1</ref> में गाथा आयी है कि देवों ने एक सत्र किया और उसके लिए कुरुक्षेत्र वेदी के रूप में था।<ref>देवा वै सत्रमासत। ... तेषां कुरुक्षेत्रे वेदिरासीत्। तस्यै खाण्डवो दक्षिणार्ध आसीत्। तूर्ध्नमुत्तरार्ध:। परीणज्जधनार्ध:। मरव उत्कर:॥ तैत्तिरीय आरण्यक (तैत्तिरीय आरण्यक 5.1.1) क्या 'तूर्घ्न' 'स्त्रुघ्न' का प्राचीन रूप है? 'स्त्रुघ्न' या आधुनिक 'सुध' जो प्राचीन [[यमुना नदी|यमुना]] पर है, थानेश्वर से 40 मील एवं सहारनपुर से उत्तर-पश्चिम 10 मील पर है।</ref> उस वेदी के दक्षिण ओर खाण्डव था, उत्तरी भाग तूर्घ्न था, पृष्ठ भाग परीण था और मरु (रेगिस्तान) उत्कर (कूड़ा वाल गड्ढा) था। इससे प्रकट होता है कि खाण्डव, तूर्घ्न एवं परीण कुरुक्षेत्र के सीमा-भाग थे और मरु जनपद कुरुक्षेत्र से कुछ दूर था। अवश्वलायन<ref>अवश्वलायन, 12.6</ref>, लाट्यायन<ref>लाट्यायन, 10.15</ref> एवं कात्यायन<ref>कात्यायन, 24.6.5</ref> के श्रौतसूत्र ताण्ड्य ब्राह्मण एवं अन्य ब्राह्मणों का अनुसरण करते हैं और कई ऐसे तीर्थों का वर्णन करते हैं जहाँ सारस्वत सत्रों का सम्पादन हुआ था, यथा प्लक्ष प्रस्त्रवर्ण (जहाँ से [[सरस्वती नदी|सरस्वती]] निकलती है), सरस्वती का वैतन्धव-ह्रद; कुरुक्षेत्र में परीण का स्थल, कारपचव देश में बहती यमुना एवं त्रिप्लक्षावहरण का देश। यह ज्ञातव्य है कि यद्यपि वनपर्व ने 83वें अध्याय में सरस्वती तट पर एवं कुरुक्षेत्र में कतिपय तीर्थों का उल्लेख किया है, किन्तु ब्राह्मणों एवं श्रौतसूत्रों में उल्लिखित तीर्थों से उनका मेल नहीं खाता, केवल 'विनशन'<ref>वनपर्व 83.11</ref> एवं 'सरक'<ref>जो ऐतरेय ब्राह्मण का सम्भवत: परिसरक है</ref> के विषय में ऐसा नहीं कहा जा सकता। इससे यह प्रकट होता है कि वनपर्व का सरस्वती एवं कुरुक्षेत्र से संबन्धित उल्लेख श्रौतसूत्रों के उल्लेख से कई शताब्दियों के पश्चात का है। नारदीय पुराण<ref>उत्तर, अध्याय 65</ref> ने कुरुक्षेत्र के लगभग 100 तीर्थों के नाम दिये हैं। इनका विवरण देना यहाँ सम्भव नहीं है, किन्तु कुछ के विषय में कुछ कहना आवश्यक है। पहला तीर्थ है ब्रह्मसर जहाँ राजा कुरु संन्यासी के रूप में रहते थे।<ref>वनपर्व 83। 85, वामन पुराण 49। 38-41, नारदीय पुराण, उत्तर 65.95</ref> ऐंश्येण्ट जियाग्राफी आव इण्डिया<ref>पृ0 334-335</ref> में आया है कि यह सर 3546 फुट (पूर्व से पश्चिम) लम्बा एवं उत्तर से दक्षिण 1900 फुट चौड़ा था। == भूगोल == कुरुक्षेत्र जिला एक मैदानी क्षेत्र है, जिसके 88 प्रतिशत हिस्से पर खेती की जाती है और अधिकांश क्षेत्र पर दो फसलें उगाई जाती है। लगभग समूचा कृषि क्षेत्र नलकूपों द्वारा सिंचित है। कृषि में [[चावल]] और [[गेहूँ|गेहूं]] की प्रधानता है। अन्य फसलों में [[गन्ना]], [[तिलहन]] और [[आलू]] शामिल है। लगभग सभी गाँव सड़कों से जुड़े हैं। कुरुक्षेत्र नगर में [[करघा|हथकरघा]], [[चीनी]], [[कृषि]] [[उपकरण]], [[जल|पानी]] के [[उपकरण]] और [[भोजन|खाद्य]] उत्पाद से जुड़े [[उद्योग]] अवस्थित है। {{Geographic Location |Northwest = [[लुधियाना]], [[बठिंडा|भटिंडा]] |North = [[अम्बाला|अंबाला]], [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]] |Northeast = जगाधरी [[सहारनपुर]], [[देहरादून]] |West = [[पेहवा|पिहोवा]], पुंडरी, |Centre = कुरुक्षेत्र |East = इंदरी, [[यमुनानगर|यमुना नगर]] |Southwest = [[कैथल]], [[नरवाना]], [[जींद]], [[भिवानी]], [[रोहतक]] |South = नीलोखेड़ी, तरावड़ी, [[करनाल]], [[घरौंडा]], [[पानीपत]], [[सोनीपत]], [[नई दिल्ली]] |Southeast = [[शामली]].[[मेरठ]] }} == पौराणिक महत्व == [[File:Hitopadesha.jpg|thumb|250px|right|[[महाभारत]] युद्ध की झांकी, कांस्य रथ भगवान [[कृष्णा]] और [[अर्जुन]]]] कुरुक्षेत्र का पौराणिक महत्त्व अधिक माना जाता है। इसका [[ऋग्वेद]] और [[यजुर्वेद]] में अनेक स्थानो पर वर्णन किया गया है। यहाँ की पौराणिक नदी [[सरस्वती नदी|सरस्वती]] का भी अत्यन्त महत्त्व है। इसके अतिरिक्त अनेक [[पुराण|पुराणों]], स्मृतियों और महर्षि [[वेदव्यास]] रचित [[महाभारत]] में इसका विस्तृत वर्णन किया गया हैं। विशेष तथ्य यह है कि कुरुक्षेत्र की पौराणिक सीमा 48 कोस की मानी गई है जिसमें कुरुक्षेत्र के अतिरिक्त [[कैथल]], [[करनाल]], [[पानीपत]] और [[जींद]] का क्षेत्र सम्मिलित हैं।<ref>भारत ज्ञान कोश, खंड-1, पप्युलर प्रकाशन मुंबई, पृष्ठ संख्या-395, आई एस बी एन 81-7154-993-4</ref> इसका [[ऋग्वेद]] और [[यजुर्वेद]] में अनेक स्थानो पर वर्णन किया गया है। यहां की पौराणिक नदी [[सरस्वती]] का भी अत्यन्त महत्व है। सरस्वती एक पौराणिक नदी जिसकी चर्चा वेदों में भी है। इसके अतिरिक्त अनेक पुराणों, स्मृतियों और महर्षि वेद व्यास रचित [[महाभारत]] में इसका विस्तृत वर्णन किया गया हैं। विशेष तथ्य यह है कि कुरुक्षेत्र की पौराणिक सीमा 48 कोस की मानी गई है। वन पर्व में आया है कि कुरुक्षेत्र के सभी लोग पापमुक्त हो जाते हैं और वह भी जो सदा ऐसा कहता है- 'मैं कुरुक्षेत्र को जाऊँगा और वहाँ रहूँगा।' इस विश्व में इससे बढ़कर कोई अन्य पुनीत स्थल नहीं है। यहाँ तक कि यहाँ की उड़ी हुई धूलि के कण पापी को परम पद देते हैं।' यहाँ तक कि गंगा की भी तुलना कुरुक्षेत्र से की गयी है। नारदीय पुराण में आया है कि ग्रहों, नक्षत्रों एवं तारागणों को कालगति से (आकाश से) नीचे गिर पड़ने का भय है, किन्तु वे, जो कुरुक्षेत्र में मरते हैं पुन: पृथ्वी पर नहीं गिरते, अर्थात् वे पुन: जन्म नहीं लेते। कुरुक्षेत्र अम्बाला से 25 मील पूर्व में है। यह एक अति पुनीत स्थल है। इसका इतिहास पुरातन गाथाओं में समा-सा गया है। ऋग्वेद<ref>ऋग्वेद 10.33.4</ref> में त्रसदस्यु के पुत्र कुरुश्रवण का उल्लेख हुआ है। 'कुरुश्रवण' का शाब्दिक अर्थ है 'कुरु की भूमि में सुना गया या प्रसिद्ध।' [[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]]<ref>अथर्ववेद 20.127.8</ref> में एक कौरव्य पति (सम्भवत: राजा) की चर्चा हुई है, जिसने अपनी पत्नी से बातचीत की है। ब्राह्मण-ग्रन्थों के काल में कुरुक्षेत्र अति प्रसिद्ध तीर्थ-स्थल कहा गया है। [[शतपथ ब्राह्मण]]<ref>शतपथ ब्राह्मण 4.1.5.13</ref> में उल्लिखित एक गाथा से पता चलता है कि देवों ने कुरुक्षेत्र में एक यज्ञ किया था जिसमें उन्होंने दोनों अश्विनों को पहले यज्ञ-भाग से वंचित कर दिया था। मैत्रायणी संहिता<ref>मैत्रायणी संहिता 2.1.4, 'देवा वै सत्रमासत्र कुरुक्षेत्रे</ref> एवं तैत्तिरीय ब्राह्मण<ref>तैत्तिरीय ब्राह्मण 5.1.1, 'देवा वै सत्रमासत तेषां कुरुक्षेत्रं वेदिरासीत्'</ref> का कथन है कि देवों ने कुरुक्षेत्र में सत्र का सम्पादन किया था। इन उक्तियों में अन्तर्हित भावना यह है कि ब्राह्मण-काल में वैदिक लोग यज्ञ-सम्पादन को अति महत्त्व देते थे, जैसा कि ऋग्वेद<ref>ऋग्वेद, 10.90.16</ref> में आया है- 'यज्ञेय यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यसन्।' == पौराणिक कथा == कुरू ने जिस क्षेत्र को बार-बार जोता था, उसका नाम कुरूक्षेत्र पड़ा। कहते हैं कि जब कुरू बहुत मनोयोग से इस क्षेत्र की जुताई कर रहे थे तब इन्द्र ने उनसे जाकर इस परिश्रम का कारण पूछा। कुरू ने कहा-"जो भी व्यक्ति यहाँ मारा जायेगा, वह पुण्य लोक में जायेगा।" इन्द्र उनका परिहास करते हुए स्वर्गलोक चले गये। ऐसा अनेक बार हुआ। इन्द्र ने देवताओं को भी बताया। देवताओं ने इन्द्र से कहा-"यदि संभव हो तो कुरू को अपने अनुकूल कर लो अन्यथा यदि लोग वहां यज्ञ करके हमारा भाग दिये बिना स्वर्गलोक चले गये तो हमारा भाग नष्ट हो जायेगा।" तब इन्द्र ने पुन: कुरू के पास जाकर कहा-"नरेश्वर, तुम व्यर्थ ही कष्ट कर रहे हो। यदि कोई भी पशु, पक्षी या मनुष्य निराहार रहकर अथवा युद्ध करके यहाँ मारा जायेगा तो स्वर्ग का भागी होगा।" कुरू ने यह बात मान ली। यही स्थान समंत-पंचक अथवा प्रजापति की उत्तरवेदी कहलाता है। [[File:Bhishma Kund-Kurukshetra.JPG|thumb|250px|right|भीष्म कुंड]] == कुरुक्षेत्र के प्रमुख तीर्थ स्थान == * [[ब्रह्मसरोवर]] * [[सन्निहित सरोवर]] * [[भद्रकाली मन्दिर| शक्तिपीठ श्री भद्रकाली मन्दिर]], * [[ज्योतिसर | ज्योतिसर (श्रीमद्भागवतगीता उपदेश स्थली)]] * [[पेहवा|पिहोवा]] * [[श्री स्थानेश्वर महादेव मन्दिर]] * [[पूण्डरी]] कुरुक्षेत्र की पावन धरती पर श्री स्थानेश्वर महादेव मन्दिर स्थित है। लोक मन्यता है कि महाभारत के युद्ध से पूर्व भगवान [[कृष्ण|श्री कृष्ण]] ने [[अर्जुन]] समेत यहाँ [[शिव|भगवान शिव]] की उपासना कर अशिर्वाद प्राप्त किया था। इस तीर्थ की विशेषता यह भी है कि यहाँ मन्दिर व गुरुद्वरा एक हि दिवार से लगते है। यहाँ पर हजारो देशी विदेशी पर्यटक दर्शन हेतु आते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&msid=106860323056668028410.00047e5bb30a466cc0d5b |title=Shalihotra tirtha, Sarsa |access-date=20 अगस्त 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112085950/https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&msid=106860323056668028410.00047e5bb30a466cc0d5b |archive-date=12 नवंबर 2013 |url-status=live }}</ref> ==कुरुक्षेत्र के अन्य ऐतिहासिक व पर्यटन स्थल== * हर्ष का टीला - सम्राट [[हर्षवर्धन]] से संबंधित पुरातात्विक स्थल * शेख चेहेली का मकबरा - शेख चेहेली [[दारा शिकोह]] के आध्यात्मिक गुरु थे। == आवागमन == [[File:Kurukshetra Junction.jpeg|thumb|कुरुक्षेत्र जँक्शन रेलवे स्टेशन]] *'''सड़क मार्ग''': यह [[राष्ट्रीय राजमार्ग १ (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग १]] पर स्थित है। हरियाणा रोडवेज और अन्य राज्य निगमों की बसों से कुरुक्षेत्र पहुंचा जा सकता हैं। यह [[दिल्ली]], [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]] और अन्य महत्वपूर्ण स्थानों से सड़क मार्ग से पूरी तरह जुड़ा हुआ है। *'''हवाई मार्ग''': कुरुक्षेत्र के करीब हवाई अड्डों में [[दिल्ली]] और [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]] हैं, जहां कुरुक्षेत्र के लिए टैक्सी और बस सेवा उपलब्ध है। [[करनाल]] में नया हवाई अड्डा प्रस्तावित है। *'''रेल मार्ग''' : कुरुक्षेत्र में रेलवे जंक्शन है, जो देश के सभी महत्वपूर्ण कस्बों और शहरों के साथ-साथ सीधा [[दिल्ली]] से जुड़ा है। यहाँ शताब्दी एक्सप्रेस रुकती है। == अन्य जानकारी == [[File:Sheikh Chilli Tomb, Kurukshetra, Haryana, India.jpg|thumb|कुरुक्षेत्र स्थित शेख चिल्ली का मकबरा]] *'''जलवायु''' - यहाँ की जलवायु जुलाई और अगस्त में बारिश के साथ (1 डिग्री सेल्सियस के नीचे तक) और बहुत गर्मी में गर्म (47 डिग्री सेल्सियस के ऊपर तक) पहुँच जाती है, जबकि सर्दियों में काफी ठंड पड़ती है। *'''प्रवेश''' - कुरुक्षेत्र अच्छी तरह से [[राष्ट्रीय राजमार्ग]] एक से जुड़ा हुआ है और सड़क, रेल तथा वायु द्वारा यहाँ सहजता से पहुंचा जा सकता है। *'''राष्ट्रकवि''' [[रामधारी सिंह 'दिनकर'|रामधारी सिंह दिनकर]] के द्वारा कुरुक्षेत्र की एतिहासिकता को लेकर [[महाभारत]] के शांति पर्व पर आधारित एक [[महाकाव्य]] की रचना की गयी है।<ref name="Das 1995 908">{{cite book | first = शिशिर कुमार | last = दास | title = भारतीय साहित्य का इतिहास | publisher = [[भारतीय साहित्य अकादमी|साहित्य अकादमी]] | year = 1995 | pages = 908 | isbn = 978-81-7201-798-9 }}</ref> यह उस समय लिखा गया था, जब [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] की यादें कवि के मन में ताज़ा थी।<ref name="Das 1995 908"/> == इन्हें भी देखें == * [[महाभारत]] * [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] * [[कुरुक्षेत्र ज़िला]] * [[रोड़]] ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Kurukshetra|कुरुक्षेत्र}} * [https://web.archive.org/web/20161229162855/http://kurukshetra.nic.in/kcmp.htm कल्पना चावला प्लैनेटोरियम ] * [https://web.archive.org/web/20190926075809/https://hindivivek.org/602 पावन तीर्थ कुरुक्षेत्र – अतीत एवं वर्तमान] * [https://web.archive.org/web/20080120194328/http://kurukshetra.nic.in/home.htm कुरुक्षेत्र की आधिकारिक वेबसाइट] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} {{महाभारत}} {{हरियाणा}} [[श्रेणी:हरियाणा के शहर]] [[श्रेणी:कुरुक्षेत्र ज़िला]] [[श्रेणी:कुरुक्षेत्र ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:कुरुक्षेत्र|*]] [[श्रेणी:प्राचीन भारत के नगर]] [[श्रेणी:हिन्दू तीर्थ स्थल]] [[श्रेणी:हरियाणा का इतिहास|कुरुक्षेत्र]] [[श्रेणी:भारत के तीर्थ]] [[श्रेणी:महाभारत में स्थान]] s0ai9oivcgxvpt9hdb4u8sxp1bwp5bt लिनक्स 0 6158 6631645 6610557 2026-10-21T06:06:05Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631645 wikitext text/x-wiki {{ infobox OS | logo = GNU and Tux.svg | screenshot = VirtualBox Ubuntu 21.10 15 10 2021 13 19 12 ENG.png | caption = [[उबण्टू|उबन्टू 20.10]] लिन्क्स का एक अत्यन्त लोकप्रिय वितरण है।<ref name="LinuxOnLine2008">{{cite web | url = http://www.linux.org/info/logos.html | title = Linux Logos and Mascots | accessdate = 2009-08-11 | last = Linux Online | authorlink = | year = 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100815085106/http://www.linux.org/info/logos.html | archive-date = 15 अगस्त 2010 | url-status = dead }}</ref> | family = [[यूनिक्स जैसा]] | developer = बहुल | source model = मुक्त | frequently updated = हाँ <!-- Release version update? Don't edit this page, just click on the version number! --> | marketing target = व्यक्तिगत संगणक, इम्बेडेड युक्तियाँ, मोबाइल युक्तियाँ, सर्वर | kernel type = मोनोलिथिक | ui = बहुल | released = १९९१ | programmed in = अनेक भाषाओं में | prog language = अनेक | userland = Various | supported platforms = [[DEC Alpha]], [[ARM architecture|ARM]], [[AVR32]], [[Blackfin]], [[ETRAX CRIS]], [[FR-V]], [[H8/300]], [[Qualcomm Hexagon|Hexagon]], [[Itanium]], [[M32R]], [[m68k]], [[Microblaze]], [[MIPS architecture|MIPS]], [[MN103]], [[OpenRISC]], [[PA-RISC]], [[PowerPC]], [[s390]], [[S+core]], [[SuperH]], [[SPARC]], [[TILE64]], [[Unicore32]], [[x86]], [[Xtensa]] <!-- Do not include 64 bit extensions of 32 bit ISAs, e.g. sparc64, ppc64, x86-64, etc. --> | license = बहुल<ref>{{cite web | title = Debian GNU/Linux Licenses | url = https://www.ohloh.net/p/debian/analyses/latest | publisher = Ohloh | accessdate = 2009-03-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120607025233/https://www.ohloh.net/p/debian/analyses/latest | archive-date = 7 जून 2012 | url-status = dead }}</ref> ("''Linux''" trademark owned by [[Linus Torvalds]]<ref name="US_trademark">{{cite web | url = http://assignments.uspto.gov/assignments/q?db=tm&rno=1916230 | title = U.S. Reg No: 1916230 | publisher = United States Patent and Trademark Office | accessdate = 2006-04-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130624203325/http://assignments.uspto.gov/assignments/q?db=tm&rno=1916230 | archive-date = 24 जून 2013 | url-status = live }}</ref> and administered by the [[Linux Mark Institute]]) | language = बहुभाषीय | updatemodel = | working state = चालू }} '''लिनक्स''' [[यूनिक्स]] जैसा एक [[प्रचालन तन्त्र]] है। यह [[मुक्त स्रोत सॉफ्टवेयर|ओपेन सोर्स सॉफ्टवेयर]] अथवा [[मुक्त स्रोत सॉफ्टवेयर]] का सबसे कामयाब तथा सबसे लोकप्रिय सॉफ्टवेयर है। यह जीपीएल v 2 लाइसेंस के अन्तर्गत सर्व साधारण के उपयोग हेतु उपलब्ध है और इसका कुछ भाग यूनिक्स से प्रेरित है। मूलतः यह मिनिक्स का विकास कर बनाया गया है। यूनिक्स का विकास, 1960 के दशक में [[एटी एंड टी|ऐ.टी.&टी.]] की [[बेल प्रयोगशाला]] के द्वारा किया गया। उस समय ऐ.टी.&टी. कम्पनी एक नियन्त्रित इजारेदारी थी इसलिए वह [[कंप्यूटर|कम्प्यूटर]] का सौफ्टवेयर नही बेंच सकती थी। उसने इसे, सोर्स कोड के साथ, बिना शर्त, सरकार तथा विश्वविद्यालयों को दे दिया, वे चाहे तो उसमें फेरबदल कर सकते हैं। 1980 के दशक के आते आते यूनिक्स सबसे लोकप्रिय, शक्तिशाली, एवं स्थिर ऑपरेटिंग सिस्टम बन गया, हालांकि उस समय तक उसके कई रूपान्तर आ चुके थे। यूनिक्स में एक कमी थी – इसको समझना तथा चलाना मुश्किल है। [[एन्डी टेनेनबाम|एंड्रयू टेनेनबाम]], [[ऐम्स्टर्डैम|ऐमस्टरडैम]] में [[कम्प्यूटर विज्ञान|कंप्यूटर विज्ञान]] के [[प्रोफ़ेसर|प्रोफेसर]] हैं। उन्होंने इसकी सहायता के लिए [[मिनिक्स]] नाम का प्रचालन तन्त्र लिखा। इसमें भी कुछ कमियाँ थीं। [[लीनस तोरवाल्ड्स|लिनूस टोरवाल्ड]] [[फ़िनलैण्ड|फिनलैण्ड]] के [[हेलसिन्की विश्‍वविद्यालय]] में कम्प्यूटर विज्ञान के छात्र थे। उन्होंने मिनिक्स की कमी को दूर करने के लिए एक प्रोग्राम लिखा जो कि बाद में ‘लिनस का यूनिक्स’ या छोटे में लिनक्स कहलाया। इसका सबसे पहला कोर या [[करनल]] उन्होने 1991 में इन्टरनेट पर पोस्ट किया। तब तक [[रिचर्ड स्टॉलमैन|रिचर्ड स्टालमेन]] का 'ग्नू' प्रोजेक्ट शुरू हो चुका था। लिनस टोरवाल्ड ने इससे बहुत सारे प्रोग्राम अपने लिनक्स में लिए। इसलिए रिचर्ड स्टालमेन का कहना है कि इसे 'ग्नू-लिनक्स' (GNU-Linux) कहना चाहिये। पर यह नाम, शायद लम्बा रहने के कारण चल नहीं पाया। पर इसका अर्थ यह नहीं है कि लिनक्स की सफलता में ग्नू प्रोजेक्ट का हाथ नहीं है। ग्नू प्रोजेक्ट के बिना लिनक्स सम्भव नहीं था। == इतिहास == === लिनक्स का इतिहास=== यूनिक्स प्रचालन तन्त्र की कल्पना 1969 में संयुक्त राज्य अमेरिका में [[एटी एंड टी]] के बेल प्रयोगशालाओं में केन थॉम्पसन, [[डेनिस रिची]], डगलस मैक्लॉयय और जो ओस्सान द्वारा की गई थी और लागू की गई थी। यूनिक्स पहली बार 1971 में रिलीज हुआ, और पूरी तरह से असेंबली भाषा में लिखा गया था, जैसा कि उस समय आम अभ्यास था। बाद में, 1973 में एक प्रमुख अग्रणी दृष्टिकोण में, इसे डेनिस रिची द्वारा कुछ [[प्रोग्रामिंग भाषा]] में लिखा गया था (कुछ हार्डवेयर और आई/ओ रूटीन के अपवाद के साथ)। यूनिक्स के उच्च स्तरीय भाषा कार्यान्वयन की उपलब्धता ने विभिन्न कंप्यूटर प्लेटफार्मों को अपने पोर्टिंग को आसान बना दिया। कंप्यूटर एंटरप्राइज मामले में प्रवेश करने से पहले किसी एंटीट्रस्ट मामले के कारण, एटी एंड टी को प्रचालन तन्त्र के स्रोत कोड को किसी भी व्यक्ति को लाइसेंस देने की आवश्यकता थी। नतीजतन, यूनिक्स जल्दी बढ़ गया और अकादमिक संस्थानों और व्यवसायों द्वारा व्यापक रूप से अपनाया गया। 1984 में, एटी एंड टी ने बेल लैब्स को खुद को विभाजित कर दिया; नि: शुल्क लाइसेंसिंग की आवश्यकता वाले कानूनी दायित्व से मुक्त, बेल लैब्स ने यूनिक्स को मालिकाना उत्पाद के रूप में बेचना शुरू किया, जहां उपयोगकर्ताओं को कानूनी रूप से यूनिक्स को संशोधित करने की अनुमति नहीं थी। रिचर्ड स्टॉलमैन द्वारा 1983 में शुरू हुई जीएनयू परियोजना का लक्ष्य "पूर्ण यूनिक्स-संगत सॉफ्टवेयर सिस्टम" बनाने का लक्ष्य था जो पूरी तरह से [[मुफ्त सॉफ्टवेयर]] से बना था। 1984 में काम शुरू हुआ। बाद में, 1985 में, स्टालमैन ने फ्री सॉफ्टवेयर फाउंडेशन की शुरुआत की और 1989 में जीएनयू जनरल पब्लिक लाइसेंस (जीएनयू जीपीएल) लिखा। 1990 के दशक के आरम्भ तक, एक प्रचालन तन्त्र (जैसे पुस्तकालयों, कंपाइलर्स) में आवश्यक कई कार्यक्रम, टेक्स्ट एडिटर्स, यूनिक्स शैल, और एक विंडोिंग सिस्टम) पूरे हो गए थे, हालांकि [[डिवाइस ड्राइवर]], डेमॉन और कर्नल, जिन्हें जीएनयू/हर्ड कहा जाता है, निम्न स्तर के तत्वों को रोक दिया गया था और अधूरा था। [[लीनस तोरवाल्ड्स|लिनस टोरवाल्ड्स]] ने कहा है कि यदि उस समय (1991) [[ग्नू|जीएनयू कर्नेल]] उपलब्ध होता तो, तब वह अपना खुद का लिखने का फैसला नहीं करता। [[मिनिक्स 3|मिनिक्स]] का निर्माण कंप्यूटर विज्ञान के प्रोफेसर एंड्रयू एस तनेंबाम ने किया था, और 1987 में छात्रों और अन्य लोगों को लक्षित यूनिक्स जैसे प्रचालन तन्त्र के रूप में जारी किया गया था जो प्रचालन तन्त्र के सिद्धांतों को सीखना चाहते थे। हालांकि MINIX का पूरा स्रोत कोड स्वतंत्र रूप से उपलब्ध था, लाइसेंसिंग शर्तों ने अप्रैल 2000 में लाइसेंसिंग बदलने तक इसे मुफ्त सॉफ्टवेयर होने से रोका।[[चित्र:Linus Torvalds (cropped).jpg|right|thumb|300px|लिनक्स के कर्नेल का मुख्य रचनाकार '''लाइनस तोर्वाल्द्स''']] === लिनक्स पूर्व प्रचालन तन्त्र्स === === लिनक्स का जन्म === === लिनक्स का नामकरण=== ===व्यावसायिक तथा लोकप्रिय विस्तार === ===वर्तमान प्रगति=== == करनल, डिस्ट्रीब्यूशन, डेस्कटॉप == [[चित्र:Ubuntu 15.10 with Firefox and Nautilus open.png|right|thumb|300px|उबण्टू, लिनक्स का अत्यन्त लोकप्रिय रूप (डिस्ट्रिब्यूशन) है।]] [[चित्र:Screenshot from linux mint 18.png|right|thumb|300px|लिनक्स मिंट, लिनक्स का अत्यन्त लोकप्रिय रूप (डिस्ट्रिब्यूशन) है।]] [[चित्र:Linux kernel ubiquity.svg|right|thumb|300px|लगभग सभी प्रकार के हार्डवेयर के लिये लिनक्स उपलब्ध है।]] लिनक्स का कोई भी ऑफिस नहीं है, कोई भी कम्पनी या व्यक्ति इसका मालिक नहीं है। पर दुनिया भर के प्रोग्रामर इसमें अपना योगदान देते हैं। दुनिया के इतिहास में इससे बड़ा, इस प्रकार का आन्दोलन, कभी नहीं हुआ। वह भी जो एक [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] से बाहर के विश्वविद्यालय के छात्र ने शुरू किया। क्योंकि कंप्यूटर विज्ञान में नयी दिशायें दिखाने का वर्चस्व तो केवल अमेरिका का था। लिनक्स के सॉफ्टवेयर के लिए प्रायोगिक तौर पर पैसा नहीं लिया जा सकता, पर इसका मतलब यह नहीं है कि इससे पैसा नहीं कमाया जा सकता। बहुत सारी कम्पनियाँ इस पर सर्विस देकर पैसा कमा रही हैं और चल रही हैं। [[रेड हैट]] तथा [[सूसे]] (नौवल) इनमें मुख्य हैं। लिनक्स के तीन स्तर हैं - ===कर्नल=== * '''[[कर्नल (कम्प्यूटर)|कर्नल]] या कोर''': करनल से सीधे कंप्यूटर नहीं चलाया जा सकता उसे चलाने से पहले कम्पाइल करना पड़ता है। लिनक्स करनल को लिनस टोरवाल्डस देखते हैं। ===डेस्कटॉप=== * '''[[डेस्कटॉप]]''' : आपके कंप्यूटर में ऑपरेटिंग सिस्टम किस प्रकार से दिखे उसमें अलग अलग काम करने वाले सॉफ्टवेयर किस प्रकार से चले यह डेस्कटॉप पर निर्भर करता है। कई तरह के डेस्कटॉप हैं पर [[नोम]] तथा [[केडीई|के.डी.ई.]] मुख्य हैं। ===डिस्ट्रीब्यूशन=== * '''डिस्ट्रीब्यूशन''': किसी करनल से कंप्यूटर चलाने के लिए पहले उसे कम्पाइल करना पड़ता है। तब वह चलता है। यह कार्य डिस्‍ट्रीब्‍यूशन करते हैं इस तरह के लगभग 100 डिस्ट्रीब्‍यूशन हैं जिसमें [[रेड हैट]], [[सूसे]] (नौवल) तथा [[मैनड्रिवा]] मुख्य हैं। हर डिस्‍ट्रीब्‍यूशन में कम से कम नोम तथा के.डी.ई. दोनो डेस्कटॉप रहते हैं। == लिनक्स - मुकदमे == ए.टी.&टी. ने [[कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय, सांता बारबरा|कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय]], [[बरकले]] को यूनिक्स का सोर्स कोड शुरू में दिया था। इस विश्वविद्यालय ने उस पर कार्य किया तथा इसे काफी आगे बढाया। विश्वविद्यालय ने इसका अपना रूप भी निकाला जो कि [[बरकले सॉफ्टवेयर डिस्ट्रीब्यूशन]] के नाम से प्रसिद्ध है। यह ओपेन सोर्स है। ए.टी.&टी. कम्पनी [[१९८४|1984]] में टूट गई तथा इसके एक हिस्से के पास कंप्यूटर का काम आया जिसे कंप्यूटर के व्यापार करने की स्वतंत्रता थी। ए.टी.&टी. के इस अलग घटक ने अपना व्यापारिक यूनिक्स निकाला| इस व्यापारिक यूनिक्स तथा विश्वविद्यालय के बी.एस.डी. यूनिक्स में होड़ होने लगी तब ए.टी.&टी. ने विश्वविद्यालय पर एक मुकदमा दायर किया कि केवल ए.टी.&टी. यूनिक्स के [[बौद्धिक सम्पदा अधिकार]] की मालिक है। विश्वविद्यालय का कहना था कि उसे बी.एस.डी. यूनिक्स वितरण करने का हक है, क्योंकि इस पर उसने भी बहुत काम किया है। 1993 में ए.टी.&टी. के इस घटक ने [[नौवल]] को यूनिक्स का व्यापार बेच दिया तथा 1995 में नौवल तथा विश्वविद्यालय के बीच मुकदमे में सुलह हो गई। लेकिन उसकी क्या शर्ते हैं यह किसी को मालूम नहीं है। इस समय लिनक्स से संबंधित मुख्य रूप से पांच मुकदमे चल रहे हैं। यह मुकदमें क्यों चल रहे हैं, इसके बारे में कई अटकलें इंटरनेट पर हैं। ===एस.सी.ओ. बनाम [[आईबीएम|आई.बी.एम.]]=== कैलडरा कम्पनी, पहले इसी नाम से लिनक्स का एक डिस्ट्रीब्यूशन निकालती थी यह बहुत सफल नहीं थी - कम से कम रेड हैट, सूसे (नौवल) तथा मैनड्रिवा के जितना तो नहीं। कैलडरा बाद में सैन्टा क्रूज औपरेशन (एस.सी.ओ.) हो गई। एस.सी.ओ. का कहना है कि उसने नौवल से यूनिक्स के बौद्धिक सम्पदा अधिकार खरीद लिए हैं तथा उसने यूनिक्स का एक्स (ए.आई.ऐक्स) नाम का रूपान्तर निकालने लगी जिसे उसने आई.बी.एम. को दिया है। एस.सी.ओ. ने 2003 में एक मुकदमा आई.बी.एम. पर यह कहते हुए दायर किया कि - * आई.बी.एम. ने एस.सी.ओ. के ट्रेड सीक्रेट का हनन किया है। * आई.बी.एम. ने ऐक्स यूनिक्‍स का सोर्स कोड लिनक्स में मिला दिया है। * आई.बी.एम. ने एस.सी.ओ. के साथ ऐक्‍स के बारे में हुई संविदा का उल्लंघन किया है। आई.बी.एम. ने इस मुकदमें में अपना उल्टा क्लेम दाखिल किया है कि * आई.बी.एम. ने ऐक्स का कोई सोर्स कोड लिनक्स में नहीं मिलाया है। * उसने एस.सी.ओ. की संविदा को नहीं तोड़ा है। * संविदा तो एस.सी.ओ. ने तोड़ी है॥ ===एस.सी.ओ. बनाम नौवल=== यह स्पष्ट नहीं है, कि नौवल ने एस.सी.ओ. को क्या बेचा क्योंकि नौवल के अनुसार उसने एस.सी.ओ. को यूनिक्स के बौद्धिक सम्पदा अधिकार नहीं बेचे हैं। उसने एस.सी.ओ. को केवल यूनिक्स का विकास करने तथा दूसरे को लाइसेंस देने का अधिकार दिया था। इस पर एस. सी. ओ. ने एक मुकदमा नौवल पर चलाया है। कि, * नौवल गलत कह रहा है कि एस.सी.ओ. यूनिक्स के बौद्धिक सम्‍पदा अधिकार का मालिक नहीं है; * नौवल का यह कहना कि नौवल यूनिक्स के बौद्धिक सम्पदा अधिकारों का मालिक है। एस.सी.ओ. के व्यापार में रुकावट डाल रहा है। उसे रोका जाय; * इस बात की घोषणा की जाय कि एस.सी.ओ. यूनिक्स के बौद्धिक सम्पपदा अधिकार का मालिक है। न कि नौवल; * उसे नौवल से हर्जाना दिलवाया जाय। ===3-4. एस.सी.ओ. बनाम [[ओटोजोन]] तथा [[डैमलर क्राईसलर]]=== एस.सी.ओ. ने १५०० कम्पनियों को नोटिस भेजा है। कि, * वे लिनक्स प्रयोग करने से पहले उससे लाइसेंस ले लें; और * वह देखें कि यूनिक्स का कोड ओपेन सोर्स सॉफ्टवेयर से न मिल जाए। उसने ओटोजोन तथा [[डैमलर क्राईसलर]] के ख़िलाफ़ अलग अलग मुकदमे अपने अधिकार के उल्लंघन के बारे में दायर किये हैं। डैमलर काईसलर के ख़िलाफ़ मुकदमा, अंशत: [[९ अगस्त|9 अगस्त]] 2004 को खारिज हो गया। फिर मुकदमा [[२१ दिसम्बर|21 दिसंबर]] 2004 को यह कहते हुए खारिज हो गया कि वह पुन: दूसरा मुकदमा तब तक नहीं ला सकते हैं जब तक डैमलर क्राईसलर के पहले मुकदमे का सारा खर्चा न अदा कर दें। एस.सी.ओ. ने इसके ख़िलाफ़ अपील प्रस्‍तुत कर रखी है। === रेड हैट बनाम एस.सी.ओ.=== रेड हैट लिनक्स डिस्ट्रीब्यूशन कम्पनी है। इसने एक मुकदमा इसलिए दायर किया है कि *घोषणा की जाय कि उसने लिनक्स को वितरण करने में एस.सी.ओ. के किसी भी अधिकार का अतिक्रमण नहीं किया है। यह कहना मुश्किल है कि इन मुकदमों में क्या होगा। यह इन पर आयी गवाही पर निर्भर करेगा। सारे मुकदमे एस.सी.ओ. बनाम आई.बी.एम. के मुकदमे के निर्णय पर निर्भर करेंगे। बहुत सी प्रमुख कम्पनियाँ लिनक्स को अपना रही हैं। इनमें आई.बी.एम., रेड हैट, तथा [[एच.पी.]] मुख्य हैं इन्होने इन मुकदमो को मद्दे नज़र रखते हुये, अपने खरीदारों को कहा है। कि यदि यह पाया जाता है। कि उनके कोई भी सॉफ्टवेयर किसी के बौद्धिक सम्‍पदा अधिकारों का अतिक्रमण कर रहे हैं तो वे न ही उसके पूरे हर्जाने की क्षतिपूर्ति करेंगे पर उन्हें नया सॉफ्टवेयर बना कर देगें। === लिनक्स ट्रेडमार्क – मुकदमा === लिनक्स, लिनूस टोरवाल्ड का ट्रेडमार्क है और इस समय लिनूस टोरवाल्ड की तरफ से, [[लिनक्स मार्क इंस्टिट्यूट]] (एल.एम.आई.) इस नाम के प्रबन्ध का कार्य देखते हैं। 1994 में डेला क्रोस नामक व्यक्ति ने लिनक्स नाम पर अमेरिका में ट्रेडमार्क ले लिया। उसने लिनक्स बेचने वाली कम्पनियों को नोटिस भेजने शुरू किये कि वे उससे लाईसेन्स ले लें। लिनस टोरवाल्ड और लिनक्स से सम्बन्ध रखने वाली कम्पनियों ने उस पर एक मुकदमा चलाया| 1997 मई इस मुकदमे में एक समझौते के अनुसार, लिनक्स नाम का ट्रेडमार्क लिनस टोरवाल्ड को दे दिया गया। उसके बाद, लिनक्स नाम का गलत प्रयोग न हो इसके लिए लिनस टोरवाल्ड ने इस नाम के प्रबन्ध करने के कार्य की जिम्मेदारी एल.एम.आई. को दे दी। एल.एम.आई. लिनक्स नाम का प्रयोग करने के लिए लाइसेंस देती है। लिनस टोरवाल्ड ने इस बारे में एक बयान भी जारी किया है। जो कि यहाँ पर देखा जा सकता है == हिन्दी समर्थन == लिनक्स प्रचालन तन्त्र में हिन्दी प्रदर्शन एवं टंकण हेतु पूर्ण समर्थन उपलब्ध है। [[हिन्दी टंकण]] हेतु इसमें हिन्दी का मानक कीबोर्ड [[इनस्क्रिप्ट|इन्स्क्रिप्ट]] अन्तर्निर्मित होता है। इसके अतिरिक्त फोनेटिक टाइपिंग हेतु स्किम के द्वारा कीबोर्ड जोड़ा जा सकता है। लिनक्स का पूर्णतया हिन्दीकरण हो चुका है। [[इण्डलिनक्स]] नामक संस्था इस दिशा में कार्यरत है। इसके प्रयासों से लिनक्स के इंटरफ़ेस सहित सम्पूर्ण प्रचालन तन्त्र हिन्दी में अनुवादित किया जा चुका है। == चित्र दीर्घा == <gallery caption="ग्राफिकल डेस्कटॉप इंटरफेस के नमूने" width="180px" height="120"> File:Ubuntu 16.04 Desktop.png|[[Unity (user interface)|Unity]] File:Linux Mint 19.1 "Tessa" (Cinnamon).png|[[Cinnamon (Desktop Environment)|Cinnamon]] File:GNOME 3.32.1.png|[[GNOME]] File:E17 bw screenshot.png|[[Enlightenment (window manager)|Enlightenment]] File:KDE Plasma 5.16.png|[[KDE Plasma 5]] File:Lubuntu 13.04 English.png|[[LXDE]] File:LXQt 0.10 - Ambiance.png|[[LXQt]] File:Ubuntu Mate 18.04.1 with MATE 1.20.1.png|[[Mate desktop|Mate]] File:VirtualBox Elementary OS 5.1.7 21 03 2021 21 17 03.png|[[Pantheon (desktop environment)|Pantheon]] File:Fluxbox.png|[[Fluxbox]] File:Sugar-home-view-0.82.jpg|[[Sugar (desktop environment)|Sugar]] File:Screenshot of Trinity Desktop Environment (TDE) R14.0.5 Development.png|[[Trinity (desktop environment)|Trinity]] File:XFCE-4.12-Desktop-standard.png|[[Xfce]] File:I3-gaps-wiki.png|[[i3 (window manager)|i3-gaps]] File:Budgie Desktop Environment.png|[[Budgie (desktop environment)|Budgie]] </gallery> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == यह भी देखिए == {{Portal|लिनक्स}} * [[लिनक्स वितरणों की तुलना]] * [[उबण्टू]]—एक अत्यन्त लोकप्रिय लिनक्स वितरण * [[लिनक्स मिण्ट]] * [[डेबियन]] * [[फ़ेडोरा|फेदोरा]] * [[रिएक्टओएस]]—मुक्तस्रोत ओएस जिस पर विण्डोज के प्रोग्राम और डिवाइस ड्राइवर चलाये जा सकते हैं। * [[हाला|वाइन]] (Wine) -- जिसकी सहायता से विण्डोज के प्रोग्राम भी लिनक्स पर चलाये जा सकते हैं। * [[मुक्त स्रोत सॉफ्टवेयर]] == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Linux|लिनक्स}} {{लिनक्स}} {{संचालन प्रणाली}} {{लिनक्स व्युत्पाद}} {{Authority control}} [[श्रेणी:लिनक्स]] [[श्रेणी:प्रचालन तंत्र]] [[श्रेणी:संगणक अभियान्त्रिकी]] [[श्रेणी:मुक्तस्रोत सॉफ्टवेयर]] qmrk8u0kwg10g5fgmw9wrr63a4emspw मुक्त स्रोत 0 7281 6631646 6527466 2026-10-21T06:06:12Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631646 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख}} [[चित्र:ConceptualMapFLOSS.png|thumb|250px|फ्री एवं मुक्त स्रोत सॉफ्टवेयर का सैद्धांतिक आरेख]] '''मुक्त स्रोत''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]:''ओपन सोर्स'') किसी भी सामग्री के [[उत्पादन]], [[विस्तार]] एवं [[विकास]] की वह प्रक्रिया है जिसमें उत्पादन की प्रक्रिया पूरी तरह से खुली व्यवस्था होती है। इसमें स्रोत को प्रकाशित किया एवं बढ़ावा दिया जाता है। इस विचारधारा के आरंभ के समय यह केवल [[कंप्यूटर]] [[सॉफ्टवेयर]] तक ही सीमित थी, जिसके अंतरगत विभिन्न सॉफ्टवेयर के सोर्स कोड को निःशुल्क वितरित किया जाता था और इस प्रकार उपयोक्ता की पहुंच सॉफ्टवेयर के सोर्स कोड तक होती थी।<ref name="दैट्स"/> इसके अंतर्गत उपयोक्ताओं को किसी भी अनुप्रयोग के विकास की प्रक्रिया में भाग लेने, इसे बदलने व इसमें किसी भी प्रकार का सुधार कर फिर स्वयं वितरित करने का अधिकार भी मिलता था।<ref name="दैट्स"/> इस प्रकार उसे कोई भी व्यक्ति अपनी सुविधानुसार नये और परिवर्तित सॉफ्टवेयर को बनाने के लिये प्रयोग करने हेतु मुक्त होता था। इसके किसी प्रकार के प्रयोग पर कोई निषेध नहीं होता है।<ref name="हिन्दुस्तान">[http://www.livehindustan.com/news/tayaarinews/gyan/67-75-79570.html ओपन सोर्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401014808/http://www.livehindustan.com/news/tayaarinews/gyan/67-75-79570.html |date=1 अप्रैल 2015 }}।[[हिन्दुस्तान लाइव]]।[[५ नवम्बर|५ नवंबर]], [[२००९]]</ref> इस तरह से ओपन सोर्स केवल सोफ्टवेयर तक सीमित न रहकर हर प्रकार की रचना तक पहुंच गया है, जैसे लेख, चित्र, संगीत और चलचित्र आदि।<ref name="इन्फ्लिबनेट">[http://www.inflibnet.ac.in/hindi/functionalgroup/osw.html कार्यात्मक समूह : मुक्त स्रोत (ओपन सोर्स) सॉफ्टवेयर]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}। सूचना एवं पुस्तकालय नेटवर्क केन्द्र।</ref> सॉफ्टवेयर उद्योग में मुक्त स्रोत का विचार सर्वप्रथम [[१९९०]] के दशक में आया था, जब कई कंपनियों ने अपने [[सॉफ्टवेयर]], [[प्रचालन तन्त्र|प्रचालन तंत्र]] आदि मुक्त स्रोत रूप में जारी किये थे। इसका आरंभ [[लिनक्स|लाइनेक्स]] से हुआ था। पहली बार वृहत स्तर पर [[१९९८]] में दिखा जब नेविगेटर ([[मोज़िला फ़ायरफ़ॉक्स|मोज़िला]]) का सोर्स कोड जारी किया। इसके कई स्तर होते हैं। कई कंपनियां मुक्त स्रोत को जारी करते समय उसके साथ कुछ कुछ प्रतिबंध या शर्तें आदि लगा देती हैं ताकि उसका दुरुपयोग न हो सके। मुक्त स्रोत का मुख्य लाभ होता है कि उपभोक्ता के पास इसका सोर्स कोर्ड उपलब्ध होने के कारण वह इसका प्रयोग अपनी इच्छा और आवश्यकतानुसार कर सकता है। [[एप्पल इंक॰|एप्पल]] आदि कई कंपनियां अपनी तकनीकों को मुक्त स्रोत लाइसेंस के द्वारा जारी करती हैं जिसके ऐवज में उपभोक्ताओं से वो पैसे लेती हैं।<ref name="हिन्दुस्तान"/> लगभग एक वर्ष पूर्व बाजार में [[गूगल]] फोन आया था जिसमें [[एंड्रॉइड (प्रचालन तंत्र)|एंड्रॉयड]] ऑपरेटिंग सिस्टम का प्रयोग किया गया था। इसका प्रचालन तंत्र भी मुक्त स्रोत ही था और जिसमें डेवलपर परिवर्तन करके इसके प्रकार्यों और कुछ सुविधाओं को को बढ़ा और घटा भी सकते थे, जैसे फोन के [[मीडिया प्लेयर (अनुप्रयोग सॉफ्टवेयर)|मीडिया प्लेयर]] में इच्छानुसार परिवर्तन करना संभव था। मुक्त स्रोत के पीछे का उद्देश्य है, कि किसी भी उत्पाद के बारे में विकास और उसमें निहित त्रुटियां और कमियां जितनी अधिक और जल्दी उपयोक्ता बता सकते हैं, उतना अधिक उसके निर्माता नहीं कर सकते हैं। निर्मातागण मात्र सीमित दिशा में ही सोच सकते हैं, किन्तु बड़ी संख्या में उपयोक्ता असीमित आयामों सहित विकास कर सकते हैं, जिनको अध्ययन कर बाद में निर्माताओं का विकास अनुभाग नया और उत्कृष्ट वर्ज़न निकाल सकते हैं। [[लिनक्स]], [[विकिपीडिया]], [[फ़ेडोरा|फेडोरा]], [[मोज़िला फ़ायरफ़ॉक्स|फ़ायरफ़ॉक्स]] आदि की सफलता ने मुक्त स्रोत की विचारधारा को मुख्यधारा में ला दिया है।<ref name="दैट्स">[http://thatshindi.oneindia.in/cj/rajesh-ranjan/2009/open-source-free-software.html क्या है ओपन सोर्स आंदोलन?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618132241/http://www.robotstxt.org/ |date=18 जून 2009 }}। दैट्स हिन्दी।[[२६ मई]], [[२००९]]। राजेश रंजन।</ref> वर्तमान युग में ये प्रणाली सॉफ्टवेयरों के अलावा बहुत जगह प्रयोग की जाने लगी है। इसका एक जीवंत उदाहरण है [[विकिपीडिया]]। इसे कोई भी कभी और कहीं भी संपादित कर सकता है। जिसका अध्ययन कर प्रबंधकवर्ग संशोधित संस्करण निकालते रहते हैं और ध्वंसकारी बदलाव वापस करते रहते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == {{कालम|2}} * [[मुक्त स्रोत सॉफ्टवेयर|ओपेन सोर्स सॉफ्टवेर]] * [[मुफ्त सॉफ्टवेयर|निशुल्क साफ्टवेयर]] * [[बौद्धिक सम्पदा अधिकार]] * [[यूनिक्स]] </div> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20070924040058/http://mashable.com/2007/09/23/open-source/ OPEN SOURCE GOD] : 480 से अधिक मुक्त स्रोत अनुप्रयोग एवं अन्य सामग्री * [http://www.ibnlive.com/news/tech/government-makes-use-of-open-source-software-mandatory-978335.html Government makes use of open-source software mandatory]{{Dead link|date=अगस्त 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (मार्च २०१५ ; आईबीएन) * [https://web.archive.org/web/20180714193104/https://opensource.com/government/15/8/india-adopts-open-source-policy India adopts a comprehensive open source policy] (Mark Bohannon, Vice President, Global Public Policy and Government Affairs at Red Hat) * [https://web.archive.org/web/20150815135609/http://deity.gov.in/sites/upload_files/dit/files/policy_on_adoption_of_oss.pdf Policy on Adoption of Open Source Software for Government of India] {{मुक्त संस्कृति}} [[श्रेणी:मुक्त स्रोत]] [[श्रेणी:संगणक अभियान्त्रिकी]] [[श्रेणी:दर्शन]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] q111rayypm2glactf3z9m6nihgze02q सोवियत संघ 0 8665 6631648 6537917 2026-10-21T06:06:37Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631648 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = Союз Советских Социалистических Республик (СССР) <small>([[रूसी भाषा|रूसी]])</small><br />Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik <small>([[रोमनीकरण|रोमनकृत]])</small><br />Union of Soviet Socialist Republics (USSR) <small>([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]])</small> |conventional_long_name = सोवियत समाजवादी गणराज्यों का संघ |common_name = सोवियत संघ |continent = यूरेशिया |era = [[पहला विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]] के अंत से [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]] |government_type = [[संघ (प्रशासन)|संघ]],<br />मार्क्सवाद-लेनिनवाद, [[साम्यवाद]] |year_start = 1922 |year_end = 1991 |date_start =30 दिसम्बर |event_start = [[:en:Treaty of Creation of the USSR|स्थापना संधि]] |date_end = २६ दिसम्बर |event_end = [[सोवियत संघ का विघटन|संघ का खंडन]] |p1 = रूसी सोवियत संघात्मक समाजवादी गणराज्य{{!}}रूसी सो॰सं॰स॰ग॰ |flag_p1 = Flag RSFSR 1918.svg |p2 = :en:Transcaucasian SFSR{{!}}पार-कॉकस सो.सं.स.ग. |flag_p2 = Flag of Transcaucasian SFSR.svg |p3 = :en:Ukrainian SSR{{!}}यूक्रेनी सो.स.ग. |flag_p3 = Flag of the Ukrainian SSR (1927-1937).svg |p4 = :en:Byelorussian SSR{{!}}बेलारूसी सो.स.ग. |flag_p4 = Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg |s1 = रूस |flag_s1 = Flag of Russia 1991-1993.svg |s2 =जॉर्जिया |flag_s2=Flag of Georgia (1990-2004).svg |s3 = युक्रेन |flag_s3 = Flag of Ukraine.svg |s4 = मोल्दोवा |flag_s4 = Flag of Moldova.svg |s5 = बेलारूस |flag_s5 = Flag of Belarus (1991-1995).svg |s6 =आर्मीनिया |flag_s6 = Flag of Armenia.svg |s7 = अज़रबैजान |flag_s7 = Flag of Azerbaijan.svg |s8 = काज़ाख़स्तान |flag_s8 = Flag of the Kazakh SSR.svg |s9 = उज़बेकिस्तान |flag_s9 = Flag of Uzbekistan.svg |s10 = तुर्कमेनिस्तान |flag_s10 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg |s11 = किरगिज़स्तान |flag_s11 = Flag of Kyrgyz SSR.svg |s12 = ताजिकिस्तान |flag_s12 = Flag of Tajik SSR.svg |s13 = एस्टोनिया{{!}}एस्टोनिया<sup>३</sup> |flag_s13 = Flag of Estonia.svg |s14 = लातविया{{!}}लातविया<sup>३</sup> |flag_s14 = Flag of Latvia.svg |s15 = लिथुआनिया{{!}}लिथुआनिया<sup>३</sup> |flag_s15 = Flag of Lithuania 1989-2004.svg | | |image_flag = Flag of the Soviet Union.svg |flag = :en:Flag of the Soviet Union{{!}}सोवियत संघ का ध्वज |image_coat = State Emblem of the Soviet Union.svg |symbol = :en:State Emblem of the Soviet Union{{!}}सोवियत संघ का |symbol_type = राजचिह्न |image_map = Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg |image_map_size = 220px |image_map_caption = [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के बाद सोवियत संघ |capital = मॉस्को |latd=55|latm=45|latNS=N|longd=37|longm=37|longEW=E |largest_city =मॉस्को |national_motto = [[रूसी भाषा|रूसी]]: Пролетарии всех стран, соединяйтесь!<br />[[रोमनीकरण|रोमनकृत]]: ''Proletarii vsekh stran, soyedinyaytes'!''<br />[[हिन्दी]]: [[:en:Workers of the world, unite!|दुनिया के मज़दूरों, एक हो जाओ!]]<br />[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Workers of the world, unite! |national_anthem = "[[:en:National Anthem of the Soviet Union|सोवियत संघ का राष्ट्रगान]]"<br/>(१९४४–१९९१) [[चित्र:Soviet Union national anthem (instrumental), 1977.oga]]<br/>"[[इन्तर्नास्योनाल|इन्तरनासियोनाल]]"<br/>(१९२२–१९४४) |common_languages = [[रूसी भाषा|रूसी]], [[:en:Languages of the Soviet Union|बहुत सी अन्य]] |demonym = [[:en:Soviet people|सोवियत]] |religion = नास्तिकता |currency = [[:en:Soviet ruble|सोवियत रूबल]] (руб) (SUR) |currency_code = SUR <!-- If there are more than 4 leaders, only give first and last&nbsp;— the infobox is not intended to list everything. --> |leader1 = [[जोसेफ़ स्टालिन]] <small>(पहला)</small> |leader2 = [[:en:Vladimir Ivashko|व्लादिमीर इवाशको]] <small>(अंतिम)</small> |year_leader1 = १९२२ - १९५२ |year_leader2 = १९९१ |title_leader = [[:en:General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union|सी॰पी॰एस॰यू॰ के महासचिव]] | |representative1 = [[:en:Mikhail Kalinin|मिख़ाइल कालिनिन]] <small>(पहला)</small> |representative2 = [[मिखाइल गोर्बाचेव]] <small>(अंतिम)</small> |year_representative1 = 1922 - 1938 |year_representative2 = 1998 - 1991 |title_representative = [[:en:List of heads of state of the Soviet Union|राष्ट्रापति]] | |deputy1 = [[व्लादिमीर लेनिन]] <small>(पहला)</small> |deputy2 = [[:en:Ivan Silayev|इवान सिलायेव]] <small>(अंतिम)</small> |year_deputy1 = 1922 - 1924 |year_deputy2 = 1991 |title_deputy = [[:en:Premier of the Soviet Union|प्रधानमंत्री]] | |legislature = [[:en:Supreme Soviet of the Soviet Union|सर्वोच्च सोवियत]] |house1 = [[:en:Soviet of the Union|संघीय सोवियत]] |house2 = [[:en:Soviet of Nationalities|राष्ट्रीयताओं का सोवियत]] |stat_year1 = 1991 |stat_area1 = 22402200 |stat_pop1 = 293047571 |footnotes = <sup>१</sup>२१ दिसम्बर १९९१ में ग्यारह गणतंत्रों ने [[अलमाती|अल्मा-अता]] में मिलकर घोषित किया कि [[:en:Commonwealth of Independent States|स्वतन्त्र राज्यों का राष्ट्रमंडल]] बनने से सोवियत संघ अब अस्तित्व में नहीं रहा। बारहवाँ गणतंत्र जॉर्जिया भी प्रेक्षक के रूप में मौजूद था।<br /> <sup>२</sup>Assigned on 19 सितंबर 1990, existing onwards.<br /> <sup>३</sup>एस्टोनिया, लातविया और लिथुआनिया की सरकारें मानती है कि वे कभी सोवियत संघ का वैध भाग ही नहीं थे।<br />रूस इन तीनों को सोवियत संघ का वैध अंश मानता है और इन सरकारों के कथन को अवैध मानता है।<br />संयुक्त राज्य अमेरिका और बहुत सी अन्य पश्चिमी सरकारों ने इन तीनों का द्वितीय विश्वयुद्ध के बाद सोवियत संघ में विलय कभी नहीं स्वीकारा, इसलिए उन्हें सोवियत संघ का वैध अंश नहीं मानते। |utc_offset = +2 to +13 |cctld = [[.su]]<sup>२</sup> |calling_code = 7 }} '''सोवियत संघ''' <small>([[रूसी]]: Советский Союз; [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Soviet Union; [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]: सोवियत् सङ्घः)</small> जिसका आधिकारिक नाम '''सोवियत समाजवादी गणराज्यों का संघ''' <small>([[रूसी]]: '''Союз Советских Социалистических Республик''', '''СССР'''; [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: '''Union of Soviet Socialist Republics''', '''USSR''')</small> था, [[यूरेशिया]] के बड़े भूभाग पर विस्तृत एक देश था जो १९२२ से १९९१ तक अस्तित्व में रहा। यह अपनी स्थापना से १९९० तक [[साम्यवाद|साम्यवादी पार्टी]] द्वारा शासित रहा। यह दुनिया का सबसे बड़ा देश था, जो २२,४०२,२०० वर्ग किमी (८,६४९,५०० वर्ग मील) में फैला था और ग्यारह समय क्षेत्रों में फैला था। संवैधानिक रूप से सोवियत संघ १५ स्वशासित गणतंत्रों का संघ था लेकिन वास्तव में पूरे देश के प्रशासन और अर्थव्यवस्था पर केन्द्रीय सरकार का कड़ा नियंत्रण रहा। रूसी सोवियत संघीय समाजवादी गणराज्य <small>([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Russian Soviet Federative Socialist Republic; [[रूसी]]: Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика)</small> इस देश का सबसे बड़ा गणतंत्र और राजनीतिक, सांस्कृतिक और आर्थिक केंद्र था, इसलिए पूरे देश का गहरा [[रूसीकरण]] हुआ। यही कारण रहा कि विदेश में भी सोवियत संघ को अक्सर गलती से 'रूस' बोल दिया जाता था।<ref group="[1]">{{Citation|title=सोवियत संघ का विघटन|date=2023-01-01|url=https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=सोवियत_संघ_का_विघटन&oldid=5730558|work=विकिपीडिया|language=hi|access-date=2023-01-13}} </ref> == नाम उत्पत्ति == शब्द "सोवियत" एक रूसी शब्द है जिसका अर्थ है परिषद, असेंबली, सलाह और सद्भाव। == भूगोल, जलवायु और पर्यावरण == यहा की जलवायु ठंडी व पर्यावरण सम्पन्न क्षेत्र हैा यहा मौसम यूरोपीय देशों के समान हैा == इतिहास == === स्थापना === {{Main|सोवियत संघ का इतिहास}} {{Main|रूसीकरण}} सोवियत संघ की स्थापना की प्रक्रिया १९१७ की [[रूसी क्रांति|रूसी क्रान्ति]] के साथ शुरू हुई जिसमें [[रूसी साम्राज्य]] के [[त्सार|ज़ार]] (सम्राट) को सत्ता से हटा दिया गया। [[व्लादिमीर लेनिन]] के नेतृत्व में [[बोलशेविक पार्टी|बोल्शेविक पार्टी]] ने सत्ता पर क़ब्ज़ा कर लिया लेकिन फ़ौरन ही वह बोल्शेविक-विरोधी श्वेत मोर्चे (<small>White movement</small>) के साथ [[गृहयुद्ध|गृह युद्ध]] में फँस गई। बोल्शेविकों की [[लाल सेना]] ने गृह युद्ध के दौरान ऐसे भी कई राज्यों पर क़ब्ज़ा कर लिया जिन्होनें त्सार के पतन का फ़ायदा उठाकर रूस से स्वतंत्रता घोषित कर दी थी।उसी समय, [[सोवियत-यूक्रेनी युद्ध|सोवियत रूस यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक के खिलाफ युद्ध छेड़ रहा था]]।दिसम्बर 1922 में बोल्शेविकों की पूर्ण जीत हुई और उन्होंने रूस, [[युक्रेन]], [[बेलारूस]] और [[कॉकस|कॉकस क्षेत्र]] को मिलकर सोवियत संघ की स्थापना का ऐलान कर दिया।<ref name="ref93zicip">[http://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC World and Its Peoples: Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410105347/http://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC|date=10 अप्रैल 2014}}, pp. 1362, Marshall Cavendish, 2009, ISBN 978-0-7614-7900-0, ''... Resistance grew into civil war in which several different movements participated, but the Red Army and the anti-Soviet voluntary White Army were the main combatants ... The declaration of the creation of the Union of Soviet Socialist Republics (USSR, or Soviet Union) was signed on December 30, 1922 ...''</ref> ===संक्षिप्त इतिहास=== '''अप्रैल 1917''': लेनिन और अन्य क्रान्तिकारी [[जर्मनी]] से [[रूस]] लौटे। '''अक्टूबर 1917''': बोल्शेविकों ने [[आलेक्सान्द्र केरेंस्की]] की सत्ता को पलटा और [[मास्को|मॉस्को]] पर अधिकार कर लिया। '''1918 - 20''': बोल्शेविकों और विरोधियों में [[गृहयुद्ध]]। : [[पोलैंड|पोलैण्ड]] से युद्ध : पोलैंड से शांति संधि, नई आर्थिक नीति, बाजार अर्थव्यवस्था की वापसी, स्थिरता। : रूस, बेलारूस और ट्रांसकॉकेशस (१९३६ से जॉर्जिया, अर्मेनिया, अजरबेजान) क्षेत्रों का मिलन; सोवियत संघ की स्थापना। : जर्मनी ने सोवियत संघ को मान्यता दी। : सोवियत संघ में प्रोलिटैरिएट तानाशाही के तहत नया संविधान लागू। लेनिन की मृत्यु। [[जोसेफ़ स्टालिन|जोसेफ स्टालिन]] ने सत्ता संभाली। '''१९३३''': [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] ने सोवियत संघ को मान्यता दी। '''१९३४''': सोवियत संघ [[लीग ऑफ नेशंस]] में शामिल हुआ। '''अगस्त १९३९''': [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] आरम्भ हुआ। '''जून १९४१''': जर्मनी ने सोवियत संघ पर हमला किया। '''१९४३''': [[स्टालिनग्राद]] के युद्ध में जर्मनी की हार। '''१९४५''': सोवियत सैनिकों ने बर्लिन पर कब्जा किया। याल्टा और पोट्सडैम सम्मेलनों के जरिए जर्मनी को विभाजित कर पूर्वी जर्मनी और पश्चिमी जर्मनी का निर्माण। [[जापान]] का आत्मसमर्पण और दूसरे विश्वयुद्ध की समाप्ति। '''१९४८-४९''': बर्लिन नाकेबंदी।h पश्चिमी सेनाओं और सोवियत सेनाओं में तनातनी। '''१९४९''': सोवियत संघ ने [[परमाणु बम]] बनाया। चीन की कम्युनिस्ट सरकार को मान्यता दी। '''१९५०-५३''': [[कोरियाई युद्ध]] ; सोवियत संघ और पश्चिम के संबंधों में तनाव। '''मार्च १९५३''': स्टालिन की मृत्यु। [[निकिता ख़्रुश्चेव|निकिता ख्रुश्चेव]] कम्युनिस्ट पार्टी की केंद्रीय समिति के प्रथम सचिव बने। '''१९५३''': सोवियत संघ ने अपना पहला [[परमाणु बम|हाइड्रोजन बम]] बनाया। '''१९५५''': [[वारसॉ की संधि]]। '''१९५६''': सोवियत सेना ने हंगरी के विद्रोह को कुचलने में मदद की। '''१९५७''': पहला अंतरिक्ष यान [[स्पूतनिक]] धरती की कक्षा में पहुंचा। [[चीन]] की पश्चिम से बढ़ती नजदीकियों ने दोनों कम्युनिस्ट देशों में दूरियां पैदा कीं। '''१९६०''': सोवियत संघ ने अमेरिका का जासूसी जहाज U2 गिराया। '''१९६१''': [[यूरी गागारिन]] अंतरिक्ष में जाने वाले पहले व्यक्ति (मानव) बने। '''१९६२''': [[क्यूबा]] में सोवियत मिसाइल पहुंची। '''१९६३''': सोवियत संघ ने अमेरिका और ब्रिटेन के साथ परमाणु संधि की। अमेरिका और सोवियत संघ में हॉट लाइन स्थापित। '''१९६४''': ख्रुश्चेव की जगह [[लियोनिड ब्रेजनेव]] ने संभाली। '''१९६९''': सोवियत और चीनी सेनाओं का सीमा पर विवाद। '''१९७७''': नए संविधान के तहत [[ब्रेजनेव]] राष्ट्रपति चुने गए। '''१९८२''': ब्रेजनेव का निधन। [[केजीबी]] प्रमुख [[यूरी आंद्रोपोव]] ने सत्ता संभाला। '''१९८२''': आंद्रोपोव का निधन। कोन्सटांटिन चेरनेंको ने सत्ता संभाली। : [[मिखाइल गोर्बाचेव]] कम्यूनिस्ट पार्टी के महासचिव बने। खुलेपन और पुनर्निर्माण की नीति की शुरुआत की।{{साम्यवाद साइडबार}} : [[चरनोबिल परमाणु दुर्घटना]]। उक्रेन और बेलारूस के बड़े क्षेत्र विकिरण से प्रभावित। 1987: सोवियत संघ और अमेरिका में मध्यम दूरी की परमाणु मिसाइलों को नष्ट करने पर समझौता। : [[मिखाइल गोर्बाचेव|गोर्बाचेव]] राष्ट्रपति बने। कम्युनिस्ट पार्टी के सम्मेलन में निजी क्षेत्र के लिए दरवाजे खोलने पर सहमति। '''1989''': अफगानिस्तान से सोवियत सेनाओं की वापसी। : कम्युनिस्ट पार्टी में एक पार्टी की सत्ता खत्म करने पर मतदान। [[येल्तसिन]] ने सोवियत कम्युनिस्ट पार्टी छोड़ी। '''अगस्त 1991''': रक्षा मंत्री दिमित्री याजोव, उप राष्ट्रपति गेनाडी यानायेव और केजीबी प्रमुख ने राष्ट्रपति गोर्बाचेव को हिरासत में लिया। तीन दिन बाद ये सभी गिरफ्तार। येल्तसिन ने सोवियत रूस कम्युनिस्ट पार्टी पर प्रतिबंध लगाया। उक्रेन को स्वतंत्र राष्ट्र के रूप में मान्यता दी। उसके बाद कई अन्य देशों ने खुद को स्वतंत्र घोषित किया। '''सितम्बर 1991''': 'कांग्रेस ऑफ पीपल्स डिप्यूटीज' ने सोवियत संघ के विघटन के लिए वोट डाला। '''8 दिसम्बर 1991''': रूस, उक्रेन और बेलारूस के नेताओं ने 'कॉमनवेल्थ ऑफ इंडिपेंडेंट स्टेट' बनाया। '''25 दिसम्बर 1991''': गोर्बाचेव ने पद से इस्तीफा दिया। अमेरिका ने स्वतंत्र सोवियत राष्ट्रों को मान्यता दी। '''26 दिसम्बर 1991''': रूसी सरकार ने सोवियत संघ के कार्यालयों को संभाला। === क्रांति और नींव=== == गणराज्यों का एकीकरण== === शीत युद्ध === '''{{मुख्य|शीतयुद्ध}}''' [[पूर्वी यूरोप]] में अपने नियंत्रण के अधीन देशों के साथ सोवियत संघ ने एक साम्यवादी सैन्य [[मित्रपक्ष]] बनाया, जिसे [[वारसॉ संधि गुट]] (<small>Warsaw Pact</small>) के नाम से जाना जाता है। इसके विपक्ष अमेरिका के नेतृत्व में पश्चिमी देशों का गुट था। दोनों विपक्षियों के बीच [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]] जारी रहा जिसमें दोनों में सीधी लड़ाई तो कभी नहीं हुई, लेकिन दोनों परमाणु हथियारों और मिसाइलों से लैस हमेशा विध्वंसकारी परमाणु युद्ध छिड़ जाने की संभावना के साये में रहे। {{सोवियत संघ का इतिहास/doc}} [[चित्र:19180902-red terror-banner.jpg|अंगूठाकार|लाल आतंक की नीति का समर्थन करते हुए मास्को में कम्युनिस्टों की रैली]][[जोसेफ़ स्टालिन|स्टालिन]] की मृत्यु के बाद विभिन्न साम्यवादी नेताओं में सर्वोच्च नेता बनने की खींचातानी हुई और [[निकिता ख़्रुश्चेव]]​ सत्ता में आये। उन्होंने स्टालिन की सबसे सख़्त​ तानाशाही नीतियों को पलट दिया। सोवियत संघ अंतरिक्ष अनुसंधान में सबसे आगे निकल गया। 1957 में उसने विश्व का सबसे पहला कृत्रिम उपग्रह [[स्पुटनिक|स्पुतनिक]] पृथ्वी के इर्द-गिर्द [[कक्षा (भौतिकी)|कक्षा]] में पहुँचाया। 1961 में सोवियत वायु-सैनिक [[यूरी गगारिन]] पृथ्वी से ऊपर अंतरिक्ष में पहुँचने वाला सबसे पहला मानव बना। 1962 में [[क्यूबाई मिसाइल संकट]] में अमेरिका और सोवियत संघ के बीच बहुत गंभीर तनाव बना और वे परमाणु प्रलय की दहलीज़ पर पहुँच गए, लेकिन किसी तरह यह संकट टल गया। 1970 के दशक में सोवियत-अमेरिकी संबंधों में तनाव कम हुआ लेकिन 1979 में जब सोवियत संघ ने [[अफ़ग़ानिस्तान|अफ्गानिस्तान]] में हस्तक्षेप करते हुए वहाँ अपनी फ़ौज भेजी तो सम्बन्ध बहुत बिगड़ गए। === स्टालिन और द्वितीय विश्वयुद्ध === [[चित्र:Red terror 001.jpg|अंगूठाकार|लाल आतंक के शिकार वे लोग थे जिन्हें व्लादिमीर लेनिन की आधिकारिक नीति के तहत सोवियत गुप्त पुलिस चेका द्वारा अपहरण कर लिया गया और मार दिया गया।]] 1924 लेनिन की मृत्यु हुई और [[जोसेफ़ स्टालिन]] सत्ता में आया। उसने सोवियत संघ में ज़बरदस्त औद्योगीकरण करवाया और केंद्रीय आर्थिक व्यवस्था बनाई। [[कृषि]] और अन्य व्यवसायों का सामूहिकीकरण किया गया, यानि खेत किसानों की निजी संपत्ति न होकर राष्ट्र की संपत्ति हो गए और उनपर किसानों के गुट सरकारी निर्देशों पर काम करने लगे। इसी केंद्रीकृत अर्थव्यवस्था को [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] में जंग लड़ने के लिए प्रयोग किया गया जिस से सोवियत संघ की जीत हुई। स्टालिन ने अपने शासनकाल में साम्यवादी पार्टी के बहुत से सदस्यों और नेताओं को अलग करके मरवाया और सोवियत संघ के कई समुदायों पर भी अत्याचार किया। द्वितीय विश्वयुद्ध में शुरू में तो [[जर्मनी]] और सोवियत संघ में एक संधि थी जिसके अंतर्गत उन्होंने [[पोलैंड]] को आपस में बाँट लिया था और [[क्रॅसि]] इलाक़ा सोवियत संघ को मिल गया। लेकिन 1941 में जर्मनी ने पलट कर सोवियत संघ पर हमला कर दिया। इस से सोवियत संघ [[मित्रपक्ष शक्तियाँ|मित्रपक्ष शक्तियों]] (ऐलाइड शक्तियों) के गुट में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] और [[ब्रिटेन]] का साथ हो गया और जर्मनी के विरुद्ध लड़ा। जर्मनी-सोवियत युद्ध बहुत ही भयंकर था और इसमें 2.1 करोड़ सोवियत लोगों की मृत्यु हुई। लेकिन अंत में सोवियत संघ विजयी हुआ और पूर्वी [[यूरोप]] के बहुत से देश (जैसे कि पोलैंड, [[हंगरी]], [[चेकोस्लोवाकिया|चेकोस्लोवेकिया]], [[रोमानिया]], [[बुल्गारिया]] और पूर्वी जर्मनी) पर उसका नियंत्रण हो गया। === ख्रुश्चेव युग=== ===स्थिरता का युग=== ====सोवियत संघ की विघटन के कारण==== [[चित्र:Kurapaty - 01.jpg|अंगूठाकार|बेलारूस में कुरापती वन पूर्व सोवियत संघ में राजनीतिक दमन के पीड़ितों का सबसे बड़ा कब्रिस्तान है, जहां लगभग 250 हजार लोग दफन हैं।]] [[चित्र:Bieraście, Bulvarny, Vajavodzki. Берасьце, Бульварны, Ваяводзкі (22.09.1939).jpg|अंगूठाकार|22 सितम्बर 1939 को ब्रेस्ट में जर्मन-सोवियत विजय परेड।]] [[चित्र:Wall of sorrow at the first exhibition of the victims of Stalinism in Moscow.jpg|अंगूठाकार|1988 में स्टालिन की तानाशाही के दौरान गुलाग - यातना शिविरों में मारे गए लोगों की स्मृति में मास्को में पहली प्रदर्शनी।]] 1917 की बोल्शेविक क्रांति की सफलता के साथ ही रूस में साम्यवादी शासन की स्थापना हुई जिसने विश्व में सर्वा हारा क्रांति का नारा दिया और पूंजीवाद की समाप्ति की बात की | अतः जन्म से ही पूंजीवादी राष्ट्रों ने इसे अपना शत्रु माना, इस तरह सोवियत संघ आरंभ से ही अनेक शत्रुओं से गिर गया | स्टालिन के शासन में तानाशाही का कठोर एवं उग्र रूप दिखाई पड़ा, जिसके तहत साम्यवाद विरोधियों का दमन किया गया और नागरिक स्वतंत्रता पर अंकुश लगाया गया | लोगों के आवागमन, समाचार पत्रों एवं लेखकों की अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता पर अंकुश लगाया गया | इस तरह सोवियत संघ की पहचान जनतंत्र का आनंद करने वाले शासक के रूप में हुई | शासन प्रणाली ने लोक भावना पर आवरण डाल दिया, इतना ही नहीं साम्यवादी शासन की स्थापना के समय यह कहा गया कि [[सर्वहारा की तानाशाही]] स्थापित होगी, किंतु व्यवहारिक स्तर पर सर्वहारा पर तानाशाही स्थापित हुई | सोवियत संघ के एक दल और सरकार में बैठे लोगों की तानाशाही स्थापित हुई | दल और सरकार में कोई अंतर नहीं रह गया, दल एवं शासन प्रणाली जनसमर्थन खोने लगा | स्टालिन के शासनकाल में स्थापित कठोर तंत्र साम्यवादी शासन की कमजोरियों को उद्घाटित करने लगा, वस्तुतः पूर्वी यूरोपीय देशों में जहां साम्यवादी शासन मौजूद था वहां पर भी जनता अपने राजनीतिक आर्थिक संरचना से असंतुष्ट थी, और जब सोवियत संघ में साम्यवादी शासन की कठोरता के प्रति विरोध बढ़ने लगा तो पूर्वी यूरोप के देशों में भी साम्यवादी शासन के प्रति अविश्वास बढ़ने लगा और जन विद्रोह हुआ | सोवियत संघ की आर्थिक कमजोरी भी उसके विघटन का कारण बनी वस्तुतः दयनीय व बढ़ते कमजोर देशों को आर्थिक सहायता देने एवं शीत युद्ध में शक्ति प्रदर्शन के कारण सोवियत संघ की आर्थिक दशा कमजोर हो गई |दरअसल आधारभूत ढांचे के विकास, नवीनीकरण के स्थान पर सोवियत धनराशि शीत युद्ध के साधनों पर खर्च की जाने लगी | अतः 1980 तक आते-आते इसकी आर्थिक वृद्धि दर में भारी गिरावट आई | प्रतिस्पर्धा रहित आर्थिक संरचना के कारण उत्पादन में कमी, उपभोक्ता वस्तुओं का अभाव, मूल्य वृद्धि जैसी समस्याएं बढ़ी और असंतोष बढ़ने लगा | इसी दौर में गोरबाचेफ ने शासन संभाला और सुधारवादी नीतियों की घोषणा की, जिसका परिणाम सोवियत संघ के विघटन के रूप में सामने आया | === विघटन=== अफगानिस्तान में सोवियत नियंत्रण के विरुद्ध उपद्रव और गृह युद्ध लगातार जारी रहे और अन्ततः 1989 में सोवियत सेनाएँ वहाँ से बिना अपना लक्ष्य पूरा किये लौट आईं। देश में आर्थिक कठिनाइयाँ बनी रहीं और विदेशी संबधों में भी पेचीदगियाँ रहीं। अंतिम सोवियत नेता [[मिखाइल गोर्बाचेव|मिख़ाइल गोरबाचोफ़​]] ने देश में [[ग्लास्नोस्त]] (<small>glasnost</small>) नामक राजनैतिक खुलेपन की नई नीति और [[पेरेस्त्रोइका]] (<small>perestroika</small>) नामक आर्थिक ढाँचे को बदलने की नीति के अंतर्गत सुधार करने की कोशिश की लेकिन विफल रहे। दिसम्बर 1991 में उनकी विचारधारा के विरुद्ध राज्यविप्लव (<small>coup d'état</small>) की कोशिश हुई लेकिन वह कुचली गई। इस घटना के बाद सोवियत संघ टूट गया और उसके 15 गणतंत्र सभी स्वतन्त्र देशों के रूप में उभरे। अंतर्राष्ट्रीय संधियों में [[रूस]] को सोवियत संघ के उत्तराधिकारी देश की मान्यता दी गई। == विदेशी मामलों== === संगठन=== === प्रारंभिक सोवियत विदेश नीतियां (१९१९ -१९३९)=== === [[द्वितीय विश्व युद्ध]] युग (१९३९ -१९४५)=== ===शीत युद्ध युग (१९४५-१९९१)=== == राजनीति== === कम्युनिस्ट पार्टी=== === सरकार=== ===शक्ति और सुधार का पृथक्करण=== ==न्यायिक प्रणाली== == प्रशासनिक विभाग== ==अर्थव्यवस्था== ===ऊर्जा=== ===विज्ञान और प्रौद्योगिकी=== ===परिवहन=== ==जनसांख्यिकी== === शिक्षा=== ===जातीय समूह=== === स्वास्थ्य=== ===भाषा=== ===धर्म=== ==सैन्य== सोवियत संघ का सैन्य बल, जिसे सोवियत सशस्त्र बल कहा जाता था, 1922 से 1991 तक सोवियत संघ की रक्षा और सैन्य गतिविधियों के लिए उत्तरदायी था। यह विश्व की सबसे बड़ी और शक्तिशाली सेनाओं में से एक था, जिसमें थल सेना, नौसेना, वायु सेना, वायु रक्षा बल और सामरिक रॉकेट बल शामिल थे। द्वितीय विश्व युद्ध में निर्णायक भूमिका निभाने के बाद, शीत युद्ध के दौरान यह नाटो के विरुद्ध पूर्वी गुट की प्रमुख सैन्य शक्ति रहा। 1991 में सोवियत संघ के विघटन के साथ ही यह सैन्य संरचना भी समाप्त हो गई और इसके संसाधन विभिन्न उत्तराधिकारी राज्यों में विभाजित कर दिए गए। ==विरासत== ==संस्कृति== ==खेल== ==व्यावसायिक दृष्टिकोण == जीवीकोपार्जित कृषि एवं बागवानी अर्थव्यवस्था:- तीसरी दुनियां में अधिकांश देश कृषि पर निर्भर थे । यहाँ कृषि व्यवसाय नही बल्कि जीवोपर्जन पर आधारित थी । बढ़ती जनसंख्या बक दबाव था और सभी कृषक कच्चे माल के निर्यात में ही लगे थे। इसके अल्पविकसित देशों में निर्यात का राष्ट्र आय में बड़ा भाग था । विदेशों में प्रथमिक वस्तुओं की मांग कम हो जाने पर इन देशों में राष्ट्रीय आय तथा रोजगार पर प्रभाव पड़ता था ===डोपिंग=== == इन्हें भी देखें == === संघर्ष=== ==अन्य जानकारी == ===सर्वेक्षण=== ===लेनिन और लेनिनवाद=== ===स्टालिन और स्टालिनवाद=== ===द्वितीय विश्व युद्ध=== ===शीत युद्ध=== ===पतन === == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20080121085401/http://deweytextsonline.area501.net/ImpressionsOfSovietRussia.htm सोवियत रूस की छवियाँ, जॉन डुई (<small>John Dewey</small>)] * [https://web.archive.org/web/20090906003316/http://plakatai.my1.ru/photo/11-1 सोवियत क्रांतिकारी पोस्टर] * [https://web.archive.org/web/20071011193015/http://soviethistory.com/ सोवियत संघ से दस्तावेज़ और अन्य सामग्री: 1917-1991] * [https://web.archive.org/web/20110708091704/http://sovietrevival.bravehost.com/ जागृति कार्यक्रम, चेचेन विद्रोही] * [https://web.archive.org/web/19971210215716/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/sutoc.html सोवियत संघ] * [https://web.archive.org/web/20090727073524/http://rk86.com/frolov/ सोवियत कैलकुलेटर संग्रह] - सोवियत कैलकुलेटरों, कम्प्यूटरों, घड़ियों और अन्य तकनीकी चीज़ों का एक बड़ा संग्रह * [https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm सोवियत संघ के बारे में जर्मन प्रकाशनों का सूची कोष] - लगभग 1.75 लाख अभिलेख * [https://web.archive.org/web/20151102211430/http://documents.theblackvault.com/documents/SovietLosses.pdf युद्धों, झड़पों और हमलों में सोवियत सेना को हुई हानियाँ] == इन्हें भी देखें == * [[सोवियत संघ का विघटन]] * [[व्लादिमीर लेनिन]] * [[लाल सेना]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> {{सोवियत संघ}} <references group="[1]" /> [[श्रेणी:साम्यवाद]] [[श्रेणी:भूतपूर्व देश]] [[श्रेणी:१९२२ में स्थापित देश या क्षेत्र]] [[श्रेणी:१९९१ में विस्थापित देश या क्षेत्र]] <references /> [[श्रेणी:सोवियत संघ| ]] qikjlu2rvcc2zucaqu48fp8v9l15a0p रावण 0 10569 6631586 6557925 2026-10-20T19:30:24Z Durgesh armoti 947738 /* रावण के गुण */ durgesh armoti 6631586 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ravana statue, Koneswaram temple.JPG|right|thumb|200px|[[त्रिंकोमली]] के कोणेश्वरम मन्दिर में रावण की प्रतिमा]] '''रावण''' [[रामायण]] का एक प्रमुख प्रतिचरित्र है। रावण [[लंका]] का राजा था<ref name="Miśrā 1963 p.">{{cite book | last=Miśrā | first=V. | title=Vālmīki Rāmāyaṇa | publisher=Viśvavidyālaya Hindī Prakāśana, Lakhanaū Viśvavidyālaya | series=Seṭha Bholārāma Sekasariyā-smāraka granthamālā | year=1963 | url=http://books.google.co.in/books?id=j-tjAAAAMAAJ | language=lv | accessdate=9 जनवरी 2018 | page=}}</ref>। '''रावण''' श्री [[राम]] के परम शत्रु थे अपने दस सिरों के कारण भी जाना जाता था<ref name="o771">{{cite web | title=Google Books | website=Google | url=https://www.google.co.in/books/edition/Ravan_Shikar_Se_Shunya_Tak/OZ9aEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF+%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF+%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%94+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&pg=PA14&printsec=frontcover | access-date=2025-04-11}}</ref>, जिसके कारण उसका नाम '''दशानन''' (दश = दस + आनन = मुख) | किसी भी कृति के लिये नायक के साथ ही सशक्त खलनायक का होना अति आवश्यक है। किंचित मान्यतानुसार रावण में अनेक गुण भी थे। सारस्वत ब्राह्मण महर्षि [[पुलस्त्य]] ऋषि <ref name="Joshī 2011 p. 72">{{cite book | last=Joshī |first=D. | title=Ramayan Ke Patra | publisher=Grantha Akādamī | year=2011 | isbn=978-93-81063-06-4 | url=http://books.google.co.in/books?id=YUx0BQAAQBAJ&pg=PT72 | language=id | accessdate=9 जनवरी 2018 | page=72}}</ref> का पौत्र और [[विश्रवा]] का पुत्र रावण एक परम [[भगवान शिव]] भक्त, उद्भट राजनीतिज्ञ, महाप्रतापी, महापराक्रमी योद्धा, अत्यन्त बलशाली, शास्त्रों का प्रखर ज्ञाता, प्रकाण्ड विद्वान, पण्डित एवं महाज्ञानी था। रावण के शासन काल में [[लंका]] का वैभव अपने चरम पर था और उसने अपना महल पूरी तरह स्वर्ण रजित बनाया था, इसलिए उसकी लंकानगरी को सोने की लंका अथवा सोने की नगरी भी कहा जाता है। रावण का विवाह मन्दोदरी से हुआ । मान्यता है कि मन्दोदरी का जन्म राजस्थान के जोधपुर जिले में हुआ था । वहां पर आज भी महाराजा रावणजी को पुजा जाता है वहा आज भी रावण की चावरी है, जिस जगह पर रावण का विवाह हुआ था ।<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/ravana "Ravana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054645/http://dictionary.reference.com/browse/ravana|date=4 मार्च 2016}}. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref>{{efn|Identified by many with modern-day [[Sri Lanka]]}}<ref name="Mani">{{cite book|title=Puranic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary With Special Reference to the Epic and Puranic Literature|url=https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft|publisher=Motilal Banarsidass|year=1975|isbn=978-0-8426-0822-0|location=Delhi|page=[https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft/page/354 354]|author=Mani, Vettam|authorlink=Vettam Mani|access-date=14 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509160149/https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft|archive-date=9 मई 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|first=|date=1999|publisher=Merriam-Webster|isbn=9780877790440|page=[https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/909 909]|language=en|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440|access-date=14 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413184232/https://archive.org/details/isbn_9780877790440|archive-date=13 अप्रैल 2020|url-status=live}}</ref> रावण के तीन भाई थे जो एक ही माता की सन्तान थे वे हैं [[कुम्भकर्ण]] और [[विभीषण]] हालाँकि पाराशर संहिता और अद्भुत रामायण के अनुसार रावण का शतानन रावण या सहस्त्रानन नाम का एक बड़ा भाई और [[कुम्भकर्ण]] और [[विभीषण]] नामक दो छोटे भाई थे।पाराशर संहिता और अद्भुत रामायण के अनुसार सहस्त्रानन का वध [[भद्रकाली]] रूप में माता [[सीता]] द्वारा किया गया था। इनकी पराजय श्रीराम, हनुमान और लक्ष्मण के हाथो कइ बार हुई है| ७ और ८ दिन इन्हे राम से जीवनदान मिला था सूर्यास्त होने के कारण| मामुली लुटेरो से भी '''रावण''' को पराजय मिली थी| अंगद ने अकेले ही इन्हे अपनी पुंछ मे बाँध लिया था| == रावण का उदय == [[चित्र:Ravanan - King of Lanka.jpg|thumb|230 px|त्रिंकोमाली में रावण का पुतला, [[श्रीलंका]] में प्राचीन [[तमिल]] पोर्ट.]] [[पद्म पुराण|पद्मपुराण]], [[भागवत पुराण|श्रीमद्भागवत पुराण]], [[कूर्म पुराण|कूर्मपुराण]], [[रामायण]], [[महाभारत]], [[आनन्द रामायण]], दशावतारचरित आदि ग्रंथों में रावण का उल्लेख हुआ है। रावण के उदय के विषय में भिन्न-भिन्न ग्रंथों में भिन्न-भिन्न प्रकार के उल्लेख मिलते हैं। * पद्मपुराण तथा श्रीमद्भागवत पुराण के अनुसार [[हिरण्याक्ष]] एवं [[हिरण्यकशिपु]], दूसरे जन्म में रावण और [[कुम्भकर्ण]] के रूप में पैदा हुए। * वाल्मीकि रामायण के अनुसार रावण [[पुलस्त्य]] मुनि का पौत्र था अर्थात् उनके पुत्र [[विश्रवा]] का पुत्र था। विश्रवा की वरवर्णिनी, राका और [[कैकसी]] नामक तीन पत्नियाँ थी। वरवर्णिनी से [[कुबेर]] को जन्म के बाद [[कैकसी]] से रावण, [[कुम्भकर्ण|कुम्भकर्ण]] और [[विभीषण]] पैदा हुए तथा [[कैकसी]] से एक कन्या का भी जन्म हुआ जिसका नाम [[शूर्पणखा]] रखा गया तथा [[राका]] से [[अहिरावण]] और [[महिरावण]] नामक जुड़वाँ पुत्रों का जन्म हुआ। * एक मान्यता के अनुरुप रावण का जन्म नेपाल के म्याग्दी जिले में हुआ था और उसकी पत्नी राजस्थान के जोधपुर जिले के थकाली समुदाय की बेटी थी।<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/delhi/only-the-elderly-come-to-mourn-ravana-in-birthplace-bisrakh/|title=Only the elderly come to mourn Ravana in 'birthplace' Bisrakh|date=4 October 2014|website=The Indian Express|access-date=14 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608004245/http://indianexpress.com/article/cities/delhi/only-the-elderly-come-to-mourn-ravana-in-birthplace-bisrakh/|archive-date=8 जून 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/noida/ravana-in-noida-a-book-on-greater-noida/story-2AOHJ8xvUMzA1PwEi3fv6N.html|title=Ravana in Noida: A book on Greater Noida|date=15 March 2014|website=hindustantimes.com|access-date=14 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821022359/http://www.hindustantimes.com/noida/ravana-in-noida-a-book-on-greater-noida/story-2AOHJ8xvUMzA1PwEi3fv6N.html|archive-date=21 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Bisrakh-seeks-funds-for-Ravan-temple/articleshow/44269673.cms|title=Bisrakh seeks funds for Ravan temple - Times of India|website=The Times of India|access-date=14 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410231128/http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Bisrakh-seeks-funds-for-Ravan-temple/articleshow/44269673.cms|archive-date=10 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> * रावण का विवाह [[मयासुर|मय]] [[दानव]] की पुत्रियों से हुआ था। उनके नाम हैं [[मन्दोदरी]] और [[दम्यमालिनी]]। [[मन्दोदरी]] से उसे [[मेघनाद]] और [[अक्षयकुमार]] नामक दो पुत्र थे और [[दम्यमालिनी]] से उसके [[अतिकाय]], [[त्रिशरा]], [[नरान्तक]] और [[देवान्तक]] नामक चार पुत्र थे। इनमें से [[अक्षयकुमार]] , [[त्रिशरा]] और [[देवांतक]] का वध भगवान [[शिव]] के [[अवतार]] [[हनुमान]] जी ने किया। [[मेघनाद]] और [[अतिकाय]] का वध नागराज [[शेषनाग|अनन्त]] के [[अवतार]] [[लक्ष्मण]] जी ने किया था और [[नरान्तक]] का वध [[इन्द्र]] और ऋक्षराज के पौत्र वानर राज [[बालि]] के बलशाली पुत्र [[अंगद|अन्गद]] ने किया था। == रावण के जन्म की कथा == देव और [[दैत्य]] आपस में सौतेले भाई थे और निरन्तर झगड़ते आ रहे थे। महर्षि कश्यप की पत्नी अदिति से देव और दिति से दैत्य जन्म लिये। दिति की गलत शिक्षाओं का नतीजा और अदिति के पुत्रों से अपने सन्तान को आगे बनाने की होड़ में दैत्य गलत दिशा में चले गये और&nbsp; देवताओं के कट्टर शत्रु बन गये। युगों तक लडते रहे, कभी दैत्य तो कभी देवताओं का पलड़ा भारी रहता था। दोनों देव और दैत्य तपस्या करते थे, दान पुण्य आदि श्रेष्ठ कर्म करते थे। कभी ब्रह्मा जी से तो कभी महादेव से वर प्राप्त करते थे&nbsp; और फिर एक ही काम एक दूसरे को नीचा दिखाना। निरंतर लड़ाई-झगड़े से देवता दुखी हो गये । तब देवताओं ने [[ब्रह्मा]] जी से प्रार्थना की, कि वो कुछ करें। ब्रह्मा जी ने देवताओं को सागर मन्थन की बात कह और उससे अमृत प्राप्त होने की बात बतलाई जिसे देवता पी लें, तो वो दानवों के हाथ मृत्यु को प्राप्त नहीं होंगे। और साथ में यह भी कहा कि सागर मंथन आसान नहीं है उसमें दानवों को भी शामिल करो और युक्ति पूर्वक अमृत को प्राप्त करो। दानवों को सम्मिलित करने के कारण हैं, एक तो इतना बडा काम अकेले और गुप्त तरीके से कर नहीं सकोगे, क्योंकि दानवों को पता चल जाएगा और दूसरा इसमें श्रम बहुत लगेगा। ब्रह्मा जी की बात पर तब युक्ति पूर्वक देवताओं ने दानवों को सागर मंथन मिलकर करने की बात के लिये राजी किया और दानवों को सागर से बहुत से रत्न निकलने की बात कही, लेकिन अमृत की बात नहीं बतलाई । दानव सहमत हो गये और फिर उन्होंने कहा भाई पहले ही इस बात को तय कर लो कि पहला रत्न निकला तो कौन लेगा, दूसरा किसका होगा, ताकि बाद में वाद-विवाद न हो। देवता थोड़़े घबराये कि, कहीं पहली बार में अमृत निकल गया और दानवों के हाथ लगा गया तो ? लेकिन फिर भगवान को मन-ही-मन नमस्कार कर उन्होंने विश्वास किया कि भगवान उनका कल्याण अवश्य करेंगे। और तय हो गया कि पहला रत्न निकलेगा, वो दानवों को, दूसरा देवताओं को और फिर इसी प्रकार से क्रम चलता रहेगा। मन्थन के लिये रस्सी का काम करने के लिये देवताओं ने सर्पों के राजा वासुकी से प्रार्थना की और उसे भी रत्नों में भाग देने की बात कही गई। वासुकी नहीं माना। उसने कहा कि रत्न लेकर वो क्या करेगा ? फिर देवताओं ने अलग से उसे समझाया और अमृत में हिस्सा देने कि बात कही, तब वो तैयार हुआ। [[सेमेरू|सुमेरु पर्वत]] से प्रार्थना की गई। उसको को मथनी बनने के लिये मनाया गया। सब तैयारी पूर्ण होने के बाद तय किये मापदण्डों पर नियत दिन में सागर मन्थन हुआ। लेकिन जैसे ही मन्दराचल पर्वत को समुद्र में उतारा गया, वो अपने भार के बल से सीधा सागर की गहराइयों में डूब गया और अपना घमण्ड प्रदर्शित किया। तब असुरों में बाणासुर इतना शक्तिशाली था कि उसने मंदराचल पर्वत को अकेले ही अपनी एक हजार भुजाओं में उठा लिया और सागर से बाहर ले आया। इससे मंदराचल का अभिमान नष्ट हो गया। देव और दानवों के पराक्रम से खुश हो और ब्रह्मा जी की प्रार्थना पर, भगवान श्री नारायण ने कच्छ्प अवतार लिया और पर्वत को अपनी पीठ पर रखा। सागर मन्थन शुरु हुआ। सागर-मन्थन और देव-दानवों का पराक्रम देखने स्वयं ब्रह्मा, [[विष्णु]], महेश, सप्त ऋषि, आदि अपने-अपने स्थान पर बैठ गए। सागर-मन्थन शुरु होने के बहुत दिनों के बाद सबसे पहले हलाहल विष निकला, जिसके जहर से देव, दानव और तीनों लोकों के प्राणी, वनस्पति आदि मूर्छित होने लगे। तब देवताओं ने भगवान से प्रार्थना की। श्री विष्णु ने कहा कि इससे [[रुद्र]] ही बचा सकते हैं। तब भगवान रुद्र ने वो जहर पी लिया। लेकिन गले से नीचे नहीं उतरने दिया। हलाहल विष से उनका कंठ नीला हो गया, जिसके बाद से ही वे देवाधिदेव महादेव कहलाए और गला नीला पड़ जाने के कारण नीलकंठ नाम से जाने और पूजे गये। पुन: मन्थन&nbsp;शुरु हुआ। भगवान शंकर के मस्तक पर विष के प्रभाव से गर्मी होने लगी। तब मन्थन के समय ही चन्द्रमा ने अपने एक अंश से सागर में प्रवेश किया और साथ में शीतलता लिये हुए बाल रूप में प्रकट होकर महादेव की सेवा में उपस्थित हुआ। भगवान शिव उसके इस भक्ति-भाव पर बहुत प्रसन्न हुए और उसे हमेशा के लिये अपने मस्तक पर बाल चन्द्र के रूप में शीतलता प्रदान करने के लिये सुशोभित कर दिया। फिर रत्न रूप में [[कामधेनु]] गाय निकली, जो दानवों के भाग की थी। इसे उन्होंने बिना गुण विचारे सोचा कि गाय का हम क्या करेंगे और उस गाय को सप्त्ऋषीयों को दान में दे दिया। अब बारी थी, देवताओं की। लेकिन रत्न में प्रकट हुई महालक्ष्मी। देवताओं और दानवों ने उनकी स्तुति की और सागर ने अपने एक अंश से प्रकट होकर महालक्ष्मी जी को भगवान विष्णु को कन्यादान किया और वो श्री विष्णु के वाम भाग में विराजमान हो गईं। फिर [[ऐरावत]] हाथी देवताओं के भाग में आया। इसके बाद कौस्तुभ मणी और अन्य रत्न निकले। तब दानवों के भाग में उच्चैःश्रवा नामक घोड़ा आया, जो वेद मन्त्रों से भगवान की स्तुति करने लगा। इसे दानवों ने अभिमान पूर्वक देवताओं को दे दिया। वे बोले - "रख लो, वेद बोलने वाला तुम्हारे ही काम आएगा। हमें इसकी जरुरत नहीं है।" फिर [[मदिरा]] निकली, जो दानवों के भाग की थी और वो उसे पा के और पी के बहुत प्रसन्न हो गये। दानव मदिरा पान से बहुत आनन्दित हो गये थे और जब नशा थोड़ा कम हुआ तो पुन: मन्थन शुरु किया। इसके बाद देवताओं की बारी थी। और अमृत कलश के साथ भगवान के अंशावतार श्री धनवन्तरि अवतरित हुए। लेकिन दानवों को लगा शायद इसमें भी मदिरा हो तो वो बलपूर्वक उस कलश को लेने की कोशिश करने लगे। बढ़ते झगड़े को निपटाने के लिये श्री नारायण ने पुन: समुद्र से ही मोहिनी रूप में अंशावतार लिया। सभी देव और दानवों ने मोहिनी को रत्नरुपी देवी जानकर प्रणाम किया। तब मोहिनी ने कहा कि, "आप लोग झगड़ा क्युँ कर रहे हैं ?" और जब कारण जाना तो उसने कहा कि "आप लोगों द्वारा ही तय नियमानुसार, यह कलश तो वैसे देवताओं को मिलना चाहिये, लेकिन फिर भी यदि तुम चाहो तो मैं आप सभी में कलश के द्रव्य को बाँट कर आपका विवाद समाप्त कर देती हूँ।" देवता समझ गये कि भगवान हैं और उनकी सहायता के लिये आए हैं। अत: सबने [[मोहिनी अवतार|मोहिनी]] के मीठे वचनों को मान लिया। मोहिनी ने सभी को कहा कि वो पंक्ति में बैठ जाएं। तब देव दानवों को अलग पंक्ति में बैठाकर, कलश के द्रव्य को, जो अमृत था पर दानव उसे मदिरा समझ रहे थे, मोहिनि ने कहा "देवताओं की पंक्ति से आरम्भ करुंगी, क्योंकि आप लोग एक बार द्रव्य का पान कर ही चुके हो।" और यह कह कर देवताओं को बाँटना शुरु किया। दानवों में एक को नशा कुछ कम सा हो गया तो वो फिर से मदिरा पीने की चाहत में चुपके से देवताओं की पंक्ति में अंतिम स्थान पर बैठ गया और उसे भी अमृत मिल गया। [[सूर्य]] और [[चन्द्रमा|चन्द्रमा]] ने इस बात की शिकायत भगवान विष्णु से कर दी। तब उन्होनें उस दानव पर छ्ल करने का दण्ड देने के लिये चक्र से प्रहार कर दिया और उस दानव का सर कटते ही भगदड़ मच गई लेकिन वो दानव अमृत पान के बाद भी जिवित रहा। सभी दानव बोले "क्या हुआ ? क्युँ हुआ ? कैसे हो गया ?" श्री हरि का चक्र प्रहार दानवों को यह बतलाने के लिये था कि धोखे से इस दानव ने अनाधिकार पूर्वक द्रव्य पान किया था। जब मोहिनी बाण्ट रही थी तो धैर्य रखना चाहिये था। तथा अमृत पान के बाद देवता अब दानवों से ज्यादा शक्तिशाली हो गये है, अत: अब दानव ईर्ष्या वश देवताओं से अकारण झगड़ा न करें। जिस दानव ने वेश बदलकर अमृत पान किया, वो गलत था । क्यूँकि तय मापदण्डों के आधार पर अमृत पर देवताओं का अधिकार था। उसके बाद भी मोहिनी अमृत सब को बांट ही तो रही थी पंक्ति में एक तरफ से। दानवों को अब पता चला कि कलश में मदिरा नहीं, बल्कि अमृत है। तब कुछ दानव मोहिनी से कलश छिन लेने के प्रयास में आगे आये। मोहिनी बचा हुआ अमृत कलश देवराज इन्द्र को दे कर चली गई। और कहा तुम लोग ही आपस में निपटारा कर लो। इधर उस दानव ने, जिसने अमृत पी लिया था, उसका सर राहु और धड़ केतु नाम से जीवित रहा और बाद में उसे छाया ग्रह के रूप में प्रतिष्ठित कर दिया गया। अमृत प्राप्ति के बाद वर्षों तक देवताओं का पलड़ा भारी रहा और वो दानवों पर भारी पड़ गये. इस बीच देवताओं ने पुन: तपबल से शक्ति अर्जित की तब दानव परेशान हो गये और उन्होंने अपने गुरु से पूछा कि, गुरुवर हम कैसे देवताओं को हरा सकते हैं तब उनके गुरु ने कहा देवता अमृत पान कर चुके हैं उन्हें हराना बहुत कठिन है, और एक ही उपाय है अगर श्रेष्ठ ब्राह्मण का तेजस्वी पुत्र आपको सहायता करे तो देवताओं को हराया जा सकता है. उपाय जान कर दानवों ने सोचा ब्राह्मण पुत्र भला हमारा काम क्यों करेगा, उसके लिये हमारा साथ देना उसका अधर्म होगा और इस कार्य के लिये कोई भी तेजस्वी तो क्या पृथ्वी लोक का साधारण ब्राह्मण भी तैयार नहीं होगा. अगर हम बलपूर्वक कुछ करंगे तो श्रेष्ठ और तेजस्वी ब्राह्मण हमारा ही विनाश कर डालेगा और कमजोर ब्राह्मण के पास हम गये तो, देवता भी हँसी करंगे और हमारी किर्ति को भी धब्बा लगेगा. मन्थन और चिन्तन के दौर शुरु हुए दानवों के और वे सब एक निर्णय पर पहुँचे कि अगर हम अपनी कन्या का दान किसी श्रेष्ठ ब्राह्मण को दें तो, ब्राह्मण को अवश्य स्वीकार करना ही पडेगा क्युँकि ब्राह्मण श्रेष्ठ मर्यादा का पालन करने को बाध्य है उसका पुत्र होगा, वो हमारा भांजा होगा और ब्राह्मण भी, उसे हम पालंगे क्षिक्षा दिक्षा देंगे, हमारे अनुसार चलेगा और जब मर्जी देवताओं से भिडा देंगे. तब एक दानव बोला कन्या दान वाली बात ठीक है पर दान कैसे दोगे? ये रीति तो हम दानवों की है नहीं, ब्राह्मण कन्यादान कैसे और क्यों स्वीकार करेगा. देवताओं वाले रिवाज हम कर नहीं सकते, क्युँकि वो हमारे अनुकुल नहीं रहे हैं. अन्य दानवों ने कहा बात तो सही है और निर्णय को सोच समझ कर के लेने के लिये मीटींग को दूसरे दिन तक के लिये टाल दिया. रात को एक दानव अपने घर में बहुत परेशान और उधेड्बुन में था कि इस बात का हल कैसे दिया जाए. वो अपने परिवार में बैठा था उसकी पत्नी और पुत्री ने चिन्ता का कारण पूछा, तब उसने उनको बात बतलाई. उसकी पुत्री का नाम था केशिनी उसने कहा पिता जी दानव कन्या का विवाह श्रेष्ठ ब्राह्मण के साथ इसकी आप चिन्ता ना करें, मैं श्रेष्ठ ब्राह्मण विश्रवा को जानती हूँ जो आर्यावृत प्रदेश के पास के जंगल में ही अपने शिष्यों के साथ आश्रम में रहते हैं. वे अपने शिष्यों को बहुत स्वयं और शान्ति के साथ अध्ययन कराते हैं, मैंने उनको देखा है उनका ज्ञान भी बहुत श्रेष्ठ है, ऐसा मुझे लगता है क्योंकि मैं कई बार छुप छुप के उनको सुन चुकी हूँ. अगर पिताजी आपकी आज्ञाँ हो तो मैं उनके पास जाऊँगी और उनसे प्रार्थना करूँगी कि वो मुझे अपनी पत्नी के रूप में स्वीकार करें. मुझे पूर्ण विश्वास है वे मुझे अवश्य अपनाएंगे, मैं उनके स्वभाव से परिचित हूँ. पुत्री केशिनी की बात सुन, उसके माता पिता बहुत प्रसन्न हुए, पिता ने अपनी पुत्री को कहा कि पुत्री तु इस दानव कुल की रक्षा और भलाई के लिये सोचा, तु भाग्यशाली और धन्य है, कल मैं सभी से इस बारे में चर्चा करुंगा और तब तुम्हें अपना निर्णय दुँगा. दूसरे दिन केशिनी के पिता ने अन्य सभी दानवों को अपनी पुत्री केशिनी द्वारा दिया गया सुझाव बतलाया और सभी बहुत खुश हुए केशिनी को आज्ञाँ दे दी गई. केशिनी अपने कार्य में सफल रही. शक्तिशाली दानव की&nbsp; पुत्री होने के बाद भी उसने&nbsp; नम्रता पूर्वक अपने माता पिता की चिंता दूर करने का प्रयास किया और&nbsp; ब्रह्मा जी के मानस पुत्र, महर्षि पुलस्त्य के पुत्र विश्रवा ने उन्हें अपनी पत्नी के रूप में आश्रम में स्वीकार कर लिया. एक अच्छी पत्नी के रूप में केशिनी अपने पति की कई वर्षों तक बहुत सेवा की और एक दिन उसके पति ऋषी विश्रवा ने प्रसन्न हो कर केशिनी से वर माँगने को कहा. केशिनी ने अद्भुत और तेजस्वी पुत्रों की माँ होने का वरदान माँगा, जो देवताओं को भी पराजित करने की ताकत रखता हो. केशिनी ने एक पुत्री, पत्नी और माँ के रूप मे अपनी मर्यादा का पालन करने में पूर्णरुप से सफल रही. अपने माता पिता की चिंता को दूर ही नहीं किया अपितु उसके बाद पति सेवा का तप भी किया समय आने पर उसने एक अद्भुत बालक को जन्म दिया जो दस सिर और बीस हाथों वाला अत्यंत तेजस्वी और बहुत सुंदर बालक था। केशिनी ने ऋषि से पूछा यह तो इतने हाथ और सर लेके पैदा हुआ है ऋषि ने कहा कि तुमने अद्भुत पुत्र की माँग की थी इसलिये अद्भुत अर्थात इस जैसा कोई और न हो, ठीक वैसा ही पुत्र हुआ है.&nbsp; &nbsp; उसके पिता ने ग्यारहवें दिन अद्भुत बालक का नामकर्ण संस्कार &nbsp;किया और नाम दिया रावण. रावण अपने पिता के आश्रम में बडा हुआ और बाद में उसके दो भाई कुम्भकर्ण तथा विभीषण और एक अत्यन्त रुपवती बहन सूर्पनखा हुई. '''रावण जन्म का सयोंग''' पूर्वकाल की बात है वैकुण्ठ लोक में जय-विजय नामक दो द्वारपाल थे. एक बार उन्होंने शौनकादि बालक ऋषियों को वैकुण्ठ में जाने से रोक दिया था, उन्हें लगा कि बालकों को भला भगवान के पास क्या काम है. तब शौनकादि ऋषियों में से एक बालक ऋषि ने जय विजय को श्राप दे दिया कि तुम दोनों ने वैकुण्ठ लोक में मृत्युलोक जैसा नियम का पालन किया और स्वयं श्री हरि के द्वार पर सेवा में रहते हुये इतना ज्ञान भी नहीं है अत: तुम मृत्युलोक को प्राप्त हो जाओगे. दुसरे बालक ऋषि ने कहा तुम्हें इस बात का भान भी नहीं कि श्री विष्णु लोक में यह परम्परा नहीं हो सकती. इसी बीच आवाज सुन कर स्वयं भगवान विष्णु उन शौनकादि ऋषियों को लेने आ गये. उन्होंने तथा जय-विजय ने ऋषियों से क्षमा माँगी. इस पर ऋषियों ने कहा कि श्राप वापस नहीं हो सकता, समय आने पर तुम्हें मृत्युलोक जाना ही होगा, पर जैसे स्वयं श्री हरि हमें लेने आये है वैसे ही वो तुम्हें भी वापस वैकुं ण् लोक लाने के लिये मृत्युलोक में आयेंगे. दुसरा कारण यह था कि एक बार नारदजी को अपनी भक्ति पर अभिमान आ गया और वो हर लोक में जा जा के अपनी भक्ति और तपस्या का बखान करते थे. नारद ने अपने पिता ब्रह्मदेव को बतलाया तब उन्होंने कहा ने नारद अपनी भक्ति का बखान मत करना यह अच्छा नहीं है. नारद कैलाश में गये और वहाँ&nbsp; भोलेनाथ को बताया उन्होंने भी कहा नारद आप हर जगह इस बात को कह रहे हो अच्छा नहीं है. लेकिन नारद अभिमान में थे कि समस्त लोकों में उन जैसा कोई नारायण भक्त नहीं है. कैलाश से लौटते हुये नारद वैकुंठ की ओर चले तब नारद के अभिमान को नष्ट करने के लिये भगवान विष्णु ने एक माया नगरी का निर्माण किया. नारद जहाँ से निकले तब मार्ग में उन्हें एक सुंदर नगर दिखाई दिया. नारद ने सोचा मैं सभी लोकों और नगर में गया हूँ पर यह इस नगर में नहीं गया अत: यहाँ जा के देखता हूँ कौन सा नगर है. नारद वहाँ पहुँचे, बहुत सुंदर नगर था इंद्र्लोक से भी सुंदर वहाँ के राजा ने नारदजी का सम्मान किया, महल में बैठाया और स्वयँ सपरिवार नारद जी को नमस्कार किया. जलपान आदि के बाद कहा, महर्षि आप तो चिरिंजीवी, त्रिकालदर्शी महात्मा हैं मेरी पुत्री का स्वयँवर दो दिनों के बाद रखा है वैसे तो मैंने समस्त तीनों लोकों में खुला आमंत्रण दिया है कि जिसे भी मेरी पुत्री चाहेगी उसी से विवाह किया जायेगा परंतु यदि आप मुझे बता दें कि दामाद कैसा होगा तो मुझे आत्म संतोष हो जायेगा. नारद जी ने उनकी पुत्री के हस्तरेखा&nbsp; देख कर कहा कि आपकी पुत्री बहुत भाग्यशाली है, इसे चिरिंजीवी, अजर अमर, सुंदर और शतोगुणी प्रधान वर मिलेगा. जिसकी किर्ति समस्त लोकों में हो और नारद जी उस कन्या के रूप को देख कर मोहित हो गये उन्हें अपने आप में भी वो सब गुण&nbsp; नजर आये जो उसकी हस्तरेखा बता रही थी. इसके बाद&nbsp; नारद जी ने बिदा ली और वैकुंठ लोक को अपनी भक्ति का बखान करने निकल पढे. रास्ते में विचार किया की मुझ मे सारे गुण है लेकिन मैं संन्यासी हूँ. अब मुझे भी सप्तऋषियोँ&nbsp;की तरह अपनी ग्रहस्थी बसा लेनी चाहिये. विवाह के लिये अभी जिस कन्या को देखा वो उपयुक्त है. लेकिन एक कमी है वो है मेरा रूप पर उसकि चिंता की कोई बात नहीं क्युँकि मैं भगवान का भक्त हूँ और अभी जा के भगवान विष्णु से उनका रूप माँग लुंगा और उन्हें अपने भक्त को देना ही पडेगा. नारद थोडे समय बाद वैकुंठ पहुँचे भगवान ने स्वागत किया पूछा बहुत जल्दी में हो क्या बात है. नारद ने कहा भगवन एसे ही बहुत दिन हो गये आप से मिले हुये, भगवान भोलेनाथ से मिलकर आ रहा हूँ और अब आप से मिलने चला आया. अब वैसे भी मेरे पास समय है क्युँकि तपस्या और भक्ति मार्ग की उच्च अवस्था भी प्राप्त कर ली है, ज्ञानकाण्ड, कर्मकाण्ड और भक्ति में भी अब मैं चरम सीमा पर पहुँच चुका हूँ. माया को भी जीत चुका हूँ अब सोच रहा हूँ मैं भी ग्रहस्थी बन जाऊँ. रास्ते में एक कन्या को देख कर आ रहा हूँ जो सभी गुणों से युक्त है आपसे क्या कहुँ भगवन आप तो सर्वज्ञ हैं और मैं तो आपका सब से बडा भक्त भी हूँ अत: आप मेरी सहायता किजिये. भगवान ने मुस्कुराते हुये कहा नारद तुम ग्रहस्थ बनने की चाह में लगता है कन्या के सुंदर रूप पर रोगग्रस्थ हो गये हो अत: मैं अवश्य तुम्हारे इस रोग को दूर कर दुंगा तुम चिंता मत करो. तुम मेरे सबसे बडे भक्त हो तो मुझे भी एक चिकित्सक की तरह से ही अपने भक्त के रोग को दूर करना होगा. नारद भगवान के इन वाक्यों को नहीं समझ&nbsp; पाये और बोले प्रभु मेरा रोग दूर करने का उपाय है आप मुझे अपना ही रूप दे दीजिये ताकि मैं सुंदरता में बिल्कुल आप जैसा ही दिखुं ताकि वो कन्या &nbsp;मुझे वरण&nbsp;कर ले. भगवान ने कहा नारद मैं तुम्हारा चिकित्सक हूँ इसलिये मैं रोग को ठीक करुंगा तुम चिंता मत करो. नारद ने कहा प्रभु मुझे&nbsp;आज्ञाँ दिजिये अब मैं चलता हूँ. नारद जी खुश थे की अब वो भी भगवान विष्णु जैसे&nbsp; ही हो गये हैं और स्वयंवर के दिन पहुँचे. वहाँ तीनों लोक से बहुतसे लोग आये थे, राजा ने सभी को बैठने को आसन दिये. नारद जी ने अनुमान लगाया पिछली बार राजा ने मुझे महर्षि कह कर चरण धोये पर, आज सिर्फ सामान्य तरीके से प्रणाम करके आसन दिया, इसका मतलब भगवान ने मुझे अपना रूप दे दिया तभी तो ये राजा आज मुझे नहीं पहचान सका. स्वयँवर आरम्भ हुआ कन्या अपने लिये वर का चयन&nbsp; करने के लिये एक तरफ से आगे बढी और नारद जी एक दो बार अपनी जगह से खडे हुये कन्या का ध्यान अपनी तरफ आकर्षित करने के लिये और जैसे ही वो पास से निकली तो नारद जी अपनी गर्दन को आगे की तरफ झुका के खडे हो गये. लेकिन कन्या आगे बढ गई और एक अन्य दिव्य पुरुष के गले में जयमाला डाल दी. कन्या का विवाह उनसे संमपन्न&nbsp; हुआ विवाह के बाद दो शिव गण जो वहाँ आये थे, वो नारद जी को देख कर बोले आप क्युँ बार–बार ऊछल रहे थे. नारद को उनकी बात पर बहुत गुस्सा आया और बोले मूर्खो हँस क्युँ रहे हो जानते नहीं मैं कौन हूँ? वो ये तो पता नहीं कौन हो पर देखने पर लगते एकदम बंदर हो, वो बंदर जो मृत्युलोक पर पाये जाते हैं. नारद ने अपना मुँह जल में देखा तो वानर का सा मुँह का नजर आया. शिव गण फिर बोले क्युँ लग रहे हो ना मृत्युलोक के बंदर और पुन: जोर से हँसें तो नारद जी को और अधिक क्रोध आ गया और उन्हें श्राप दे दिया कि तुम दोनों शिव गण हो कैलाश में रहते हो और मेरा उपहास करते हो, नारद का उपहास करके कहते हो मृत्युलोक का बंदर इसलिये तुम्हें श्राप देता हूँ तुम मृत्युलोक में जाओगे और वो भी राक्षस कुल में, और फिर बंदर ही तुमको पीटेंगे. इसके बाद नारद जी गुस्से से वैकुंठ लोक की ओर तेजी से बडे, उन्हें भगवान विष्णु पर बहुत गुस्सा आ रहा था। रास्ते में वही कन्या और वर भी विवाह के बाद जा रहे थे. जैसे ही नारद ने बारात क्रोस करते हुये आगे निकले वर ने पूछ लिया अरे नारद जी कहाँ को चले? इस प्रश्न से ही नारद को गुस्सा आ गया और थोडा रुक के बोले ओह तो आप हैं अब मैंने पहचान लिया है आप को. आप विष्णु भगवान हैं. इतना बडा खेल वो भी मेरे साथ मैंने आपको इस कन्या के बारे में बतलाया, जानकारी दी और आपने इस कन्या के रूप गुणों&nbsp; की चर्चा मुझ से ही सुनकर मुझे ही छला, और खुद रूप बदल कर दुसरा विवाह इस कन्या से किया. इसके बाद नारद जी ने श्री हरि को भी श्राप दे दिया, जैसे मैं पत्नी के&nbsp; वियोग में हूँ वैसे ही आप को भी श्राप देता हूँ कि आप भी पत्नी के वियोग में दुखी रहेंगे वो भी मृत्युलोक में क्युँकि असली वियोग तो क्या होता है वहीं पता चलेगा और आप पत्नी के वियोग में मेरी तरह ही भटकेंगें. भगवान ने कहा नारद आपने&nbsp; श्राप दिया इसे स्वीकार करता हूँ और फिर अपनी माया हटा दी तब नारद ने देखा कुछ भी नहीं था ना वो नगर, न वो कन्या. नारद ने कहा यह क्या हुआ? भगवान ने कहा तुमने ही कहा था नारद की माया को जीत चुके हो इसलिये तुम्हारी परीक्षा ले रहा&nbsp; था। नारद ने श्री हरि से क्षमा माँगी और भगवान विष्णु अदृश्य हो गये. इसी बीच वहाँ शिव गण भी आये और उन्होनें नारद जी से अपराध क्षमा करने को कहा. नारद ने कहा श्राप मिथ्या तो नहीं होगा, अत: राक्षस तो तुम होओगे ही लेकिन इतना और कर देता हूँ कि तुम इतने प्राक्रमी राक्षस होओगे कि स्वयं भगवान श्री हरि ही तुम्हारे उद्धार के लिये आएँगे. इसके अतिरिक्त तीसरा योग था प्रतापभानु जो चक्रवर्ति राजा होने के लिये लालच में ब्राह्मणों के श्राप का शिकार हो जाता है जिसकी कथा आगे आयेगी, जो सीताजी के जन्म से भी जुडी है. इन तीनों&nbsp; श्राप (जय-विजय, शिव गण और प्रतापभानु) से और इन सभी के अंश के रूप में प्रकट हुआ रावण। प्रतापभानु का राजसी गुण, शिव गणों का तामसी गुण और जय–विजय का भक्ति का गुण, इन तीनों व्यक्तियों के गुणों की प्रधानता लिये जन्म लिया रावण ने. बाल्यकाल में ही रावण ने चारों वेद पर अपनी कुशाग्र बुद्धी से पकड बना ली, उसे ज्योतिषि का इतना अच्छा ज्ञान था कि, उसकी रावण संहिता आज भी ज्योतिषी में श्रेष्ठ मानी जाती है. युवावस्था में ही रावण तपस्या करने निकल गया उसे पता था कि ब्रह्मा जी उसके परदादा हैं, इसलिये उसने पहले उनकी घोर तपस्या की और कई वर्षों की तपस्या से प्रसन्न होके ब्रह्मा जी ने उसे वरदान माँग़ने को कहा, तब रावण ने अजर–अमर होने का वरदान माँगा. ब्रह्मा जी&nbsp; ने कहा मैं अजर अमर होने का वरदान नहीं दे सकता हूँ तुम ज्ञानी हो इसलिये समझने का प्रयास करो. मैं तुम्हें वो नहीं दे सकता हूँ लेकिन बदले मैं अन्य शक्तियां देता हूँ. रावण तपस्या से शक्ति प्राप्त करके आया माता-पिता से मिला वे बहुत प्रसन्न हुए. अब थोडा अभिमान मन में आ गया और एक दिन, दो चार साथियों को लेके रावण अपनी युवावस्था में सहस्त्रबाहु अर्जुन के राज्य की सीमा में गया, वहाँ नर्मदा नदी के किनारे उसने देखा नदी की चौडाई बहुत होने के बाद भी उसमें जल बहुत कम था। रावण ने अपने साथीयों से कहा ये नदी का जल इतना कम कैसे है पहले तो इसमें बहुत जल भरा हुआ करता था। तब साथियों ने थोडा आगे बढकर देखा एक बाँध नजर आया जिसमें नदी का समस्त जल रोका गया था और बांध को बाणों से बनाया था। तब रावण के साथियों ने उसको बताया कि, किसी ने अपनी अद्भुत धनुर्विद्या के प्रयोग द्वारा बाणों से बाँधकर जल को रोका है. वो सब आगे बढे उन्हें कुछ शस्त्रधारी सुरक्षा में लगे सैनिक दिखे रावण ने पूछा कौन हो और ये बांध किसने बनाया है. उन लोगों ने कहा हमारे महराज&nbsp; सहस्त्रबाहु अर्जुन ने वो इस&nbsp; समय अपनी पत्नीयों के साथ विहार करने (पिकनिक मनाने) आये हैं. रावण ने कहा अच्छा तो अब मेरा कौशल देखो और एक ही बाण से उसने बांध तोड दिया. सहस्त्रबाहु की पत्नीयां जो स्नान करने के लिए गई थी बह गई काफी प्रयास करने के बाद उन्हें निकाला गया. &nbsp;रावण ने बांध तोडा जब इस बात की सूचना सहस्त्रबाहु को उसके सैनिकों ने दी तब इस बात पर सहस्त्रबाहु और रावण का युद्ध हो गया और रावण हार गया उसको बंदी बना लिया और जेल डाल दिया. उसके साथी भाग गये और रावण के दादा जी मुनि पुलस्त्य को बताया गया तब उन्होंने सहस्त्रबाहु अर्जुन के पास संदेश भेजा कि रावण युवक है और युवावस्था में गलती की सम्भावना हो जाती है इसलिये उसे छोड दो. अर्जुन ने उसे छोड दिया और चेतावनी दी कि दुबारा इस तरह की गलती न हो नहीं तो एक भी सर धड पर नहीं दिखाई देगा. रावण को बहुत ग्लानि महसुस हुई और उसने वर्षो तक पुन: ब्रह्मा जी के लिये तप किया. और ब्रह्मदेव के पृकट होने पर उसने फिर से अमर होने का वरदान माँगा. लेकिन इस बार भी उसे अमर होने का वरदान नहीं मिला लेकिन और ज्यादा मायावी शक्ति प्राप्त हुई. मायावी शक्तियां पा कर एक बार घुमते हुए वानरों के क्षेत्र में प्रवेश किया. शाम का समय था वानरों का राजा बालि उस वक्त एक वृक्ष के नीचे संध्या जप कर रहा था। रावण उसे देख कर हँसा और फिर उसे छेडने लगा ऐ मर्कट, ऐ बंदर बोल उसका उपहास करने लगा और युद्ध करने के लिये उकसाने लगा. रावण को अपनी मायावी शक्ति पर घमंड आ गया था वो बालि से कहा अरे मर्कट&nbsp;मैंने सुना है तु बहुत शक्तिशाली है आ जरा मुझसे युद्द कर के देख तेरा अभिमान मैं कैसे ढीला करता हूँ. लेकिन बालि ध्यान में था इसलिये उसने इसकी बात को सुना ही नहीं. इसके बाद रावण ने उसको जोर से लात मारी और बोला पाखंडी मेरे ललकारने के बाद मेरे डर से ध्यान में बैठा है, सीधे-सीधे बोल कि मैं नहीं लड सकता. बालि क्रोध से ऊबल पडा उसने रावण को पटक-पटक कर इतनी मार मारी बस वो सिर्फ मरने से ही बचा और फिर उसे अपनी पूँछ में बाँध कर लपेट लिया, पुन: संध्या वंदन समाप्त करके उसने रावण के गर्व को चूर-चूर कर दिया. छ: महीने तक बालि ने उसे अपनी कैद में रखा एक दिन उसे अपने बाँए हाथ से उसको अपनी काँख में दबाकर बालि जा रहा था तभी उसके&nbsp; हाथ की पकड ढीली हो गयी और रावण भाग निकला ऐसा भागा की दिखाई नहीं दिया. अब रावण को पता चला कि उससे भी बलशाली लोग हैं मुझे ही पितामह की वजह से अभिमान ज्यादा था। इसके बाद वो फिर से घोर तपस्या करने निकल पडा और फिर से उसने अमर होने का वरदान माँगा. ब्रह्मा जी ने कहा पुत्र मेरे अधिकार मे वो वरदान नहीं है और इस बार उसने ब्रह्मा जी से प्रचंड शक्तियां और ब्रह्मास्त्र प्राप्त किया. एक दिन देवताओं से किसी बात पर नाराज हो गया और उसने स्वर्ग में अकेले ही चढाई कर दी और घोर युद्ध में उसने अकेले ही सभी देवताओं को परास्त कर डाला. इंद्र, यम, वरूण अन्य सभी दिकपाल और प्रजापतियों को बंधक बना लिया अन्य सभी देवता स्वर्ग से भाग निकले, उसने स्वर्ग लोक पर अधिकार कर लिया और बाद में उसे देवताओं को लौटा दिया, लेकिन देवताओं का मान भंग हो गया वो चुपचाप हो गये. दानवों को पता चला कि उनका भांजा रावण अकेले ही स्वर्ग में सभी देवताओं को परास्त कर दिया तीनो लोकों में इस बात का पता चला और इस बात से दानव बहुत खुश हो गये उनकी वर्षो&nbsp; की मनोकामना पूर्ण हो गयी और दानवों ने रावण की जय जयकार की और रावण को अपना राजा बनने कि प्रार्थना की. रावण के तेज और उसके भव्य स्वरूप और नेतृत्व (डायनामिक लीडरशिप) से मय दानव ने प्रसन्न हो के अपनी अत्यंत सुंदर और मर्यादा का पालन करने वाली पुत्री मंदोदरी का विवाह रावण के साथ किया और रावण पत्नी रूप में मंदोदरी को पा के प्रसन्न हुआ. पतिव्रता नारियों में मंदोदरी का स्थान देवी अहिल्या के समकक्ष है. रावण राजा के रूप में राक्षसों द्वारा &nbsp;प्रतिष्ठित हो गया तो फिर उसने अपने लिये राजधानी का निर्माण करने की सोची, वो फिर से स्वर्ग गया शायद राजधानी बनाने के लिये ये ठीक रहे, सभी&nbsp; देवता इंद्र, यम, वरुण उसे देख भाग लिये, वो खुस हुआ लेकिन उसे स्वर्ग पसंद नहीं आया वापसी में लौटते वक्त उसे समुद्र में त्रिकूट पर्वत पर सुंदर नगर नजर आया. वो सीधे उधर गया वहाँ उसने देखा उसका ही सौतेला भाई कुबेर यक्षों के साथ रहता है उसने कुबेर को उस नगर को यक्षों सहित खाली करने को कहा. कुबेर अपने पिताजी के पास गया और कहा पिताजी रावण जबरन लंका खाली करने को कह रहा है तब उन्होंने कहा पुत्र रावण इस वक्त मानने वालों में नहीं है अत: तुम उसे वो स्थान दे दो. तुम उत्तर दिशा में सुरक्षित स्थान में चले जाओ वहाँ तुम्हें कोई तंग नही करेगा. अपने पिता के आदेशानुसार कुबेर ने हिमालय क्षेत्र में अल्कापुरी नाम से नगर का निर्माण मानसरोवर झील के पास कर लिया और यक्षों सहित लंका से धन दौलत के साथ चला गया. ईधर रावण ने त्रिकूटपर्वत पर लंका को बहुत सुंदर बनवाया. उसके ससुर मय नामक दानव ने जो मायवी विद्याओं में अत्यंत निपुण (मास्टर माइंड) था, उसने लंका को तीनों &nbsp;लोकों मे सबसे सुंदर नगर बना दिया, सोने की पन्नी (फोइल) से और&nbsp; हीरे जवाहारात, मणिया से लंका के सभी दिवारें, खंम्भे आदि को मड दिया और जब इन की कमी महसुस हुई तो रावण, कुबेर से छीन कर ले आया. रावण ने सभी राक्षसों को लंका में रहने का निर्देश दिया और सभी को एक से एक सुंदर घर और महल दिये, फिर एक दिन कुबेर से पुष्पक विमान भी छीन लिया. राज्य स्थापना और सुंदर राजधानी बसा कर सभी असुरों को अच्छी तरह से सब सुख सुविधाएं उपलब्ध करा कर और उन्हें पूर्ण रूप से सुरक्षित कर रावण फिर से ब्रह्मदेव की तपस्या में लग गया, उसे देख बाद में उसके भाई कुम्भकर्ण और विभीषण भी उसके साथ तपस्या में आ गये. ब्रह्मा जी फिर रावण के पास आये रावण ने कहा पितामह मुझे&nbsp; अमरता का वरदान चाहिये. ब्रह्मदेव ने कहा वो मेरे लिये देना सम्भव ही नहीं है लेकिन रावण नहीं माना ब्रह्मा जी चले गये. रावण पुन: तप में लगा रहा और वर्षों बाद घोर तपस्या से ब्रह्मा जी फिर रावण के पास आये उसको समझाया कि, अजर–अमरता&nbsp; वाला वरदान मत माँगो तुम ज्ञानी हो, संसार के नियम को फेरने की शक्ति मुझ में नहीं, मैं मर्यादा में ही काम कर सकने की शक्ति रखता हूँ, पुत्र तुम मेरी तपस्या बार–बार कर रहे हो और मुझे व्यवधान (डीस्टर्ब) हो रहा है इसलिये जितना हो सकता है मैं ऊतना तुम्हें आज दे देता हूँ. तुम्हारी नाभि में, मैं एक अमृत कुंड प्रदान करता हूँ और जब तक यह अमृत कुंड तुम्हारी नाभी में रहेगा तब तक तुम्हारी मृत्यु नहीं होगी. अगर तुम इस पर भी संतुष्ट नहीं हो और अजर-अमर होना चाहते हो, तो बेहतर है तुम महादेव की शरण में जाओ. महादेव की मैं नहीं जानता वो अमर होने का वरदान देंगे या नहीं, किंतु मेरे वश में तो नहीं है. रावण ने फिर ब्रह्मा जी से पूछा कि पितामह यह अमृत कुंड नाभि में कब तक रहेगा? तब ब्रह्मा जी ने कहा अग्नि बाण के अतिरिक्त इस अमृत कुंड को कोई नहीं सुखा सकता है रावण ने सोचा लगभग अमर होने जैसी बात है, क्युँकि अग्नि बाण का प्रयोग भगवान विष्णु के अतिरिक्त अन्य कोई नहीं कर सकता है इसलिये उसने ब्रह्मा जी से कहा पितामह अब आप अजर अमर होने का वरदान तो नहीं दे रहे हैं इसलिये मैं इसे स्वीकार कर लेता हूँ पर आपको और भी कुछ देना होगा. ब्रह्मा जी ने कहा तुम अमर होने के अतिरिक्त अन्य जो माँगो मैं देने को तैयार हूँ तब रावण ने वरदान ऐसे माँगा कि उसको देव, दनुज, नाग, यक्ष, किन्नर, गंधर्व कोई भी युद्द में न मार सके. ब्रह्मा जी ने तथास्तु कह दिया. इसी समय ब्रह्मा जी की दृष्टी एक अप्सरा पर पडी जो पास में जो छुपके से अपना कान लगा के सुन रही थी कि ब्रह्मदेव रावण को क्या वरदान दे रहे हैं. ब्रह्मा जी समझ गये कौन है किसने भेजा है और वो अप्सरा घबराते हुए ब्रह्मा जी को प्रणाम करती है लेकिन उसका इस तरह छुप कर देखना ब्रह्मा जी को अच्छा नहीं लगा, उन्होंने सिर्फ उस अप्सरा को इतना ही कहा ‘’जब तुमने छुप के सुन ही लिया है तो इतना और भी सुन लो कि, जिस दिन किसी वानर का जोरदार मुक्का तुम्हारे इसी कान पर पडेगा, उस दिन समझ लेना रावण और राक्षसों का अंत आ गया”&nbsp; ब्रह्मा जी चले गये और अप्सरा चुपके से भागने वाली थी कि रावण ने उसे पकड लिया और बोला कौन हो यहाँ क्याकर रही हो? उसने बताया कि युँ ही ब्रह्मदेव क्या कह रहे है वो देखने आई थी. रावण समझ गया कि देवताओं की चाल है इसलिये उसने उस अप्सरा को कहा तुम्हें बहुत ज्यादा कान लगा के सुनने की आदत है इसलिये अब मेरे साथ चल अब लंका के द्वार पर, वहाँ कोई घुसे तब कान लगा के सुनना और रखवाली करना और उसे लंकिनी नाम से मुख्य द्वार पर रखवाली के लिये रख दिया. रावण अब तपस्या जनित अपनी शक्ति की लगभग चरम सीमा पर पहुँच गया था इसलिये अभिमान भी स्वाभाविक था। सभी राक्षस उसकी छत्र छाया में सुरक्षित थे उनमें से कई राक्षस वो पहले देवताओं के भय से तपस्या नहीं कर पा रहे थे, वो तपस्या करने लगे शक्ति प्राप्त करने के लिये और अन्य सभी राक्षस लंका में आनंद और एश्वर्य का भोग करने लगे. एक दिन रावण अपने अभिमान और ऐश्वर्य के बल पर अकेले ही त्रिलोक में विजय के लिये निकला और सुतल लोक में गया. वहाँ [[सुतल|सुतल लोक]] में राजा बलि राजमहल में थे और रावण बडे अभिमान और गरजना के साथ उनके द्वार पर गया और द्वार पाल को बोला “ बलि को बोलो रावण युद्ध के लिये आया है” द्वारपाल के भेष में कोई और नहीं वल्कि स्वयं नारायण थे उन्होंने बलि को वरदान दिया था, कि उसके द्वार पर पहरा वो देंगे. रावण ने जब द्वार पाल को जबरन धमकाकर बोला, तो द्वारपाल ने कहा “हे लंकापति रावण, महाराज बलि इस वक्त पूजा में है और पूजा की समाप्ति के बाद वो तुमसे अवश्य लडगें, चिंता मत करो धैर्य रखो, वो भगवान भक्त हैं इसलिये पहले वो उस काम को ही पूरा करंगे उसके बाद वो अपना ये सामने रखा कवच पहनने को यहाँ आएंगे तब तुम्हारा संदेश उन्हें हम यहीं तुम्हारे सामने ही दे देंगे”. रावण अभिमान में चूर था और बोला “अच्छा इस कवच को पहनेगा वो मैं इसे अभी तोड देता हूँ.” रावण आगे बडा और उस कवच को उठाने की कोशिस करने लगा, लेकिन वो इतना भारी था कि रावण को उठाने में पसीना आ गया. द्वारपाल ने कटाक्ष किया लंकापति रावण, हमारे महाराज बलि का कवच तक उठाने में आपके माथे पर पसीना निकल आया है मुझे संदेह हो रहा है कि तुम महाराज बलि से कैसे लड पाओगे कोई बात नहीं कुछ ही समय की बात है और आप धैर्य रखें. रावण मन में डर गया और बाद आता हूँ कहकर भाग निकला, वापस नहीं आया. रावण ने सभी देवताओं, यक्ष, किन्नर, गंधर्व आदि को युद्द में परास्त करके राक्षसों को अभय कर दिया और मानवों को वो पहले से ही सोचता था कि, वो क्या लडगें बेचारे सीधे साधे लोग है इसलिये पृथ्वी के अन्य भू भागों पर उसके राक्षस अपनी चला ही रहे थे. यद्यपि शक्तिशाली राज्यों, जिनमें अयोध्या, मिथिला, कौशल जैसे अन्य राजा थे, वो बहुत उच्च कोटी के प्रतापी और सक्षम राज्य थे और कभी सीमा विस्तार के लिये युद्ध नहीं करते थे, ये राजा सन्मार्गी और नारायण भक्त थे, उनकी प्रजा भी सुखी संपन्न और उच्च कोटी की थी. महाराजा दशरथ तो इतने प्राक्रमी थे कि, देवराज इंद्र ने तक उनसे युद्ध में सहायता माँगी थी. राजा जनक इतने श्रेष्ठ राजा थे कि उन्हें प्रजा के, हित के कार्यो और संत सेवा में अपनी देह की सुध तक नहीं होती थी और इसलिये उनका नाम विदेह भी पड गया था। एक से बढकर एक ऋषी, महर्षी, मुनि जिनमें परशुराम, विस्वामित्र, बामदेव जैसे लोग इन राजाओं के दरबार में आते थे और इसी वजह से इनके राज्य को टेडी आँख देखने का साहस तीनों लोकों में स्वत: ही कोई नहीं कर सका. एक प्रश्न उठता है कि रावण, सहस्त्रबाहु अर्जुन से, फिर बालि से मार खाया, फिर सुतल लोक में बलि के डर से भाग गया, अयोध्या, मिथिला, कौशल, वानरों के प्रदेश आदि उसके अधीन नहीं थे, '''फिर रावण त्रिलोक विजेता कैसे मान लिया गया?''' रावण ने ब्रह्मा जी से नाभी कुंड मे अमृत पाया इससे उसकी मृत्यु सिर्फ भगवान नारायण के अतिरिक्त किसी और से नहीं हो सकती है इस बात का उसको ज्ञान था, मन में ग्लानि थी कि, अगर-अमर हो जाता तो कितना अच्छा रहता क्युँकि उसका लक्ष वही था और उसके लिये वो प्रयत्नशील था। लेकिन सिर्फ अमर रहने से कोई बात नहीं बनती है बल, कौशल और शस्त्र भी चाहिये उसके लिये उसने तपस्या से बहुत कुछ पाया भी. उस वक्त रावण जैसे कई अन्य तपस्वी भी थे, राजा बलि, वानर प्रदेश का राजा बालि, बाणासुर आदि. रावण ने ब्रह्मा जी से वरदान पाने के बाद सोचा अब वो अमरता का वरदान पाने के लिये महादेव को ही प्रसन्न कर के रहेगा और वरदान ले के रहेगा. रावण ने भगवान भोले नाथ की तपस्या आरम्भ कर दी, वर्षों तक तपस्या की, एक प्रश्न उठता है कि रावण, सहस्त्रबाहु अर्जुन से, फिर बालि से मार खाया, फिर सुतल लोक में बलि के डर से भाग गया, अयोध्या, मिथिला, कौशल, वानरों के प्रदेश आदि उसके अधीन नहीं थे, '''फिर रावण त्रिलोक विजेता कैसे मान लिया गया?''' रावण ने ब्रह्मा जी से नाभी कुंड मे अमृत पाया इससे उसकी मृत्यु सिर्फ भगवान नारायण के अतिरिक्त किसी और से नहीं हो सकती है इस बात का उसको ज्ञान था, मन में ग्लानि थी कि, अगर-अमर हो जाता तो कितना अच्छा रहता क्युँकि उसका लक्ष वही था और उसके लिये वो प्रयत्नशील था। लेकिन सिर्फ अमर रहने से कोई बात नहीं बनती है बल, कौशल और शस्त्र भी चाहिये उसके लिये उसने तपस्या से बहुत कुछ पाया भी. उस वक्त रावण जैसे कई अन्य तपस्वी भी थे, राजा बलि, वानर प्रदेश का राजा बालि, बाणासुर आदि. रावण ने ब्रह्मा जी से वरदान पाने के बाद सोचा अब वो अमरता का वरदान पाने के लिये महादेव को ही प्रसन्न कर के रहेगा और वरदान ले के रहेगा. रावण ने भगवान भोले नाथ की तपस्या आरम्भ कर दी, वर्षों तक तपस्या की, भोले नाथ प्रकट नहीं हुये, रावण ने सोचा भोलेनाथ जल्दी प्रसन्न होने वाले महादेव हैं और मुझसे ही लगता है अप्रसन्न हैं ये सोच कर उसने और कठोर तपस्या करना शुरु कर दिया, कभी निराहार रह कर तो कभी भगवान भोलेनाथ की सुदंर स्त्रोतों से वीणा वादन कर, लेकिन प्रभु पृकट नहीं हुए. रावण ने सोचा उसका जीवन ही बेकार है अगर वो महादेव को प्रसन्न न कर सका, महादेव जो शीघ्र प्रसन्न हो जाते हैं अपने भक्तों पर, और मैं ही उनको प्रसन्न न कर सका ये सोच कर आत्मग्लानि से भर गया. एक दिन वो पूजा में जब पुष्प चढाने लगा तो पुष्प कम पड गये, तब उसने पूजा को पूर्ण करने के लिये उसने एक-एक कर अपना मस्तक काट कर पुष्प की जगह चढाना शुरु कर दिया, ये सोच के कि जो अपने जीवन में महादेव को प्रसन्न नहीं कर सका तो उस जीने वाले को धिक्कार है. आज पुष्प की जगह महादेव को मेरे शीश अर्पण हैं. दर्द से रावण बेसुध सा हो गया लेकिन मुँह से हर हर महादेव कहना नहीं छोडा. अंतिम सिर से झुक कर महादेव को अंतिम प्रणाम कर जैसे ही खड्ग प्रहार किया अपनी गर्दन पर महादेव ने प्रकट हो उसका हाथ पकड लिया, बोले रावण मुझे बहुत प्रसन्नता हुई, तुमने मेरे लिये अपने प्राण संकट में डाल दिये, माँगो क्या चाहिये. रावण दर्द को सहता हुआ [[महादेव]] के चरणों में प्रणाम करता हुआ, अति विनम्र होके बोला “हे देवाधिदेव महादेव मुझे आपके दर्शन हो गये, आप मुझ से प्रसन्न हैं मुझे अब और कुछ नहीं चाहिये, मैं माँगने की ईच्छा से ही तप कर रहा था, लेकिन आप के इस सुंदर स्वरूप को देखकर ही मैं धन्य हो गया, आप प्रसन्न हो गये मुझे इस बात से पूर्ण संतोष है प्रभु और मुझे कूछ नहीं चाहिये, आपने मुझे दर्शन दे दिये, मेरे लिये इससे बडा वरदान कुछ नहीं, अत: मुझे कुछ नहीं चाहिये. महादेव ने कहा रावण मैं तो तुम्हारे संकल्प से ही वरदान देने के लिए आया हूँ अत: ऐसे तो जा ही नहीं सकता हूँ. अत: तुम नि:संकोच होके माँगो, तुम्हें जो चाहिये तुम माँग लो. रावण ने कहा “हे महादेव, हे देवाधिदेव, हे भक्तवत्सल यदि आप देना ही चाहते हैं, तो मुझे आपकी अटुट भक्ति दे दीजिये और मैं हमेशा आपके “नम: शिवाय” रुपी मंत्र का जप करता रहूँ, इसके अतिरिक्त मुझे कुछ भी नहीं चाहिये. महादेव उसकी बात सुन अत्यंत प्रसन्न हुये, जिसका लक्ष था अमरता प्राप्त करना और वो प्रभु भक्ति माँग रहा है इससे बढा ज्ञानी और कौन हो सकता है. तब महादेव ने उसे अपनी भक्ति प्रदान की और वरदान दिया कि, तुम्हारे शीश पुन:आ जाएंगे इसके अलावा जब भी कोई अंग कट जाएगा उस के स्थान पर पुन: नया अंग़ स्वत: ही उग आएगा. महादेव जानते थे कि रावण को बालि और अन्य लोगों से युद्ध में हार जाने की ग्लानि मन में है कि वो ऊतना शक्तिशाली नहीं है इसलिये महादेव ने भक्ति के अतिरिक्त उसे बहुत अपार बल दे दिया और साथ में पाशुपत नामक अस्त्र दिया. महादेव से बल पाकर जब वह जैसे ही अपने स्थान से ऊठा और वापस चलने के लिये कदम आगे रखा तो तो पृथ्वी डगमगा गई और रावण बहुत आनंदित हो गया और पुन: महादेव को मन में प्रणाम कर वो लौट के लंका में आ गया. महादेव का रावण प्रिय भक्त बन गया, लंका से प्रतिदिन पुष्पक विमान से कैलाश जाता था और वहाँ भगवान महादेव की पूजा और अराधना करता था। रावण ने तीनों लोकों को अपनी गति से चलाने वाले नौ ग्रहों को जब अपने अधीन कर लिया, और दिगपालों से उसने अपने लंका के मार्गो मे जल छिड्काव के काम में लगा दिया तब उसे एक तरह से त्रिलोक विजेता माना गया''',''' क्युँकी त्रिलोक का संचालन करने वाले सभी देवता, नौ ग्रह उसके अधीन थे और अब उसे भी पराजित करने वाला त्रिलोक में कोई नहीं था उसने तीनों लोकों में रहने वाले अधिकांश भागों को अपने अधीन कर लिया था। एक बार नारद जी फिर से लंका आये, रावण ने उनकी बहुत अच्छी सेवा की, नारद जी ने रावण को कहा “सुना है महादेव से बल पाए हो रावण ने कहा हाँ आपकी बात सही है. नारद ने कहा कितना बल पाए. रावण ने कहा यह तो नहीं पता परंतु अगर मैं चाहूँ तो पृथ्वी को हिला डुला सकता हूँ. नारद ने कहा तब तो आपको उस बल की परीक्षा भी लेनी चाहिये क्युँकि व्यक्ति को अपने बल का पता तो होना ही चाहिये. रावण को नारद की बात ठीक लगी और सोच के बोला महर्षि अगर मैं महादेव को कैलाश पर्वत सहित ऊठा के लंका में ही ले आता हूँ ये कैसा रहेगा? इससे ही मुझे पता चला जायेगा कि मेरे अंदर कितना बल है. नारद जी ने कहा विचार बुरा तो नहीं है और उसके बाद चले गये. एक दिन रावण भक्ति और शक्ति के बल पर कैलाश समेत महादेव को लंका में ले जाने का प्रयास किया. जैसे ही उसने कैलाश पर्वत को अपने हाथों में ऊठाया तो देवि सती फिसलने लगी, वो जोर से बोली ठहरो-ठहरो ! इसके उन्होंने महादेव से पूछा कि भगवन ये कैलाश क्युँ हिल रहा है महादेव ने बताया रावण हमें लंका ले जाने की कोशिस में है. रावण ने जब महादेव समेत कैलाश पर्वत को अपने हाथों में ऊठाया तो उसे बहुत अभिमान भी आ गया कि अगर वो महादेव सहित कैलाश पर्वत को ऊठा सकता है तो अब उसके लिये कोई अन्य असम्भव भी नहीं और रावण जैसे ही एक कदम आगे रखा तो उसका संतुलन डगमगाया लेकिन इसके बाद भी वो अपनी कोशिस में लगा रहा और इतने में देवि सती एक बार फिर फिसल गई उन्हें क्रोध आ गया उन्होंने रावण को श्राप दे दिया कि “अरे अभिमानी रावण तु आज से राक्षसों में गिना जाएगा क्युँकि तेरी प्रकृति राक्षसों की जैसी हो गई है और तु अभिमानी हो गया है. रावण ने देवि सती के शब्दों पर फिर भी ध्यान&nbsp;नहीं&nbsp; दिया तब भगवान शिव ने अपना भार बढाना शुरु किया और उस भार से रावण ने कैलाश पर्वत को धीरे से उसी जगह पर रखना शुरु किया और भार से उसका एक हाथ दब गया और वो दर्द से चिल्लाया उसके चिल्लाने की आवाज स्वर्ग तक सुनाई दी और वो कुछ देर तक मूर्छित हो गया और फिर होश आने पर उसने भगवान महादेव की सुंदर स्तुती की ''”जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य &nbsp;लम्बितां भुजंगतुंगमालिकाम्...'' भोलेनाथ ने स्तुति से प्रसन्न होके उससे कहा कि रावण यद्यपि मैं नृत्य तभी करता हूँ जब क्रोध में होता हूँ, इसलिये क्रोध में किये नृत्य को तांडव नृत्य नाम से संसार जानता है. किंतु आज तुमने अपनी इस सुंदर स्रोत से और सुंदर गायन से&nbsp; मेरा मन प्रसन्नता पूर्वक नृत्य करने को हो गया. रावण द्वारा&nbsp; रचित और गाया हुआ यह स्रोत शिव तांडव स्रोत कहलाया क्युँकि भगवान शिव का नृत्य तांडव कहलाता है परन्तु वह क्रोध मे होता है लेकिन इस स्रोत में भगवान प्रसन्नता पूर्वक नृत्य करते हैं. इसके उपरांत भगवान शिव ने रावण को प्रसन्न&nbsp; होके चंद्रहास नामक तलवार दी, जिसके हाथ में रहने पर उसे तीन लोक में कोई युद्द में नहीं हरा सकता था. देवि सती के श्राप के बाद से ही रावण की गिनती राक्षसों में होने लगी और राक्षसों की संगति तो थी ही, इसलिये राक्षसी संगति में अभिमान, गलत कार्य और भी बढते चले गये, श्राप के पहले वो ब्राह्मण था और सात्विक तपस्या करता था. ब्रह्मदेव और महादेव की पूजा का जल लाने का कार्य भी देवताओं को दिया था. लेकिन बाद में वो सात्विक से तामसी प्रवर्त्ति में पड गया अभिमान और असुरों की संगति इन दो कारणों से रावण पतन को प्राप्त हुआ. रावण से ज्यादा रावण के नाम का फायदा ऊठाया दूसरे राक्षसों ने, उसके नाम पर कर वसूली, सिद्द, संतों मुनि जनों का अपमान होने लगा. राक्षसों ने देवताओं से अपना बैर निकालने के लिये, वो कभी गायों को (पृथ्वी समझ कर कि ब्रह्मा जी के पास गयी थी, इसका भेद पूछने के लिये) और&nbsp; ब्राह्मणों इसलिये कि, स्वर्ग में बहुत कम देवता ही रह गये है शायद ये रूप बदल कर देवता ही ब्राह्मण हैं और संत बन के देवताओं की मदद कर रहे हैं [[राक्षस]] जहाँ तहाँ सभी को त्रास देने और मारने लगे. == रावण और राक्षस कुल == रामायण के अनुसार रावण के पिता [[विश्रवा]] थे तो ऋषि पुलत्स्य के पुत्र थे। रावण की माता [[कैकसी]] थी जो राक्षस कुल{{citation needed|reason=राक्षस कुल कुछ नही होता, [[कुण्डली#जातक के गुण|राक्षस गण]] होता है।}} की थी इसलिए रावण ब्राह्मण पिता और राक्षसी माता का संतान था और रावण कई विद्याएं, वेद, पुराण, नीति, दर्शनशास्त्र, इंद्रजाल आदि में पारंगत होने के बावजूद भी उनकी प्रवृत्तियां राक्षसी थी और पूरे संसार में आतंक मचाता था। रावण का बड़ा भाई वैश्रावण था। == रावण का विवाह == दानवों को पता चला कि उनके भांजा रावण ने अकेले ही स्वर्ग में सभी देवताओं को परास्त कर दिया है। तीनो लोकों में इस बात का पता चला और इस बात से दानव बहुत खुश हो गये उनकी वर्षो&nbsp; की मनोकामना पूर्ण हो गयी और दानवों ने रावण की जय जयकार की और रावण को अपना राजा बनने कि प्रार्थना की. रावण के तेज और उसके भव्य स्वरूप और नेतृत्व (डायनामिक लीडरशिप) से मय दानव ने प्रसन्न हो के अपनी अत्यंत सुंदर और मर्यादा का पालन करने वाली पुत्रियों मंदोदरी और दम्यमालिनी का विवाह रावण के साथ किया और रावण पत्नी रूप में मंदोदरी और दम्यमालिनी को पा के प्रसन्न हुआ. पतिव्रता नारियों में मंदोदरी का स्थान देवी [[अहिल्या]] के समकक्ष है == रावण द्वारा भगवान शिव की स्तुति == [[चित्र:Ellora cave29 Shiva-Parvati-Ravana.jpg|अंगूठाकार|एल्लोरा]] एक बार नारद जी फिर से लंका आये, रावण ने उनकी बहुत अच्छी सेवा की, नारद जी ने रावण को कहा “सुना है महादेव से बल पाए हो रावण ने कहा हाँ आपकी बात सही है. नारद ने कहा कितना बल पाए. रावण ने कहा यह तो नहीं पता परंतु अगर मैं चाहूँ तो पृथ्वी को हिला डुला सकता हूँ. नारद ने कहा तब तो आपको उस बल की परीक्षा भी लेनी चाहिये क्युँकि व्यक्ति को अपने बल का पता तो होना ही चाहिये. रावण को नारद की बात ठीक लगी और सोच के बोला महर्षि अगर मैं महादेव को कैलाश पर्वत सहित ऊठा के लंका में ही ले आता हूँ ये कैसा रहेगा? इससे ही मुझे पता चला जायेगा कि मेरे अंदर कितना बल है. नारद जी ने कहा विचार बुरा तो नहीं है और उसके बाद चले गये. एक दिन रावण भक्ति और शक्ति के बल पर कैलाश समेत महादेव को लंका में ले जाने का प्रयास किया. जैसे ही उसने कैलाश पर्वत को अपने हाथों में ऊठाया तो देवि सती फिसलने लगी, वो जोर से बोली ठहरो-ठहरो ! इसके उन्होंने महादेव से पूछा कि भगवन ये कैलाश क्युँ हिल रहा है महादेव ने बताया रावण हमें लंका ले जाने की कोशिस में है. रावण ने जब महादेव समेत कैलाश पर्वत को अपने हाथों में ऊठाया तो उसे बहुत अभिमान भी आ गया कि अगर वो महादेव सहित कैलाश पर्वत को ऊठा सकता है तो अब उसके लिये कोई अन्य असम्भव भी नहीं और रावण जैसे ही एक कदम आगे रखा तो उसका बैलेंस डगमगाया लेकिन इसके बाद भी वो अपनी कोशिस में लगा रहा और इतने में देवि स रावण को श्राप दे दिया कि “अरे अभिमानी रावण तु आज से राक्षसों में गिना जाएगा क्युँकि तेरी प्रकृति राक्षसों की जैसी हो गई है और तु अभिमानी हो गया है. रावण ने देवि सती के शब्दों पर फिर भी ध्यान&nbsp;नहीं&nbsp; दिया तब भगवान शिव ने अपना भार बढाना शुरु किया और उस भार से रावण ने कैलाश पर्वत को धीरे से उसी जगह पर रखना शुरु किया और भार से उसका एक हाथ दब गया और वो दर्द से चिल्लाया उसके चिल्लाने की आवाज स्वर्ग तक सुनाई दी और वो कुछ देर तक मूर्छित हो गया और फिर होश आने पर उसने भगवान महादेव की सुंदर स्तुती की ''”जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य &nbsp;लम्बितां भुजंगतुंगमालिकाम्...'' भोलेनाथ ने स्तुति से प्रसन्न होके उससे कहा कि रावण यद्यपि मैं नृत्य तभी करता हूँ जब क्रोध में होता हूँ, इसलिये क्रोध में किये नृत्य को तांडव नृत्य नाम से संसार जानता है. किंतु आज तुमने अपनी इस सुंदर स्रोत से और सुंदर गायन से&nbsp; मेरा मन प्रसन्नता पूर्वक नृत्य करने को हो गया. रावण द्वारा&nbsp; रचित और गाया हुआ यह स्रोत शिव तांडव स्रोत कहलाया क्युँकि भगवान शिव का नृत्य [[ताण्डव|तांडव]] कहलाता है परन्तु वह क्रोध मे होता है लेकिन इस स्रोत में भगवान प्रसन्नता पूर्वक नृत्य करते हैं. इसके उपरांत भगवान शिव ने रावण को प्रसन्न&nbsp; होके चंद्रहास नामक तलवार दी, जिसके हाथ में रहने पर उसे तीन लोक में कोई युद्द में नहीं हरा सकता था। == रावण का अहम == रावण सर्व ज्ञानी था उसे हर एक चीज का अहसास होता था क्योंकि वह तंत्र विद्या का ज्ञाता था। रावण ने सिर्फ अपनी शक्ती एवम स्वय को सर्वश्रेष्ट साबित करने में सीता का अपहरण अपनी मर्यादा में रह कर किया। अपनी छाया तक उस पर नही पड़ने दी। == राजा अनरण्य का रावण को शाप == अनेक राजा महाराजाओं को पराजित करता हुआ दशग्रीव [[इक्ष्वाकु]] वंश के राजा [[अनरण्य]] के पास पहुँचा जो [[अयोध्या]] पर राज्य करते थे। उसने उन्हें भी द्वन्द युद्ध करने अथवा पराजय स्वीकार करने के लिये ललकारा। दोनों में भीषण युद्ध हुआ किन्तु ब्रह्माजी के वरदान के कारण रावण उनसे पराजित न हो सका। जब अनरण्य का शरीर बुरी तरह से क्षत-विक्षत हो गया तो रावण इक्ष्वाकु वंश का अपमान और उपहास करने लगा। इससे कुपित होकर अनरण्य ने उसे शाप दिया कि तूने अपने व्यंगपूर्ण शब्दों से इक्ष्वाकु वंश का अपमान किया है, इसलिये मैं तुझे शाप देता हूँ कि महात्मा इक्ष्वाकु के इसी वंश में दशरथ-नन्दन राम का जन्म होगा जो तेरा वध करेंगे। यह कह कर राजा स्वर्ग सिधार गये। बालि से विवशतापूर्ण मैत्री रावण की उद्दण्डता में कमी नहीं आई। राक्षस या मनुष्य जिसको भी वह शक्‍तिशाली पाता, उसी के साथ जाकर युद्ध करने लगता। एक बार उसने सुना कि किष्किन्धा पुरी का राजा बालि बड़ा बलवान और पराक्रमी है तो वह उसके पास युद्ध करने के लिये जा पहुँचा। बालि की पत्‍नी तारा, तारा के पिता सुषेण, युवराज अंगद और उसके भाई सुग्रीव ने उसे समझाया कि इस समय बालि नगर से बाहर सन्ध्योपासना के लिये गये हुये हैं। वे ही आपसे युद्ध कर सकते हैं। और कोई वानर इतना पराक्रमी नहीं है जो आपके साथ युद्ध कर सके। इसलिये आप थोड़ी देर उनकी प्रतीक्षा करें। फिर सुग्रीव ने कहा कि राक्षसराज! सामने जो शंख जैसे हड्डियों के ढेर लगे हैं वे बालि के साथ युद्ध की इच्छा से आये आप जैसे वीरों के ही हैं। बालि ने इन सबका अन्त किया है। यदि आप अमृत पी कर आये होंगे तो भी जिस क्षण बालि से टक्कर लेंगे, वह क्षण आपके जीवन का अन्तिम क्षण होगा। यदि आपको मरने की बहुत जल्दी हो तो आप दक्षिण सागर के तट पर चले जाइये। वहीं आपको बालि के दर्शन हो जायेंगे। सुग्रीव के वचन सुन कर रावण विमान पर सवार हो तत्काल दक्षिण सागर में उस स्थान पर जा पहुँचा जहां बालि सन्ध्या कर रहा था। उसने सोचा कि मैं चुपचाप बालि पर आक्रमण कर दूँगा। बालि ने रावण को आते देख लिया परन्तु वह तनिक भी विचलित नहीं हुआ और वैदिक मन्त्रों का उच्चारण करता रहा। ज्योंही उसे पकड़ने के लिये रावण ने पीछे से हाथ बढ़ाया, सतर्क बालि ने उसे पकड़कर अपनी काँख में दबा लिया और आकाश में उड़ चला। रावण बार-बार बालि को अपने नखों से कचोटता रहा किन्तु बालि ने उसकी कोई चिन्ता नहीं की। तब उसे छुड़ाने के लिये रावण के मन्त्री और अनुचर उसके पीछे शोर मचाते हुए दौड़े परन्तु वे बालि के पास तक न पहुँच सके। इस प्रकार बालि रावण को लेकर पश्‍चिमी सागर के तट पर पहुँचा। वहाँ उसने सन्ध्योपासना पूरी की। फिर वह दशानन को लिये हुये किष्किन्धापुरी लौटा। अपने उपवन में एक आसन पर बैठकर उसने रावण को अपनी काँख से निकाल कर पूछा कि अब कहिये आप कौन हैं और किसलिये आये हैं? रावण ने उत्तर दिया कि मैं लंका का राजा रावण हूँ। आपके साथ युद्ध करने के लिये आया था। मैंने आपका अद्‍भुत बल देख लिया। अब मैं अग्नि की साक्षी देकर आपसे मित्रता करना चाहता हूँ। फिर दोनों ने अग्नि की साक्षी देकर एक दूसरे से मित्रता स्थापित की। == रावण के गुण == [[चित्र:Ravana.jpg|thumb|200px| ]]रावण मे कितना ही राक्षसत्व क्यों न हो, उसके गुणों विस्मृत नहीं किया जा सकता। ऐसा माना जाता हैं कि रावण [[शिव|शंकर]] भगवान का बड़ा भक्त था। वह महा तेजस्वी, प्रतापी, पराक्रमी, रूपवान तथा विद्वान था। [[वाल्मीकि]] उसके गुणों को निष्पक्षता के साथ स्वीकार करते हुये उसे चारों वेदों का विश्वविख्यात ज्ञाता और महान विद्वान बताते हैं। वे अपने रामायण में [[हनुमान]] का रावण के दरबार में प्रवेश के समय लिखते हैं :'''अहो रूपमहो धैर्यमहोत्सवमहो द्युति:।''' :'''अहो राक्षसराजस्य सर्वलक्षणयुक्तता॥''' आगे वे लिखते हैं "रावण को देखते ही राम मुग्ध हो जाते हैं और कहते हैं कि रूप, सौन्दर्य, धैर्य, कान्ति तथा सर्वलक्षणयुक्त होने पर भी यदि इस रावण में अधर्म बलवान न होता तो यह देवलोक का भी स्वामी बन जाता।" रावण दुष्ट था और पापी था | शास्त्रों के अनुसार वह किसी भी स्त्री को स्पर्श नहीं कर सकता बगैर उसकी इच्छा के, अगर वह ऐसा करेगा तो वह जल कर भस्म हो जाएगा | इसी कारण वह सीताजी को छू तक नहीं पाया | [[वाल्मीकि रामायण]] और [[श्रीरामचरितमानस|रामचरितमानस]] दोनों ही ग्रंथों में रावण को बहुत महत्त्व दिया गया है। राक्षसी माता और ऋषि पिता की सन्तान होने के कारण सदैव दो परस्पर विरोधी तत्त्व रावण के अन्तःकरण को मथते रहते हैं। ===बौद्धिक संपदा का संरक्षणदाता : रावण=== रावण के ही प्रसंग में [[श्रीकृष्ण जुगनू]] का अभिमत है- ".....लंकापति रावण पर विजय का पर्व अकसर यह याद दिलाता है कि रावण की सभा बौद्धिक संपदा के संरक्षण की केंद्र थी। उस काल में जितने भी श्रेष्‍ठजन थे, बुद्धिजीवी और कौशलकर्ता थे, रावण ने उनको अपने आश्रय में रखा था। रावण ने सीता के सामने अपना जो परिचय दिया, वह उसके इसी वैभव का विवेचन है। अरण्‍यकाण्‍ड का 48वां सर्ग इस प्रसंग में द्रष्‍टव्‍य है। उस काल का श्रेष्‍ठ शिल्‍पी मय, जिसने स्‍वयं को विश्‍वकर्मा भी कहा, उसके दरबार में रहा। उसकाल की श्रेष्‍ठ पुरियों में रावण की राजधानी लंका की गणना होती थी - यथेन्‍द्रस्‍यामरावती। मय के साथ रावण ने वैवाहिक संबंध भी स्‍थापित किया। मय को विमान रचना का भी ज्ञान था। कुशल आयुर्वेदशास्‍त्री सुषेण उसके ही दरबार में था जो युद्धजन्‍य मूर्च्‍छा के उपचार में दक्ष था और भारतीय उपमहाद्वीप में पाई जाने वाली सभी ओषधियों को उनके गुणधर्म तथा उपलब्धि स्‍थान सहित जानता था। शिशु रोग निवारण के लिए उसने पुख्‍ता प्रबंध किया था। स्‍वयं इस विषय पर ग्रंथों का प्रणयन भी किया। श्रेष्‍ठ वृक्षायुर्वेद शास्‍त्री उसके यहां थे जो समस्‍त कामनाओं को पूरी करने वाली पर्यावरण की जनक वाटिकाओं का संरक्षण करते थे - सर्वकाफलैर्वृक्षै: संकुलोद्यान भूषिता। इस कार्य पर स्‍वयं उसने अपने पुत्र को तैनात किया था। उसके यहां रत्‍न के रूप में श्रेष्‍ठ गुप्‍तचर, श्रेष्‍ठ परामर्शद और कुलश संगीतज्ञ भी तैनात थे। अंतपुर में सैकड़ों औरतें भी वाद्यों से स्‍नेह रखती थीं। उसके यहां श्रेष्‍ठ सड़क प्रबंधन था और इस कार्य पर दक्ष लोग तैनात थे तथा हाथी, घोड़े, रथों के संचालन को नियमित करते थे। वह प्रथमत: भोगों, संसाधनों के संग्रह और उनके प्रबंधन पर ध्‍यान देता था। इसी कारण नरवाहन कुबेर को कैलास की शरण लेनी पड़ी थी। उसका पुष्‍पक नामक विमान रावण के अधिकार में था और इसी कारण वह वायु या आकाशमार्ग उसकी सत्‍ता में था : यस्‍य तत् पुष्‍पकं नाम विमानं कामगं शुभम्। वीर्यावर्जितं भद्रे येन या‍मि विहायसम्। उसने जल प्रबंधन पर पूरा ध्‍यान दिया, वह जहां भी जाता, नदियों के पानी को बांधने के उपक्रम में लगा रहता था : नद्यश्‍च स्तिमतोदका:, भवन्ति यत्र तत्राहं तिष्‍ठामि चरामि च। कैलास पर्वतोत्‍थान के उसके बल के प्रदर्शन का परिचायक है, वह 'माउंट लिफ्ट' प्रणाली का कदाचित प्रथम उदाहरण है। भारतीय मूर्तिकला में उसका यह स्‍वरूप बहुत लोकप्रिय रहा है। बस.... उसका अभिमान ही उसके पतन का कारण बना। वरना नीतिज्ञ ऐसा कि राम ने लक्ष्‍मण को उसके पास नीति ग्रहण के लिए भेजा था, विष्‍णुधर्मोत्‍तरपुराण में इसके संदर्भ विद्यमान हैं।" == रावण के अवगुण == [[चित्र:Killing of Rawana Painting by Balasaheb Pant Pratinidhi.jpg|thumb|Killing of Rawana Painting by Balasaheb Pant Pratinidhi]] वाल्मीकि रावण के अधर्मी होने को उसका मुख्य अवगुण मानते हैं। उनके रामायण में रावण के वध होने पर [[मन्दोदरी]] विलाप करते हुए कहती है, "अनेक यज्ञों का विलोप करने वाले, धर्म व्यवस्थाओं को तोड़ने वाले, देव-असुर और मनुष्यों की कन्याओं का जहाँ तहाँ से हरण करने वाले! आज तू अपने इन पाप कर्मों के कारण ही वध को प्राप्त हुआ है।" [[तुलसीदास]] जी केवल उसके अहंकार को ही उसका मुख्य अवगुण बताते हैं। उन्होंने रावण को बाहरी तौर से राम से शत्रु भाव रखते हुये हृदय से उनका भक्त बताया है। तुलसीदास के अनुसार रावण सोचता है कि यदि स्वयं भगवान ने अवतार लिया है तो मैं जा कर उनसे हठपूर्वक वैर करूंगा और प्रभु के बाण के आघात से प्राण छोड़कर भव-बन्धन से मुक्त हो जाऊंगा। == रावण के दस सिर == रावण के दस सिर होने की चर्चा रामायण में आती है। वह [[कृष्ण पक्ष|कृष्णपक्ष]] की [[अमावस्या]] को युद्ध के लिये चला था तथा एक-एक दिन क्रमशः एक-एक सिर कटते हैं। इस तरह दसवें दिन अर्थात् [[शुक्ल पक्ष|शुक्लपक्ष]] की [[दशमी]] को रावण का वध होता है। [[रामचरितमानस]] में यह भी वर्णन आता है कि जिस सिर को राम अपने बाण से काट देते हैं पुनः उसके स्थान पर दूसरा सिर उभर आता था। विचार करने की बात है कि क्या एक अंग के कट जाने पर वहाँ पुनः नया अंग उत्पन्न हो सकता है? वस्तुतः रावण के ये सिर कृत्रिम थे - आसुरी [[माया]] से बने हुये। [[मारीच]] का चाँदी के बिन्दुओं से युक्त स्वर्ण मृग बन जाना, रावण का सीता के समक्ष राम का कटा हुआ सिर रखना आदि से सिद्ध होता है कि राक्षस मायावी थे। वे अनेक प्रकार के [[इन्द्रजाल]] (जादू) जानते थे। तो रावण के दस सिर और बीस हाथों को भी कृत्रिम माना जा सकता है। लेकिन कुछ विद्वान मानते हैं कि रावण के दस सिरों की बात प्रतीकात्मक है- उसमें दस मनुष्यों की जितनी बुद्धि थी और दस आदमियों का बल था! [[आदिवासी]] मान्यता के अनुसार वह लोग रावण को अपना पूर्वज मानते हैं और उनके कई तथ्य भी सही है क्योंकि पूरे देश में जहां सारे धर्म के लोग यहां तक कि ब्राह्मण और तमिल दशहरे के दिन रावण दहन करते हैं वही पूरे हिंदुस्तान के आदिवासी ज्यादातर गोंड उस दिन को अपने वीर राजा रावण मंडावी की मृत्यु का शोक मनाते है वह पूजा गोंगो करते हैं| आदिवासी के इसमें दशानन मतलब राजा कहा गया है और आदिवासियों के पूर्वज वाह महापुरुष भी राजा रावण को अपना पूर्वज मानते हैं और उन्हें आदिवासी समुदाय की गोंड जनजाति के सदस्य मानते हैं और उनको सात गोत्र धारी मानते हैं और उन्हें राजा रावण मंडावी कहते हैं ==उल्लेखनीय स्थल== [[उत्तर प्रदेश]] के जिला [[जालौन]] स्थित kalpi नामके शहर मे २१० फीट ऊंची वर्ष १८७५<ref name="Read UP News in Hindi 2018">{{cite web | title=‘लंका मीनार’ में भाई-बहन की एंट्री बंद! जानिए इसके पीछे की कहानी | website=Read UP News in Hindi | date=9 जनवरी 2018 | url=http://up.punjabkesari.in/uttar-pradesh/news/brother-sister-s-entry-in-lanka-minar-closed-know-the-story-behind-it-735336 | language=hi | accessdate=9 जनवरी 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180109235631/http://up.punjabkesari.in/uttar-pradesh/news/brother-sister-s-entry-in-lanka-minar-closed-know-the-story-behind-it-735336 | archive-date=9 जनवरी 2018 | url-status=dead }}</ref> में बनी ‘लंका मीनार’ है। इसके अंदर रावण के पूरे परिवार का चित्रण किया गया है। जिसे मथुरा प्रसाद,जो रामलीला में रावण का पात्र निभाते थे, ने बनवाया था। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * ''श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण'' (प्रथम एवं द्वितीय खंड), सचित्र, हिंदी अनुवाद सहित, प्रकाशक एवं मुद्रक: गीताप्रेस, गोरखपुर * ''वाल्मीकीय रामायण'', प्रकाशक: देहाती पुस्तक भंडार, दिल्ली * आचार्य चतुरसेन का उपन्यास : 'वयं रक्षाम:' ("Vayam Rakshamah" ) SBN-10:8121608775 / ISBN 9788121608770 ==इन्हें भी देखें== *[[भट्टिकाव्य|रावणवध]] *[[रावण संहिता|रावणसंहिता]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20070706134526/http://valmikiramayan.agoodplace4all.com/vrbk120.php रावण के जन्म की कथा] * [https://web.archive.org/web/20120209080558/http://www.freeindia.org/biographies/greatdevotees/vibheeshana/page4.htm लन्कानरेश रावण] [[श्रेणी:रावण]] [[श्रेणी:रामायण के पात्र]] 35u86zx9lorah2nhrahl6lw9ay0iwee 6631627 6631586 2026-10-21T05:39:55Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/Durgesh armoti|Durgesh armoti]] ([[User talk:Durgesh armoti|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6631586|6631586]] को पूर्ववत किया 6631627 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ravana statue, Koneswaram temple.JPG|right|thumb|200px|[[त्रिंकोमली]] के कोणेश्वरम मन्दिर में रावण की प्रतिमा]] '''रावण''' [[रामायण]] का एक प्रमुख प्रतिचरित्र है। रावण [[लंका]] का राजा था<ref name="Miśrā 1963 p.">{{cite book | last=Miśrā | first=V. | title=Vālmīki Rāmāyaṇa | publisher=Viśvavidyālaya Hindī Prakāśana, Lakhanaū Viśvavidyālaya | series=Seṭha Bholārāma Sekasariyā-smāraka granthamālā | year=1963 | url=http://books.google.co.in/books?id=j-tjAAAAMAAJ | language=lv | accessdate=9 जनवरी 2018 | page=}}</ref>। '''रावण''' श्री [[राम]] के परम शत्रु थे अपने दस सिरों के कारण भी जाना जाता था<ref name="o771">{{cite web | title=Google Books | website=Google | url=https://www.google.co.in/books/edition/Ravan_Shikar_Se_Shunya_Tak/OZ9aEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF+%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF+%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%94+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&pg=PA14&printsec=frontcover | access-date=2025-04-11}}</ref>, जिसके कारण उसका नाम '''दशानन''' (दश = दस + आनन = मुख) | किसी भी कृति के लिये नायक के साथ ही सशक्त खलनायक का होना अति आवश्यक है। किंचित मान्यतानुसार रावण में अनेक गुण भी थे। सारस्वत ब्राह्मण महर्षि [[पुलस्त्य]] ऋषि <ref name="Joshī 2011 p. 72">{{cite book | last=Joshī |first=D. | title=Ramayan Ke Patra | publisher=Grantha Akādamī | year=2011 | isbn=978-93-81063-06-4 | url=http://books.google.co.in/books?id=YUx0BQAAQBAJ&pg=PT72 | language=id | accessdate=9 जनवरी 2018 | page=72}}</ref> का पौत्र और [[विश्रवा]] का पुत्र रावण एक परम [[भगवान शिव]] भक्त, उद्भट राजनीतिज्ञ, महाप्रतापी, महापराक्रमी योद्धा, अत्यन्त बलशाली, शास्त्रों का प्रखर ज्ञाता, प्रकाण्ड विद्वान, पण्डित एवं महाज्ञानी था। रावण के शासन काल में [[लंका]] का वैभव अपने चरम पर था और उसने अपना महल पूरी तरह स्वर्ण रजित बनाया था, इसलिए उसकी लंकानगरी को सोने की लंका अथवा सोने की नगरी भी कहा जाता है। रावण का विवाह मन्दोदरी से हुआ । मान्यता है कि मन्दोदरी का जन्म राजस्थान के जोधपुर जिले में हुआ था । वहां पर आज भी महाराजा रावणजी को पुजा जाता है वहा आज भी रावण की चावरी है, जिस जगह पर रावण का विवाह हुआ था ।<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/ravana "Ravana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054645/http://dictionary.reference.com/browse/ravana|date=4 मार्च 2016}}. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref>{{efn|Identified by many with modern-day [[Sri Lanka]]}}<ref name="Mani">{{cite book|title=Puranic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary With Special Reference to the Epic and Puranic Literature|url=https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft|publisher=Motilal Banarsidass|year=1975|isbn=978-0-8426-0822-0|location=Delhi|page=[https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft/page/354 354]|author=Mani, Vettam|authorlink=Vettam Mani|access-date=14 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509160149/https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft|archive-date=9 मई 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|first=|date=1999|publisher=Merriam-Webster|isbn=9780877790440|page=[https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/909 909]|language=en|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440|access-date=14 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413184232/https://archive.org/details/isbn_9780877790440|archive-date=13 अप्रैल 2020|url-status=live}}</ref> रावण के तीन भाई थे जो एक ही माता की सन्तान थे वे हैं [[कुम्भकर्ण]] और [[विभीषण]] हालाँकि पाराशर संहिता और अद्भुत रामायण के अनुसार रावण का शतानन रावण या सहस्त्रानन नाम का एक बड़ा भाई और [[कुम्भकर्ण]] और [[विभीषण]] नामक दो छोटे भाई थे।पाराशर संहिता और अद्भुत रामायण के अनुसार सहस्त्रानन का वध [[भद्रकाली]] रूप में माता [[सीता]] द्वारा किया गया था। इनकी पराजय श्रीराम, हनुमान और लक्ष्मण के हाथो कइ बार हुई है| ७ और ८ दिन इन्हे राम से जीवनदान मिला था सूर्यास्त होने के कारण| मामुली लुटेरो से भी '''रावण''' को पराजय मिली थी| अंगद ने अकेले ही इन्हे अपनी पुंछ मे बाँध लिया था| == रावण का उदय == [[चित्र:Ravanan - King of Lanka.jpg|thumb|230 px|त्रिंकोमाली में रावण का पुतला, [[श्रीलंका]] में प्राचीन [[तमिल]] पोर्ट.]] [[पद्म पुराण|पद्मपुराण]], [[भागवत पुराण|श्रीमद्भागवत पुराण]], [[कूर्म पुराण|कूर्मपुराण]], [[रामायण]], [[महाभारत]], [[आनन्द रामायण]], दशावतारचरित आदि ग्रंथों में रावण का उल्लेख हुआ है। रावण के उदय के विषय में भिन्न-भिन्न ग्रंथों में भिन्न-भिन्न प्रकार के उल्लेख मिलते हैं। * पद्मपुराण तथा श्रीमद्भागवत पुराण के अनुसार [[हिरण्याक्ष]] एवं [[हिरण्यकशिपु]], दूसरे जन्म में रावण और [[कुम्भकर्ण]] के रूप में पैदा हुए। * वाल्मीकि रामायण के अनुसार रावण [[पुलस्त्य]] मुनि का पौत्र था अर्थात् उनके पुत्र [[विश्रवा]] का पुत्र था। विश्रवा की वरवर्णिनी, राका और [[कैकसी]] नामक तीन पत्नियाँ थी। वरवर्णिनी से [[कुबेर]] को जन्म के बाद [[कैकसी]] से रावण, [[कुम्भकर्ण|कुम्भकर्ण]] और [[विभीषण]] पैदा हुए तथा [[कैकसी]] से एक कन्या का भी जन्म हुआ जिसका नाम [[शूर्पणखा]] रखा गया तथा [[राका]] से [[अहिरावण]] और [[महिरावण]] नामक जुड़वाँ पुत्रों का जन्म हुआ। * एक मान्यता के अनुरुप रावण का जन्म नेपाल के म्याग्दी जिले में हुआ था और उसकी पत्नी राजस्थान के जोधपुर जिले के थकाली समुदाय की बेटी थी।<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/delhi/only-the-elderly-come-to-mourn-ravana-in-birthplace-bisrakh/|title=Only the elderly come to mourn Ravana in 'birthplace' Bisrakh|date=4 October 2014|website=The Indian Express|access-date=14 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608004245/http://indianexpress.com/article/cities/delhi/only-the-elderly-come-to-mourn-ravana-in-birthplace-bisrakh/|archive-date=8 जून 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/noida/ravana-in-noida-a-book-on-greater-noida/story-2AOHJ8xvUMzA1PwEi3fv6N.html|title=Ravana in Noida: A book on Greater Noida|date=15 March 2014|website=hindustantimes.com|access-date=14 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821022359/http://www.hindustantimes.com/noida/ravana-in-noida-a-book-on-greater-noida/story-2AOHJ8xvUMzA1PwEi3fv6N.html|archive-date=21 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Bisrakh-seeks-funds-for-Ravan-temple/articleshow/44269673.cms|title=Bisrakh seeks funds for Ravan temple - Times of India|website=The Times of India|access-date=14 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410231128/http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Bisrakh-seeks-funds-for-Ravan-temple/articleshow/44269673.cms|archive-date=10 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> * रावण का विवाह [[मयासुर|मय]] [[दानव]] की पुत्रियों से हुआ था। उनके नाम हैं [[मन्दोदरी]] और [[दम्यमालिनी]]। [[मन्दोदरी]] से उसे [[मेघनाद]] और [[अक्षयकुमार]] नामक दो पुत्र थे और [[दम्यमालिनी]] से उसके [[अतिकाय]], [[त्रिशरा]], [[नरान्तक]] और [[देवान्तक]] नामक चार पुत्र थे। इनमें से [[अक्षयकुमार]] , [[त्रिशरा]] और [[देवांतक]] का वध भगवान [[शिव]] के [[अवतार]] [[हनुमान]] जी ने किया। [[मेघनाद]] और [[अतिकाय]] का वध नागराज [[शेषनाग|अनन्त]] के [[अवतार]] [[लक्ष्मण]] जी ने किया था और [[नरान्तक]] का वध [[इन्द्र]] और ऋक्षराज के पौत्र वानर राज [[बालि]] के बलशाली पुत्र [[अंगद|अन्गद]] ने किया था। == रावण के जन्म की कथा == देव और [[दैत्य]] आपस में सौतेले भाई थे और निरन्तर झगड़ते आ रहे थे। महर्षि कश्यप की पत्नी अदिति से देव और दिति से दैत्य जन्म लिये। दिति की गलत शिक्षाओं का नतीजा और अदिति के पुत्रों से अपने सन्तान को आगे बनाने की होड़ में दैत्य गलत दिशा में चले गये और&nbsp; देवताओं के कट्टर शत्रु बन गये। युगों तक लडते रहे, कभी दैत्य तो कभी देवताओं का पलड़ा भारी रहता था। दोनों देव और दैत्य तपस्या करते थे, दान पुण्य आदि श्रेष्ठ कर्म करते थे। कभी ब्रह्मा जी से तो कभी महादेव से वर प्राप्त करते थे&nbsp; और फिर एक ही काम एक दूसरे को नीचा दिखाना। निरंतर लड़ाई-झगड़े से देवता दुखी हो गये । तब देवताओं ने [[ब्रह्मा]] जी से प्रार्थना की, कि वो कुछ करें। ब्रह्मा जी ने देवताओं को सागर मन्थन की बात कह और उससे अमृत प्राप्त होने की बात बतलाई जिसे देवता पी लें, तो वो दानवों के हाथ मृत्यु को प्राप्त नहीं होंगे। और साथ में यह भी कहा कि सागर मंथन आसान नहीं है उसमें दानवों को भी शामिल करो और युक्ति पूर्वक अमृत को प्राप्त करो। दानवों को सम्मिलित करने के कारण हैं, एक तो इतना बडा काम अकेले और गुप्त तरीके से कर नहीं सकोगे, क्योंकि दानवों को पता चल जाएगा और दूसरा इसमें श्रम बहुत लगेगा। ब्रह्मा जी की बात पर तब युक्ति पूर्वक देवताओं ने दानवों को सागर मंथन मिलकर करने की बात के लिये राजी किया और दानवों को सागर से बहुत से रत्न निकलने की बात कही, लेकिन अमृत की बात नहीं बतलाई । दानव सहमत हो गये और फिर उन्होंने कहा भाई पहले ही इस बात को तय कर लो कि पहला रत्न निकला तो कौन लेगा, दूसरा किसका होगा, ताकि बाद में वाद-विवाद न हो। देवता थोड़़े घबराये कि, कहीं पहली बार में अमृत निकल गया और दानवों के हाथ लगा गया तो ? लेकिन फिर भगवान को मन-ही-मन नमस्कार कर उन्होंने विश्वास किया कि भगवान उनका कल्याण अवश्य करेंगे। और तय हो गया कि पहला रत्न निकलेगा, वो दानवों को, दूसरा देवताओं को और फिर इसी प्रकार से क्रम चलता रहेगा। मन्थन के लिये रस्सी का काम करने के लिये देवताओं ने सर्पों के राजा वासुकी से प्रार्थना की और उसे भी रत्नों में भाग देने की बात कही गई। वासुकी नहीं माना। उसने कहा कि रत्न लेकर वो क्या करेगा ? फिर देवताओं ने अलग से उसे समझाया और अमृत में हिस्सा देने कि बात कही, तब वो तैयार हुआ। [[सेमेरू|सुमेरु पर्वत]] से प्रार्थना की गई। उसको को मथनी बनने के लिये मनाया गया। सब तैयारी पूर्ण होने के बाद तय किये मापदण्डों पर नियत दिन में सागर मन्थन हुआ। लेकिन जैसे ही मन्दराचल पर्वत को समुद्र में उतारा गया, वो अपने भार के बल से सीधा सागर की गहराइयों में डूब गया और अपना घमण्ड प्रदर्शित किया। तब असुरों में बाणासुर इतना शक्तिशाली था कि उसने मंदराचल पर्वत को अकेले ही अपनी एक हजार भुजाओं में उठा लिया और सागर से बाहर ले आया। इससे मंदराचल का अभिमान नष्ट हो गया। देव और दानवों के पराक्रम से खुश हो और ब्रह्मा जी की प्रार्थना पर, भगवान श्री नारायण ने कच्छ्प अवतार लिया और पर्वत को अपनी पीठ पर रखा। सागर मन्थन शुरु हुआ। सागर-मन्थन और देव-दानवों का पराक्रम देखने स्वयं ब्रह्मा, [[विष्णु]], महेश, सप्त ऋषि, आदि अपने-अपने स्थान पर बैठ गए। सागर-मन्थन शुरु होने के बहुत दिनों के बाद सबसे पहले हलाहल विष निकला, जिसके जहर से देव, दानव और तीनों लोकों के प्राणी, वनस्पति आदि मूर्छित होने लगे। तब देवताओं ने भगवान से प्रार्थना की। श्री विष्णु ने कहा कि इससे [[रुद्र]] ही बचा सकते हैं। तब भगवान रुद्र ने वो जहर पी लिया। लेकिन गले से नीचे नहीं उतरने दिया। हलाहल विष से उनका कंठ नीला हो गया, जिसके बाद से ही वे देवाधिदेव महादेव कहलाए और गला नीला पड़ जाने के कारण नीलकंठ नाम से जाने और पूजे गये। पुन: मन्थन&nbsp;शुरु हुआ। भगवान शंकर के मस्तक पर विष के प्रभाव से गर्मी होने लगी। तब मन्थन के समय ही चन्द्रमा ने अपने एक अंश से सागर में प्रवेश किया और साथ में शीतलता लिये हुए बाल रूप में प्रकट होकर महादेव की सेवा में उपस्थित हुआ। भगवान शिव उसके इस भक्ति-भाव पर बहुत प्रसन्न हुए और उसे हमेशा के लिये अपने मस्तक पर बाल चन्द्र के रूप में शीतलता प्रदान करने के लिये सुशोभित कर दिया। फिर रत्न रूप में [[कामधेनु]] गाय निकली, जो दानवों के भाग की थी। इसे उन्होंने बिना गुण विचारे सोचा कि गाय का हम क्या करेंगे और उस गाय को सप्त्ऋषीयों को दान में दे दिया। अब बारी थी, देवताओं की। लेकिन रत्न में प्रकट हुई महालक्ष्मी। देवताओं और दानवों ने उनकी स्तुति की और सागर ने अपने एक अंश से प्रकट होकर महालक्ष्मी जी को भगवान विष्णु को कन्यादान किया और वो श्री विष्णु के वाम भाग में विराजमान हो गईं। फिर [[ऐरावत]] हाथी देवताओं के भाग में आया। इसके बाद कौस्तुभ मणी और अन्य रत्न निकले। तब दानवों के भाग में उच्चैःश्रवा नामक घोड़ा आया, जो वेद मन्त्रों से भगवान की स्तुति करने लगा। इसे दानवों ने अभिमान पूर्वक देवताओं को दे दिया। वे बोले - "रख लो, वेद बोलने वाला तुम्हारे ही काम आएगा। हमें इसकी जरुरत नहीं है।" फिर [[मदिरा]] निकली, जो दानवों के भाग की थी और वो उसे पा के और पी के बहुत प्रसन्न हो गये। दानव मदिरा पान से बहुत आनन्दित हो गये थे और जब नशा थोड़ा कम हुआ तो पुन: मन्थन शुरु किया। इसके बाद देवताओं की बारी थी। और अमृत कलश के साथ भगवान के अंशावतार श्री धनवन्तरि अवतरित हुए। लेकिन दानवों को लगा शायद इसमें भी मदिरा हो तो वो बलपूर्वक उस कलश को लेने की कोशिश करने लगे। बढ़ते झगड़े को निपटाने के लिये श्री नारायण ने पुन: समुद्र से ही मोहिनी रूप में अंशावतार लिया। सभी देव और दानवों ने मोहिनी को रत्नरुपी देवी जानकर प्रणाम किया। तब मोहिनी ने कहा कि, "आप लोग झगड़ा क्युँ कर रहे हैं ?" और जब कारण जाना तो उसने कहा कि "आप लोगों द्वारा ही तय नियमानुसार, यह कलश तो वैसे देवताओं को मिलना चाहिये, लेकिन फिर भी यदि तुम चाहो तो मैं आप सभी में कलश के द्रव्य को बाँट कर आपका विवाद समाप्त कर देती हूँ।" देवता समझ गये कि भगवान हैं और उनकी सहायता के लिये आए हैं। अत: सबने [[मोहिनी अवतार|मोहिनी]] के मीठे वचनों को मान लिया। मोहिनी ने सभी को कहा कि वो पंक्ति में बैठ जाएं। तब देव दानवों को अलग पंक्ति में बैठाकर, कलश के द्रव्य को, जो अमृत था पर दानव उसे मदिरा समझ रहे थे, मोहिनि ने कहा "देवताओं की पंक्ति से आरम्भ करुंगी, क्योंकि आप लोग एक बार द्रव्य का पान कर ही चुके हो।" और यह कह कर देवताओं को बाँटना शुरु किया। दानवों में एक को नशा कुछ कम सा हो गया तो वो फिर से मदिरा पीने की चाहत में चुपके से देवताओं की पंक्ति में अंतिम स्थान पर बैठ गया और उसे भी अमृत मिल गया। [[सूर्य]] और [[चन्द्रमा|चन्द्रमा]] ने इस बात की शिकायत भगवान विष्णु से कर दी। तब उन्होनें उस दानव पर छ्ल करने का दण्ड देने के लिये चक्र से प्रहार कर दिया और उस दानव का सर कटते ही भगदड़ मच गई लेकिन वो दानव अमृत पान के बाद भी जिवित रहा। सभी दानव बोले "क्या हुआ ? क्युँ हुआ ? कैसे हो गया ?" श्री हरि का चक्र प्रहार दानवों को यह बतलाने के लिये था कि धोखे से इस दानव ने अनाधिकार पूर्वक द्रव्य पान किया था। जब मोहिनी बाण्ट रही थी तो धैर्य रखना चाहिये था। तथा अमृत पान के बाद देवता अब दानवों से ज्यादा शक्तिशाली हो गये है, अत: अब दानव ईर्ष्या वश देवताओं से अकारण झगड़ा न करें। जिस दानव ने वेश बदलकर अमृत पान किया, वो गलत था । क्यूँकि तय मापदण्डों के आधार पर अमृत पर देवताओं का अधिकार था। उसके बाद भी मोहिनी अमृत सब को बांट ही तो रही थी पंक्ति में एक तरफ से। दानवों को अब पता चला कि कलश में मदिरा नहीं, बल्कि अमृत है। तब कुछ दानव मोहिनी से कलश छिन लेने के प्रयास में आगे आये। मोहिनी बचा हुआ अमृत कलश देवराज इन्द्र को दे कर चली गई। और कहा तुम लोग ही आपस में निपटारा कर लो। इधर उस दानव ने, जिसने अमृत पी लिया था, उसका सर राहु और धड़ केतु नाम से जीवित रहा और बाद में उसे छाया ग्रह के रूप में प्रतिष्ठित कर दिया गया। अमृत प्राप्ति के बाद वर्षों तक देवताओं का पलड़ा भारी रहा और वो दानवों पर भारी पड़ गये. इस बीच देवताओं ने पुन: तपबल से शक्ति अर्जित की तब दानव परेशान हो गये और उन्होंने अपने गुरु से पूछा कि, गुरुवर हम कैसे देवताओं को हरा सकते हैं तब उनके गुरु ने कहा देवता अमृत पान कर चुके हैं उन्हें हराना बहुत कठिन है, और एक ही उपाय है अगर श्रेष्ठ ब्राह्मण का तेजस्वी पुत्र आपको सहायता करे तो देवताओं को हराया जा सकता है. उपाय जान कर दानवों ने सोचा ब्राह्मण पुत्र भला हमारा काम क्यों करेगा, उसके लिये हमारा साथ देना उसका अधर्म होगा और इस कार्य के लिये कोई भी तेजस्वी तो क्या पृथ्वी लोक का साधारण ब्राह्मण भी तैयार नहीं होगा. अगर हम बलपूर्वक कुछ करंगे तो श्रेष्ठ और तेजस्वी ब्राह्मण हमारा ही विनाश कर डालेगा और कमजोर ब्राह्मण के पास हम गये तो, देवता भी हँसी करंगे और हमारी किर्ति को भी धब्बा लगेगा. मन्थन और चिन्तन के दौर शुरु हुए दानवों के और वे सब एक निर्णय पर पहुँचे कि अगर हम अपनी कन्या का दान किसी श्रेष्ठ ब्राह्मण को दें तो, ब्राह्मण को अवश्य स्वीकार करना ही पडेगा क्युँकि ब्राह्मण श्रेष्ठ मर्यादा का पालन करने को बाध्य है उसका पुत्र होगा, वो हमारा भांजा होगा और ब्राह्मण भी, उसे हम पालंगे क्षिक्षा दिक्षा देंगे, हमारे अनुसार चलेगा और जब मर्जी देवताओं से भिडा देंगे. तब एक दानव बोला कन्या दान वाली बात ठीक है पर दान कैसे दोगे? ये रीति तो हम दानवों की है नहीं, ब्राह्मण कन्यादान कैसे और क्यों स्वीकार करेगा. देवताओं वाले रिवाज हम कर नहीं सकते, क्युँकि वो हमारे अनुकुल नहीं रहे हैं. अन्य दानवों ने कहा बात तो सही है और निर्णय को सोच समझ कर के लेने के लिये मीटींग को दूसरे दिन तक के लिये टाल दिया. रात को एक दानव अपने घर में बहुत परेशान और उधेड्बुन में था कि इस बात का हल कैसे दिया जाए. वो अपने परिवार में बैठा था उसकी पत्नी और पुत्री ने चिन्ता का कारण पूछा, तब उसने उनको बात बतलाई. उसकी पुत्री का नाम था केशिनी उसने कहा पिता जी दानव कन्या का विवाह श्रेष्ठ ब्राह्मण के साथ इसकी आप चिन्ता ना करें, मैं श्रेष्ठ ब्राह्मण विश्रवा को जानती हूँ जो आर्यावृत प्रदेश के पास के जंगल में ही अपने शिष्यों के साथ आश्रम में रहते हैं. वे अपने शिष्यों को बहुत स्वयं और शान्ति के साथ अध्ययन कराते हैं, मैंने उनको देखा है उनका ज्ञान भी बहुत श्रेष्ठ है, ऐसा मुझे लगता है क्योंकि मैं कई बार छुप छुप के उनको सुन चुकी हूँ. अगर पिताजी आपकी आज्ञाँ हो तो मैं उनके पास जाऊँगी और उनसे प्रार्थना करूँगी कि वो मुझे अपनी पत्नी के रूप में स्वीकार करें. मुझे पूर्ण विश्वास है वे मुझे अवश्य अपनाएंगे, मैं उनके स्वभाव से परिचित हूँ. पुत्री केशिनी की बात सुन, उसके माता पिता बहुत प्रसन्न हुए, पिता ने अपनी पुत्री को कहा कि पुत्री तु इस दानव कुल की रक्षा और भलाई के लिये सोचा, तु भाग्यशाली और धन्य है, कल मैं सभी से इस बारे में चर्चा करुंगा और तब तुम्हें अपना निर्णय दुँगा. दूसरे दिन केशिनी के पिता ने अन्य सभी दानवों को अपनी पुत्री केशिनी द्वारा दिया गया सुझाव बतलाया और सभी बहुत खुश हुए केशिनी को आज्ञाँ दे दी गई. केशिनी अपने कार्य में सफल रही. शक्तिशाली दानव की&nbsp; पुत्री होने के बाद भी उसने&nbsp; नम्रता पूर्वक अपने माता पिता की चिंता दूर करने का प्रयास किया और&nbsp; ब्रह्मा जी के मानस पुत्र, महर्षि पुलस्त्य के पुत्र विश्रवा ने उन्हें अपनी पत्नी के रूप में आश्रम में स्वीकार कर लिया. एक अच्छी पत्नी के रूप में केशिनी अपने पति की कई वर्षों तक बहुत सेवा की और एक दिन उसके पति ऋषी विश्रवा ने प्रसन्न हो कर केशिनी से वर माँगने को कहा. केशिनी ने अद्भुत और तेजस्वी पुत्रों की माँ होने का वरदान माँगा, जो देवताओं को भी पराजित करने की ताकत रखता हो. केशिनी ने एक पुत्री, पत्नी और माँ के रूप मे अपनी मर्यादा का पालन करने में पूर्णरुप से सफल रही. अपने माता पिता की चिंता को दूर ही नहीं किया अपितु उसके बाद पति सेवा का तप भी किया समय आने पर उसने एक अद्भुत बालक को जन्म दिया जो दस सिर और बीस हाथों वाला अत्यंत तेजस्वी और बहुत सुंदर बालक था। केशिनी ने ऋषि से पूछा यह तो इतने हाथ और सर लेके पैदा हुआ है ऋषि ने कहा कि तुमने अद्भुत पुत्र की माँग की थी इसलिये अद्भुत अर्थात इस जैसा कोई और न हो, ठीक वैसा ही पुत्र हुआ है.&nbsp; &nbsp; उसके पिता ने ग्यारहवें दिन अद्भुत बालक का नामकर्ण संस्कार &nbsp;किया और नाम दिया रावण. रावण अपने पिता के आश्रम में बडा हुआ और बाद में उसके दो भाई कुम्भकर्ण तथा विभीषण और एक अत्यन्त रुपवती बहन सूर्पनखा हुई. '''रावण जन्म का सयोंग''' पूर्वकाल की बात है वैकुण्ठ लोक में जय-विजय नामक दो द्वारपाल थे. एक बार उन्होंने शौनकादि बालक ऋषियों को वैकुण्ठ में जाने से रोक दिया था, उन्हें लगा कि बालकों को भला भगवान के पास क्या काम है. तब शौनकादि ऋषियों में से एक बालक ऋषि ने जय विजय को श्राप दे दिया कि तुम दोनों ने वैकुण्ठ लोक में मृत्युलोक जैसा नियम का पालन किया और स्वयं श्री हरि के द्वार पर सेवा में रहते हुये इतना ज्ञान भी नहीं है अत: तुम मृत्युलोक को प्राप्त हो जाओगे. दुसरे बालक ऋषि ने कहा तुम्हें इस बात का भान भी नहीं कि श्री विष्णु लोक में यह परम्परा नहीं हो सकती. इसी बीच आवाज सुन कर स्वयं भगवान विष्णु उन शौनकादि ऋषियों को लेने आ गये. उन्होंने तथा जय-विजय ने ऋषियों से क्षमा माँगी. इस पर ऋषियों ने कहा कि श्राप वापस नहीं हो सकता, समय आने पर तुम्हें मृत्युलोक जाना ही होगा, पर जैसे स्वयं श्री हरि हमें लेने आये है वैसे ही वो तुम्हें भी वापस वैकुं ण् लोक लाने के लिये मृत्युलोक में आयेंगे. दुसरा कारण यह था कि एक बार नारदजी को अपनी भक्ति पर अभिमान आ गया और वो हर लोक में जा जा के अपनी भक्ति और तपस्या का बखान करते थे. नारद ने अपने पिता ब्रह्मदेव को बतलाया तब उन्होंने कहा ने नारद अपनी भक्ति का बखान मत करना यह अच्छा नहीं है. नारद कैलाश में गये और वहाँ&nbsp; भोलेनाथ को बताया उन्होंने भी कहा नारद आप हर जगह इस बात को कह रहे हो अच्छा नहीं है. लेकिन नारद अभिमान में थे कि समस्त लोकों में उन जैसा कोई नारायण भक्त नहीं है. कैलाश से लौटते हुये नारद वैकुंठ की ओर चले तब नारद के अभिमान को नष्ट करने के लिये भगवान विष्णु ने एक माया नगरी का निर्माण किया. नारद जहाँ से निकले तब मार्ग में उन्हें एक सुंदर नगर दिखाई दिया. नारद ने सोचा मैं सभी लोकों और नगर में गया हूँ पर यह इस नगर में नहीं गया अत: यहाँ जा के देखता हूँ कौन सा नगर है. नारद वहाँ पहुँचे, बहुत सुंदर नगर था इंद्र्लोक से भी सुंदर वहाँ के राजा ने नारदजी का सम्मान किया, महल में बैठाया और स्वयँ सपरिवार नारद जी को नमस्कार किया. जलपान आदि के बाद कहा, महर्षि आप तो चिरिंजीवी, त्रिकालदर्शी महात्मा हैं मेरी पुत्री का स्वयँवर दो दिनों के बाद रखा है वैसे तो मैंने समस्त तीनों लोकों में खुला आमंत्रण दिया है कि जिसे भी मेरी पुत्री चाहेगी उसी से विवाह किया जायेगा परंतु यदि आप मुझे बता दें कि दामाद कैसा होगा तो मुझे आत्म संतोष हो जायेगा. नारद जी ने उनकी पुत्री के हस्तरेखा&nbsp; देख कर कहा कि आपकी पुत्री बहुत भाग्यशाली है, इसे चिरिंजीवी, अजर अमर, सुंदर और शतोगुणी प्रधान वर मिलेगा. जिसकी किर्ति समस्त लोकों में हो और नारद जी उस कन्या के रूप को देख कर मोहित हो गये उन्हें अपने आप में भी वो सब गुण&nbsp; नजर आये जो उसकी हस्तरेखा बता रही थी. इसके बाद&nbsp; नारद जी ने बिदा ली और वैकुंठ लोक को अपनी भक्ति का बखान करने निकल पढे. रास्ते में विचार किया की मुझ मे सारे गुण है लेकिन मैं संन्यासी हूँ. अब मुझे भी सप्तऋषियोँ&nbsp;की तरह अपनी ग्रहस्थी बसा लेनी चाहिये. विवाह के लिये अभी जिस कन्या को देखा वो उपयुक्त है. लेकिन एक कमी है वो है मेरा रूप पर उसकि चिंता की कोई बात नहीं क्युँकि मैं भगवान का भक्त हूँ और अभी जा के भगवान विष्णु से उनका रूप माँग लुंगा और उन्हें अपने भक्त को देना ही पडेगा. नारद थोडे समय बाद वैकुंठ पहुँचे भगवान ने स्वागत किया पूछा बहुत जल्दी में हो क्या बात है. नारद ने कहा भगवन एसे ही बहुत दिन हो गये आप से मिले हुये, भगवान भोलेनाथ से मिलकर आ रहा हूँ और अब आप से मिलने चला आया. अब वैसे भी मेरे पास समय है क्युँकि तपस्या और भक्ति मार्ग की उच्च अवस्था भी प्राप्त कर ली है, ज्ञानकाण्ड, कर्मकाण्ड और भक्ति में भी अब मैं चरम सीमा पर पहुँच चुका हूँ. माया को भी जीत चुका हूँ अब सोच रहा हूँ मैं भी ग्रहस्थी बन जाऊँ. रास्ते में एक कन्या को देख कर आ रहा हूँ जो सभी गुणों से युक्त है आपसे क्या कहुँ भगवन आप तो सर्वज्ञ हैं और मैं तो आपका सब से बडा भक्त भी हूँ अत: आप मेरी सहायता किजिये. भगवान ने मुस्कुराते हुये कहा नारद तुम ग्रहस्थ बनने की चाह में लगता है कन्या के सुंदर रूप पर रोगग्रस्थ हो गये हो अत: मैं अवश्य तुम्हारे इस रोग को दूर कर दुंगा तुम चिंता मत करो. तुम मेरे सबसे बडे भक्त हो तो मुझे भी एक चिकित्सक की तरह से ही अपने भक्त के रोग को दूर करना होगा. नारद भगवान के इन वाक्यों को नहीं समझ&nbsp; पाये और बोले प्रभु मेरा रोग दूर करने का उपाय है आप मुझे अपना ही रूप दे दीजिये ताकि मैं सुंदरता में बिल्कुल आप जैसा ही दिखुं ताकि वो कन्या &nbsp;मुझे वरण&nbsp;कर ले. भगवान ने कहा नारद मैं तुम्हारा चिकित्सक हूँ इसलिये मैं रोग को ठीक करुंगा तुम चिंता मत करो. नारद ने कहा प्रभु मुझे&nbsp;आज्ञाँ दिजिये अब मैं चलता हूँ. नारद जी खुश थे की अब वो भी भगवान विष्णु जैसे&nbsp; ही हो गये हैं और स्वयंवर के दिन पहुँचे. वहाँ तीनों लोक से बहुतसे लोग आये थे, राजा ने सभी को बैठने को आसन दिये. नारद जी ने अनुमान लगाया पिछली बार राजा ने मुझे महर्षि कह कर चरण धोये पर, आज सिर्फ सामान्य तरीके से प्रणाम करके आसन दिया, इसका मतलब भगवान ने मुझे अपना रूप दे दिया तभी तो ये राजा आज मुझे नहीं पहचान सका. स्वयँवर आरम्भ हुआ कन्या अपने लिये वर का चयन&nbsp; करने के लिये एक तरफ से आगे बढी और नारद जी एक दो बार अपनी जगह से खडे हुये कन्या का ध्यान अपनी तरफ आकर्षित करने के लिये और जैसे ही वो पास से निकली तो नारद जी अपनी गर्दन को आगे की तरफ झुका के खडे हो गये. लेकिन कन्या आगे बढ गई और एक अन्य दिव्य पुरुष के गले में जयमाला डाल दी. कन्या का विवाह उनसे संमपन्न&nbsp; हुआ विवाह के बाद दो शिव गण जो वहाँ आये थे, वो नारद जी को देख कर बोले आप क्युँ बार–बार ऊछल रहे थे. नारद को उनकी बात पर बहुत गुस्सा आया और बोले मूर्खो हँस क्युँ रहे हो जानते नहीं मैं कौन हूँ? वो ये तो पता नहीं कौन हो पर देखने पर लगते एकदम बंदर हो, वो बंदर जो मृत्युलोक पर पाये जाते हैं. नारद ने अपना मुँह जल में देखा तो वानर का सा मुँह का नजर आया. शिव गण फिर बोले क्युँ लग रहे हो ना मृत्युलोक के बंदर और पुन: जोर से हँसें तो नारद जी को और अधिक क्रोध आ गया और उन्हें श्राप दे दिया कि तुम दोनों शिव गण हो कैलाश में रहते हो और मेरा उपहास करते हो, नारद का उपहास करके कहते हो मृत्युलोक का बंदर इसलिये तुम्हें श्राप देता हूँ तुम मृत्युलोक में जाओगे और वो भी राक्षस कुल में, और फिर बंदर ही तुमको पीटेंगे. इसके बाद नारद जी गुस्से से वैकुंठ लोक की ओर तेजी से बडे, उन्हें भगवान विष्णु पर बहुत गुस्सा आ रहा था। रास्ते में वही कन्या और वर भी विवाह के बाद जा रहे थे. जैसे ही नारद ने बारात क्रोस करते हुये आगे निकले वर ने पूछ लिया अरे नारद जी कहाँ को चले? इस प्रश्न से ही नारद को गुस्सा आ गया और थोडा रुक के बोले ओह तो आप हैं अब मैंने पहचान लिया है आप को. आप विष्णु भगवान हैं. इतना बडा खेल वो भी मेरे साथ मैंने आपको इस कन्या के बारे में बतलाया, जानकारी दी और आपने इस कन्या के रूप गुणों&nbsp; की चर्चा मुझ से ही सुनकर मुझे ही छला, और खुद रूप बदल कर दुसरा विवाह इस कन्या से किया. इसके बाद नारद जी ने श्री हरि को भी श्राप दे दिया, जैसे मैं पत्नी के&nbsp; वियोग में हूँ वैसे ही आप को भी श्राप देता हूँ कि आप भी पत्नी के वियोग में दुखी रहेंगे वो भी मृत्युलोक में क्युँकि असली वियोग तो क्या होता है वहीं पता चलेगा और आप पत्नी के वियोग में मेरी तरह ही भटकेंगें. भगवान ने कहा नारद आपने&nbsp; श्राप दिया इसे स्वीकार करता हूँ और फिर अपनी माया हटा दी तब नारद ने देखा कुछ भी नहीं था ना वो नगर, न वो कन्या. नारद ने कहा यह क्या हुआ? भगवान ने कहा तुमने ही कहा था नारद की माया को जीत चुके हो इसलिये तुम्हारी परीक्षा ले रहा&nbsp; था। नारद ने श्री हरि से क्षमा माँगी और भगवान विष्णु अदृश्य हो गये. इसी बीच वहाँ शिव गण भी आये और उन्होनें नारद जी से अपराध क्षमा करने को कहा. नारद ने कहा श्राप मिथ्या तो नहीं होगा, अत: राक्षस तो तुम होओगे ही लेकिन इतना और कर देता हूँ कि तुम इतने प्राक्रमी राक्षस होओगे कि स्वयं भगवान श्री हरि ही तुम्हारे उद्धार के लिये आएँगे. इसके अतिरिक्त तीसरा योग था प्रतापभानु जो चक्रवर्ति राजा होने के लिये लालच में ब्राह्मणों के श्राप का शिकार हो जाता है जिसकी कथा आगे आयेगी, जो सीताजी के जन्म से भी जुडी है. इन तीनों&nbsp; श्राप (जय-विजय, शिव गण और प्रतापभानु) से और इन सभी के अंश के रूप में प्रकट हुआ रावण। प्रतापभानु का राजसी गुण, शिव गणों का तामसी गुण और जय–विजय का भक्ति का गुण, इन तीनों व्यक्तियों के गुणों की प्रधानता लिये जन्म लिया रावण ने. बाल्यकाल में ही रावण ने चारों वेद पर अपनी कुशाग्र बुद्धी से पकड बना ली, उसे ज्योतिषि का इतना अच्छा ज्ञान था कि, उसकी रावण संहिता आज भी ज्योतिषी में श्रेष्ठ मानी जाती है. युवावस्था में ही रावण तपस्या करने निकल गया उसे पता था कि ब्रह्मा जी उसके परदादा हैं, इसलिये उसने पहले उनकी घोर तपस्या की और कई वर्षों की तपस्या से प्रसन्न होके ब्रह्मा जी ने उसे वरदान माँग़ने को कहा, तब रावण ने अजर–अमर होने का वरदान माँगा. ब्रह्मा जी&nbsp; ने कहा मैं अजर अमर होने का वरदान नहीं दे सकता हूँ तुम ज्ञानी हो इसलिये समझने का प्रयास करो. मैं तुम्हें वो नहीं दे सकता हूँ लेकिन बदले मैं अन्य शक्तियां देता हूँ. रावण तपस्या से शक्ति प्राप्त करके आया माता-पिता से मिला वे बहुत प्रसन्न हुए. अब थोडा अभिमान मन में आ गया और एक दिन, दो चार साथियों को लेके रावण अपनी युवावस्था में सहस्त्रबाहु अर्जुन के राज्य की सीमा में गया, वहाँ नर्मदा नदी के किनारे उसने देखा नदी की चौडाई बहुत होने के बाद भी उसमें जल बहुत कम था। रावण ने अपने साथीयों से कहा ये नदी का जल इतना कम कैसे है पहले तो इसमें बहुत जल भरा हुआ करता था। तब साथियों ने थोडा आगे बढकर देखा एक बाँध नजर आया जिसमें नदी का समस्त जल रोका गया था और बांध को बाणों से बनाया था। तब रावण के साथियों ने उसको बताया कि, किसी ने अपनी अद्भुत धनुर्विद्या के प्रयोग द्वारा बाणों से बाँधकर जल को रोका है. वो सब आगे बढे उन्हें कुछ शस्त्रधारी सुरक्षा में लगे सैनिक दिखे रावण ने पूछा कौन हो और ये बांध किसने बनाया है. उन लोगों ने कहा हमारे महराज&nbsp; सहस्त्रबाहु अर्जुन ने वो इस&nbsp; समय अपनी पत्नीयों के साथ विहार करने (पिकनिक मनाने) आये हैं. रावण ने कहा अच्छा तो अब मेरा कौशल देखो और एक ही बाण से उसने बांध तोड दिया. सहस्त्रबाहु की पत्नीयां जो स्नान करने के लिए गई थी बह गई काफी प्रयास करने के बाद उन्हें निकाला गया. &nbsp;रावण ने बांध तोडा जब इस बात की सूचना सहस्त्रबाहु को उसके सैनिकों ने दी तब इस बात पर सहस्त्रबाहु और रावण का युद्ध हो गया और रावण हार गया उसको बंदी बना लिया और जेल डाल दिया. उसके साथी भाग गये और रावण के दादा जी मुनि पुलस्त्य को बताया गया तब उन्होंने सहस्त्रबाहु अर्जुन के पास संदेश भेजा कि रावण युवक है और युवावस्था में गलती की सम्भावना हो जाती है इसलिये उसे छोड दो. अर्जुन ने उसे छोड दिया और चेतावनी दी कि दुबारा इस तरह की गलती न हो नहीं तो एक भी सर धड पर नहीं दिखाई देगा. रावण को बहुत ग्लानि महसुस हुई और उसने वर्षो तक पुन: ब्रह्मा जी के लिये तप किया. और ब्रह्मदेव के पृकट होने पर उसने फिर से अमर होने का वरदान माँगा. लेकिन इस बार भी उसे अमर होने का वरदान नहीं मिला लेकिन और ज्यादा मायावी शक्ति प्राप्त हुई. मायावी शक्तियां पा कर एक बार घुमते हुए वानरों के क्षेत्र में प्रवेश किया. शाम का समय था वानरों का राजा बालि उस वक्त एक वृक्ष के नीचे संध्या जप कर रहा था। रावण उसे देख कर हँसा और फिर उसे छेडने लगा ऐ मर्कट, ऐ बंदर बोल उसका उपहास करने लगा और युद्ध करने के लिये उकसाने लगा. रावण को अपनी मायावी शक्ति पर घमंड आ गया था वो बालि से कहा अरे मर्कट&nbsp;मैंने सुना है तु बहुत शक्तिशाली है आ जरा मुझसे युद्द कर के देख तेरा अभिमान मैं कैसे ढीला करता हूँ. लेकिन बालि ध्यान में था इसलिये उसने इसकी बात को सुना ही नहीं. इसके बाद रावण ने उसको जोर से लात मारी और बोला पाखंडी मेरे ललकारने के बाद मेरे डर से ध्यान में बैठा है, सीधे-सीधे बोल कि मैं नहीं लड सकता. बालि क्रोध से ऊबल पडा उसने रावण को पटक-पटक कर इतनी मार मारी बस वो सिर्फ मरने से ही बचा और फिर उसे अपनी पूँछ में बाँध कर लपेट लिया, पुन: संध्या वंदन समाप्त करके उसने रावण के गर्व को चूर-चूर कर दिया. छ: महीने तक बालि ने उसे अपनी कैद में रखा एक दिन उसे अपने बाँए हाथ से उसको अपनी काँख में दबाकर बालि जा रहा था तभी उसके&nbsp; हाथ की पकड ढीली हो गयी और रावण भाग निकला ऐसा भागा की दिखाई नहीं दिया. अब रावण को पता चला कि उससे भी बलशाली लोग हैं मुझे ही पितामह की वजह से अभिमान ज्यादा था। इसके बाद वो फिर से घोर तपस्या करने निकल पडा और फिर से उसने अमर होने का वरदान माँगा. ब्रह्मा जी ने कहा पुत्र मेरे अधिकार मे वो वरदान नहीं है और इस बार उसने ब्रह्मा जी से प्रचंड शक्तियां और ब्रह्मास्त्र प्राप्त किया. एक दिन देवताओं से किसी बात पर नाराज हो गया और उसने स्वर्ग में अकेले ही चढाई कर दी और घोर युद्ध में उसने अकेले ही सभी देवताओं को परास्त कर डाला. इंद्र, यम, वरूण अन्य सभी दिकपाल और प्रजापतियों को बंधक बना लिया अन्य सभी देवता स्वर्ग से भाग निकले, उसने स्वर्ग लोक पर अधिकार कर लिया और बाद में उसे देवताओं को लौटा दिया, लेकिन देवताओं का मान भंग हो गया वो चुपचाप हो गये. दानवों को पता चला कि उनका भांजा रावण अकेले ही स्वर्ग में सभी देवताओं को परास्त कर दिया तीनो लोकों में इस बात का पता चला और इस बात से दानव बहुत खुश हो गये उनकी वर्षो&nbsp; की मनोकामना पूर्ण हो गयी और दानवों ने रावण की जय जयकार की और रावण को अपना राजा बनने कि प्रार्थना की. रावण के तेज और उसके भव्य स्वरूप और नेतृत्व (डायनामिक लीडरशिप) से मय दानव ने प्रसन्न हो के अपनी अत्यंत सुंदर और मर्यादा का पालन करने वाली पुत्री मंदोदरी का विवाह रावण के साथ किया और रावण पत्नी रूप में मंदोदरी को पा के प्रसन्न हुआ. पतिव्रता नारियों में मंदोदरी का स्थान देवी अहिल्या के समकक्ष है. रावण राजा के रूप में राक्षसों द्वारा &nbsp;प्रतिष्ठित हो गया तो फिर उसने अपने लिये राजधानी का निर्माण करने की सोची, वो फिर से स्वर्ग गया शायद राजधानी बनाने के लिये ये ठीक रहे, सभी&nbsp; देवता इंद्र, यम, वरुण उसे देख भाग लिये, वो खुस हुआ लेकिन उसे स्वर्ग पसंद नहीं आया वापसी में लौटते वक्त उसे समुद्र में त्रिकूट पर्वत पर सुंदर नगर नजर आया. वो सीधे उधर गया वहाँ उसने देखा उसका ही सौतेला भाई कुबेर यक्षों के साथ रहता है उसने कुबेर को उस नगर को यक्षों सहित खाली करने को कहा. कुबेर अपने पिताजी के पास गया और कहा पिताजी रावण जबरन लंका खाली करने को कह रहा है तब उन्होंने कहा पुत्र रावण इस वक्त मानने वालों में नहीं है अत: तुम उसे वो स्थान दे दो. तुम उत्तर दिशा में सुरक्षित स्थान में चले जाओ वहाँ तुम्हें कोई तंग नही करेगा. अपने पिता के आदेशानुसार कुबेर ने हिमालय क्षेत्र में अल्कापुरी नाम से नगर का निर्माण मानसरोवर झील के पास कर लिया और यक्षों सहित लंका से धन दौलत के साथ चला गया. ईधर रावण ने त्रिकूटपर्वत पर लंका को बहुत सुंदर बनवाया. उसके ससुर मय नामक दानव ने जो मायवी विद्याओं में अत्यंत निपुण (मास्टर माइंड) था, उसने लंका को तीनों &nbsp;लोकों मे सबसे सुंदर नगर बना दिया, सोने की पन्नी (फोइल) से और&nbsp; हीरे जवाहारात, मणिया से लंका के सभी दिवारें, खंम्भे आदि को मड दिया और जब इन की कमी महसुस हुई तो रावण, कुबेर से छीन कर ले आया. रावण ने सभी राक्षसों को लंका में रहने का निर्देश दिया और सभी को एक से एक सुंदर घर और महल दिये, फिर एक दिन कुबेर से पुष्पक विमान भी छीन लिया. राज्य स्थापना और सुंदर राजधानी बसा कर सभी असुरों को अच्छी तरह से सब सुख सुविधाएं उपलब्ध करा कर और उन्हें पूर्ण रूप से सुरक्षित कर रावण फिर से ब्रह्मदेव की तपस्या में लग गया, उसे देख बाद में उसके भाई कुम्भकर्ण और विभीषण भी उसके साथ तपस्या में आ गये. ब्रह्मा जी फिर रावण के पास आये रावण ने कहा पितामह मुझे&nbsp; अमरता का वरदान चाहिये. ब्रह्मदेव ने कहा वो मेरे लिये देना सम्भव ही नहीं है लेकिन रावण नहीं माना ब्रह्मा जी चले गये. रावण पुन: तप में लगा रहा और वर्षों बाद घोर तपस्या से ब्रह्मा जी फिर रावण के पास आये उसको समझाया कि, अजर–अमरता&nbsp; वाला वरदान मत माँगो तुम ज्ञानी हो, संसार के नियम को फेरने की शक्ति मुझ में नहीं, मैं मर्यादा में ही काम कर सकने की शक्ति रखता हूँ, पुत्र तुम मेरी तपस्या बार–बार कर रहे हो और मुझे व्यवधान (डीस्टर्ब) हो रहा है इसलिये जितना हो सकता है मैं ऊतना तुम्हें आज दे देता हूँ. तुम्हारी नाभि में, मैं एक अमृत कुंड प्रदान करता हूँ और जब तक यह अमृत कुंड तुम्हारी नाभी में रहेगा तब तक तुम्हारी मृत्यु नहीं होगी. अगर तुम इस पर भी संतुष्ट नहीं हो और अजर-अमर होना चाहते हो, तो बेहतर है तुम महादेव की शरण में जाओ. महादेव की मैं नहीं जानता वो अमर होने का वरदान देंगे या नहीं, किंतु मेरे वश में तो नहीं है. रावण ने फिर ब्रह्मा जी से पूछा कि पितामह यह अमृत कुंड नाभि में कब तक रहेगा? तब ब्रह्मा जी ने कहा अग्नि बाण के अतिरिक्त इस अमृत कुंड को कोई नहीं सुखा सकता है रावण ने सोचा लगभग अमर होने जैसी बात है, क्युँकि अग्नि बाण का प्रयोग भगवान विष्णु के अतिरिक्त अन्य कोई नहीं कर सकता है इसलिये उसने ब्रह्मा जी से कहा पितामह अब आप अजर अमर होने का वरदान तो नहीं दे रहे हैं इसलिये मैं इसे स्वीकार कर लेता हूँ पर आपको और भी कुछ देना होगा. ब्रह्मा जी ने कहा तुम अमर होने के अतिरिक्त अन्य जो माँगो मैं देने को तैयार हूँ तब रावण ने वरदान ऐसे माँगा कि उसको देव, दनुज, नाग, यक्ष, किन्नर, गंधर्व कोई भी युद्द में न मार सके. ब्रह्मा जी ने तथास्तु कह दिया. इसी समय ब्रह्मा जी की दृष्टी एक अप्सरा पर पडी जो पास में जो छुपके से अपना कान लगा के सुन रही थी कि ब्रह्मदेव रावण को क्या वरदान दे रहे हैं. ब्रह्मा जी समझ गये कौन है किसने भेजा है और वो अप्सरा घबराते हुए ब्रह्मा जी को प्रणाम करती है लेकिन उसका इस तरह छुप कर देखना ब्रह्मा जी को अच्छा नहीं लगा, उन्होंने सिर्फ उस अप्सरा को इतना ही कहा ‘’जब तुमने छुप के सुन ही लिया है तो इतना और भी सुन लो कि, जिस दिन किसी वानर का जोरदार मुक्का तुम्हारे इसी कान पर पडेगा, उस दिन समझ लेना रावण और राक्षसों का अंत आ गया”&nbsp; ब्रह्मा जी चले गये और अप्सरा चुपके से भागने वाली थी कि रावण ने उसे पकड लिया और बोला कौन हो यहाँ क्याकर रही हो? उसने बताया कि युँ ही ब्रह्मदेव क्या कह रहे है वो देखने आई थी. रावण समझ गया कि देवताओं की चाल है इसलिये उसने उस अप्सरा को कहा तुम्हें बहुत ज्यादा कान लगा के सुनने की आदत है इसलिये अब मेरे साथ चल अब लंका के द्वार पर, वहाँ कोई घुसे तब कान लगा के सुनना और रखवाली करना और उसे लंकिनी नाम से मुख्य द्वार पर रखवाली के लिये रख दिया. रावण अब तपस्या जनित अपनी शक्ति की लगभग चरम सीमा पर पहुँच गया था इसलिये अभिमान भी स्वाभाविक था। सभी राक्षस उसकी छत्र छाया में सुरक्षित थे उनमें से कई राक्षस वो पहले देवताओं के भय से तपस्या नहीं कर पा रहे थे, वो तपस्या करने लगे शक्ति प्राप्त करने के लिये और अन्य सभी राक्षस लंका में आनंद और एश्वर्य का भोग करने लगे. एक दिन रावण अपने अभिमान और ऐश्वर्य के बल पर अकेले ही त्रिलोक में विजय के लिये निकला और सुतल लोक में गया. वहाँ [[सुतल|सुतल लोक]] में राजा बलि राजमहल में थे और रावण बडे अभिमान और गरजना के साथ उनके द्वार पर गया और द्वार पाल को बोला “ बलि को बोलो रावण युद्ध के लिये आया है” द्वारपाल के भेष में कोई और नहीं वल्कि स्वयं नारायण थे उन्होंने बलि को वरदान दिया था, कि उसके द्वार पर पहरा वो देंगे. रावण ने जब द्वार पाल को जबरन धमकाकर बोला, तो द्वारपाल ने कहा “हे लंकापति रावण, महाराज बलि इस वक्त पूजा में है और पूजा की समाप्ति के बाद वो तुमसे अवश्य लडगें, चिंता मत करो धैर्य रखो, वो भगवान भक्त हैं इसलिये पहले वो उस काम को ही पूरा करंगे उसके बाद वो अपना ये सामने रखा कवच पहनने को यहाँ आएंगे तब तुम्हारा संदेश उन्हें हम यहीं तुम्हारे सामने ही दे देंगे”. रावण अभिमान में चूर था और बोला “अच्छा इस कवच को पहनेगा वो मैं इसे अभी तोड देता हूँ.” रावण आगे बडा और उस कवच को उठाने की कोशिस करने लगा, लेकिन वो इतना भारी था कि रावण को उठाने में पसीना आ गया. द्वारपाल ने कटाक्ष किया लंकापति रावण, हमारे महाराज बलि का कवच तक उठाने में आपके माथे पर पसीना निकल आया है मुझे संदेह हो रहा है कि तुम महाराज बलि से कैसे लड पाओगे कोई बात नहीं कुछ ही समय की बात है और आप धैर्य रखें. रावण मन में डर गया और बाद आता हूँ कहकर भाग निकला, वापस नहीं आया. रावण ने सभी देवताओं, यक्ष, किन्नर, गंधर्व आदि को युद्द में परास्त करके राक्षसों को अभय कर दिया और मानवों को वो पहले से ही सोचता था कि, वो क्या लडगें बेचारे सीधे साधे लोग है इसलिये पृथ्वी के अन्य भू भागों पर उसके राक्षस अपनी चला ही रहे थे. यद्यपि शक्तिशाली राज्यों, जिनमें अयोध्या, मिथिला, कौशल जैसे अन्य राजा थे, वो बहुत उच्च कोटी के प्रतापी और सक्षम राज्य थे और कभी सीमा विस्तार के लिये युद्ध नहीं करते थे, ये राजा सन्मार्गी और नारायण भक्त थे, उनकी प्रजा भी सुखी संपन्न और उच्च कोटी की थी. महाराजा दशरथ तो इतने प्राक्रमी थे कि, देवराज इंद्र ने तक उनसे युद्ध में सहायता माँगी थी. राजा जनक इतने श्रेष्ठ राजा थे कि उन्हें प्रजा के, हित के कार्यो और संत सेवा में अपनी देह की सुध तक नहीं होती थी और इसलिये उनका नाम विदेह भी पड गया था। एक से बढकर एक ऋषी, महर्षी, मुनि जिनमें परशुराम, विस्वामित्र, बामदेव जैसे लोग इन राजाओं के दरबार में आते थे और इसी वजह से इनके राज्य को टेडी आँख देखने का साहस तीनों लोकों में स्वत: ही कोई नहीं कर सका. एक प्रश्न उठता है कि रावण, सहस्त्रबाहु अर्जुन से, फिर बालि से मार खाया, फिर सुतल लोक में बलि के डर से भाग गया, अयोध्या, मिथिला, कौशल, वानरों के प्रदेश आदि उसके अधीन नहीं थे, '''फिर रावण त्रिलोक विजेता कैसे मान लिया गया?''' रावण ने ब्रह्मा जी से नाभी कुंड मे अमृत पाया इससे उसकी मृत्यु सिर्फ भगवान नारायण के अतिरिक्त किसी और से नहीं हो सकती है इस बात का उसको ज्ञान था, मन में ग्लानि थी कि, अगर-अमर हो जाता तो कितना अच्छा रहता क्युँकि उसका लक्ष वही था और उसके लिये वो प्रयत्नशील था। लेकिन सिर्फ अमर रहने से कोई बात नहीं बनती है बल, कौशल और शस्त्र भी चाहिये उसके लिये उसने तपस्या से बहुत कुछ पाया भी. उस वक्त रावण जैसे कई अन्य तपस्वी भी थे, राजा बलि, वानर प्रदेश का राजा बालि, बाणासुर आदि. रावण ने ब्रह्मा जी से वरदान पाने के बाद सोचा अब वो अमरता का वरदान पाने के लिये महादेव को ही प्रसन्न कर के रहेगा और वरदान ले के रहेगा. रावण ने भगवान भोले नाथ की तपस्या आरम्भ कर दी, वर्षों तक तपस्या की, एक प्रश्न उठता है कि रावण, सहस्त्रबाहु अर्जुन से, फिर बालि से मार खाया, फिर सुतल लोक में बलि के डर से भाग गया, अयोध्या, मिथिला, कौशल, वानरों के प्रदेश आदि उसके अधीन नहीं थे, '''फिर रावण त्रिलोक विजेता कैसे मान लिया गया?''' रावण ने ब्रह्मा जी से नाभी कुंड मे अमृत पाया इससे उसकी मृत्यु सिर्फ भगवान नारायण के अतिरिक्त किसी और से नहीं हो सकती है इस बात का उसको ज्ञान था, मन में ग्लानि थी कि, अगर-अमर हो जाता तो कितना अच्छा रहता क्युँकि उसका लक्ष वही था और उसके लिये वो प्रयत्नशील था। लेकिन सिर्फ अमर रहने से कोई बात नहीं बनती है बल, कौशल और शस्त्र भी चाहिये उसके लिये उसने तपस्या से बहुत कुछ पाया भी. उस वक्त रावण जैसे कई अन्य तपस्वी भी थे, राजा बलि, वानर प्रदेश का राजा बालि, बाणासुर आदि. रावण ने ब्रह्मा जी से वरदान पाने के बाद सोचा अब वो अमरता का वरदान पाने के लिये महादेव को ही प्रसन्न कर के रहेगा और वरदान ले के रहेगा. रावण ने भगवान भोले नाथ की तपस्या आरम्भ कर दी, वर्षों तक तपस्या की, भोले नाथ प्रकट नहीं हुये, रावण ने सोचा भोलेनाथ जल्दी प्रसन्न होने वाले महादेव हैं और मुझसे ही लगता है अप्रसन्न हैं ये सोच कर उसने और कठोर तपस्या करना शुरु कर दिया, कभी निराहार रह कर तो कभी भगवान भोलेनाथ की सुदंर स्त्रोतों से वीणा वादन कर, लेकिन प्रभु पृकट नहीं हुए. रावण ने सोचा उसका जीवन ही बेकार है अगर वो महादेव को प्रसन्न न कर सका, महादेव जो शीघ्र प्रसन्न हो जाते हैं अपने भक्तों पर, और मैं ही उनको प्रसन्न न कर सका ये सोच कर आत्मग्लानि से भर गया. एक दिन वो पूजा में जब पुष्प चढाने लगा तो पुष्प कम पड गये, तब उसने पूजा को पूर्ण करने के लिये उसने एक-एक कर अपना मस्तक काट कर पुष्प की जगह चढाना शुरु कर दिया, ये सोच के कि जो अपने जीवन में महादेव को प्रसन्न नहीं कर सका तो उस जीने वाले को धिक्कार है. आज पुष्प की जगह महादेव को मेरे शीश अर्पण हैं. दर्द से रावण बेसुध सा हो गया लेकिन मुँह से हर हर महादेव कहना नहीं छोडा. अंतिम सिर से झुक कर महादेव को अंतिम प्रणाम कर जैसे ही खड्ग प्रहार किया अपनी गर्दन पर महादेव ने प्रकट हो उसका हाथ पकड लिया, बोले रावण मुझे बहुत प्रसन्नता हुई, तुमने मेरे लिये अपने प्राण संकट में डाल दिये, माँगो क्या चाहिये. रावण दर्द को सहता हुआ [[महादेव]] के चरणों में प्रणाम करता हुआ, अति विनम्र होके बोला “हे देवाधिदेव महादेव मुझे आपके दर्शन हो गये, आप मुझ से प्रसन्न हैं मुझे अब और कुछ नहीं चाहिये, मैं माँगने की ईच्छा से ही तप कर रहा था, लेकिन आप के इस सुंदर स्वरूप को देखकर ही मैं धन्य हो गया, आप प्रसन्न हो गये मुझे इस बात से पूर्ण संतोष है प्रभु और मुझे कूछ नहीं चाहिये, आपने मुझे दर्शन दे दिये, मेरे लिये इससे बडा वरदान कुछ नहीं, अत: मुझे कुछ नहीं चाहिये. महादेव ने कहा रावण मैं तो तुम्हारे संकल्प से ही वरदान देने के लिए आया हूँ अत: ऐसे तो जा ही नहीं सकता हूँ. अत: तुम नि:संकोच होके माँगो, तुम्हें जो चाहिये तुम माँग लो. रावण ने कहा “हे महादेव, हे देवाधिदेव, हे भक्तवत्सल यदि आप देना ही चाहते हैं, तो मुझे आपकी अटुट भक्ति दे दीजिये और मैं हमेशा आपके “नम: शिवाय” रुपी मंत्र का जप करता रहूँ, इसके अतिरिक्त मुझे कुछ भी नहीं चाहिये. महादेव उसकी बात सुन अत्यंत प्रसन्न हुये, जिसका लक्ष था अमरता प्राप्त करना और वो प्रभु भक्ति माँग रहा है इससे बढा ज्ञानी और कौन हो सकता है. तब महादेव ने उसे अपनी भक्ति प्रदान की और वरदान दिया कि, तुम्हारे शीश पुन:आ जाएंगे इसके अलावा जब भी कोई अंग कट जाएगा उस के स्थान पर पुन: नया अंग़ स्वत: ही उग आएगा. महादेव जानते थे कि रावण को बालि और अन्य लोगों से युद्ध में हार जाने की ग्लानि मन में है कि वो ऊतना शक्तिशाली नहीं है इसलिये महादेव ने भक्ति के अतिरिक्त उसे बहुत अपार बल दे दिया और साथ में पाशुपत नामक अस्त्र दिया. महादेव से बल पाकर जब वह जैसे ही अपने स्थान से ऊठा और वापस चलने के लिये कदम आगे रखा तो तो पृथ्वी डगमगा गई और रावण बहुत आनंदित हो गया और पुन: महादेव को मन में प्रणाम कर वो लौट के लंका में आ गया. महादेव का रावण प्रिय भक्त बन गया, लंका से प्रतिदिन पुष्पक विमान से कैलाश जाता था और वहाँ भगवान महादेव की पूजा और अराधना करता था। रावण ने तीनों लोकों को अपनी गति से चलाने वाले नौ ग्रहों को जब अपने अधीन कर लिया, और दिगपालों से उसने अपने लंका के मार्गो मे जल छिड्काव के काम में लगा दिया तब उसे एक तरह से त्रिलोक विजेता माना गया''',''' क्युँकी त्रिलोक का संचालन करने वाले सभी देवता, नौ ग्रह उसके अधीन थे और अब उसे भी पराजित करने वाला त्रिलोक में कोई नहीं था उसने तीनों लोकों में रहने वाले अधिकांश भागों को अपने अधीन कर लिया था। एक बार नारद जी फिर से लंका आये, रावण ने उनकी बहुत अच्छी सेवा की, नारद जी ने रावण को कहा “सुना है महादेव से बल पाए हो रावण ने कहा हाँ आपकी बात सही है. नारद ने कहा कितना बल पाए. रावण ने कहा यह तो नहीं पता परंतु अगर मैं चाहूँ तो पृथ्वी को हिला डुला सकता हूँ. नारद ने कहा तब तो आपको उस बल की परीक्षा भी लेनी चाहिये क्युँकि व्यक्ति को अपने बल का पता तो होना ही चाहिये. रावण को नारद की बात ठीक लगी और सोच के बोला महर्षि अगर मैं महादेव को कैलाश पर्वत सहित ऊठा के लंका में ही ले आता हूँ ये कैसा रहेगा? इससे ही मुझे पता चला जायेगा कि मेरे अंदर कितना बल है. नारद जी ने कहा विचार बुरा तो नहीं है और उसके बाद चले गये. एक दिन रावण भक्ति और शक्ति के बल पर कैलाश समेत महादेव को लंका में ले जाने का प्रयास किया. जैसे ही उसने कैलाश पर्वत को अपने हाथों में ऊठाया तो देवि सती फिसलने लगी, वो जोर से बोली ठहरो-ठहरो ! इसके उन्होंने महादेव से पूछा कि भगवन ये कैलाश क्युँ हिल रहा है महादेव ने बताया रावण हमें लंका ले जाने की कोशिस में है. रावण ने जब महादेव समेत कैलाश पर्वत को अपने हाथों में ऊठाया तो उसे बहुत अभिमान भी आ गया कि अगर वो महादेव सहित कैलाश पर्वत को ऊठा सकता है तो अब उसके लिये कोई अन्य असम्भव भी नहीं और रावण जैसे ही एक कदम आगे रखा तो उसका संतुलन डगमगाया लेकिन इसके बाद भी वो अपनी कोशिस में लगा रहा और इतने में देवि सती एक बार फिर फिसल गई उन्हें क्रोध आ गया उन्होंने रावण को श्राप दे दिया कि “अरे अभिमानी रावण तु आज से राक्षसों में गिना जाएगा क्युँकि तेरी प्रकृति राक्षसों की जैसी हो गई है और तु अभिमानी हो गया है. रावण ने देवि सती के शब्दों पर फिर भी ध्यान&nbsp;नहीं&nbsp; दिया तब भगवान शिव ने अपना भार बढाना शुरु किया और उस भार से रावण ने कैलाश पर्वत को धीरे से उसी जगह पर रखना शुरु किया और भार से उसका एक हाथ दब गया और वो दर्द से चिल्लाया उसके चिल्लाने की आवाज स्वर्ग तक सुनाई दी और वो कुछ देर तक मूर्छित हो गया और फिर होश आने पर उसने भगवान महादेव की सुंदर स्तुती की ''”जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य &nbsp;लम्बितां भुजंगतुंगमालिकाम्...'' भोलेनाथ ने स्तुति से प्रसन्न होके उससे कहा कि रावण यद्यपि मैं नृत्य तभी करता हूँ जब क्रोध में होता हूँ, इसलिये क्रोध में किये नृत्य को तांडव नृत्य नाम से संसार जानता है. किंतु आज तुमने अपनी इस सुंदर स्रोत से और सुंदर गायन से&nbsp; मेरा मन प्रसन्नता पूर्वक नृत्य करने को हो गया. रावण द्वारा&nbsp; रचित और गाया हुआ यह स्रोत शिव तांडव स्रोत कहलाया क्युँकि भगवान शिव का नृत्य तांडव कहलाता है परन्तु वह क्रोध मे होता है लेकिन इस स्रोत में भगवान प्रसन्नता पूर्वक नृत्य करते हैं. इसके उपरांत भगवान शिव ने रावण को प्रसन्न&nbsp; होके चंद्रहास नामक तलवार दी, जिसके हाथ में रहने पर उसे तीन लोक में कोई युद्द में नहीं हरा सकता था. देवि सती के श्राप के बाद से ही रावण की गिनती राक्षसों में होने लगी और राक्षसों की संगति तो थी ही, इसलिये राक्षसी संगति में अभिमान, गलत कार्य और भी बढते चले गये, श्राप के पहले वो ब्राह्मण था और सात्विक तपस्या करता था. ब्रह्मदेव और महादेव की पूजा का जल लाने का कार्य भी देवताओं को दिया था. लेकिन बाद में वो सात्विक से तामसी प्रवर्त्ति में पड गया अभिमान और असुरों की संगति इन दो कारणों से रावण पतन को प्राप्त हुआ. रावण से ज्यादा रावण के नाम का फायदा ऊठाया दूसरे राक्षसों ने, उसके नाम पर कर वसूली, सिद्द, संतों मुनि जनों का अपमान होने लगा. राक्षसों ने देवताओं से अपना बैर निकालने के लिये, वो कभी गायों को (पृथ्वी समझ कर कि ब्रह्मा जी के पास गयी थी, इसका भेद पूछने के लिये) और&nbsp; ब्राह्मणों इसलिये कि, स्वर्ग में बहुत कम देवता ही रह गये है शायद ये रूप बदल कर देवता ही ब्राह्मण हैं और संत बन के देवताओं की मदद कर रहे हैं [[राक्षस]] जहाँ तहाँ सभी को त्रास देने और मारने लगे. == रावण और राक्षस कुल == रामायण के अनुसार रावण के पिता [[विश्रवा]] थे तो ऋषि पुलत्स्य के पुत्र थे। रावण की माता [[कैकसी]] थी जो राक्षस कुल{{citation needed|reason=राक्षस कुल कुछ नही होता, [[कुण्डली#जातक के गुण|राक्षस गण]] होता है।}} की थी इसलिए रावण ब्राह्मण पिता और राक्षसी माता का संतान था और रावण कई विद्याएं, वेद, पुराण, नीति, दर्शनशास्त्र, इंद्रजाल आदि में पारंगत होने के बावजूद भी उनकी प्रवृत्तियां राक्षसी थी और पूरे संसार में आतंक मचाता था। रावण का बड़ा भाई वैश्रावण था। == रावण का विवाह == दानवों को पता चला कि उनके भांजा रावण ने अकेले ही स्वर्ग में सभी देवताओं को परास्त कर दिया है। तीनो लोकों में इस बात का पता चला और इस बात से दानव बहुत खुश हो गये उनकी वर्षो&nbsp; की मनोकामना पूर्ण हो गयी और दानवों ने रावण की जय जयकार की और रावण को अपना राजा बनने कि प्रार्थना की. रावण के तेज और उसके भव्य स्वरूप और नेतृत्व (डायनामिक लीडरशिप) से मय दानव ने प्रसन्न हो के अपनी अत्यंत सुंदर और मर्यादा का पालन करने वाली पुत्रियों मंदोदरी और दम्यमालिनी का विवाह रावण के साथ किया और रावण पत्नी रूप में मंदोदरी और दम्यमालिनी को पा के प्रसन्न हुआ. पतिव्रता नारियों में मंदोदरी का स्थान देवी [[अहिल्या]] के समकक्ष है == रावण द्वारा भगवान शिव की स्तुति == [[चित्र:Ellora cave29 Shiva-Parvati-Ravana.jpg|अंगूठाकार|एल्लोरा]] एक बार नारद जी फिर से लंका आये, रावण ने उनकी बहुत अच्छी सेवा की, नारद जी ने रावण को कहा “सुना है महादेव से बल पाए हो रावण ने कहा हाँ आपकी बात सही है. नारद ने कहा कितना बल पाए. रावण ने कहा यह तो नहीं पता परंतु अगर मैं चाहूँ तो पृथ्वी को हिला डुला सकता हूँ. नारद ने कहा तब तो आपको उस बल की परीक्षा भी लेनी चाहिये क्युँकि व्यक्ति को अपने बल का पता तो होना ही चाहिये. रावण को नारद की बात ठीक लगी और सोच के बोला महर्षि अगर मैं महादेव को कैलाश पर्वत सहित ऊठा के लंका में ही ले आता हूँ ये कैसा रहेगा? इससे ही मुझे पता चला जायेगा कि मेरे अंदर कितना बल है. नारद जी ने कहा विचार बुरा तो नहीं है और उसके बाद चले गये. एक दिन रावण भक्ति और शक्ति के बल पर कैलाश समेत महादेव को लंका में ले जाने का प्रयास किया. जैसे ही उसने कैलाश पर्वत को अपने हाथों में ऊठाया तो देवि सती फिसलने लगी, वो जोर से बोली ठहरो-ठहरो ! इसके उन्होंने महादेव से पूछा कि भगवन ये कैलाश क्युँ हिल रहा है महादेव ने बताया रावण हमें लंका ले जाने की कोशिस में है. रावण ने जब महादेव समेत कैलाश पर्वत को अपने हाथों में ऊठाया तो उसे बहुत अभिमान भी आ गया कि अगर वो महादेव सहित कैलाश पर्वत को ऊठा सकता है तो अब उसके लिये कोई अन्य असम्भव भी नहीं और रावण जैसे ही एक कदम आगे रखा तो उसका बैलेंस डगमगाया लेकिन इसके बाद भी वो अपनी कोशिस में लगा रहा और इतने में देवि स रावण को श्राप दे दिया कि “अरे अभिमानी रावण तु आज से राक्षसों में गिना जाएगा क्युँकि तेरी प्रकृति राक्षसों की जैसी हो गई है और तु अभिमानी हो गया है. रावण ने देवि सती के शब्दों पर फिर भी ध्यान&nbsp;नहीं&nbsp; दिया तब भगवान शिव ने अपना भार बढाना शुरु किया और उस भार से रावण ने कैलाश पर्वत को धीरे से उसी जगह पर रखना शुरु किया और भार से उसका एक हाथ दब गया और वो दर्द से चिल्लाया उसके चिल्लाने की आवाज स्वर्ग तक सुनाई दी और वो कुछ देर तक मूर्छित हो गया और फिर होश आने पर उसने भगवान महादेव की सुंदर स्तुती की ''”जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य &nbsp;लम्बितां भुजंगतुंगमालिकाम्...'' भोलेनाथ ने स्तुति से प्रसन्न होके उससे कहा कि रावण यद्यपि मैं नृत्य तभी करता हूँ जब क्रोध में होता हूँ, इसलिये क्रोध में किये नृत्य को तांडव नृत्य नाम से संसार जानता है. किंतु आज तुमने अपनी इस सुंदर स्रोत से और सुंदर गायन से&nbsp; मेरा मन प्रसन्नता पूर्वक नृत्य करने को हो गया. रावण द्वारा&nbsp; रचित और गाया हुआ यह स्रोत शिव तांडव स्रोत कहलाया क्युँकि भगवान शिव का नृत्य [[ताण्डव|तांडव]] कहलाता है परन्तु वह क्रोध मे होता है लेकिन इस स्रोत में भगवान प्रसन्नता पूर्वक नृत्य करते हैं. इसके उपरांत भगवान शिव ने रावण को प्रसन्न&nbsp; होके चंद्रहास नामक तलवार दी, जिसके हाथ में रहने पर उसे तीन लोक में कोई युद्द में नहीं हरा सकता था। == रावण का अहम == रावण सर्व ज्ञानी था उसे हर एक चीज का अहसास होता था क्योंकि वह तंत्र विद्या का ज्ञाता था। रावण ने सिर्फ अपनी शक्ती एवम स्वय को सर्वश्रेष्ट साबित करने में सीता का अपहरण अपनी मर्यादा में रह कर किया। अपनी छाया तक उस पर नही पड़ने दी। == राजा अनरण्य का रावण को शाप == अनेक राजा महाराजाओं को पराजित करता हुआ दशग्रीव [[इक्ष्वाकु]] वंश के राजा [[अनरण्य]] के पास पहुँचा जो [[अयोध्या]] पर राज्य करते थे। उसने उन्हें भी द्वन्द युद्ध करने अथवा पराजय स्वीकार करने के लिये ललकारा। दोनों में भीषण युद्ध हुआ किन्तु ब्रह्माजी के वरदान के कारण रावण उनसे पराजित न हो सका। जब अनरण्य का शरीर बुरी तरह से क्षत-विक्षत हो गया तो रावण इक्ष्वाकु वंश का अपमान और उपहास करने लगा। इससे कुपित होकर अनरण्य ने उसे शाप दिया कि तूने अपने व्यंगपूर्ण शब्दों से इक्ष्वाकु वंश का अपमान किया है, इसलिये मैं तुझे शाप देता हूँ कि महात्मा इक्ष्वाकु के इसी वंश में दशरथ-नन्दन राम का जन्म होगा जो तेरा वध करेंगे। यह कह कर राजा स्वर्ग सिधार गये। बालि से विवशतापूर्ण मैत्री रावण की उद्दण्डता में कमी नहीं आई। राक्षस या मनुष्य जिसको भी वह शक्‍तिशाली पाता, उसी के साथ जाकर युद्ध करने लगता। एक बार उसने सुना कि किष्किन्धा पुरी का राजा बालि बड़ा बलवान और पराक्रमी है तो वह उसके पास युद्ध करने के लिये जा पहुँचा। बालि की पत्‍नी तारा, तारा के पिता सुषेण, युवराज अंगद और उसके भाई सुग्रीव ने उसे समझाया कि इस समय बालि नगर से बाहर सन्ध्योपासना के लिये गये हुये हैं। वे ही आपसे युद्ध कर सकते हैं। और कोई वानर इतना पराक्रमी नहीं है जो आपके साथ युद्ध कर सके। इसलिये आप थोड़ी देर उनकी प्रतीक्षा करें। फिर सुग्रीव ने कहा कि राक्षसराज! सामने जो शंख जैसे हड्डियों के ढेर लगे हैं वे बालि के साथ युद्ध की इच्छा से आये आप जैसे वीरों के ही हैं। बालि ने इन सबका अन्त किया है। यदि आप अमृत पी कर आये होंगे तो भी जिस क्षण बालि से टक्कर लेंगे, वह क्षण आपके जीवन का अन्तिम क्षण होगा। यदि आपको मरने की बहुत जल्दी हो तो आप दक्षिण सागर के तट पर चले जाइये। वहीं आपको बालि के दर्शन हो जायेंगे। सुग्रीव के वचन सुन कर रावण विमान पर सवार हो तत्काल दक्षिण सागर में उस स्थान पर जा पहुँचा जहां बालि सन्ध्या कर रहा था। उसने सोचा कि मैं चुपचाप बालि पर आक्रमण कर दूँगा। बालि ने रावण को आते देख लिया परन्तु वह तनिक भी विचलित नहीं हुआ और वैदिक मन्त्रों का उच्चारण करता रहा। ज्योंही उसे पकड़ने के लिये रावण ने पीछे से हाथ बढ़ाया, सतर्क बालि ने उसे पकड़कर अपनी काँख में दबा लिया और आकाश में उड़ चला। रावण बार-बार बालि को अपने नखों से कचोटता रहा किन्तु बालि ने उसकी कोई चिन्ता नहीं की। तब उसे छुड़ाने के लिये रावण के मन्त्री और अनुचर उसके पीछे शोर मचाते हुए दौड़े परन्तु वे बालि के पास तक न पहुँच सके। इस प्रकार बालि रावण को लेकर पश्‍चिमी सागर के तट पर पहुँचा। वहाँ उसने सन्ध्योपासना पूरी की। फिर वह दशानन को लिये हुये किष्किन्धापुरी लौटा। अपने उपवन में एक आसन पर बैठकर उसने रावण को अपनी काँख से निकाल कर पूछा कि अब कहिये आप कौन हैं और किसलिये आये हैं? रावण ने उत्तर दिया कि मैं लंका का राजा रावण हूँ। आपके साथ युद्ध करने के लिये आया था। मैंने आपका अद्‍भुत बल देख लिया। अब मैं अग्नि की साक्षी देकर आपसे मित्रता करना चाहता हूँ। फिर दोनों ने अग्नि की साक्षी देकर एक दूसरे से मित्रता स्थापित की। == रावण के गुण == [[चित्र:Ravana.jpg|thumb|200px| रावण का चित्र]] [[चित्र:Ravana on a brass chariot of Searsole Rajbari, West Bengal, India.jpg|thumb|पीतल के रथ पर रावण, सियरसोल राजबाड़ी, पश्चिम बंगाल, भारत]] रावण मे कितना ही राक्षसत्व क्यों न हो, उसके गुणों विस्मृत नहीं किया जा सकता। ऐसा माना जाता हैं कि रावण [[शिव|शंकर]] भगवान का बड़ा भक्त था। वह महा तेजस्वी, प्रतापी, पराक्रमी, रूपवान तथा विद्वान था। [[वाल्मीकि]] उसके गुणों को निष्पक्षता के साथ स्वीकार करते हुये उसे चारों वेदों का विश्वविख्यात ज्ञाता और महान विद्वान बताते हैं। वे अपने रामायण में [[हनुमान]] का रावण के दरबार में प्रवेश के समय लिखते हैं :'''अहो रूपमहो धैर्यमहोत्सवमहो द्युति:।''' :'''अहो राक्षसराजस्य सर्वलक्षणयुक्तता॥''' आगे वे लिखते हैं "रावण को देखते ही राम मुग्ध हो जाते हैं और कहते हैं कि रूप, सौन्दर्य, धैर्य, कान्ति तथा सर्वलक्षणयुक्त होने पर भी यदि इस रावण में अधर्म बलवान न होता तो यह देवलोक का भी स्वामी बन जाता।" रावण दुष्ट था और पापी था | शास्त्रों के अनुसार वह किसी भी स्त्री को स्पर्श नहीं कर सकता बगैर उसकी इच्छा के, अगर वह ऐसा करेगा तो वह जल कर भस्म हो जाएगा | इसी कारण वह सीताजी को छू तक नहीं पाया | [[वाल्मीकि रामायण]] और [[श्रीरामचरितमानस|रामचरितमानस]] दोनों ही ग्रंथों में रावण को बहुत महत्त्व दिया गया है। राक्षसी माता और ऋषि पिता की सन्तान होने के कारण सदैव दो परस्पर विरोधी तत्त्व रावण के अन्तःकरण को मथते रहते हैं। ===बौद्धिक संपदा का संरक्षणदाता : रावण=== रावण के ही प्रसंग में [[श्रीकृष्ण जुगनू]] का अभिमत है- ".....लंकापति रावण पर विजय का पर्व अकसर यह याद दिलाता है कि रावण की सभा बौद्धिक संपदा के संरक्षण की केंद्र थी। उस काल में जितने भी श्रेष्‍ठजन थे, बुद्धिजीवी और कौशलकर्ता थे, रावण ने उनको अपने आश्रय में रखा था। रावण ने सीता के सामने अपना जो परिचय दिया, वह उसके इसी वैभव का विवेचन है। अरण्‍यकाण्‍ड का 48वां सर्ग इस प्रसंग में द्रष्‍टव्‍य है। उस काल का श्रेष्‍ठ शिल्‍पी मय, जिसने स्‍वयं को विश्‍वकर्मा भी कहा, उसके दरबार में रहा। उसकाल की श्रेष्‍ठ पुरियों में रावण की राजधानी लंका की गणना होती थी - यथेन्‍द्रस्‍यामरावती। मय के साथ रावण ने वैवाहिक संबंध भी स्‍थापित किया। मय को विमान रचना का भी ज्ञान था। कुशल आयुर्वेदशास्‍त्री सुषेण उसके ही दरबार में था जो युद्धजन्‍य मूर्च्‍छा के उपचार में दक्ष था और भारतीय उपमहाद्वीप में पाई जाने वाली सभी ओषधियों को उनके गुणधर्म तथा उपलब्धि स्‍थान सहित जानता था। शिशु रोग निवारण के लिए उसने पुख्‍ता प्रबंध किया था। स्‍वयं इस विषय पर ग्रंथों का प्रणयन भी किया। श्रेष्‍ठ वृक्षायुर्वेद शास्‍त्री उसके यहां थे जो समस्‍त कामनाओं को पूरी करने वाली पर्यावरण की जनक वाटिकाओं का संरक्षण करते थे - सर्वकाफलैर्वृक्षै: संकुलोद्यान भूषिता। इस कार्य पर स्‍वयं उसने अपने पुत्र को तैनात किया था। उसके यहां रत्‍न के रूप में श्रेष्‍ठ गुप्‍तचर, श्रेष्‍ठ परामर्शद और कुलश संगीतज्ञ भी तैनात थे। अंतपुर में सैकड़ों औरतें भी वाद्यों से स्‍नेह रखती थीं। उसके यहां श्रेष्‍ठ सड़क प्रबंधन था और इस कार्य पर दक्ष लोग तैनात थे तथा हाथी, घोड़े, रथों के संचालन को नियमित करते थे। वह प्रथमत: भोगों, संसाधनों के संग्रह और उनके प्रबंधन पर ध्‍यान देता था। इसी कारण नरवाहन कुबेर को कैलास की शरण लेनी पड़ी थी। उसका पुष्‍पक नामक विमान रावण के अधिकार में था और इसी कारण वह वायु या आकाशमार्ग उसकी सत्‍ता में था : यस्‍य तत् पुष्‍पकं नाम विमानं कामगं शुभम्। वीर्यावर्जितं भद्रे येन या‍मि विहायसम्। उसने जल प्रबंधन पर पूरा ध्‍यान दिया, वह जहां भी जाता, नदियों के पानी को बांधने के उपक्रम में लगा रहता था : नद्यश्‍च स्तिमतोदका:, भवन्ति यत्र तत्राहं तिष्‍ठामि चरामि च। कैलास पर्वतोत्‍थान के उसके बल के प्रदर्शन का परिचायक है, वह 'माउंट लिफ्ट' प्रणाली का कदाचित प्रथम उदाहरण है। भारतीय मूर्तिकला में उसका यह स्‍वरूप बहुत लोकप्रिय रहा है। बस.... उसका अभिमान ही उसके पतन का कारण बना। वरना नीतिज्ञ ऐसा कि राम ने लक्ष्‍मण को उसके पास नीति ग्रहण के लिए भेजा था, विष्‍णुधर्मोत्‍तरपुराण में इसके संदर्भ विद्यमान हैं।" == रावण के अवगुण == [[चित्र:Killing of Rawana Painting by Balasaheb Pant Pratinidhi.jpg|thumb|Killing of Rawana Painting by Balasaheb Pant Pratinidhi]] वाल्मीकि रावण के अधर्मी होने को उसका मुख्य अवगुण मानते हैं। उनके रामायण में रावण के वध होने पर [[मन्दोदरी]] विलाप करते हुए कहती है, "अनेक यज्ञों का विलोप करने वाले, धर्म व्यवस्थाओं को तोड़ने वाले, देव-असुर और मनुष्यों की कन्याओं का जहाँ तहाँ से हरण करने वाले! आज तू अपने इन पाप कर्मों के कारण ही वध को प्राप्त हुआ है।" [[तुलसीदास]] जी केवल उसके अहंकार को ही उसका मुख्य अवगुण बताते हैं। उन्होंने रावण को बाहरी तौर से राम से शत्रु भाव रखते हुये हृदय से उनका भक्त बताया है। तुलसीदास के अनुसार रावण सोचता है कि यदि स्वयं भगवान ने अवतार लिया है तो मैं जा कर उनसे हठपूर्वक वैर करूंगा और प्रभु के बाण के आघात से प्राण छोड़कर भव-बन्धन से मुक्त हो जाऊंगा। == रावण के दस सिर == रावण के दस सिर होने की चर्चा रामायण में आती है। वह [[कृष्ण पक्ष|कृष्णपक्ष]] की [[अमावस्या]] को युद्ध के लिये चला था तथा एक-एक दिन क्रमशः एक-एक सिर कटते हैं। इस तरह दसवें दिन अर्थात् [[शुक्ल पक्ष|शुक्लपक्ष]] की [[दशमी]] को रावण का वध होता है। [[रामचरितमानस]] में यह भी वर्णन आता है कि जिस सिर को राम अपने बाण से काट देते हैं पुनः उसके स्थान पर दूसरा सिर उभर आता था। विचार करने की बात है कि क्या एक अंग के कट जाने पर वहाँ पुनः नया अंग उत्पन्न हो सकता है? वस्तुतः रावण के ये सिर कृत्रिम थे - आसुरी [[माया]] से बने हुये। [[मारीच]] का चाँदी के बिन्दुओं से युक्त स्वर्ण मृग बन जाना, रावण का सीता के समक्ष राम का कटा हुआ सिर रखना आदि से सिद्ध होता है कि राक्षस मायावी थे। वे अनेक प्रकार के [[इन्द्रजाल]] (जादू) जानते थे। तो रावण के दस सिर और बीस हाथों को भी कृत्रिम माना जा सकता है। लेकिन कुछ विद्वान मानते हैं कि रावण के दस सिरों की बात प्रतीकात्मक है- उसमें दस मनुष्यों की जितनी बुद्धि थी और दस आदमियों का बल था! [[आदिवासी]] मान्यता के अनुसार वह लोग रावण को अपना पूर्वज मानते हैं और उनके कई तथ्य भी सही है क्योंकि पूरे देश में जहां सारे धर्म के लोग यहां तक कि ब्राह्मण और तमिल दशहरे के दिन रावण दहन करते हैं वही पूरे हिंदुस्तान के आदिवासी ज्यादातर गोंड उस दिन को अपने वीर राजा रावण मंडावी की मृत्यु का शोक मनाते है वह पूजा गोंगो करते हैं| आदिवासी के इसमें दशानन मतलब राजा कहा गया है और आदिवासियों के पूर्वज वाह महापुरुष भी राजा रावण को अपना पूर्वज मानते हैं और उन्हें आदिवासी समुदाय की गोंड जनजाति के सदस्य मानते हैं और उनको सात गोत्र धारी मानते हैं और उन्हें राजा रावण मंडावी कहते हैं ==उल्लेखनीय स्थल== [[उत्तर प्रदेश]] के जिला [[जालौन]] स्थित kalpi नामके शहर मे २१० फीट ऊंची वर्ष १८७५<ref name="Read UP News in Hindi 2018">{{cite web | title=‘लंका मीनार’ में भाई-बहन की एंट्री बंद! जानिए इसके पीछे की कहानी | website=Read UP News in Hindi | date=9 जनवरी 2018 | url=http://up.punjabkesari.in/uttar-pradesh/news/brother-sister-s-entry-in-lanka-minar-closed-know-the-story-behind-it-735336 | language=hi | accessdate=9 जनवरी 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180109235631/http://up.punjabkesari.in/uttar-pradesh/news/brother-sister-s-entry-in-lanka-minar-closed-know-the-story-behind-it-735336 | archive-date=9 जनवरी 2018 | url-status=dead }}</ref> में बनी ‘लंका मीनार’ है। इसके अंदर रावण के पूरे परिवार का चित्रण किया गया है। जिसे मथुरा प्रसाद,जो रामलीला में रावण का पात्र निभाते थे, ने बनवाया था। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * ''श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण'' (प्रथम एवं द्वितीय खंड), सचित्र, हिंदी अनुवाद सहित, प्रकाशक एवं मुद्रक: गीताप्रेस, गोरखपुर * ''वाल्मीकीय रामायण'', प्रकाशक: देहाती पुस्तक भंडार, दिल्ली * आचार्य चतुरसेन का उपन्यास : 'वयं रक्षाम:' ("Vayam Rakshamah" ) SBN-10:8121608775 / ISBN 9788121608770 ==इन्हें भी देखें== *[[भट्टिकाव्य|रावणवध]] *[[रावण संहिता|रावणसंहिता]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20070706134526/http://valmikiramayan.agoodplace4all.com/vrbk120.php रावण के जन्म की कथा] * [https://web.archive.org/web/20120209080558/http://www.freeindia.org/biographies/greatdevotees/vibheeshana/page4.htm लन्कानरेश रावण] [[श्रेणी:रावण]] [[श्रेणी:रामायण के पात्र]] 83ran6oagwnvhcrrxe8z8ku7ew3xpmb धर्मपाल 0 13748 6631528 6627904 2026-10-20T15:48:54Z Mundhalia746 934684 6631528 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन}} {{Infobox royalty |name=धर्मपाल | image = Indian Kanauj triangle map.svg | caption = धर्मपाल का राज्य |reign=774–806 ई॰ |succession=[[पाल वंश|पाल राजा]] |predecessor= [[गोपाल प्रथम]] |successor=[[देवपाल]] |dynasty=[[पाल वंश|पाल]] |spouse= |issue= |father= |religion= }} '''धर्मपाल''' (शासन अवधि: 770-810) [[पाल राजवंश]] के राजा थे। वे [[बौद्ध धर्म]] के अनुयायी थे और उन्होंने अनेकों [[मठ]] व [[बौद्ध बिहार]] बनवाये। [[विक्रमशिला]] व [[सोमपुरी]] के प्रसिद्ध महाबिहारों की स्थापना उनकी कीर्ति के शाश्वत वाहक हैं। विक्रमशिला विश्‍वविद्यालय की देखभाल के लिए सौ गाँव दान में दिये थे। पाल वंश के संस्थापक [[गोपाल]] के बाद उसका पुत्र [[धर्मपाल]] ७७० ई. में सिंहासन पर बैठा। धर्मपाल ने ४० वर्षों तक शासन किया। वह [[कन्‍नौज]] के लिए त्रिदलीय संघर्ष में उलझा रहा। उसने कन्‍नौज की गद्दी से इंद्रायूध को हराकर चक्रायुध को आसीन किया। चक्रायुध को गद्दी पर बैठाने के बाद उसने एक भव्य दरबार का आयोजन किया तथा 'उत्तरापथ स्वामिन' की उपाधि धारण की। [[गुर्जर-प्रतिहार राजवंश|प्रतिहार]] राजा [[नागभट्ट द्वितीय]] एवं [[राष्ट्रकूट]] राजा ध्रुव ने धर्मपाल को पराजित किया था। {{पाल राजवंश के शासक}} ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:प्राचीन भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:भारतीय शासक]] [[श्रेणी:बंगाल के शासक]] [[श्रेणी:8वीं सदी के भारतीय सम्राट]] [[श्रेणी:बौद्ध सम्राट]] {{इतिहास-आधार}} 34q5bps6svlwyepkckvfhsl0zq1cchf देवपाल 0 13749 6631529 6627912 2026-10-20T15:49:34Z Mundhalia746 934684 6631529 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = देवपाल | image =Map of Pala Empire under Devapala.png | caption =देवपाल के अधीन पाल साम्राज्य का मानचित्र।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ancientbanglades0000chak|title=Ancient Bangladesh, a study of the archaeologcial sources|last=Chakrabarti|first=Dilip K.|date=1992|publisher=Delhi ; New York : Oxford University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-19-562879-1|pages=74}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MQBuAAAAMAAJ&q=devapala+is+credited+with+the+subjugation+of+the+gurjaras|title=Archaeological Investigation in Bogra District: From Early Historic to Early Mediaeval Period|last=Rahman|first=Shah Sufi Mostafizur|date=2000|publisher=International Centre for Study of Bengal Art|isbn=978-984-8140-01-7|pages=50-51|language=en}}</ref> | succession = [[पाल वंश|पाल राजवंश]] | predecessor = [[धर्मपाल]] | successor = [[महेन्द्रपाल]] | dynasty = पाल राजवंश | father = [[धर्मपाल]] | mother = रन्नादेवी | consort = yes | spouse = [[महता देवी]] ([[चहमान वंश]] के [[दुर्लभराज प्रथम]] की पुत्री) | issue = राज्यपाल <br/> [[महेन्द्रपाल]] <br />[[शूरपाल प्रथम]] | reign = 806-845 | religion = [[बौद्ध धर्म]]<ref>{{cite book |author=V. D. Mahajan |author-link=Vidya Dhar Mahajan |year=1970 |orig-year=First published 1960 |title=Ancient India |page=570 |oclc=1000593117}}</ref> }} '''देवपाल''' (9वीं शताब्दी) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] में बंगाल क्षेत्र का शासक था। वह इस वंश के तीसरे राजा थ और अपने पिता धर्मपाल के बाद साम्राज्य का उत्तराधिकारी बना। देवपाल ने वर्तमान ओडिशा, कश्मीर और अफगानिस्तान को जीतकर साम्राज्य की सीमाओं का विस्तार किया। पाल अभिलेखों ने उन्हें कई अन्य विजयों का भी श्रेय दिया है। <ref>{{Citation|title=Pala|date=2003|url=http://dx.doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.t064729|work=Oxford Art Online|publisher=Oxford University Press|access-date=2021-11-05}}</ref><ref>{{Cite journal|last=पाल|first=सीमा|last2=पाल|first2=आभा रूपेन्द्र|date=2020-02-01|title=आधुनिक काल मे महिला शिक्षा-समसामयिक संदर्भ में|url=http://dx.doi.org/10.52228/jrua.2017-23-1-6|journal=Journal of Ravishankar University (PART-A)|volume=23|issue=1|pages=47–51}}</ref> देवपाल ने लगभग पूरे उत्तर भारत को जीत लिया थ और उसे व्यावहारिक रूप से उत्तर भारत के नौवीं शताब्दी के उत्तरार्ध का सबसे शक्तिशाली सम्राट माना जाता था। उन्होने अपनी सेनाओं को दक्षिण में विंध्य और पश्चिम में सिंधु तक पहुँचाया। वह कभी भी परास्त नहीं हुए। एक महान विजेता होने के अलावा वह [[साहित्य]], शिक्षा और संस्कृति के महान संरक्षक भी थे। उनके शासनकाल में बंगाल ने हर क्षेत्र में समृद्धि प्राप्त की। उनके शासनकाल के दौरान [[नालन्दा]] प्राचीन भारत में मुख्य शिक्षा केंद्र बन गया था। बौद्ध साहित्य के अध्ययन के लिए भारत के विभिन्न भागों और विदेशों से भी लोग [[नालन्दा महाविहार]] आए। बंगाल ने उनके शासनकाल में अभूतपूर्व प्रगति की थी। उनके शासनकाल में पालवंश का वर्चस्व अपने शिखर तक पहुंच गया। हालाँकि देवपाल की मृत्यु के कारण पाल वंश का पतन और विघटन हुआ। देवपाल बौद्ध धर्म के अनुयायी थे किन्तु अन्य धार्मिक पंथों के प्रति अत्यन्त सहिष्णु थे और अपने साम्राज्य के भीतर अन्य धर्मों के विकास को बढ़ावा देते थे।कहा जाता है कि बौद्ध धर्म के प्रचार और [[भिक्षु]]ओं के कल्याण और आराम के लिए बौद्ध मठों को पांच गाँव दिए गए थे। कहा जाता है कि उन्होंने मगध में कई मंदिरों और मठों का निर्माण भी किया था। [[जावा]] और [[सुमात्रा]] के शैलेन्द्र राजा [[बालापुत्रदेव]] ने नालंदा में एक मठ बनाने के लिए पाँच गाँवों का अनुदान माँगकर अपने राज्य में दूत भेजा था। देवपाल एक योग्य और सक्षम शासक था। देवपाल ने अपने पिता से विरासत में जो विशाल राज्य प्राप्त किया था, उसे बरकरार रखा और अपने पिता के विशाल साम्राज्य में नया साम्राज्य भी मिलाया। बादल स्तम्भ शिलालेख उसे पूरे उत्तर भारत का सर्वोपरि स्वामी बताते हैं, जो हिमालय से लेकर विन्ध्य तक और पूर्वी से पश्चिमी समुद्र तक फैला हुआ था। उनके शासनकाल को उत्कल, हूण, गुर्जर और द्रविड़ों जैसे विरोधियों के खिलाफ सैन्य अभियानों के लिए जाना जाता है। “बादल स्तंभ शिलालेख” में दर्शाया गया है कि देवपाल के ब्राह्मण मंत्री दरभापाणि और केदार मित्र देवपाल के साम्राज्य के विस्तार में सहायक थे। बादल स्तंभ शिलालेख में यह भी दर्शाया गया है कि दरभापाणि ने अपनी कूटनीति का उपयोग करते हुए देवपाल को पूरे उत्तर भारत का स्वामी बना दिया था। देवपाल ने उत्कल, हूण और गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्य को जीत लिया था। उन्होंने सीमांत राज्यों को जीतकर अपने पिता के साम्राज्य में महत्वपूर्ण योगदान दिया। उसने हिंसक जनजाति 'खस' पर भी विजय प्राप्त कर ली थी। पूर्व में [[प्रागज्योतिष]] और [[कामरूप]] के राजा उनके जागीरदार बन गए। दक्षिण में [[उत्कल]] के राजा को युद्ध में हराया था। देवपाल ने दक्षिण भारत में द्रविड़ों पर विजय प्राप्त की थी। देवपाल ने पाला राजा देवपाल के विरोधी [[पाण्ड्य राजवंश|पांड्य राजा]] श्री वल्लभ को भी हराया। एक प्रशासक के रूप में देवपाल बहुत परोपकारी थे। == देवपाल सम्बन्धित प्रमुख तथ्य == देवपाल धर्मपाल का पुत्र एवं [[पाल वंश]] का उत्तराधिकारी था। इसे 810 ई. के लगभग पाल वंश की गद्दी पर बैठाया गया था। देवपाल ने लगभग 810 से 850 ई. तक सफलतापूर्वक राज्य किया। उसने 'प्राग्यज्योतिषपुर' (असम), उड़ीसा एवं नेपाल के कुछ भाग पर अधिकार कर लिया था। देवपाल की प्रमुख विजयों में गुर्जर प्रतिहार शासक [[मिहिरभोज|मिहिर भोज]] पर प्राप्त विजय सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण थी। अरब यात्री सुलेमान ने देवपाल को [[राष्ट्रकूट राजवंश|राष्ट्रकूट]] एवं [[गुर्जर-प्रतिहार राजवंश|प्रतिहार]] शासकों में सबसे अधिक शक्तिशाली बताया है। देवपाल ने '[[मुंगेर]]' में अपनी राजधानी स्थापित की थी। 'बादल स्तम्भ' पर उत्कीर्ण लेख इस बात का दावा करता है कि, "उत्कलों की प्रजाति का सफाया कर दिया, हूणों का धमण्ड खण्डित किया और [[द्रविड़ प्रजाति|द्रविड़]] तथा गुर्जर शासकों के मिथ्याभिमान को ध्वस्त कर दिया"। प्रशासनिक कार्यों में देवपाल को अपने योग्य मंत्री 'दर्भपणि' तथा 'केदार मिश्र' से सहायता प्राप्त हुई तथा उसके सैनिक अभियानों में उसके चचेरे भाई 'जयपाल' ने उसकी सहायता की थी। देवपाल एक बौद्ध राजा था लेकिन [[हिंदू धर्म]] का भी सम्मान करता था। उसे भी 'परमसौगात' कहा गया है। [[जावा]] के शैलेन्द्र वंशी शासक 'वालपुदेव' के अनुरोध पर देवपाल ने उसे बौद्ध विहार बनवाने के लिए पाँच गाँव दान में दिये थे। उसने 'नगरहार' (जलालाबाद) के प्रसिद्ध विद्धान 'वीरदेव' को [[नालन्दा विश्वविद्यालय|'नालन्दा विश्वविद्यालय]]' का प्रधान आचार्य नियुक्त किया। == यह भी देखे == * [[गुर्जर-प्रतिहार राजवंश|गुर्जर प्रतिहार राजवंश]] * [[पाल वंश|पाल राजवंश]] * [[राष्ट्रकूट राजवंश]] {{पाल राजवंश के शासक}} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय शासक]] [[श्रेणी:बंगाल के शासक]] [[श्रेणी:बौद्ध सम्राट]] [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:९वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] c4uu9g4ppfgtpts9ntbjx07cvz2eodb हेमन्त सेन 0 13857 6631531 6628022 2026-10-20T15:51:30Z Mundhalia746 934684 6631531 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name= हेमन्त सेन | image = | caption = |reign= 1071–1097 ई॰ |succession= बंगाल के सेन राजा |predecessor= |successor=[[विजय सेन]] |dynasty=[[सेन राजवंश]] |spouse= |issue= |father= सामंत सेन |religion= }} '''हेमन्त सेन''' [[सेन राजवंश]] ([[बंगाल]]) के राजा थे।<ref>{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/534287/Sena-dynasty |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103200102/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/534287/Sena-dynasty |archive-date=3 नवंबर 2014 |url-status=live }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{s-start}} {{succession box | before=- | title=[[सेन राजवंश|सेन साम्राज्य के राजा]], [[बंगाल]] | years=१०७१&ndash;१०९७ | after=[[विजय सेन]] }} {{s-end}} [[श्रेणी:भारतीय शासक]] [[श्रेणी:बंगाल के शासक]] [[श्रेणी:सेन राजवंश के राजा]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] {{जीवनचरित-स्टब}} l0m4pdzbezchl4uvofeq12tfqi4hzqf विजय सेन 0 13858 6631532 6628021 2026-10-20T15:51:49Z Mundhalia746 934684 6631532 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name= विजय सेन | image = | caption = |reign= 1097–1160 ई॰ |succession= बंगाल के सेन राजा |predecessor= [[हेमन्त सेन]] |successor=[[बल्लाल सेन]] |dynasty=[[सेन राजवंश]] |spouse= |issue= |father= |religion= }} '''विजय सेन''' [[सेन राजवंश]] ([[बंगाल]]) के राजा थे। वह [[हेमन्त सेन]] के पुत्र थे। हेमन्त सेन की मृत्यु के पश्चात विजय सेन राजा बने और पिता के छोटे से राज्य को एक पराक्रमी साम्राज्य में बदल दिया। उन्होने गौड, कामरूप तथा कलिंग के राजाओं को पराजित कर बंगाल पर अपना आधिपत्य स्थापित कर लिया। विजयपुरी और विक्रमपुरा उसकी [[राजधानी]] थी। उन्होने १०९७ ई से ११६० ई तक शासन किया। उनके द्वारा स्थापित सेन राजवंश १०० वर्ष तक टिका रहा। विजय सेन के पूर्वज दक्षिण के कर्णाट से यहाँ आए थे। विजय सेन ने सूर वंश की राजकन्या विलासदेवी से व्याह किया था। अभिलेखों से जान पड़ता है कि विजय सेन के शासन का आरम्भ राढ़ में [[पाल राजवंश]] के अधीन शासक के रूप में हुआ। सम्भवतः विजयसेन, विजयराज और निद्रावली एक ही शासक के नाम हैं जिसने [[रामपाल]] को [[वारेन्द्र]] पर पुनर्विजय प्रप्त करने में सहायता की। ==सामरिक अभियन== विजय सेन ने पाल बंश के शेष राजाओं की दुर्बलता का पूरा लाभ उठाया। [[सन्ध्याकर नन्दी]] द्वारा रचित ‘रामचरितम्’ में उनके राजकाल का उल्लेख मिलता है। विवाहसूत्र के कारण सूर राजवंश के साथ उनका अच्छा सम्पर्क था। इसके अलव उड़ीसा के शासक अनन्तवर्मण के साथ भी उनकी सामरिक मैत्री सन्धि थी। ये दोनों बातें उनके सेन सम्राज्य के विस्तार में सहायक सिद्ध हुईं। विजय सेन ने वर्मण, भिरा, रागभ आदि राजाओं को पराजित किय। [[देवपाड़ा]] शिलालेख से पता चलता है कि विजय सेन ने कामरुप और कलिङ्ग को जीतने के लिए युद्ध किया था। इसके पश्चात सम्भवतः उत्तर बिहार के कुछ भागों को भी जिता। विजय सेन ने पाल राजवंश के शेष राजा मदन पाल से उसकी राजधानी गौड़ को जीत लिया। मदन पाल उत्तर बङ्गाल पलायन कर गया और आगे के आठ वर्ष तक वहाँ शासन करता रहा। ११५२-५३ ई में मदन पाल की मृत्यु के बाद विजय सेन ने समग्र उत्तरबङ्गाल पर अधिकार कर लिया। १२वीं शताब्दी के मध्य तक विजय सेन ने बङ्ग ( दक्षिण बांला) पर आक्रमण किय और वर्मनों की राजधानी विक्रमपुर पर अधिकार कर लिया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{s-start}} {{succession box | before=[[हेमन्त सेन]] | title=[[सेन राजवंश|सेन राजवंश के राजा]], [[बंगाल]] | years=१०९७&ndash;११६० | after=[[बल्लाल सेन]] }} {{s-end}} {{Persondata <!-- मेटाडाटा: [[विकिपीडिया:व्यक्तिगत आँकड़े]] देखें। --> | NAME = सेन, विजय | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = सेन राजवंश के राजा | DATE OF BIRTH = ११७९ | PLACE OF BIRTH = | DATE OF DEATH = १२०६ | PLACE OF DEATH = }} [[श्रेणी:भारतीय शासक]] [[श्रेणी:बंगाल के शासक]] [[श्रेणी:सेन राजवंश के राजा]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] {{जीवनचरित-स्टब}} apmho3gqbguu66bom04ul7ivuqqouqf बल्लाल सेन 0 13859 6631533 6628023 2026-10-20T15:52:11Z Mundhalia746 934684 6631533 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name= बल्लाल सेन | image = | caption = |reign= 1160–1178 ई॰ |succession= बंगाल के सेन राजा |predecessor= [[विजय सेन]] |successor=[[लक्ष्मण सेन]] |dynasty=[[सेन राजवंश]] |spouse= |issue= |father= |religion= }} ''''''बल्लाल सेन'''''' ( शासनकालः 1160-1178) बंगाल के [[सेन राजवंश]] के दूसरे शासक थे।<ref name="bpedia">{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Misra|first=Chitta Ranjan|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Vallalasena|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Vallalasena}}</ref> वह [[विजय सेन]] के पुत्र और उत्तराधिकारी थे। बिल्लाल सेन ने गोविंद पाल को हराकर [[पाल वंश|पाल साम्राज्य]] का अन्त कर दिया।<ref name="sen">{{Cite book|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra Nath|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-93-80607-34-4|pages=35–36}}</ref> बल्लाल सेन ने [[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य साम्राज्य]] की राजकुमारी रमादेवी से विवाह किया जो इंगित करता है कि सेन शासकों का [[दक्षिण भारत]] के साथ घनिष्ठ सामाजिक संपर्क था। बल्ला सेन सबसे प्रसिद्ध सेन राजा थे। उन्होंने राज्य को मजबूत किया। सम्भव है कि उन्होंने उत्तरी बंगाल पर विजय प्राप्त की हो और मगध और मिथिला पर भी विजय प्राप्त की हो। बल्लालचरित में वर्णित बंगाल की एक परंपरा के अनुसार, बल्लाल सेन के साम्राज्य में निम्नलिखित ५ प्रांत शामिल थे- <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.23055/page/n27/mode/2up|title=বল্লাল চরিতের বঙ্গানুবাদ|last=Dhar|first=Dinonath Tr.|date=1904|publisher=Hare Press, Calcutta|language=bn|trans-title=Ballal Chariter Banganubad}}</ref> # वंग (पूर्वी बंगाल) # वारेन्द्र ([[उत्तर बंगाल|उत्तरी बंगाल]]) # [[राढ़ क्षेत्र|राढ़]] # [[मिथिला]] और # बागरी (दक्षिणी बंगाल) कुछ स्रोत दावा करते हैं कि बल्लाल सेन दिल्ली के लिए रवाना हुए थे और उन्हें हिंदुस्थान का सम्राट घोषित किया गया था। किन्तु यह अतिशयोक्ति हो सकती है<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ILRAAQAAIAAJ&q=Ballal+sen+delhi&pg=PA41|title=Asiatic Journal and Monthly Register for British and Foreign India, China and Australasia|date=1835|publisher=Wm. H. Allen & Company|language=en}}</ref> क्योंकि न तो इस क्षेत्र के दो शिलालेख और न ही दो महान साहित्यिक कृतियाँ, जो बल्लाल सेन द्वारा रचित मानी जातीं हैं (दानसागर और अदभुतसागर), उनकी सैन्य विजय का संकेत देते हैं। दूसरी ओर, ये उनकी शैक्षिक गतिविधियों और सामाजिक सुधारों का उल्लेख करते हैं। बल्लाल सेन बंगाल में रूढ़िवादी हिंदू प्रथाओं के पुनरुद्धार से जुड़ी है। चालुक्य राजकुमारी रमादेवी के साथ उनके विवाह से यह भी संकेत मिलता है कि सेन राजाओं ने अपने पिता से विरासत में मिले राज्य को बनाए रखा, जिसमें वर्तमान बांग्लादेश, पूरा पश्चिम बंगाल और मिथिला, यानी उत्तरी बिहार के कुछ भाग शामिल थे। अद्भुत सागर के एक गुप्त अंश के अनुसार, बल्लाल सेन ने अपनी रानी के साथ अपने बुढ़ापे में अपने पुत्र [[लक्ष्मण सेन|लक्ष्मण सेना]] को छोड़कर गंगा और यमुना के संगम पर जाकर अपना राज्य बनाए रखने और अपने साहित्यिक कार्य को पूरा करने दोनों का कार्य पूरा किया। बिल्लाल सेन के एक शिलालेख के अनुसार, बल्लाल सेन एक लेखक थे। उन्होंने 1168 में ''दानसागर'' लिखा था। और 1169 में उन्होंने ''अद्भुतसागर'' लिखना आरम्भ किया किन्तु उसे पूर नहीं कर पाये।<ref name="bpedia">{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Misra|first=Chitta Ranjan|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Vallalasena|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Vallalasena}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMisra2012">Misra, Chitta Ranjan (2012). [http://en.banglapedia.org/index.php?title=Vallalasena "Vallalasena"]. In [[Sirajul Islam|Islam, Sirajul]]; Jamal, Ahmed A. (eds.). ''Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh'' (Second&nbsp;ed.). [[Asiatic Society of Bangladesh]].</cite></ref> ''अद्भुतसागर'' में, यह उल्लेख किया गया था कि जब [[विजय सेन]] जीवित थे, तब बल्लाल सेन ने मिथिला पर विजय प्राप्त की थी।<ref name="bsen">{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Chowdhury|first=AM|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Sena Dynasty|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sena_Dynasty}}</ref> इसके अलावा उन्होंने कुलिनवाद की प्रथा की शुरुआत की।<ref name="bpedia" /> == संदर्भ == [[श्रेणी:सेन राजवंश के राजा]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:भारतीय शासक]] [[श्रेणी:बंगाल के शासक]] m171gvfl0ch18n7f55m45qj9f6q0qjp लक्ष्मण सेन 0 13860 6631534 6627976 2026-10-20T15:52:46Z Mundhalia746 934684 6631534 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=अबिराज-मदन शंकर परम नरसिंह गौड़ेश्वर लक्ष्मण सेन|title=बंगाल के सम्राट|reign=११७८&ndash;१२०६|predecessor=[[बल्लाल सेन]]|successor=[[विश्वरूप सेन]]|spouse=तंद्रा देवी|issue=माधव सेन<br />[[विश्वरूप सेन]]<br />[[केशब सेन]]|royal house=[[सेन राजवंश]]|mother=रामा देवी|father=[[बल्लाल सेन]]|image=}} '''गौड़ेश्वर लक्ष्मण सेन''' (बांग्ला: লক্ষ্মণ সেন) (११७८-१२०६ई) [[बंगाल]] के [[सेन राजवंश]] के चौथे शासक थे। अपने पूर्ववर्ती बल्लाल सेन से प्रभार लेने के बाद लक्ष्मण सेन ने सेन साम्राज्य का विस्तार [[असम]], [[ओडिशा|उड़ीसा]], [[बिहार]] ,[[दिल्ली]],[[इलाहाबाद जिला|प्रयागराज]] और [[वाराणसी जिला|वाराणसी]] तक बढ़ाया ।<ref>{{Cite web|url=https://bn.wikisource.org/wiki/%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BE:%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%B0_%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%87_%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%80_(%E0%A6%89%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%B0_%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%A4)_-_%E0%A6%9C%E0%A7%8D%E0%A6%9E%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%AE%E0%A7%8B%E0%A6%B9%E0%A6%A8_%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%B8.pdf/%E0%A7%A8%E0%A7%AD|title=पन्ने: बंगाल के बाहर बंगाली (उत्तर भारत) - ज्ञानेंद्रमोहन दास.पीडीएफ / २७ - विकिस्रोत (পাতা:বঙ্গের বাহিরে বাঙ্গালী (উত্তর ভারত) - জ্ঞানেন্দ্রমোহন দাস.pdf/২৭ - উইকিসংকলন একটি মুক্ত পাঠাগার)|website=bn.wikisource.org|language=bn|access-date=2021-07-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://m.bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A3_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8|title=लक्ष्मण सेन {{!}} भारतकोश|website=m.bharatdiscovery.org|language=hi|access-date=2021-09-10}}</ref> उनका शासन २८ वर्षों तक चला। उन्होंने सफलतापूर्वक बंगाल में [[बख़्तियार ख़िलजी]] के आक्रमण का प्रतिरोध किया।<ref name="sen">{{Cite book|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-9-38060-734-4|pages=35–36}}</ref> उनके शासनकाल के इतिहास को उनके अब तक खोजे गए समय के [[अभिलेख]] से फिर से बनाया जा सकता है। [[उमापति धर|उमापतिधर]] के लेखन के अलावा, शरण और 'तबक़्त-ए-नासिरी' पुस्तक उनके बारे में जानकारी एकत्र करने में सहायक है। उसने राजा जयचंद्र को हराया। उनके राज्य की राजधानी [[विक्रमपुर]] में थी। उनकी साहित्य में रुचि थी और उन्होंने अपने पिता द्वारा लिखी गई अपूर्ण पुस्तक 'अद्भुत सागर' का उचित भाग लिखा।<ref>{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Laksmanasena|title=Laksmanasena|last1=Misra|first1=Chitta Ranjan|website=[[Banglapedia]]|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|accessdate=6 August 2015}}</ref> ==सैन्य विस्तार== === कामरूप की विजय === लक्ष्मण सेन ने अपने दादा राजा [[विजय सेन]] के सेनापति के रूप में बहुत कम उम्र में [[कामरूप]] पर आक्रमण किया। लक्ष्मण के आक्रमण से भयभीत होकर कामरूप के राजा को झुकना पड़ा। ऐसा माना जाता है कि विजयसेन ने कामरूप के शासक को निष्कासित कर दिया था। बाद में, राजा लक्ष्मण सेन ने कामरूप के राज्य को पूरी तरह से जीत लिया। === कलिंग की विजय === लक्ष्मण सेन के [[भावल]] और [[मधाईनगर]] ([[मालदा जिला]]) के शिलालेखों के अनुसार लक्ष्मण सेन ने अपनी युवावस्था में कलिंग राज्य अभियान चलाया थे।लक्ष्मण सेन अपने दादा विजय सेन के साथ कलिंग अभियान में भाग लेकर सफल हुए। बाद में कलिंग राज्य सेन साम्राज्य के नियंत्रण में आ गया।<ref>{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/44143337|jstor = 44143337|title = Some Aspects of the Village in Ancient Bengal : Size and Periphery|last1 = Chattopadhyay|first1 = Annapurna|journal = Proceedings of the Indian History Congress|year = 1994|volume = 55|pages = 108–114}}</ref> === गया और कन्नौज की विजय === [[विजय सेन]] पहले उत्तरी भारत में नौसेना से गढ़वाल अभियान किया था । सेन शासन के दौरान, गढ़वाल राजाओं के साथ सेन के संबंध अच्छे नहीं थे और प्रतिस्पर्धी थे। लक्ष्मण सेन ने गढ़वाल राजा जयचंद्र सिंह को हराया और गया से कन्नौज तक के क्षेत्र जीत लिया। === खिलजी का पलायन === बंगाल के तत्कालीन राजा लक्ष्मण सेन बंगाल की राजधानी [[नदिया जिला|नदिया]] में रह रहे थे, क्योंकि [[नदिया जिला|नदिया]] बाहरी शत्रुओं से सबसे सुरक्षित क्षेत्र था। [[नदिया जिला|नदिया]] उस समय एक धर्मस्थल थी और ८० वर्षीय राजा लक्ष्मण सेन [[नदिया जिला|नदिया]] के महल में विश्राम कर रहे थे। महल में अधिक सैनिक तैनात नहीं थे। इस स्थिति में बख्तियार [[नदिया जिला|नदिया]] ने पच्चीस हजार सैनिकों के साथ हमला किया। अरबी इतिहासकार इश्मी लिखते हैं कि ८० वर्षीय राजा लक्ष्मण सेन इस समय प्रतिरोध के लिये आगे बढ़े, लेकिन महल में अधिक सैनिक नहीं थे, इसलिए उन्होंने सैनिकों को इकट्ठा करने के उद्देश्य से बिक्रमपुर की यात्रा की। गौरेश्वर अपनी कैवर्त्य सेना के साथ बिक्रमपुर से आए और गंगा तट पर तुर्की सेना पर हमला किया। दोनों पक्षों में भयंकर युद्ध हुआ। समकालीन दस्तावेजों से ज्ञात होता है कि गौरेश्वर ने एक ललाट तीरंदाजी में बख्तियार खिलजी को हराया था। सेन शाही दरबार के कवि [[शरण]] और [[उमापतिधारा|उमापतिधर]] के श्लोक अनुसार, ''मारंकमलदेव'' लक्ष्मण सेन ''म्लेच्छनरेंद्र'' [[बख्तियार खिलजी]] (शायद एक तीर युद्ध) के साथ लड़े ताकि बख्तियार ने अपना हथियार खो दिया और ''हथियार हाथीयार'' चिल्लाया। बख्तियार फिर गौडेश्वर से हार गए और बिहार भाग गए और लक्ष्मण सेन ने अपना राज्य वापस पा लिया।<ref>"Bangalir Itihas", NR Roy, pp-407</ref> इस प्रकार लक्ष्मण सेन [[भारत]] के पहले राजा हैं जिन्होंने [[तुर्क लोग|तुर्की]] आक्रमण को सफलतापूर्वक हराया और विरोध किया। यह झूठा इतिहास , किसने बनाया ??? अगर खिलजी हार गया, तो मुसलमानों की शासन कैसे स्थापित हुए ??? बंगाल का इतिहास बदल दिया गया ? है , जो बताया/ पढ़ाया जाता है , वो झूठा है । और इस झूठ का परिणाम से , आज के बंगाल का यह दुर्दशा हुईं। ==धार्मिक नीति== राजा लक्ष्मण सेन एक भक्त [[वैष्णव]] थे। वह [[भगवान विष्णु]] के चौथे अवतार भगवान [[नृसिंह]] के भक्त थे। शाही उपाधियाँ "परम-वैष्णव", "परम-नरसिंह" और "अरिराज-माधवशंकर" थीं। उनकी शाही दरबार में, महान कवि [[जयदेव]] ने प्रसिद्ध [[वैष्णव]] ''पदावली'' [[गीतगोविन्द]] की रचना की। उनकी शाही दरबार में धोई और श्रीधर दास भी मौजूद थे। श्रीधर दास सदुक्तिकर्णमृत नामक संस्कृत कविता की एक पुस्तक के लेखक थे। सेन वंश का शाही प्रतीक उग्रमाधव था और युद्ध नारा "राधामाधबॉयोबर्जयंती" था। == लक्ष्मण संवत् == लक्ष्मण सेन १११९ ईस्वी में राजा बनें और उसी वर्ष [[लक्ष्मण संबत]] की स्थापना की । जिसका इस्तेमाल बंगाल और बिहार में कम से कम 400 वर्षों से किया जाता रहा है।<ref name=":0">{{Cite journal|last=F.|first=Kielhorn|date=1890|title=The Epoch of the Lakshmanasena Era|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924079325605&view=1up&seq=13|journal=The Indian Antiquary, A Journal of Oriental Research|volume=XIX}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last=Sarkar|first=Anil Kumar|date=October 2013|title=History of Bengal as Reflected in the Tabaqat-i-Nasiri of Minhaj Uddin us Siraj|url=http://journals.mindamas.com/index.php/tawarikh/article/view/562|journal=TAWARIKH: International Journal for Historical Studies|volume=5|pages=31}}</ref> उन्होंने [[गौड़ (नगर)|लक्ष्मणावती]] प्रमुख मध्ययुगीन शहर की भी स्थापना की। ==कवि जयदेव== १२वीं शताब्दी के प्रसिद्ध संस्कृत कवि, [[जयदेव]] लक्ष्मण सेन के दरबार में कवि थे। उन्होंने '[[गीतगोविन्द]]' की रचना की जिसमें राधा और कृष्ण के प्यार का वर्णन किया गया था।<ref>{{Cite book|last=Siegel|first=Lee|url=https://www.worldcat.org/oclc/1124550795|title=Gita Govinda|date=2017|isbn=978-0-8147-4079-8|location=New York|pages=xxvii - xxxi|oclc=1124550795}}</ref> == स्थापत्य == * '''लोकमा राजबाड़ी''' - इसका निर्माण राजा लक्ष्मणसेन ने करवाया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.channelionline.com/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%81%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%A5%E0%A7%87-%E0%A6%B2%E0%A6%95%E0%A6%AE%E0%A6%BE-%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%AC/|title=विलुप्त होने के कगार पर 'लोकमा राजबाड़ी'(বিলুপ্তির পথে ‘লকমা রাজবাড়ি’)|date=2019-07-31|website=चैनल आइ ऑनलाइन (চ্যানেল আই অনলাইন)|language=en-US|access-date=2021-09-10}}</ref> [[चित्र:Anulia Copper plate inscription.jpg|center|thumb|550px|[[आनुलिया]] से प्राप्त लक्ष्मण सेन का ताम्र पत्र ; इस पत्र में ही सबसे पहले [[बांग्ला लिपि]] के इतने विस्तृत उपयोग का पता चला था। ]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बंगाल का इतिहास]] [[श्रेणी:सेन राजवंश के राजा]] [[श्रेणी:सेन राजवंश]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:भारतीय शासक]] [[श्रेणी:बंगाल के शासक]] 3qms4kij608kjjba2zma1oyegvrtoxo प्रभा खेतान 0 17912 6631488 6496185 2026-10-20T13:26:54Z शीतल सिन्हा 70505 6631488 wikitext text/x-wiki प्रभा खेतान (1 नवम्बर 1942 – 19 सितम्बर 2008) हिन्दी साहित्य, नारीवादी विचारधारा तथा सामाजिक-सांस्कृतिक हस्तक्षेप की एक विशिष्ट और प्रभावशाली व्यक्तित्व थीं। '''डॉ॰ प्रभा खेतान''' (1 नवंबर 1942 - 19 सितंबर 2008) [[प्रभा खेतान फाउन्डेशन]] की संस्थापक अध्यक्षा, नारी विषयक कार्यों में सक्रिय रूप से भागीदार, [[फिगरेट]] नामक महिला स्वास्थ्य केन्द्र की स्थापक, 1966 से [[१९७६|2008]] तक चमड़े तथा सिले-सिलाए वस्त्रों की निर्यातक, अपनी कंपनी 'न्यू होराईजन लिमिटेड' की प्रबंध निदेशिका, [[हिन्दी]] [[भाषा]] की लब्ध प्रतिष्ठित [[उपन्यासकार]], कवयित्री तथा नारीवादी चिंतक तथा [[समाज सेविका]] थीं। उन्हें कलकत्ता चैंबर ऑफ कॉमर्स की एकमात्र महिला अध्यक्ष होने का गौरव प्राप्त था। वे [[केन्द्रीय हिन्दी संस्थान]] की सदस्या थीं। == जीवनी == [[कोलकाता]] विश्वविद्यालय से [[दर्शनशास्त्र|दर्शन शास्त्र]] में स्नातकोत्तर उपाधि लेने वाली प्रभा ने "ज्यां पॉल सार्त्र के अस्तित्त्ववाद" पर पीएचडी की थी। उन्होंने 12 वर्ष की उम्र से ही अपनी साहित्य यात्रा की शुरुआत कर दी थी और उनकी पहली रचना (कविता) सुप्रभात में छपी थी, तब वे सातवीं कक्षा की छात्रा थी। [[१९८०]]-८१ से वे पूर्ण कालीन साहित्यिक सेवा में लग गईं। उनके छ: कविता संग्रह- अपरिचित उजाले ([[१९८१]]), सीढ़ीयां चढ़ती रही मैं ([[१९८२]]), एक और आकाश की खोज में ([[१९८५]]), कृष्णधर्मा मैं ([[१९८६]]), हुस्नबानो और अन्य कविताएं ([[१९८७]]), अहिल्या ([[१९८८]]) और आठ उपन्यास- आओ पेपे घर चलें, तालाबंदी ([[१९९१]]), अग्निसंभवा ([[१९९२]]), एडस, छिन्नमस्ता ([[१९९३]]), अपने -अपने चहरे ([[१९९४]]), पीली आंधी ([[१९९६]]) और स्त्री पक्ष ([[१९९९]]) तथा दो लघु उपन्यास ''शब्दों का मसीहा सा‌र्त्र'', ''बाजार के बीच :बाजार के खिलाफ'' सभी साहित्यिक क्षेत्र में प्रशंसित रहे। फ्रांसीसी रचनाकार [[सिमोन द बोउवा]] की पुस्तक ‘दि सेकेंड सेक्स’ के अनुवाद ‘स्त्री उपेक्षिता’ ने उन्हें काफी चर्चित किया। इसके अतिरिक्त उनकी कई पुस्तकें जैसे बाजार बीच बाजार के खिलाफ और उपनिवेश में स्त्री जैसी रचनाओं ने उनकी नारीवादी छवि को स्थापित किया। अपने जीवन के अनछुए पहलुओं को उजागर करने वाली आत्मकथा ‘अन्या से अनन्या’ लिखकर सौम्य और शालीन प्रभा खेतान ने साहित्य जगत को चौंका दिया। डॉ॰ प्रभा खेतान के साहित्य में स्त्री यंत्रणा को आसानी से देखा जा सकता है। बंगाली स्त्रियों के बहाने इन्होंने स्त्री जीवन में काफी बारीकी से झांकने का बखूबी प्रयास किया। आपने कई निबन्ध भी लिखे। डॉ॰ प्रभा खेतान को जहाँ स्त्रीवादी चिन्तक होने का गौरव प्राप्त हुआ वहीं वे स्त्री चेतना के कार्यों में सक्रिय रूप से भी हिस्सा लेती रहीं। उन्हें 'प्रतिभाशाली महिला पुरस्कार' और टॉप पर्सनैलिटी अवार्ड' भी प्रदान किया गया। साहित्य में उल्लेखनीय योगदान के लिये केन्द्रीय हिन्दी संस्थान का 'महापंडित राहुल सांकृत्यायन पुरस्कार'''<nowiki>'</nowiki>''' राष्ट्रपति ने उन्हें अपने हाथों से प्रदान किया। == इन्हें भी देखें == * [[हिन्दी गद्यकार]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160305111421/http://ehindisahitya.blogspot.com/2008/09/blog-post_21.html डॉ॰प्रभा खेतान को श्रद्धांजलि] (ई-हिन्दी साहित्य सभा) * [http://www.hindustandainik.com/news/2031_2159999,00830001.htm अनन्य थीं प्रभा खेतान]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} {{हिंदी साहित्यकार}} [[श्रेणी:नारीवादी]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] nhazkgo7wjssg0ur930040ixmjalylz 6631489 6631488 2026-10-20T13:27:41Z शीतल सिन्हा 70505 6631489 wikitext text/x-wiki प्रभा खेतान (1 नवम्बर 1942 – 19 सितम्बर 2008) हिन्दी साहित्य, नारीवादी विचारधारा तथा सामाजिक-सांस्कृतिक हस्तक्षेप की एक विशिष्ट और प्रभावशाली व्यक्तित्व थीं। कोलकाता में जन्मी प्रभा खेतान ने कोलकाता विश्वविद्यालय से दर्शनशास्त्र में परास्नातक की उपाधि प्राप्त की तथा ज्याँ-पॉल सार्त्र के अस्तित्ववादी दर्शन पर शोध कर पीएच.डी. की उपाधि अर्जित की। दर्शन का यह गहन अनुशीलन उनके साहित्यिक, वैचारिक और सामाजिक हस्तक्षेपों की बुनियादी वैचारिक संरचना बना। '''डॉ॰ प्रभा खेतान''' (1 नवंबर 1942 - 19 सितंबर 2008) [[प्रभा खेतान फाउन्डेशन]] की संस्थापक अध्यक्षा, नारी विषयक कार्यों में सक्रिय रूप से भागीदार, [[फिगरेट]] नामक महिला स्वास्थ्य केन्द्र की स्थापक, 1966 से [[१९७६|2008]] तक चमड़े तथा सिले-सिलाए वस्त्रों की निर्यातक, अपनी कंपनी 'न्यू होराईजन लिमिटेड' की प्रबंध निदेशिका, [[हिन्दी]] [[भाषा]] की लब्ध प्रतिष्ठित [[उपन्यासकार]], कवयित्री तथा नारीवादी चिंतक तथा [[समाज सेविका]] थीं। उन्हें कलकत्ता चैंबर ऑफ कॉमर्स की एकमात्र महिला अध्यक्ष होने का गौरव प्राप्त था। वे [[केन्द्रीय हिन्दी संस्थान]] की सदस्या थीं। == जीवनी == [[कोलकाता]] विश्वविद्यालय से [[दर्शनशास्त्र|दर्शन शास्त्र]] में स्नातकोत्तर उपाधि लेने वाली प्रभा ने "ज्यां पॉल सार्त्र के अस्तित्त्ववाद" पर पीएचडी की थी। उन्होंने 12 वर्ष की उम्र से ही अपनी साहित्य यात्रा की शुरुआत कर दी थी और उनकी पहली रचना (कविता) सुप्रभात में छपी थी, तब वे सातवीं कक्षा की छात्रा थी। [[१९८०]]-८१ से वे पूर्ण कालीन साहित्यिक सेवा में लग गईं। उनके छ: कविता संग्रह- अपरिचित उजाले ([[१९८१]]), सीढ़ीयां चढ़ती रही मैं ([[१९८२]]), एक और आकाश की खोज में ([[१९८५]]), कृष्णधर्मा मैं ([[१९८६]]), हुस्नबानो और अन्य कविताएं ([[१९८७]]), अहिल्या ([[१९८८]]) और आठ उपन्यास- आओ पेपे घर चलें, तालाबंदी ([[१९९१]]), अग्निसंभवा ([[१९९२]]), एडस, छिन्नमस्ता ([[१९९३]]), अपने -अपने चहरे ([[१९९४]]), पीली आंधी ([[१९९६]]) और स्त्री पक्ष ([[१९९९]]) तथा दो लघु उपन्यास ''शब्दों का मसीहा सा‌र्त्र'', ''बाजार के बीच :बाजार के खिलाफ'' सभी साहित्यिक क्षेत्र में प्रशंसित रहे। फ्रांसीसी रचनाकार [[सिमोन द बोउवा]] की पुस्तक ‘दि सेकेंड सेक्स’ के अनुवाद ‘स्त्री उपेक्षिता’ ने उन्हें काफी चर्चित किया। इसके अतिरिक्त उनकी कई पुस्तकें जैसे बाजार बीच बाजार के खिलाफ और उपनिवेश में स्त्री जैसी रचनाओं ने उनकी नारीवादी छवि को स्थापित किया। अपने जीवन के अनछुए पहलुओं को उजागर करने वाली आत्मकथा ‘अन्या से अनन्या’ लिखकर सौम्य और शालीन प्रभा खेतान ने साहित्य जगत को चौंका दिया। डॉ॰ प्रभा खेतान के साहित्य में स्त्री यंत्रणा को आसानी से देखा जा सकता है। बंगाली स्त्रियों के बहाने इन्होंने स्त्री जीवन में काफी बारीकी से झांकने का बखूबी प्रयास किया। आपने कई निबन्ध भी लिखे। डॉ॰ प्रभा खेतान को जहाँ स्त्रीवादी चिन्तक होने का गौरव प्राप्त हुआ वहीं वे स्त्री चेतना के कार्यों में सक्रिय रूप से भी हिस्सा लेती रहीं। उन्हें 'प्रतिभाशाली महिला पुरस्कार' और टॉप पर्सनैलिटी अवार्ड' भी प्रदान किया गया। साहित्य में उल्लेखनीय योगदान के लिये केन्द्रीय हिन्दी संस्थान का 'महापंडित राहुल सांकृत्यायन पुरस्कार'''<nowiki>'</nowiki>''' राष्ट्रपति ने उन्हें अपने हाथों से प्रदान किया। == इन्हें भी देखें == * [[हिन्दी गद्यकार]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160305111421/http://ehindisahitya.blogspot.com/2008/09/blog-post_21.html डॉ॰प्रभा खेतान को श्रद्धांजलि] (ई-हिन्दी साहित्य सभा) * [http://www.hindustandainik.com/news/2031_2159999,00830001.htm अनन्य थीं प्रभा खेतान]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} {{हिंदी साहित्यकार}} [[श्रेणी:नारीवादी]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] 42t7nfpzdsa0fhzn9b4ehy2q2crl2v7 6631490 6631489 2026-10-20T13:34:01Z शीतल सिन्हा 70505 6631490 wikitext text/x-wiki '''प्रभा खेतान''' (1 नवम्बर 1942 – 19 सितम्बर 2008) हिन्दी साहित्य, नारीवादी विचारधारा तथा सामाजिक-सांस्कृतिक हस्तक्षेप की एक विशिष्ट और प्रभावशाली व्यक्तित्व थीं। कोलकाता में जन्मी प्रभा खेतान ने कोलकाता विश्वविद्यालय से दर्शनशास्त्र में परास्नातक की उपाधि प्राप्त की तथा ज्याँ-पॉल सार्त्र के अस्तित्ववादी दर्शन पर शोध कर पीएच.डी. की उपाधि अर्जित की। दर्शन का यह गहन अनुशीलन उनके साहित्यिक, वैचारिक और सामाजिक हस्तक्षेपों की बुनियादी वैचारिक संरचना बना। == जीवनी == [[कोलकाता]] विश्वविद्यालय से [[दर्शनशास्त्र|दर्शन शास्त्र]] में स्नातकोत्तर उपाधि लेने वाली प्रभा ने "ज्यां पॉल सार्त्र के अस्तित्त्ववाद" पर पीएचडी की थी। उन्होंने 12 वर्ष की उम्र से ही अपनी साहित्य यात्रा की शुरुआत कर दी थी और उनकी पहली रचना (कविता) सुप्रभात में छपी थी, तब वे सातवीं कक्षा की छात्रा थी। [[१९८०]]-८१ से वे पूर्ण कालीन साहित्यिक सेवा में लग गईं। उनके छ: कविता संग्रह- अपरिचित उजाले ([[१९८१]]), सीढ़ीयां चढ़ती रही मैं ([[१९८२]]), एक और आकाश की खोज में ([[१९८५]]), कृष्णधर्मा मैं ([[१९८६]]), हुस्नबानो और अन्य कविताएं ([[१९८७]]), अहिल्या ([[१९८८]]) और आठ उपन्यास- आओ पेपे घर चलें, तालाबंदी ([[१९९१]]), अग्निसंभवा ([[१९९२]]), एडस, छिन्नमस्ता ([[१९९३]]), अपने -अपने चहरे ([[१९९४]]), पीली आंधी ([[१९९६]]) और स्त्री पक्ष ([[१९९९]]) तथा दो लघु उपन्यास ''शब्दों का मसीहा सा‌र्त्र'', ''बाजार के बीच :बाजार के खिलाफ'' सभी साहित्यिक क्षेत्र में प्रशंसित रहे। फ्रांसीसी रचनाकार [[सिमोन द बोउवा]] की पुस्तक ‘दि सेकेंड सेक्स’ के अनुवाद ‘स्त्री उपेक्षिता’ ने उन्हें काफी चर्चित किया। इसके अतिरिक्त उनकी कई पुस्तकें जैसे बाजार बीच बाजार के खिलाफ और उपनिवेश में स्त्री जैसी रचनाओं ने उनकी नारीवादी छवि को स्थापित किया। अपने जीवन के अनछुए पहलुओं को उजागर करने वाली आत्मकथा ‘अन्या से अनन्या’ लिखकर सौम्य और शालीन प्रभा खेतान ने साहित्य जगत को चौंका दिया। डॉ॰ प्रभा खेतान के साहित्य में स्त्री यंत्रणा को आसानी से देखा जा सकता है। बंगाली स्त्रियों के बहाने इन्होंने स्त्री जीवन में काफी बारीकी से झांकने का बखूबी प्रयास किया। आपने कई निबन्ध भी लिखे। डॉ॰ प्रभा खेतान को जहाँ स्त्रीवादी चिन्तक होने का गौरव प्राप्त हुआ वहीं वे स्त्री चेतना के कार्यों में सक्रिय रूप से भी हिस्सा लेती रहीं। उन्हें 'प्रतिभाशाली महिला पुरस्कार' और टॉप पर्सनैलिटी अवार्ड' भी प्रदान किया गया। साहित्य में उल्लेखनीय योगदान के लिये केन्द्रीय हिन्दी संस्थान का 'महापंडित राहुल सांकृत्यायन पुरस्कार''' राष्ट्रपति ने उन्हें अपने हाथों से प्रदान किया। ==व्यवसायिक जीवन== डॉ॰ प्रभा खेतान [[प्रभा खेतान फाउन्डेशन]] की संस्थापक अध्यक्षा थीं। उन्होंने [[फिगरेट]] नामक महिला स्वास्थ्य केन्द्र की स्थापना की। वे 1966 से [[१९७६|2008]] तक चमड़े तथा सिले-सिलाए वस्त्रों की निर्यातक, अपनी कंपनी 'न्यू होराईजन लिमिटेड' की प्रबंध निदेशिका, [[हिन्दी]] [[भाषा]] की लब्ध प्रतिष्ठित [[उपन्यासकार]], कवयित्री तथा नारीवादी चिंतक तथा [[समाज सेविका]] थीं। उन्हें कलकत्ता चैंबर ऑफ कॉमर्स की एकमात्र महिला अध्यक्ष होने का गौरव प्राप्त था। वे [[केन्द्रीय हिन्दी संस्थान]] की सदस्या थीं। == इन्हें भी देखें == * [[हिन्दी गद्यकार]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160305111421/http://ehindisahitya.blogspot.com/2008/09/blog-post_21.html डॉ॰प्रभा खेतान को श्रद्धांजलि] (ई-हिन्दी साहित्य सभा) * [http://www.hindustandainik.com/news/2031_2159999,00830001.htm अनन्य थीं प्रभा खेतान]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} {{हिंदी साहित्यकार}} [[श्रेणी:नारीवादी]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] rn23ek0gq5k83aokqgh9m1rgsx9mc7s 6631491 6631490 2026-10-20T13:35:20Z शीतल सिन्हा 70505 6631491 wikitext text/x-wiki '''प्रभा खेतान''' (1 नवम्बर 1942 – 19 सितम्बर 2008) हिन्दी साहित्य, नारीवादी विचारधारा तथा सामाजिक-सांस्कृतिक हस्तक्षेप की एक विशिष्ट और प्रभावशाली व्यक्तित्व थीं।<ref>{{cite web |title=प्रभा खेतान की किताब अपने-अपने चेहरे {{!}} हिंदवी |url=https://www.hindwi.org/ebooks/detail/apne-apne-chehre-ebooks |website=Hindwi |access-date=20 अक्टूबर 2026 |language=hi}}</ref> कोलकाता में जन्मी प्रभा खेतान ने कोलकाता विश्वविद्यालय से दर्शनशास्त्र में परास्नातक की उपाधि प्राप्त की तथा ज्याँ-पॉल सार्त्र के अस्तित्ववादी दर्शन पर शोध कर पीएच.डी. की उपाधि अर्जित की। दर्शन का यह गहन अनुशीलन उनके साहित्यिक, वैचारिक और सामाजिक हस्तक्षेपों की बुनियादी वैचारिक संरचना बना। == जीवनी == [[कोलकाता]] विश्वविद्यालय से [[दर्शनशास्त्र|दर्शन शास्त्र]] में स्नातकोत्तर उपाधि लेने वाली प्रभा ने "ज्यां पॉल सार्त्र के अस्तित्त्ववाद" पर पीएचडी की थी। उन्होंने 12 वर्ष की उम्र से ही अपनी साहित्य यात्रा की शुरुआत कर दी थी और उनकी पहली रचना (कविता) सुप्रभात में छपी थी, तब वे सातवीं कक्षा की छात्रा थी। [[१९८०]]-८१ से वे पूर्ण कालीन साहित्यिक सेवा में लग गईं। उनके छ: कविता संग्रह- अपरिचित उजाले ([[१९८१]]), सीढ़ीयां चढ़ती रही मैं ([[१९८२]]), एक और आकाश की खोज में ([[१९८५]]), कृष्णधर्मा मैं ([[१९८६]]), हुस्नबानो और अन्य कविताएं ([[१९८७]]), अहिल्या ([[१९८८]]) और आठ उपन्यास- आओ पेपे घर चलें, तालाबंदी ([[१९९१]]), अग्निसंभवा ([[१९९२]]), एडस, छिन्नमस्ता ([[१९९३]]), अपने -अपने चहरे ([[१९९४]]), पीली आंधी ([[१९९६]]) और स्त्री पक्ष ([[१९९९]]) तथा दो लघु उपन्यास ''शब्दों का मसीहा सा‌र्त्र'', ''बाजार के बीच :बाजार के खिलाफ'' सभी साहित्यिक क्षेत्र में प्रशंसित रहे। फ्रांसीसी रचनाकार [[सिमोन द बोउवा]] की पुस्तक ‘दि सेकेंड सेक्स’ के अनुवाद ‘स्त्री उपेक्षिता’ ने उन्हें काफी चर्चित किया। इसके अतिरिक्त उनकी कई पुस्तकें जैसे बाजार बीच बाजार के खिलाफ और उपनिवेश में स्त्री जैसी रचनाओं ने उनकी नारीवादी छवि को स्थापित किया। अपने जीवन के अनछुए पहलुओं को उजागर करने वाली आत्मकथा ‘अन्या से अनन्या’ लिखकर सौम्य और शालीन प्रभा खेतान ने साहित्य जगत को चौंका दिया। डॉ॰ प्रभा खेतान के साहित्य में स्त्री यंत्रणा को आसानी से देखा जा सकता है। बंगाली स्त्रियों के बहाने इन्होंने स्त्री जीवन में काफी बारीकी से झांकने का बखूबी प्रयास किया। आपने कई निबन्ध भी लिखे। डॉ॰ प्रभा खेतान को जहाँ स्त्रीवादी चिन्तक होने का गौरव प्राप्त हुआ वहीं वे स्त्री चेतना के कार्यों में सक्रिय रूप से भी हिस्सा लेती रहीं। उन्हें 'प्रतिभाशाली महिला पुरस्कार' और टॉप पर्सनैलिटी अवार्ड' भी प्रदान किया गया। साहित्य में उल्लेखनीय योगदान के लिये केन्द्रीय हिन्दी संस्थान का 'महापंडित राहुल सांकृत्यायन पुरस्कार''' राष्ट्रपति ने उन्हें अपने हाथों से प्रदान किया। ==व्यवसायिक जीवन== डॉ॰ प्रभा खेतान [[प्रभा खेतान फाउन्डेशन]] की संस्थापक अध्यक्षा थीं। उन्होंने [[फिगरेट]] नामक महिला स्वास्थ्य केन्द्र की स्थापना की। वे 1966 से [[१९७६|2008]] तक चमड़े तथा सिले-सिलाए वस्त्रों की निर्यातक, अपनी कंपनी 'न्यू होराईजन लिमिटेड' की प्रबंध निदेशिका, [[हिन्दी]] [[भाषा]] की लब्ध प्रतिष्ठित [[उपन्यासकार]], कवयित्री तथा नारीवादी चिंतक तथा [[समाज सेविका]] थीं। उन्हें कलकत्ता चैंबर ऑफ कॉमर्स की एकमात्र महिला अध्यक्ष होने का गौरव प्राप्त था। वे [[केन्द्रीय हिन्दी संस्थान]] की सदस्या थीं। == इन्हें भी देखें == * [[हिन्दी गद्यकार]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160305111421/http://ehindisahitya.blogspot.com/2008/09/blog-post_21.html डॉ॰प्रभा खेतान को श्रद्धांजलि] (ई-हिन्दी साहित्य सभा) * [http://www.hindustandainik.com/news/2031_2159999,00830001.htm अनन्य थीं प्रभा खेतान]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} {{हिंदी साहित्यकार}} [[श्रेणी:नारीवादी]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] cyy3wrvgmvfy51ipwkt51bhl1g6zhoc 6631492 6631491 2026-10-20T13:38:25Z शीतल सिन्हा 70505 6631492 wikitext text/x-wiki '''प्रभा खेतान''' (1 नवम्बर 1942,कोलकाता – 19 सितम्बर 2008) हिन्दी साहित्य, नारीवादी विचारधारा तथा सामाजिक-सांस्कृतिक हस्तक्षेप की एक विशिष्ट और प्रभावशाली व्यक्तित्व थीं।<ref>{{cite web |title=प्रभा खेतान की किताब अपने-अपने चेहरे {{!}} हिंदवी |url=https://www.hindwi.org/ebooks/detail/apne-apne-chehre-ebooks |website=Hindwi |access-date=20 अक्टूबर 2026 |language=hi}}</ref> इन्होंने कोलकाता विश्वविद्यालय से दर्शनशास्त्र में परास्नातक की उपाधि प्राप्त की तथा ज्याँ-पॉल सार्त्र के अस्तित्ववादी दर्शन पर शोध कर पीएच.डी. की उपाधि अर्जित की। == जीवनी == [[कोलकाता]] विश्वविद्यालय से [[दर्शनशास्त्र|दर्शन शास्त्र]] में स्नातकोत्तर उपाधि लेने वाली प्रभा ने "ज्यां पॉल सार्त्र के अस्तित्त्ववाद" पर पीएचडी की थी। उन्होंने 12 वर्ष की उम्र से ही अपनी साहित्य यात्रा की शुरुआत कर दी थी और उनकी पहली रचना (कविता) सुप्रभात में छपी थी, तब वे सातवीं कक्षा की छात्रा थी। [[१९८०]]-८१ से वे पूर्ण कालीन साहित्यिक सेवा में लग गईं। उनके छ: कविता संग्रह- अपरिचित उजाले ([[१९८१]]), सीढ़ीयां चढ़ती रही मैं ([[१९८२]]), एक और आकाश की खोज में ([[१९८५]]), कृष्णधर्मा मैं ([[१९८६]]), हुस्नबानो और अन्य कविताएं ([[१९८७]]), अहिल्या ([[१९८८]]) और आठ उपन्यास- आओ पेपे घर चलें, तालाबंदी ([[१९९१]]), अग्निसंभवा ([[१९९२]]), एडस, छिन्नमस्ता ([[१९९३]]), अपने -अपने चहरे ([[१९९४]]), पीली आंधी ([[१९९६]]) और स्त्री पक्ष ([[१९९९]]) तथा दो लघु उपन्यास ''शब्दों का मसीहा सा‌र्त्र'', ''बाजार के बीच :बाजार के खिलाफ'' सभी साहित्यिक क्षेत्र में प्रशंसित रहे। फ्रांसीसी रचनाकार [[सिमोन द बोउवा]] की पुस्तक ‘दि सेकेंड सेक्स’ के अनुवाद ‘स्त्री उपेक्षिता’ ने उन्हें काफी चर्चित किया। इसके अतिरिक्त उनकी कई पुस्तकें जैसे बाजार बीच बाजार के खिलाफ और उपनिवेश में स्त्री जैसी रचनाओं ने उनकी नारीवादी छवि को स्थापित किया। अपने जीवन के अनछुए पहलुओं को उजागर करने वाली आत्मकथा ‘अन्या से अनन्या’ लिखकर सौम्य और शालीन प्रभा खेतान ने साहित्य जगत को चौंका दिया। डॉ॰ प्रभा खेतान के साहित्य में स्त्री यंत्रणा को आसानी से देखा जा सकता है। बंगाली स्त्रियों के बहाने इन्होंने स्त्री जीवन में काफी बारीकी से झांकने का बखूबी प्रयास किया। आपने कई निबन्ध भी लिखे। डॉ॰ प्रभा खेतान को जहाँ स्त्रीवादी चिन्तक होने का गौरव प्राप्त हुआ वहीं वे स्त्री चेतना के कार्यों में सक्रिय रूप से भी हिस्सा लेती रहीं। उन्हें 'प्रतिभाशाली महिला पुरस्कार' और टॉप पर्सनैलिटी अवार्ड' भी प्रदान किया गया। साहित्य में उल्लेखनीय योगदान के लिये केन्द्रीय हिन्दी संस्थान का 'महापंडित राहुल सांकृत्यायन पुरस्कार''' राष्ट्रपति ने उन्हें अपने हाथों से प्रदान किया। ==व्यवसायिक जीवन== डॉ॰ प्रभा खेतान [[प्रभा खेतान फाउन्डेशन]] की संस्थापक अध्यक्षा थीं। उन्होंने [[फिगरेट]] नामक महिला स्वास्थ्य केन्द्र की स्थापना की। वे 1966 से [[१९७६|2008]] तक चमड़े तथा सिले-सिलाए वस्त्रों की निर्यातक, अपनी कंपनी 'न्यू होराईजन लिमिटेड' की प्रबंध निदेशिका, [[हिन्दी]] [[भाषा]] की लब्ध प्रतिष्ठित [[उपन्यासकार]], कवयित्री तथा नारीवादी चिंतक तथा [[समाज सेविका]] थीं। उन्हें कलकत्ता चैंबर ऑफ कॉमर्स की एकमात्र महिला अध्यक्ष होने का गौरव प्राप्त था। वे [[केन्द्रीय हिन्दी संस्थान]] की सदस्या थीं। == इन्हें भी देखें == * [[हिन्दी गद्यकार]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160305111421/http://ehindisahitya.blogspot.com/2008/09/blog-post_21.html डॉ॰प्रभा खेतान को श्रद्धांजलि] (ई-हिन्दी साहित्य सभा) * [http://www.hindustandainik.com/news/2031_2159999,00830001.htm अनन्य थीं प्रभा खेतान]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} {{हिंदी साहित्यकार}} [[श्रेणी:नारीवादी]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] sm6p4d9w4vjbwjvng2iu0cpe9vya74a शहडोल ज़िला 0 21101 6631613 6114192 2026-10-21T00:51:05Z Mediahubsdl 954906 /* */ घुनघुटी जंगल और घुनघुटी बचाओ आंदोलन 6631613 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक प्रांत |province_name = शहडोल ज़िला<br /><small>Shahdol district</small> |loc_map = MP Shahdol district map.svg |capital = [[शहडोल]] |area = 6,205 |pop = 10,66,063 |pop_year = 2011 |pop_density = 170 |sub_province_title = ब्लॉक |sub_provinces = ? |languages= [[हिन्दी]] }} '''शहडोल ज़िला''' [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य का एक ज़िला है। ज़िले का मुख्यालय [[शहडोल]] है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> ==भूगोल व इतिहास== ज़िले का गठन 1959 मे किया गया था। यह पूर्व में [[कोरिया जिला|कोरिया]] दक्षिण में [[अनूपपुर ज़िला|अनूपपुर]] और [[बिलासपुर जिला, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]], उत्तर में [[सतना ज़िला|सतना]] एवं [[सीधी ज़िला|सीधी]] तथा पश्चिम में [[उमरिया ज़िला|उमरिया]] जिले से घिरा हुआ है। इसी सीमा पर घुनघुटी का हजारों एकड़ का जंगल है, जहा 2026 में 14 से 15 कोयला खदान संचालित करने की प्रक्रिया प्रारंभ हुई,जिस पर वन्यजीव कार्यकर्ता गजेन्द्र सिंह परिहार द्वारा नेशनल ग्रीन ट्रिब्यूनल में याचिका लगा कर सार्वजनिक रूप से जनता को जागृत करते हुए अगस्त 2026 से घुनघुटी बचाओ अभियान की शुरुवात की गई, जिसे भीषण जन समर्थन मिल रहा है। ----जिला पूर्व से पश्चिम में 110 किमी तथा उत्तर से दक्षिण में 170 किमी तक फैला हुआ है। जिला 22 डिग्री 38’ डिग्री उत्तरी अक्षांश से 24डिग्री 20’ उत्तरी अक्षांश और 30 डिग्री 28’ पूर्व देशांतर से 82 डिग्री 12’ पूर्वी देशांतर में स्थित हैं। जिला [[दक्कन का पठार|डक्कन पठार]] के उत्तर-पूर्वी भाग में आता है। शहडोल जिले के निकट [[डिंडौरी ज़िला|डिंडौरी]], [[जबलपुर ज़िला|जबलपुर]], [[सतना ज़िला|सतना]], [[सीधी ज़िला|सीधी]], [[उमरिया ज़िला|उमरिया]], [[अनूपपुर ज़िला|अनुपपूर]] और [[रीवा ज़िला|रीवा]] जिले हैं। उमरिया और अनूपपुर पहले शहडोल जिले का हिस्सा थे। सन 1998 में उमरिया और 2003 में अनूपपुर नए जिले के रूप में सामने आए. प्रदेश के ख्याति प्राप्त सूचना के अधिकार एवं वाइल्डलाइफ एक्टिविस्ट गजेंद्र सिंह परिहार भी मुख्यतः शहडोल मूल के है जिनका निवास और पत्रकारिता का कार्यस्थल शहडोल है। इसके अलावा शंभूनाथ शुक्ल भी शहडोल मूल के थे ==शिक्षा== *जिला अध्यक्ष शहडोल शिक्षा विभाग *[[पंडित शंभू नाथ शुक्ल विश्वविद्यलय, शहडोल]] *शासकीय पोलीटेक्निक महाविद्यालय शहडोल *शासकीय इंदिरा गांधी गृह विज्ञान महाविद्यालय शहडोल *शासकीय नेहरू स्नात्कोत्तर महाविद्यालय बुढार *शासकीय रामकिशोर शुक्‍ल, वाणिज्‍य महाविद्यालय ब्‍यौहारी *शासकीय महाविद्यालय जैतपुर *शासकीय महाविद्यालय जयसिंहनगर *शासकीय अभयानंद संस्कृत महाविद्यालय कल्‍याणपुर शहडोल *[[शासकीय इंजीनियरिंग यूआईटी आरजीपीवी महाविद्यालय, छत्तवाई शहडोल]] *स्वामी विवेकानंद महाविद्यालय, कल्‍याणपुर शहडोल *शासकीय चिकित्सा महाविद्यालय, शहडोल *शासकीय महाविद्यालय गोहपारू *प्राईवेट जनता विधि महाविद्यालय गोहपारू, शहडोल ==पर्यटन स्थल== *[[बाणसागर|बाणसागर बाँध]] *विराट मंदिर *मप्र हस्तशिल्प एवं हथकरघा विकास निगम। *कंकाली देवी मंदिर *क्षीर सागर *सोन नदी एवं जुहिला नदी का संगम *सरफा डैम शहडोल *पंचमठा मंदिर सिंगपुर *मरखी माता मंदिर केशवाही *लखबरिया गुफा और मंदिर *जिला पुरातत्व संग्रहालय *माता सिंगवाहिनी भाटिया वाली जैतपुर ==इन्हें भी देखें== *[[शहडोल]] *[[मध्य प्रदेश]] *[[मध्य प्रदेश के ज़िले|मध्य प्रदेश के जिले]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{मध्य प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के जिले]] [[श्रेणी:शहडोल ज़िला|*]] n0vbqi4gduttrnn6w8muvz2e8xref46 6631614 6631613 2026-10-21T01:01:03Z Mediahubsdl 954906 /* */ लिंक एंड केस डिटेल अपडेट 6631614 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक प्रांत |province_name = शहडोल ज़िला<br /><small>Shahdol district</small> |loc_map = MP Shahdol district map.svg |capital = [[शहडोल]] |area = 6,205 |pop = 10,66,063 |pop_year = 2011 |pop_density = 170 |sub_province_title = ब्लॉक |sub_provinces = ? |languages= [[हिन्दी]] }} '''शहडोल ज़िला''' [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य का एक ज़िला है। ज़िले का मुख्यालय [[शहडोल]] है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> ==भूगोल व इतिहास== ज़िले का गठन 1959 मे किया गया था। यह पूर्व में [[कोरिया जिला|कोरिया]] दक्षिण में [[अनूपपुर ज़िला|अनूपपुर]] और [[बिलासपुर जिला, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]], उत्तर में [[सतना ज़िला|सतना]] एवं [[सीधी ज़िला|सीधी]] तथा पश्चिम में [[उमरिया ज़िला|उमरिया]] जिले से घिरा हुआ है। इसी सीमा पर घुनघुटी का हजारों एकड़ का जंगल है, जहा 2026 में 14 से 15 कोयला खदान संचालित करने की प्रक्रिया प्रारंभ हुई,जिस पर वन्यजीव कार्यकर्ता गजेन्द्र सिंह परिहार द्वारा नेशनल ग्रीन ट्रिब्यूनल में अपील (क्रमांक 18/2026) लगा कर सार्वजनिक रूप से जनता को जागृत करते हुए [https://www.facebook.com/share/v/197Z3GsAQe/ फेसबुक] अगस्त 2026 से घुनघुटी बचाओ अभियान की शुरुवात की गई, जिसे भीषण जन समर्थन मिल रहा है। ----जिला पूर्व से पश्चिम में 110 किमी तथा उत्तर से दक्षिण में 170 किमी तक फैला हुआ है। जिला 22 डिग्री 38’ डिग्री उत्तरी अक्षांश से 24डिग्री 20’ उत्तरी अक्षांश और 30 डिग्री 28’ पूर्व देशांतर से 82 डिग्री 12’ पूर्वी देशांतर में स्थित हैं। जिला [[दक्कन का पठार|डक्कन पठार]] के उत्तर-पूर्वी भाग में आता है। शहडोल जिले के निकट [[डिंडौरी ज़िला|डिंडौरी]], [[जबलपुर ज़िला|जबलपुर]], [[सतना ज़िला|सतना]], [[सीधी ज़िला|सीधी]], [[उमरिया ज़िला|उमरिया]], [[अनूपपुर ज़िला|अनुपपूर]] और [[रीवा ज़िला|रीवा]] जिले हैं। उमरिया और अनूपपुर पहले शहडोल जिले का हिस्सा थे। सन 1998 में उमरिया और 2003 में अनूपपुर नए जिले के रूप में सामने आए. प्रदेश के ख्याति प्राप्त सूचना के अधिकार एवं वाइल्डलाइफ एक्टिविस्ट गजेंद्र सिंह परिहार भी मुख्यतः शहडोल मूल के है जिनका निवास और पत्रकारिता का कार्यस्थल शहडोल है। इसके अलावा शंभूनाथ शुक्ल भी शहडोल मूल के थे ==शिक्षा== *जिला अध्यक्ष शहडोल शिक्षा विभाग *[[पंडित शंभू नाथ शुक्ल विश्वविद्यलय, शहडोल]] *शासकीय पोलीटेक्निक महाविद्यालय शहडोल *शासकीय इंदिरा गांधी गृह विज्ञान महाविद्यालय शहडोल *शासकीय नेहरू स्नात्कोत्तर महाविद्यालय बुढार *शासकीय रामकिशोर शुक्‍ल, वाणिज्‍य महाविद्यालय ब्‍यौहारी *शासकीय महाविद्यालय जैतपुर *शासकीय महाविद्यालय जयसिंहनगर *शासकीय अभयानंद संस्कृत महाविद्यालय कल्‍याणपुर शहडोल *[[शासकीय इंजीनियरिंग यूआईटी आरजीपीवी महाविद्यालय, छत्तवाई शहडोल]] *स्वामी विवेकानंद महाविद्यालय, कल्‍याणपुर शहडोल *शासकीय चिकित्सा महाविद्यालय, शहडोल *शासकीय महाविद्यालय गोहपारू *प्राईवेट जनता विधि महाविद्यालय गोहपारू, शहडोल ==पर्यटन स्थल== *[[बाणसागर|बाणसागर बाँध]] *विराट मंदिर *मप्र हस्तशिल्प एवं हथकरघा विकास निगम। *कंकाली देवी मंदिर *क्षीर सागर *सोन नदी एवं जुहिला नदी का संगम *सरफा डैम शहडोल *पंचमठा मंदिर सिंगपुर *मरखी माता मंदिर केशवाही *लखबरिया गुफा और मंदिर *जिला पुरातत्व संग्रहालय *माता सिंगवाहिनी भाटिया वाली जैतपुर ==इन्हें भी देखें== *[[शहडोल]] *[[मध्य प्रदेश]] *[[मध्य प्रदेश के ज़िले|मध्य प्रदेश के जिले]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{मध्य प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के जिले]] [[श्रेणी:शहडोल ज़िला|*]] 4slr41j46k952o8w52va3t9mpsxagxr 6631625 6631614 2026-10-21T05:30:50Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Diff/6631613|6631613]] से [[Special:Diff/6631614|6631614]] तक 2 अवतरण पूर्ववत किए 6631625 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक प्रांत |province_name = शहडोल ज़िला<br /><small>Shahdol district</small> |loc_map = MP Shahdol district map.svg |capital = [[शहडोल]] |area = 6,205 |pop = 10,66,063 |pop_year = 2011 |pop_density = 170 |sub_province_title = ब्लॉक |sub_provinces = ? |languages= [[हिन्दी]] }} '''शहडोल ज़िला''' [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य का एक ज़िला है। ज़िले का मुख्यालय [[शहडोल]] है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> ==भूगोल व इतिहास== ज़िले का गठन 1959 मे किया गया था। यह पूर्व में [[कोरिया जिला|कोरिया]] दक्षिण में [[अनूपपुर ज़िला|अनूपपुर]] और [[बिलासपुर जिला, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]], उत्तर में [[सतना ज़िला|सतना]] एवं [[सीधी ज़िला|सीधी]] तथा पश्चिम में [[उमरिया ज़िला|उमरिया]] जिले से घिरा हुआ है। जिला पूर्व से पश्चिम में 110 किमी तथा उत्तर से दक्षिण में 170 किमी तक फैला हुआ है। जिला 22 डिग्री 38’ डिग्री उत्तरी अक्षांश से 24डिग्री 20’ उत्तरी अक्षांश और 30 डिग्री 28’ पूर्व देशांतर से 82 डिग्री 12’ पूर्वी देशांतर में स्थित हैं। जिला [[दक्कन का पठार|डक्कन पठार]] के उत्तर-पूर्वी भाग में आता है। शहडोल जिले के निकट [[डिंडौरी ज़िला|डिंडौरी]], [[जबलपुर ज़िला|जबलपुर]], [[सतना ज़िला|सतना]], [[सीधी ज़िला|सीधी]], [[उमरिया ज़िला|उमरिया]], [[अनूपपुर ज़िला|अनुपपूर]] और [[रीवा ज़िला|रीवा]] जिले हैं। उमरिया और अनूपपुर पहले शहडोल जिले का हिस्सा थे। सन 1998 में उमरिया और 2003 में अनूपपुर नए जिले के रूप में सामने आए. ==शिक्षा== *जिला अध्यक्ष शहडोल शिक्षा विभाग *[[पंडित शंभू नाथ शुक्ल विश्वविद्यलय, शहडोल]] *शासकीय पोलीटेक्निक महाविद्यालय शहडोल *शासकीय इंदिरा गांधी गृह विज्ञान महाविद्यालय शहडोल *शासकीय नेहरू स्नात्कोत्तर महाविद्यालय बुढार *शासकीय रामकिशोर शुक्‍ल, वाणिज्‍य महाविद्यालय ब्‍यौहारी *शासकीय महाविद्यालय जैतपुर *शासकीय महाविद्यालय जयसिंहनगर *शासकीय अभयानंद संस्कृत महाविद्यालय कल्‍याणपुर शहडोल *[[शासकीय इंजीनियरिंग यूआईटी आरजीपीवी महाविद्यालय, छत्तवाई शहडोल]] *स्वामी विवेकानंद महाविद्यालय, कल्‍याणपुर शहडोल *शासकीय चिकित्सा महाविद्यालय, शहडोल *शासकीय महाविद्यालय गोहपारू *प्राईवेट जनता विधि महाविद्यालय गोहपारू, शहडोल ==पर्यटन स्थल== *[[बाणसागर|बाणसागर बाँध]] *विराट मंदिर *मप्र हस्तशिल्प एवं हथकरघा विकास निगम। *कंकाली देवी मंदिर *क्षीर सागर *सोन नदी एवं जुहिला नदी का संगम *सरफा डैम शहडोल *पंचमठा मंदिर सिंगपुर *मरखी माता मंदिर केशवाही *लखबरिया गुफा और मंदिर *जिला पुरातत्व संग्रहालय *माता सिंगवाहिनी भाटिया वाली जैतपुर ==इन्हें भी देखें== *[[शहडोल]] *[[मध्य प्रदेश]] *[[मध्य प्रदेश के ज़िले|मध्य प्रदेश के जिले]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{मध्य प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के जिले]] [[श्रेणी:शहडोल ज़िला|*]] 7lv8z5i64o4vxws1a8cy7iw9909dhgo बांग्लादेश मुक्ति युद्ध 0 24344 6631654 6623305 2026-10-21T06:08:40Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631654 wikitext text/x-wiki [[Image:BangladeshLiberationWarMontage.jpg|right|thumb|300px|(दाहिने, सबसे नीचे) भारतीय जनरल जगजीत सिंह के सामने पाकिस्तान के जनरल नियाजी आत्मसपर्पण करते हुए]] '''बांग्लादेश का स्वतंत्रता संग्राम''' १९७१ में हुआ था, इसे 'मुक्ति संग्राम' भी कहते हैं। यह युद्ध वर्ष १९७१ में २५ मार्च से १६ दिसम्बर तक चला था। इस रक्तरंजित युद्ध के माध्यम सेे बांलादेश ने पाकिस्तान से स्वाधीनता प्राप्त की। 16 दिसम्बर सन् 1971 को [[बांग्लादेश]] बना था। भारत की पाकिस्तान पर इस ऐतिहासिक जीत को [[विजय दिवस]] के रूप में मनाया जाता है। [[पाकिस्तान]] पर यह जीत कई मायनों में ऐतिहासिक थी। भारत ने ९३ हजार पाकिस्तानी सैनिकों को घुटने टेकने पर मजबूर कर दिया था। १९७१ के पहले बांलादेश, पाकिस्तान का एक प्रान्त था जिसका नाम '[[पूर्वी पाकिस्तान]]' था जबकि वर्तमान पाकिस्तान को [[पश्चिमी पाकिस्तान]] कहते थे। कई सालों के संघर्ष और [[पाकिस्तान]] की सेना के अत्याचार और [[बंगाली भाषा|बांग्लाभाषियों]] के दमन के विरोध में पूर्वी पाकिस्तान के लोग सड़कों पर उतर आए थे। १९७१ में आज़ादी के आंदोलन को कुचलने के लिए पाकिस्तानी सेना ने पूर्वी पाकिस्तान के विद्रोह पर आमादा लोगों पर जमकर अत्याचार किए। लाखों लोगों को मौत के घाट उतार दिया गया और अनगिनत महिलाओं की आबरू लूट ली गई। [[भारत]] ने पड़ोसी के नाते इस जुल्म का विरोध किया और क्रांतिकारियों की मदद की। इसका नतीजा यह हुआ कि भारत और पाकिस्तान के बीच सीधी जंग हुई। इस लड़ाई में भारत ने पाकिस्तान को घुटने टेकने पर मजबूर कर दिए। इसके साथ ही दक्षिण एशिया में एक नए देश का उदय हुआ। == पृष्ठभूमि == [[चित्र:1971 Instrument of Surrender WaPo.jpg|right|thumb|300px|पाकिस्तान के जनरल ए ए के नियाजी, [[जगजीत सिंह अरोड़ा|लेफ्टिनेन्ट जनरल जगजीत सिंह अरोड़ा]] के सामने आत्मसमर्पण के दस्तावेजों पर हस्ताक्षर करते हुए (१६ दिसम्बर, १९७१)]] 14 अगस्त 1947 को धर्म पर आधारित स्वतंत्र पाकिस्तान देश का गठन हुआ, तत्कालीन पाकिस्तान के दो भाग थे पू्र्वी एवं पश्चिमी पाकिस्तान एवं दोनो ही भाग में सामाजिक, आर्थिक एवं शैक्ष्णिक समानताएं नही थीं। संसाधनों के अनुसार पूर्वी पाकिस्तान ज्यादा समृद्ध था लेकिन राजनीतिक रूप से पश्चिमी पाकिस्तान ज्यादा प्रखर एवं हावी था। इस प्रकार एक ही देश के दो भागों में पायी जाने वाली सामाजिक एवं आर्थिक विषमताएं एवं प्रबुद्ध जनों के द्वारा सत्ता के ऊपर नियंत्रण करने की प्रवृति ही देशव्यापी असंतोष एवं अंत में 1971 में बांग्लादेश के गठन का कारण बनी। पाकिस्तान के गठन के समय पश्चिमी क्षेत्र में पंजाबी, सिंधी, पठान, बलोच और मुजाहिरों की बड़ी संख्या थी, जबकि पूर्व हिस्से में बंगाली बोलने वालों का बहुमत था। हालांकि पूर्वी भाग में राजनैतिक चेतना की कभी कमी नही रही लेकिन पूर्वी हिस्सा देश की सत्ता में कभी भी उचित प्रतिनिधित्व नही पा सका एवं हमेशा राजनीतिक रूप से उपेक्षित रहा। इससे पूर्वी पाकिस्तान के लोगों में जबरदस्त नाराजगी थी। और इसी नाराजगी का राजनैतिक लाभ लेने के लिए बांग्लादेश के नेता शेख मुजीब-उर-रहमान ने अवामी लीग का गठन किया और पाकिस्तान के अंदर ही और स्वायत्तता की मांग की। [[पाकिस्तानी आम चुनाव, १९७०|1970 में हुए आम चुनाव]] में पूर्वी क्षेत्र में शेख की पार्टी ने जबरदस्त विजय हासिल की। उनके दल ने संसद में बहुमत भी हासिल किया लेकिन बजाए उन्हें प्रधानमंत्री बनाने के उन्हें जेल में डाल दिया गया। और यहीं से पाकिस्तान के विभाजन की नींव रखी गई। 1971 के समय पाकिस्तान में जनरल याह्या खान राष्ट्रपति थे और उन्होंने पूर्वी हिस्से में फैली नाराजगी को दूर करने के लिए जनरल टिक्का खान को जिम्मेदारी दी। लेकिन उनके द्वारा दबाव से मामले को हल करने के प्रयास किये गये जिससे स्थिति पूरी तरह बिगड़ गई। 25 मार्च 1971 को पाकिस्तान के इस हिस्से में सेना एवं पुलिस की अगुआई में जबर्दस्त नरसंहार हुआ। इससे पाकिस्तानी सेना में काम कर रहे पूर्वी क्षेत्र के निवासियों में जबर्दस्त रोष हुआ और उन्होंने अलग मुक्ति वाहिनी बना ली। पाकिस्तानी फौज का निरपराध, हथियार विहीन लोगों पर अत्याचार जारी रहा। जिससे लोगों का पलायन आरंभ हो गया जिसके कारण भारत ने अंतर्राष्ट्रीय समुदाय से लगातार अपील की कि पूर्वी पाकिस्तान की स्थिति सुधारी जाए, लेकिन किसी देश ने ध्यान नहीं दिया और जब वहां के विस्थापित लगातार भारत आते रहे तो अप्रैल 1971 में तत्कालीन प्रधानमंत्री [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] ने मुक्ति वाहिनी को समर्थन देकर, बांग्लादेश को आजाद करवाने का निर्णय लिया। == पूर्वी पाकिस्तान के हालात == बांग्लादेश बनने से पहले पूर्वी पाकिस्तान में पाकिस्तानी सेना ने स्थानीय नेताओं और धार्मिक चरमपंथियों की मदद से मानवाधिकारों का हनन किया। २५ मार्च १९७१ को शुरू हुए ऑपरेशन सर्च लाइट से लेकर पूरे बांग्लादेश की आज़ादी की लड़ाई के दौरान पूर्वी पाकिस्तान में जमकर हिंसा हुई। बांग्लादेश सरकार के मुताबिक इस दौरान करीब ३० लाख लोग मारे गए। हालांकि, [[पाकिस्तान सरकार]] की ओर से गठित किए गए [[हमूदूर रहमान आयोग]] ने इस दौरान सिर्फ २६ हजार आम लोगों की मौत का नतीजा निकाला। == शेख मुजीब-उर-रहमान == [[चित्र:Sheikh Mujibur Rahman in 1950.jpg|right|thumb|200px|शेख मुजीब]] बांग्लादेश के संस्थापक नेता [[शेख मुजीब-उर-रहमान]] ने बांग्लादेश की आज़ादी के लिए संघर्ष किया। बांग्लादेश के राष्ट्रपिता कहे जाने वाले शेख मुजीब को 'बंगबंधु' की उपाधि से नवाजा गया। अवामी लीग के नेता शेख मुजीब बांग्लादेश के पहले राष्ट्रपति और प्रधानमंत्री बने। हालांकि, १९७५ में उनके सरकारी आवास पर ही सेना के कुछ जूनियर अफसरों और अवामी लीग के कुछ नेताओं ने मिलकर शेख मुजीब-उर-रहमान की हत्या कर दी। उस वक्त उनकी दोनों बेटियां [[शेख हसीना]] वाजेद और शेख रेहाना तत्कालीन पश्चिमी जर्मनी की यात्रा पर थीं। == मुक्तिवाहिनी == बांग्लादेश की आज़ादी की लड़ाई के दौरान [[मुक्तिवाहिनी]] का गठन पाकिस्तान सेना के अत्याचार के विरोध में किया गया था। १९६९ में पाकिस्तान के तत्कालीन सैनिक शासक जनरल अयूब के खिलाफ पूर्वी पाकिस्तान में असंतोष बढ़ गया था और बांग्लादेश के संस्थापक नेता शेख मुजीबुर रहमान के आंदोलन के दौरान १९७० में यह अपने चरम पर था। मुक्ति वाहिनी एक छापामार संगठन था, जो पाकिस्तानी सेना के खिलाफ गुरिल्ला युद्ध लड़ रहा था। मुक्ति वाहिनी को भारतीय सेना ने समर्थन दिया था। ये पूर्वी पाकिस्तान के लिए बहुत बुरा समय था। == सामूहिक कब्र == पाकिस्तान सेना के इशारे पर रजाकरों, अल शम्स और अल बद्र ने तत्कालीन पूर्वी पाकिस्तान में बंगाली भाषी अल्पसंख्यकों और बंगाली भाषी मुस्लिमों पर अत्याचार किए और जमकर मानवाधिकारों का उल्लंघन किया। उनके द्वारा किये गये अमानवीय अत्याचार के प्रमाण आज तक बांग्लादेश में सामुहिक कब्रों के रूप में मिलते रहे हैं। १९७१ में तत्कालीन पूर्व पाकिस्तान (अब बांग्लादेश) में नरसंहारों के बाद कई सामूहिक कब्र बनाई गईं, जिनका पता अब तक चलता रहा है। १९९९ में ढाका में मस्जिद के पास एक विशाल कब्र का पता चला। बंगालियों के खिलाफ किए गए अत्याचार का पता ढाका में मौजूद अमेरिकी वाणिज्यिक दूतावास से भेजे गए टेलीग्राम से लगता है। इस टेलीग्राम के मुताबिक बंगालियों के खिलाफ युद्ध की पहली ही रात को ढाका यूनिवर्सिटी में छात्रों और आम लोगों को सरेआम मौत के घाट उतार दिया गया। उन सभी इलाकों में नरसंहार किये गये जहां से विरोध की आशंका थी। यंहां तक कि लोगों को घरों से बाहर निकाल कर के गोलियों से भून दिया गया। == बलात्कार == {{main|बांग्लादेश मुक्ति संग्राम के समय महिलाओं के साथ बलात्कार}} १९७१ में पूर्वी पाकिस्तान में लाखों महिलाओं के साथ बलात्कार, अत्याचार किया गया और हत्या की गईं। एक अनुमान के मुताबिक ऐसी करीब चार लाख महिलाओं के साथ ऐसी ज्यादतियां की गईं जिनमे उनके साथ बलात् यौन संबंधों को बनाना, सैनिक कैण्ट में महिलाओं को सेक्स वर्कर के रूप में रखना आदि एवं सामूहिक बलात्कार जैसी हरकतें थीं। ५६३ बंगाली महिलाओं को कैंट इलाके में कर रखा था। कैदलड़ाई के पहले ही दिन से ५६३ बंगाली महिलाओं को ढाका के डिंगी मिलिट्री कैंट में कैद कर दिया गया था। इन महिलाओं के साथ पाकिस्तानी सेना के जवान ज्यादतियां करते थे। अतयाचारों से परेशान होकर लगभग १० लाख लोग भारत चले गए एक दूसरे अनुमान के मुताबिक पूर्वी पाकिस्तान में अत्याचार से तंग आकर करीब ८० लाख लोग भारत की सीमा में प्रवेश कर गए थे। भारत के इस लड़ाई में दखल देने के पीछे इन शरणार्थियों के भारत में प्रवेश एवं इस वजह से भारत के ऊपर पड़ने वाले आर्थिक दबाव को भी एक कारण माना जाता है। ==इन्हें भी देखें== * [[मुक्तिवाहिनी|मुक्ति बाहिनी]] * [[बांग्लादेश मुक्ति युद्ध का कालक्रम]] * [[जोछना ओ जननीर गल्पो]] * [[खाब टूट जाते हैं]] * [[जो बिछड़ गए]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160305114158/http://gauravou.blogspot.com/2010/12/blog-post.html विजय दिवस] * [https://web.archive.org/web/20130804021031/http://hindi.webdunia.com/news/indopak/article/0812/24/1081224134_1.htm 1971 भारत-पाक युद्ध की कुछ यादें] - चरम पर था भारतीय नौसेना का पराक्रम {{भारत-पाक सम्बन्ध}} {{बंगलादेश अवामी लीग}} [[श्रेणी:बांग्लादेश]] [[श्रेणी:भारत के युद्ध]] [[श्रेणी:पाकिस्तान]] [[श्रेणी:भारत-बांग्लादेश सम्बन्ध]] [[श्रेणी:भारत-पाकिस्तान सम्बन्ध]] [[श्रेणी:बांग्लादेश मुक्ति युद्ध]] [[श्रेणी:अलगाववादी विद्रोह-सम्बन्धी गृहयुद्ध]] k11m8egtv7c829oabvo79ewpnvkz7dm विंडोज़ विस्टा 0 25580 6631649 6552449 2026-10-21T06:06:57Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631649 wikitext text/x-wiki {{Infobox OS | name = विंडोज़ विस्टा</br>Windows Vista | version of = [[विंडोज़ एन.टी.|विंडोज़ NT]] | logo = Windows logo - 2006.svg | logo size = x64px | screenshot = | caption = Screenshot of Windows Vista Ultimate, showing its [[Desktop metaphor|desktop]], [[taskbar]], [[Start menu]], [[Windows Sidebar]], Welcome Center and glass effects of [[Windows Aero]] | developer = [[माइक्रोसॉफ़्ट|माइक्रोसॉफ्ट]] | source_model = {{ubl | [[अमुक्त स्रोत|Closed-source]] | [[Source-available software|Source-available]] (through [[Shared Source Initiative]])<ref>{{cite web|url=https://www.microsoft.com/resources/sharedsource/windowslp.mspx|title=Windows Licensing Programs|publisher=[[माइक्रोसॉफ़्ट|Microsoft]]|accessdate=September 21, 2008|date=June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216125724/http://www.microsoft.com/resources/sharedsource/windowslp.mspx |archive-date=December 16, 2008 }}</ref> }} | license = [[अमुक्त स्रोत|Proprietary]] [[commercial software]] | supported_platforms = [[आई.ए.-३२|IA-32]] and [[x८६-६४|x86-64]] | preceded_by = [[विंडोज़ एक्स.पी.|विंडोज़ XP]] (2001) | succeeded_by = [[विंडोज़ 7]] (2009) | kernel_type = [[हाइब्रिड कर्नेल|Hybrid]] | updatemodel = {{Plainlist| * [[Windows Update]] * [[Windows Server Update Services]] (WSUS) * [[System Center Configuration Manager]] (SCCM) }} | RTM_date = {{start date and age|2006|11|8}}<ref name="WindowsVistaRTM">{{cite web |url=http://windowsvistablog.com/blogs/windowsvista/archive/2006/11/08/windows-vista-releases-to-manufacturing.aspx |title=Windows Vista releases to manufacturing |last=White |first=Nick |date=November 8, 2006 |publisher=[[माइक्रोसॉफ़्ट|Microsoft]] |work=Windows Vista Team Blog |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050809150421/http://www.windowsvista.com/ |archivedate=August 9, 2005 |accessdate=January 2, 2017}}</ref> | GA_date = {{start date and age|2007|1|30}}<ref name="WindowsVistaGA">{{cite web |url=https://news.microsoft.com/2007/01/29/microsoft-launches-windows-vista-and-microsoft-office-2007-to-consumers-worldwide/ |title=Microsoft Launches Windows Vista and the 2007 Office System to Consumers |date=January 29, 2007 |publisher=[[माइक्रोसॉफ़्ट|Microsoft]] |work=News Center |accessdate=January 2, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924225605/https://news.microsoft.com/2007/01/29/microsoft-launches-windows-vista-and-microsoft-office-2007-to-consumers-worldwide/ |archive-date=24 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref> | release_version = Service Pack 2 (6.0.6002)<ref name="WindowsVista" /> | release_date = {{Start date and age|2009|5|26}}<ref name=SP2-GA /> | support_status = मुख्यधारा (Mainstream) समर्थन 10 अप्रैल, 2012 को समाप्त हुआ<br />विस्तारित (Extended) समर्थन 11 अप्रैल, 2017 को समाप्त हो गया<ref name="WindowsVistaSupportPolicy">{{cite web |url=https://support.microsoft.com/en-us/lifecycle/search/?sort=PN&alpha=Windows%20Vista&Filter=FilterNO |title=Windows Vista Lifecycle Policy |publisher=[[माइक्रोसॉफ़्ट|Microsoft]] |accessdate=January 2, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009151528/https://support.microsoft.com/en-us/lifecycle/search?sort=PN&alpha=Windows%20Vista&Filter=FilterNO |archive-date=9 अक्तूबर 2019 |url-status=live }}</ref> | other_articles = | date = January 2009 <!-- approximate date of template insertion for dating hidden maintenance categories --> | discontinued = yes }} {{विंडोज़ विस्टा}} '''विंडोज़ विस्टा''' ('''Windows Vista''') माइक्रोसॉफ्ट के [[प्रचालन तन्त्र|ऑपरेटिंग सिस्टम]] की श्रृंखला की सबसे नई कड़ी है और संभवतः [[विंडोज़ ९५]] के पश्चात सबसे क्रांतिकारी भी। हालाँकि विस्टा ऑपरेटिंग सिस्टम को अधिक लोकप्रियता उसके [[त्रिआयामी ग्राफिक्स]] स्वरूप और विभिन्न डेस्कटॉप ऍनीमेशन की वजह से मिली है लेकिन वास्तव में यह माइक्रोसॉफ्ट की ओर से जारी किया गया अब तक का सबसे सुरक्षित ऑपरेटिंग सिस्टम भी माना जा रहा है। संचार और नेटवर्किंग के लिहाज से भी यह अपने से पिछले आपरेटिंग सिस्टम की तुलना में ज्यादा क्षमतावान है। विस्टा के लिए हिंदी समर्थन भी पूरी तरह उपलब्ध है और हिंदी [[लैंग्वेज इंटरफेस पैक]] (LIP) के माध्यम से विंडोज़ विस्टा को पूरी तरह हिंदी के रंग में रंगा जा सकता है। == गति में बेहतर == कंप्यूटर उपयोगकर्ताओं के मन में जिज्ञासा है कि क्या सचमुच उन्हें माइक्रोसॉफ्ट की ओर से जारी किया गया नया ऑपरेटिंग सिस्टम विंडोज विस्टा अपनाने की जरूरत है। क्या माइक्रोसॉफ्ट के पिछले ऑपरेटिंग सिस्टम विंडोज एक्सपी विंडोज २००३ और विंडोज २००० की तुलना में इसमें ऐसे फीचर्स हैं जिनकी अनदेखी करना संभव न हो। माइक्रोसॉफ्ट का दावा है कि विस्टा पिछले विंडोज की तुलना में अधिक सक्षम, सरल, तेज, सुदर्शन और सुरक्षित है। विस्टा पिछले ऑपरेटिंग सिस्टम्स की तुलना में अधिक तेजी से खुलता और बंद होता है। स्टार्ट अप और शट डाउन प्रक्रियाएं पाँच से दस सैकंड में पूरी हो जाती हैं। हालाँकि इसमें विस्टा के अपेक्षाकृत बेहतर हार्डवेयर का भी योगदान है लेकिन खुद ऑपरेटिंग सिस्टम के कोड में भी इसके लिए विशेष प्रयास किया गया है। विस्टा की तेजी का कारण उसकी मेमरी के प्रबंधन की नई तकनीक भी है जो अधिक इस्तेमाल किए जाने वाले अनुप्रयोगों को पहले से ही लोडिंग के लिए तैयार रखती है। इसे 'मेमरी फेच' कहा जाता है। विस्टा में दिए गए रेडी बूस्ट फीचर ने भी इसकी गति बढ़ाने में योगदान दिया है। अब तक विंडोज में मेमरी संबंधी अतिरिक्त आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए वर्चुअल मेमरी के रूप में पेजफाइलों का इस्तेमाल होता था। इन्हें कंप्यूटर की हार्ड डिस्क पर रखा जाता था। लेकिन विस्टा में इसके लिए यूएसबी ड्राइव का इस्तेमाल करने का प्रावधान है जो हार्ड डिस्क की तुलना में बहुत तेज गति से कार्य करती है। माइक्रोसॉफ्ट ने अपने नए आपरेटिंग सिस्टम में हाइब्रिड [[हार्ड डिस्क ड्राइव|हार्ड ड्राइव]] सपोर्ट (संकर हार्ड ड्राइव समर्थन) भी प्रदान किया है जिसके तहत फ्लैश ड्राइव और पारंपरिक हार्ड ड्राइव दोनों को संयुक्त रूप से इस्तेमाल कर कंप्यूटर की गति बढ़ा जाती है। == नया रंगरूप == विंडोज विस्टा में सबसे पहले ध्यान खींचने वाली चीज है इसका विंडोज एअरो नामक खूबसूरत मुखावरण (इंटरफेस) और ग्राफिक इफेक्ट्स। हालाँकि मैकिन्तोश कंप्यूटर पर इस तरह के सुदर्शन ग्राफिक्स (जिन्हें 'एक्वा' कहा जाता है) पहले से ही मौजूद हैं लेकिन विंडोज प्लेटफॉर्म पर ये पहली बार 'विस्टा' के माध्यम से ही सामने आए हैं। विंडोज विस्टा होम प्रीमियम, बिजनेस, अल्टीमेट और एंटरप्राइज संस्करणों से युक्त उन कंप्यूटरों पर जिनमें एक अच्छा ग्राफिक्स एडेप्टर मौजूद हो, एअरो के मोहक ग्राफिक्स इफेक्ट्स का आनंद लिया जा सकता है। इस मुखावरण ने विंडोज का कलेवर ही बदल दिया है और उसे पहले की तुलना में बेहद आकर्षक, विविधतापूर्ण और शालीन बना दिया है। एअरो के उच्च गुणवत्ता वाले ग्राफिक्स और दृश्य प्रभावों ने विंडोज कंप्यूटर का सौंदर्य तो बढ़ाया है लेकिन उसकी वजह से कंप्यूटर की कार्यक्षमता या गति में कोई कमी नहीं आती। एअरो के दो प्रमुख फीचर हैं- विंडोज फ्लिप और विंडोज फ्लिप ३डी। इनके माध्यम से आप अपने डेस्कटॉप को ज्यादा सुविधाजनक रूप से व्यवस्थित कर सकते हैं। == अधिक सुरक्षित == आम तौर पर माइक्रोसॉफ्ट के आपरेटिंग सिस्टमों को लेकर कंप्यूटर उपयोगकर्ताओं में यह धारणा रही है कि वे अपने प्रतिद्वंद्वी ऑपरेटिंग सिस्टमों की तुलना में कम सुरक्षित हैं और वायरस, हैकिंग, स्पा वेयर आदि की चपेट में अपेक्षाकृत अधिक आसानी से आ जाते हैं। माइक्रोसॉफ्ट ने विस्टा में इस बात पर खास ध्यान दिया है। हालाँकि विस्टा की मूल 'कर्नेल' (बुनियादी कोड जिस पर विंडोज के ऑपरेटिंग सिस्टम मूल रूप से आधारित हैं) तो नए सिरे से नहीं लिखी है लेकिन उसकी सुरक्षा को इस बार बहुत मजबूत बना दिया गया है। पहली बात तो यह कि अब इस ऑपरेटिंग सिस्टम के सभी भाग कर्नेल मोड में नहीं चलते बल्कि उनमें से कुछ चुनिंदा हिस्से ही चलते हैं। विस्टा में ज्यादातर ड्राइवर और सॉफ्टवेयर यूजर मोड में चलते हैं और कर्नेल मोड में किसी भी न चीज को इन्स्टाल करना आसान नहीं रह गया है। इसके लिए सिक्यूरिटी सर्टिफिकेट और एडमिनिस्ट्रेटर स्तर के अधिकारों की आवश्यकता पड़ती है। और एडमिनिस्ट्रेटर स्तर के विशेषाधिकार प्राप्त करना, विशेषकर दफ्तरों में, अब बहुत मुश्किल होगा। विंडोज विस्टा में सामान्य उपयोगकर्ता के अधिकार सीमित हैं। ऐसा भी नहीं है कि आप बतौर सामान्य उपयोगकर्ता के अपने कंप्यूटर में को सॉफ्टवेयर इन्सटाल ही न कर पाएं। ऐसा करने के लिए उन्हें अस्थायी तौर पर जरुरी अधिकार प्राप्त हो जाते हैं। == हार्डवेयर संबंधी आवश्यकताएं == माइक्रोसॉफ्ट ने विस्टा आपरेटिंग सिस्टम इन्स्टाल करने के लिहाज से कंप्यूटरों की दो श्रेणियाँ बनाई हैं- विस्टा कैपेबल पीसी (विस्टा सक्षम कंप्यूटर) और विस्टा प्रीमियम रेडी (विस्टा में उपलब्ध आधुनिक सुविधाओं के लिए तैयार कंप्यूटर)। ऐसे सभी कंप्यूटर विंडोज विस्टा सक्षम हैं जिनमें कम से कम ८०० मेगाहट्र्ज का प्रोसेसर और ५१२ एमबी सिस्टम मेमरी उपलब्ध हो। इस तरह के प्रोसेसर तो अब दुर्लभ से हो गए हैं क्योंकि बाजार में २ गीगाहट्र्ज से कम के प्रोसेसर शायद ही कोई खरीद रहा हो। यदि आपने पिछले दो एक सालों में अपना कंप्यूटर खरीदा है तो उसका प्रोसेसर कम से कम इतनी क्षमता का अवश्य होगा। रही सिस्टम मेमरी की बात तो हो सकता है कि आपके पारंपरिक कंप्यूटर में १२८ एमबी या २५६ एमबी मेमरी (रैम) लगी हो। ऐसे में आपको सात-आठ सौ रुपए खर्च करके अपनी रैम का अपग्रेडेशन (कम से कम ५१२ एमबी तक) करवाना पड़ सकता है। विंडोज विस्टा सक्षम कंप्यूटर के लिए कम से कम डायरेक्ट एक्स ९ को समर्थन देने वाला ग्राफिक्स कार्ड होना चाहिए जिसमें डब्लूडीडीएम ड्राइवर समर्थन उपलब्ध हो। कंप्यूटर के ग्राफिक्स कार्ड में ३२ एमबी की ग्राफिक्स मेमरी हो तो पर्याप्त है। इसके अतिरिक्त आपको एक [[डीवीडी]] रोम ड्राइव की आवश्यकता पड़ेगी जो संभवत: आपके कंप्यूटर में पहले से ही मौजूद हो। हार्ड डिस्क में महज २० जीबी स्थान उपलब्ध हो, जिसमें से १५ जीबी खाली स्थान हो, तो पर्याप्त है। बस, विंडोज विस्टा होम बेसिक संस्करण चलाने के लिए आपको और किसी चीज की जरूरत नहीं है। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20070809015554/http://www.microsoft.com/windows/products/windowsvista/default.mspx विंडोज विस्टा होमपेज] {{माइक्रोसॉफ्ट विंडोज़ परिवार}} [[श्रेणी:विण्डोज़]] 1gxtcqv21yhkbuj41n6zmtfdxea9xaf द्वारका 0 25891 6631675 6495357 2026-10-21T06:33:17Z ~2026-54575-34 953056 /* */ 6631675 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = द्वारका |other_name = Dwarka<br />દ્વારકા |settlement_type = [[शहर]] |pushpin_label = द्वारका |pushpin_map = India Gujarat |coordinates = {{coord|22.23|68.97|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = गुजरात में स्थिति | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Dwarka 1.jpg | photo2a = Dwarkadhish Temple 20.jpg | spacing = 2 | position = center | color_border = white | color = black | size = 266 | foot_montage = ऊपर से नीचे: [[द्वारका]] और [[द्वारकाधीश मंदिर]] का प्रवेश द्वार}} | pushpin_map = India Gujarat | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|22|14|47|N|68|58|00|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = [[भारत]] | subdivision_type1 = [[राज्य]] | subdivision_name1 = [[गुजरात]] | subdivision_type2 = [[क्षेत्र]] | subdivision_name2 = [[सौराष्ट्र]] | subdivision_type3 = [[जिला]] | subdivision_name3 = [[देवभूमि द्वारका जिला]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = [[कृष्ण]] | named_for = | government_type = नगर पालिका | governing_body = द्वारका नगर पालिका | unit_pref = Metric |population_total = 38873 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[गुजराती भाषा|गुजराती]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |image = Dwarkadheesh temple.jpg |image_caption = द्वारकाधीश मंदिर }} '''द्वारका''' (Dwarka) [[भारत]] के [[गुजरात]] राज्य के [[देवभूमि द्वारका ज़िले]] में स्थित एक प्राचीन नगर और [[नगरपालिका]] है। द्वारका गोमती नदी और [[अरब सागर]] के किनारे ओखामंडल प्रायद्वीप के पश्चिमी तट पर बसा हुआ है। यह [[हिन्दुओं]] के [[चारधाम]] में से एक है और सप्तपुरी (सबसे पवित्र प्राचीन नगर) में से भी एक है। यह [[श्रीकृष्ण]] के प्राचीन राज्य द्वारका का स्थल है और गुजरात की सर्वप्रथम राजधानी माना जाता है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=IWrTs5yt1DkC Gujarat, Part 3]," People of India: State series, Rajendra Behari Lal, Anthropological Survey of India, Popular Prakashan, 2003, ISBN 9788179911068</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=OLQqxReqtlAC Dynamics of Development in Gujarat]," Indira Hirway, S. P. Kashyap, Amita Shah, Centre for Development Alternatives, Concept Publishing Company, 2002, ISBN 9788170229681</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=gZRLGZNZEoEC India Guide Gujarat]," Anjali H. Desai, Vivek Khadpekar, India Guide Publications, 2007, ISBN 9780978951702</ref> [[चित्र:DwarkaCity.jpg|thumb|280px|द्वारका का विहंगम दृष्य]] == विवरण == द्वारका एक अति-महत्वपूर्ण हिन्दू [[तीर्थस्थान|तीर्थस्थल]] है।<ref>{{Cite web |url=http://yatradham.gujarat.gov.in/Yatradhams/Dwarka/default_h.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=3 नवंबर 2015 |archive-date=8 सितंबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908020956/http://www.yatradham.gujarat.gov.in/Yatradhams/Dwarka/default_h.html |url-status=dead }}</ref> यह हिन्दुओं के साथ सर्वाधिक पवित्र तीर्थों में से एक तथा चार [[धाम|धामों]] में से एक है। यह सात पुरियों में एक पुरी है।<ref>{{Cite web |url=http://www.prabhasakshi.com/ShowArticle.aspx?ArticleId=151009-113752-290010 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=3 नवंबर 2015 |archive-date=4 दिसंबर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204060527/https://www.prabhasakshi.com/ShowArticle.aspx?ArticleId=151009-113752-290010 |url-status=dead }}</ref> जिले का नाम द्वारका पुरी से रखा गया है जिसकी रचना २०१३ में की गई थी। यह नगरी भारत के पश्चिम में समुन्द्र के किनारे पर बसी है। हिन्दू [[धर्म ग्रंथ|धर्मग्रन्थों]] के अनुसार, [[कृष्ण|भगवान कॄष्ण]] ने इसे बसाया था। यह [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] की कर्मभूमि है। द्वारका [[भारत]] के सात सबसे प्राचीन शहरों में से एक है।<ref>[https://shabd.in/post/104202/dwarka-bhagwan-krishna-ka-ghar द्वारका : भगवान कृष्ण का घर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903183026/https://shabd.in/post/104202/dwarka-bhagwan-krishna-ka-ghar |date=3 सितंबर 2018 }}| शब्द.इन| अभिगमन तिथि:3 सितम्बर 2018</ref> धुनिक द्वारका एक शहर है। कस्बे के एक हिस्से के चारों ओर चहारदीवारी खिंची है इसके भीतर ही सारे बड़े-बड़े [[मन्दिर]] है। काफी समय से जाने-माने शोधकर्ताओं ने [[पुराण|पुराणों]] में वर्णित द्वारिका के रहस्य का पता लगाने का प्रयास किया, लेकिन वैज्ञानिक तथ्यों पर आधारित कोई भी अध्ययन कार्य अभी तक पूरा नहीं किया गया है। 2005 में द्वारिका के रहस्यों से पर्दा उठाने के लिए अभियान शुरू किया गया था। इस अभियान में भारतीय नौसेना ने भी मदद की।अभियान के दौरान समुद्र की गहराई में कटे-छटे पत्थर मिले और यहां से लगभग 200 अन्य नमूने भी एकत्र किए, लेकिन आज तक यह तय नहीं हो पाया कि यह वही नगरी है अथवा नहीं जिसे भगवान श्रीकृष्ण ने बसाया था। आज भी यहां वैज्ञानिक स्कूबा डायविंग के जरिए समंदर की गहराइयों में कैद इस रहस्य को सुलझाने में लगे हैं। श्रीकृष्ण [[मथुरा]] में उत्पन्न हुए, पर राज उन्होने द्वारका में किया। यहीं बैठकर उन्होने सारे देश की बागडोर अपने हाथ में संभाली। पांड़वों को सहारा दिया। धर्म की जीत कराई और, [[शिशुपाल]] और दुर्योधन जैसे अधर्मी राजाओं को मिटाया। द्वारका उस जमाने में राजधानी बन गई थीं। बड़े-बड़े राजा यहां आते थे और बहुत-से मामले में भगवान श्रीकृष्ण की सलाह लेते थे। इस जगह का धार्मिक महत्व तो है ही, रहस्य भी कम नहीं है। कहा जाता है कि श्रीकृष्ण की मृत्यु के साथ उनकी बसाई हुई यह नगरी समुद्र में डूब गई। आज भी यहां उस नगरी के अवशेष मौजूद हैं। [[द हिन्दू]] की एक रिपोर्ट के मुताबिक, 1963 में सबसे पहले द्वारका नगरी का ऐस्कवेशन डेक्कन कॉलेज पुणे, [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|डिपार्टमेंट ऑफ़ आर्कियोलॉजी]] और [[गुजरात]] सरकार ने मिलकर किया था. इस दौरान करीब 3 हजार साल पुराने बर्तन मिले थे। इसके तकरीबन एक दशक बाद आर्कियोलॉजिकल सर्वे ऑफ़ इंडिया कि अंडर वॉटर आर्कियोलॉजी विंग को समंदर में कुछ ताम्बे के सिक्के और [[ग्रेनाइट]] स्ट्रक्चर भी मिले == निकटवर्ती तीर्थ == ;गोमती द्वारका द्वारका के दक्षिण में एक लम्बा ताल है। इसे 'गोमती तालाब' कहते है। इसके नाम पर ही द्वारका को गोमती द्वारका कहते है। ;निष्पाप कुण्ड इस गोमती तालाब के ऊपर नौ घाट है। इनमें सरकारी घाट के पास एक कुण्ड है, जिसका नाम निष्पाप कुण्ड है। इसमें गोमती का पानी भरा रहता है। नीचे उतरने के लिए पक्की सीढ़िया बनी है। यात्री सबसे पहले इस निष्पाप कुण्ड में नहाकर अपने को शुद्ध करते है। बहुत-से लोग यहां अपने पुरखों के नाम पर पिंड-दान भी करतें हैं। ;रणछोड़ जी मंदिर गोमती के दक्षिण में पांच कुंए है। निष्पाप कुण्ड में नहाने के बाद यात्री इन पांच कुंओं के पानी से कुल्ले करते है। तब रणछोड़जी के मन्दिर की ओर जाते है। रास्तें में कितने ही छोटे मन्दिर पड़ते है-कृष्णजी, गोमती माता और महालक्ष्मी के मन्दिर। रणछोड़जी का मन्दिर द्वारका का सबसे बड़ा और सबसे बढ़िया मन्दिर है। भगवान कृष्ण को उधर रणछोड़जी कहते है। सामने ही कृष्ण भगवान की चार फुट ऊंची मूर्ति है। यह चांदी के सिंहासन पर विराजमान है। मूर्ति काले पत्थर की बनी है। हीरे-मोती इसमें चमचमाते है। सोने की ग्यारह मालाएं गले में पड़ी है। कीमती पीले वस्त्र पहने है। भगवान के चार हाथ है। एक में शंख है, एक में सुदर्शन चक्र है। एक में गदा और एक में कमल का फूल। सिर पर सोने का मुकुट है। लोग भगवान की परिक्रमा करते है और उन पर फूल और तुलसी दल चढ़ाते है। चौखटों पर चांदी के पत्तर मढ़े है। मन्दिर की छत में बढ़िया-बढ़िया कीमती झाड़-फानूस लटक रहे हैं। एक तरफ ऊपर की मंमें जाने के लिए सीढ़िया है। पहली मंजिल में अम्बादेवी की मूर्ति है-ऐसी सात मंजिलें है और कुल मिलाकर यह मन्दिर एक सौ चालीस फुट ऊंचा है। इसकी चोटी आसमान से बातें करती है। ;परिक्रमा रणछोड़जी के दर्शन के बाद मन्दिर की परिक्रमा की जाती है। मन्दिर की दीवार दोहरी है। दो दावारों के बीच इतनी जगह है कि आदमी समा सके। यही परिक्रमा का रास्ता है। रणछोड़जी के मन्दिर के सामने एक बहुत लम्बा-चौड़ा १०० फुट ऊंचा जगमोहन है। इसकी पांच मंजिलें है और इसमें ६० खम्बे है। रणछोड़जी के बाद इसकी परिक्रमा की जाती है। इसकी दीवारे भी दोहरी है।जय श्री कृष्णा। ;दुर्वासा और त्रिविक्रम मंदिर दक्षिण की तरफ बराबर-बराबर दो मंदिर है। एक दुर्वासाजी का और दूसरा मन्दिर त्रिविक्रमजी को टीकमजी कहते है। इनका मन्दिर भी सजा-धजा है। मूर्ति बड़ी लुभावनी है। और कपड़े-गहने कीमती है। त्रिविक्रमजी के मन्दिर के बाद प्रधुम्नजी के दर्शन करते हुए यात्री इन कुशेश्वर भगवान के मन्दिर में जाते है। मन्दिर में एक बहुत बड़ा तहखाना है। इसी में शिव का लिंग है और पार्वती की मूर्ति है। ;कुशेश्वर मंदिर कुशेश्वर शिव के मन्दिर के बराबर-बराबर दक्षिण की ओर छ: मन्दिर और है। इनमें अम्बाजी और देवकी माता के मन्दिर खास हैं। रणछोड़जी के मन्दिर के पास ही राधा, रूक्मिणी, सत्यभामा और जाम्बवती के छोटे-छोटे मन्दिर है। इनके दक्षिण में भगवान का भण्डारा है और भण्डारे के दक्षिण में शारदा-मठ है। == शारदा मठ == शारदा-मठ को [[आदि शंकराचार्य|आदि गुरू शंकराचार्य]] ने बनवाया था। उन्होने पूरे देश के चार कोनों में चार [[मठ]] बनायें थे। उनमें एक यह [[शारदा मठ|शारदा-मठ]] है। परंपरागत रूप से आज भी शंकराचार्य मठ के अधिपति है। भारत में सनातन धर्म के अनुयायी शंकराचार्य का सम्मान करते है। <ref>{{cite web | title=कुंभ में द्वारका पीठ के शंकराचार्य का भव्य स्वागत | website=Webdunia | url=https://m-hindi.webdunia.com/indian-religion-kumbh-mela/%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%2582%25E0%25A4%25AD-%25E0%25A4%25AE%25E0%25A5%2587%25E0%25A4%2582-%25E0%25A4%25A6%25E0%25A5%258D%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2595%25E0%25A4%25BE-%25E0%25A4%25AA%25E0%25A5%2580%25E0%25A4%25A0-%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587-%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%2582%25E0%25A4%2595%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%259A%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%258D%25E0%25A4%25AF-%25E0%25A4%2595%25E0%25A4%25BE-%25E0%25A4%25AD%25E0%25A4%25B5%25E0%25A5%258D%25E0%25A4%25AF-%25E0%25A4%25B8%25E0%25A5%258D%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%2597%25E0%25A4%25A4-113020200070_1.htm | language=hi | access-date=2025-11-10}}</ref> रणछोड़जी के मन्दिर से द्वारका शहर की परिक्रमा शुरू होती है। पहले सीधे गोमती के किनारे जाते है। गोमती के नौ घाटों पर बहुत से मन्दिर है- सांवलियाजी का मन्दिर, गोवर्धननाथजी का मन्दिर, महाप्रभुजी की बैठक। ;हनुमान मंदिर आगे वासुदेव घाट पर हनुमानजी का मन्दिर है। आखिर में संगम घाट आता है। यहां गोमती समुद्र से मिलती है। इस संगम पर संगम-नारायणजी का बहुत बड़ा मन्दिर है। == चक्र तीर्थ == संगम-घाट के उत्तर में समुद्र के ऊपर एक ओर घाट है। इसे चक्र तीर्थ कहते है। इसी के पास रत्नेश्वर महादेव का मन्दिर है। इसके आगे सिद्धनाथ महादेवजी है, आगे एक बावली है, जिसे ‘ज्ञान-कुण्ड’ कहते है। इससे आगे जूनीराम बाड़ी है, जिससे, राम, लक्ष्मण और सीता की मूर्तिया है। इसके बाद एक और राम का मन्दिर है, जो नया बना है। इसके बाद एक बावली है, जिसे सौमित्री बावली यानी लक्ष्मणजी की बावजी कहते है। काली माता और आशापुरी माता की मूर्तिया इसके बाद आती है। == कैलाश कुण्ड == इनके आगे यात्री कैलासकुण्ड़ पर पहुंचते है। इस कुण्ड का पानी गुलाबी रंग का है। कैलासकुण्ड के आगे सूर्यनारायण का मन्दिर है। इसके आगे द्वारका शहर का पूरब की तरफ का दरवाजा पड़ता है। इस दरवाजे के बाहर जय और विजय की मूर्तिया है। जय और विजय बैकुण्ठ में भगवान के महल के चौकीदार है। यहां भी ये द्वारका के दरवाजे पर खड़े उसकी देखभाल करते है। यहां से यात्री फिर निष्पाप कुण्ड पहुंचते है और इस रास्ते के मन्दिरों के दर्शन करते हुए रणछोड़जी के मन्दिर में पहुंच जाते है। यहीं परिश्रम खत्म हो जाती है। यही असली द्वारका है। इससे बीस मील आगे कच्छ की खाड़ी में एक छोटा सा टापू है। इस पर बेट-द्वारका बसी है। गोमती द्वारका का तीर्थ करने के बाद यात्री बेट-द्वारका जाते है। बेट-द्वारका के दर्शन बिना द्वारका का तीर्थ पूरा नहीं होता। बेट-द्वारका पानी के रास्ते जा सकते है। == गोपी तालाब == [[चित्र:Nageshwar Temple.jpg|right|thumb|300px|नागेश्वर मंदिर]] जमीन के रास्ते जाते हुए तेरह मील आगे गोपी-तालाब पड़ता है। यहां की आस-पास की जमीन पीली है। तालाब के अन्दर से भी पीला रंग की ही मिट्टी निकलती है। इस मिट्टी को वे गोपीचन्दन कहते है। यहां मोर बहुत होते है। गोपी तालाब से तीन-मील आगे नागेश्वर नाम का शिवजी और पार्वती का छोटा सा मन्दिर है। यात्री लोग इसका दर्शन भी जरूर करते है।कहते है, भगवान कृष्ण इस बेट-द्वारका नाम के टापू पर अपने घरवालों के साथ सैर करने आया करते थे। यह कुल सात मील लम्बा है। यह पथरीला है। यहां कई अच्छे और बड़े मन्दिर है। कितने ही तालाब है। कितने ही भंडारे है। धर्मशालाएं है और सदावर्त्त लगते है। मन्दिरों के सिवा समुद्र के किनारे घूमना बड़ा अच्छा लगता है। == बेट द्वारका == '''{{मुख्य|बेट द्वारका}}''' बेट-द्वारका ही वह जगह है, जहां भगवान कृष्ण ने अपने प्यारे भगत नरसी की हुण्डी भरी थी। बेट-द्वारका के टापू<ref>{{Cite web |url=http://hi.brajdiscovery.org/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE |title=संग्रहीत प्रति |access-date=3 नवंबर 2015 |archive-date=26 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426012101/http://hi.brajdiscovery.org/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE |url-status=dead }}</ref> का पूरब की तरफ का जो कोना है, उस पर हनुमानजी का बहुत बड़ा मन्दिर है। इसीलिए इस ऊंचे टीले को हनुमानजी का टीला कहते है। आगे बढ़ने पर गोमती-द्वारका की तरह ही एक बहुत बड़ी चहारदीवारी यहां भी है। इस घेरे के भीतर पांच बड़े-बड़े महल है। ये दुमंजिले और तिमंजले है। पहला और सबसे बड़ा महल श्रीकृष्ण का महल है। इसके दक्षिण में सत्यभामा और जाम्बवती के महल है। उत्तर में [[रुक्मिणी|रूक्मिणी]] और [[राधा]] के महल है। इन पांचों महलों की सजावट ऐसी है कि आंखें चकाचौंध हो जाती हैं। इन मन्दिरों के किबाड़ों और चौखटों पर चांदी के पतरे चढ़े हैं। भगवान कृष्ण और उनकी मूर्ति चारों रानियों के सिंहासनों पर भी चांदी मढ़ी है। मूर्तियों का सिंगार बड़ा ही कीमती है। हीरे, मोती और सोने के गहने उनको पहनाये गए हैं। सच्ची जरी के कपड़ों से उनको सजाया गया है। '''चौरासी धुना''' - भेंट द्वारका टापू में भगवान [[द्वारकाधीश]] के मंदिर से ७ कि॰मी॰ की दूरी पर चौरासी धुना नामक एक प्राचीन एवं एतिहासिक तीर्थ स्थल है। [[उदासी सम्प्रदाय|उदासीन संप्रदाय]] के सुप्रसिद्ध संत और प्रख्यात इतिहास लेखक, निर्वाण थडा तीर्थ, श्री पंचयाती अखाडा बड़ा उदासीन के पीठाधीश्वर श्री महंत रघुमुनी जी के अनुसार ब्रह्माजी के चारों मानसिक पुत्रो सनक, सनंदन, सनतकुमार और सनातन ने ब्रह्माजी की श्रृष्टि-संरचना की आज्ञा को न मानकर उदासीन संप्रदाय की स्थापना की और मृत्यु-लोक में विविध स्थानों पर भ्रमण करते हुए भेंट द्वारका में भी आये। उनके साथ उनके अनुयायियों के रूप में अस्सी (८०) अन्य संत भी साथ थें| इस प्रकार चार सनतकुमार और ८० अनुयायी उदासीन संतो को जोड़कर ८४ की संख्या पूर्ण होती है। इन्ही ८४ आदि दिव्य उदासीन संतो ने यहाँ पर चौरासी धुने स्थापित कर साधना और तपस्चर्या की और ब्रह्माजी को एक एक धुने की एकलाख महिमा को बताया, तथा चौरासी धुनो के प्रति स्वरुप चौरासी लाख योनिया निर्मित करने का सांकेतिक उपदेश दिया। इस कारण से यह स्थान चौरासी धुना के नाम से जग में ख्यात हुआ। कालांतर में उदासीन संप्रदाय के अंतिम आचार्य जगतगुरु उदासिनाचार्य [[श्री चन्द्र भगवान]] इस स्थान पर आये और पुनः सनकादिक ऋषियों के द्वारा स्थापित चौरासी धुनो को जागृत कर पुनः प्रज्वलित किया और उदासीन संप्रदाय के एक तीर्थ के रूप में इसे महिमामंडित किया। यह स्थान आज भी उदासीन संप्रदाय के अधीन है और वहां पर उदासी संत निवास करते हैं। आने वाले यात्रियों, भक्तों एवं संतों की निवास, भोजन आदि की व्यवस्था भी निःशुल्क रूप से चौरासी धुना उदासीन आश्रम के द्वारा की जाती है। जो यात्री भेंट द्वारका दर्शन हेतु जाते हैं वे चौरासी धुना तीर्थ के दर्शन हेतु अवश्य जाते हैं। ऐसी अवधारणा है कि चौरासी धुनो के दर्शन करने से मनुष्य की लाख चौरासी कट जाती है, अर्थात उसे चौरासी लाख योनियों में भटकना नहीं पड़ता और वह मुक्त हो जाता है। == रणछोड़ जी मंदिर == रणछोड़ जी के मन्दिर की ऊपरी मंजिलें देखने योग्य है। यहां भगवान की सेज है। झूलने के लिए झूला है। खेलने के लिए चौपड़ है। दीवारों में बड़े-बड़े शीशे लगे हैं। इन पांचों मन्दिरों के अपने-अलग भण्डारे है। मन्दिरों के दरवाजे सुबह ही खुलते है। बारह बजे बन्द हो जाते है। फिर चार बजे खुल जाते है। और रात के नौ बजे तक खुले रहते है। इन पांच विशेष मन्दिरों के सिवा और भी बहुत-से मन्दिर इस चहारदीवारी के अन्दर है। ये प्रद्युम्नजी, टीकमजी, पुरूषोत्तमजी, देवकी माता, माधवजी अम्बाजी और गरूड़ के मन्दिर है। इनके सिवाय साक्षी-गोपाल, लक्ष्मीनारायण और गोवर्धननाथजी के मन्दिर है। ये सब मन्दिर भी खूब सजे-सजाये हैं। इनमें भी सोने-चांदी का काम बहुत है। बेट-द्वारका में कई तालाब है-रणछोड़ तालाब, रत्न-तालाब, कचौरी-तालाब और शंख-तालाब। इनमें रणछोड तालाब सबसे बड़ा है। इसकी सीढ़िया पत्थर की है। जगह-जगह नहाने के लिए घाट बने है। इन तालाबों के आस-पास बहुत से मन्दिर है। इनमें मुरली मनोहर, नीलकण्ठ महादेव, रामचन्द्रजी और शंख-नारायण के मन्दिर खास है। लोगा इन तालाबों में नहाते है और मन्दिर में फूल चढ़ाते है। == शंख तालाब == रणछोड़ के मन्दिर से डेढ़ मील चलकर शंख-तालाब आता है। इस जगह भगवान कृष्ण ने शंख नामक राक्षस को मारा था। इसके किनारे पर शंख नारायण का मन्दिर है। शंख-तालाब में नहाकर शंख नारायण के दर्शन करने से बड़ा पुण्य होता है। बेट-द्वारका से समुद्र के रास्ते जाकर बिरावल बन्दरगाह पर उतरना पड़ता है। ढाई-तीन मील दक्षिण-पूरब की तरफ चलने पर एक कस्बा मिलता है इसी का नाम सोमनाथ पट्टल है। यहां एक बड़ी धर्मशाला है और बहुत से मन्दिर है। कस्बे से करीब पौने तीन मील पर हिरण्य, सरस्वती और कपिला इन तीन नदियों का संगम है। इस संगम के पास ही भगवान कृष्ण के शरीर का अंतिम संस्कार किया गया था। == इन्हें भी देखें == * [[देवभूमि द्वारका ज़िला]] * [[सोमनाथ मंदिर]] == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.yatradham.gujarat.gov.in/Yatradhams/Dwarka/default_h.html द्वारिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004631/http://yatradham.gujarat.gov.in/Yatradhams/Dwarka/default_h.html |date=22 मई 2010 }} (गुजरात के यात्राधाम) == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{हिन्दू पवित्र नगर}} {{गुजरात}} [[श्रेणी:गुजरात के शहर]] [[श्रेणी:देवभूमि द्वारका ज़िला]] [[श्रेणी:देवभूमि द्वारका ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:गुजरात में मन्दिर]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म के चार धाम]] bejaeosar8s5tizacgrdnb9nrr1r1st नर्मदा घाटी परियोजना 0 27877 6631650 6451261 2026-10-21T06:07:04Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631650 wikitext text/x-wiki {{विलय|सरदार सरोवर परियोजना|date=जुलाई 2025}} '''नर्मदा घाटी परियोजना''' <ref>{{Cite web |url=http://www.mp.gov.in/en/web/guest/narmada-valley-development1 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=3 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204011756/http://www.mp.gov.in/en/web/guest/narmada-valley-development1 |archive-date=4 फ़रवरी 2017 |url-status=dead }}</ref> [[मध्य प्रदेश]] की सबसे महत्वपूर्ण परियोजनाओं में से एक हैं। यह परियोजना प्रदेश की जीवनदायिनी कहे जाने वाली [[नर्मदा नदी]] पर केंद्रित हैं। यह [[भारत]] की एक प्रमुख नदी घाटी परियोजना में से एक हैं। == विस्तृत परियोजना == नर्मदा नदी मध्य प्रदेश के अमरकंटक से निकल कर [[अरब सागर]] में मिलती हैं। इस बीच यह ३ राज्यो से होकर बहती हैं इसकी कुल लंबाई 1312 किमी हैं, जिसमे से 1077 किमी मध्यप्रदेश में, शेष [[महाराष्ट्र]] और [[गुजरात]] की सीमा से होकर बहती हैं। जल के बटवारे को लेकर इन राज्यो में विवाद भी हो चूका हैं, जिसको लेकर भारत सरकार ने 1969 में नर्मदा [[जल विवाद]] न्यायाधिकरण का गठन किया। जिसका फैसला 1970 में आया, इसके अनुसार कुल 27 मिलियन घन फीट जल में से 18.२५ मिलियन घन फीट जल मध्य प्रदेश को प्रदान किया गया, इस शर्त के साथ की प्रदेश को 2025 तक प्रदत्त जल का पूर्ण उपयोग करना होगा, अन्यथा अनुपयोग जल बाकी के राज्यो को दे दिया जायेगा। इसी को ध्यान में रखते हुए प्रदेश सरकार ने 9 अगस्त 1985 नर्मदा घाटी परियोजना का गठन किया। नर्मदा कछार पर NVDA द्वारा बनाई गई प्रमुख बांधों एवम नहरों की योजना एवम उनका क्रियान्वन की जानकारी नीचे प्रदर्शित की गई हैं<ref>http://www.http {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912072355/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8490524.stm |date=12 सितंबर 2018 }}://nca.gov.in/hindi_web/narmada_ghati.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222010337/http://nca.gov.in/hindi_web/narmada_ghati.asp |date=22 फ़रवरी 2017 }}</ref> <div> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="0" |- | क्र. | परियोजना का नाम | लाभ सिंचाई (हे) | लाभ बिजली (मे वा) | जल का सिंचाई उपयोग (लाख घन मी) |- | colspan="5" | पूर्ण परियोजनाये |- | '''1''' | तवा | 2.469 | 13.50 | 2386.72 |- | '''2''' | बारना | 0.548 | — | 559.82 |- | '''3''' | कोलार | 0.451 | — | 435.90 |- | '''4''' | ''सुक्ता '' | 0.166 | — | 170.57 |- | '''5''' | मटयारी | 0.101 | — | 88.38 |- | '''6''' | मान परियोजना | 0.15 | | 140.00 |- | '''7''' | जोबट परियोजना | 0.098 | | 112.00 |- | जारी परियोजनाये।ऊन्ङेल।जिला ईन्दोर म।परियोजना |- | '''8''' | रानी अवंतिबाई लोधी सागर | 1.57 | 100.00 | 1008.00 |- | ''' ''' | बरगी डायवर्जन | 2.45 | | 1853.10 |- | '''9''' | इंदिरा सागर परियोजना | 1.23 | 1000.00 | 1674.00 |- | ''' ''' | केनाल पावर हाउस | | 15.00 | |- | '''10''' | ओंकारेश्वर परियोजना | 1.47 | 520.00 | 1300.00 |- | '''11''' | Punasa lift | 0.323 | | 105.00 |- | '''12''' | अपर वेदा | 0.099 | | 90.00 |- | colspan="5" | प्रस्तावित परियोजनाएं |- | '''13''' | अपर नर्मदा | 0.185 | | 178.93 |- | '''14''' | अपर बुडनेर | 0.098 | | 82.72 |- | '''15''' | हालोन | 0.117 | | 134.00 |- | '''16''' | अटारिया | 0.129 | | 112.36 |- | '''17''' | चिंकी | 0.708 | | 1969.90 |- | '''18''' | शेर | 0.647 | | 567.96 |- | '''19''' | मछरेवा | | | |- | '''20''' | शक्कर | | | |- | '''21''' | दूधी | 0.506 | | 444.49 |- | '''22''' | मोरनड | 0.522 | | 465.48 |- | '''23''' | मंजाल | | | |- | '''24''' | लोअर गोई | 0.137 | | 133.00 |- | '''25''' | राघोपुर | | 20 | |- | '''26''' | रोसरा | | 25 | |- | '''27''' | बसनियर | | 20 | |- | '''28''' | सीतारेवा | | 15 | |} == नदी पर बनाये गए प्रमुख बांध == [[इंदिरा सागर बाँध]], [[सरदार सरोवर परियोजना|सरदार सरोवर बाँध]], [[बरगी परियोजना]], [[ओंकारेश्वर परियोजना]], [[तवा परियोजना]] == विवाद == ===सरदार सरोवर बाँध=== गुजरात और मध्य प्रदेश की राज्य सरकारों ने सरदार सरोवर परियोजना (SSP) और नर्मदा सागर परियोजना (NSP) की 1979 में नींव रखी। इन राज्यो के अनुसार इस परियोजना से 1.9 करोड़ हेक्टेयर में सिंचाई, 1,450 मेगावाट बिजली (गुजरात) और 0.14 लाख हेक्टेयर में सिंचाई, 1,000 मेगावाट बिजली (म.प.) क्रमशः उत्पन्न होगी। इतने सुस्पष्ट लाभ के बावजूद सरदार सरोवर परियोजना भारत और दुनिया भर में में सबसे अधिक विवादास्पद परियोजना है। सभी विवादों में सबसे मुख्य मुद्दा, विस्थापित किये गए परिवारों की संख्या है क्योंकि बांध बनने के समय के रिपोर्ट में 6,147 परिवारों को विस्थापित बताया गया था, जबकि 1990 के एक अन्य रिपोर्ट के अनुसार लगभग 40,220 परिवारो को विस्थापित होना पड़ा था। <ref>{{Cite web |url=http://www.ripublication.com/gjfm-spl/gjfmv6n9_12.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=3 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204004039/http://www.ripublication.com/gjfm-spl/gjfmv6n9_12.pdf |archive-date=4 फ़रवरी 2017 |url-status=dead }}</ref> न केवल विस्थापित लोगों की बड़ी संख्या विवादास्पद रही बल्कि, पर्यावरण के विनाश के पहलुओं ने भी लोगो का ध्यान आकर्षित किया। इस परियोजना का वहाँ के आस-पास की परिस्थितिकी पर बहुत ही गहरा प्रभाव पड़ा हैं लगभग 13385.45 हेक्टेयर वन जलमग्न हो चुके हैं। सरकार और पर्यावरणविद में जारी मतभेद और संघर्ष के बीच [[नर्मदा बचाओ आंदोलन]] का गठन किया गया जिसने आगे चल कर अपनी ज़मीन के लिए संघर्ष कर रहे परिवारों की मदद की। {{भारत की नदी घाटी परियोजनाएं}} [[श्रेणी:भारत की नदी घाटी परियोजनाएं]] [[श्रेणी:भारत का भूगोल]] मध्य प्रदेश सरकार ने महेश्वर जलविद्युत परियोजना से विद्युत खरीदने के लिये सहमत होने के लगभग तीन दशक बाद उसके साथ सभी अनुबंध रद्द कर दिये हैं। परियोजना को खराब वित्तीय ट्रैक रिकॉर्ड, कई अनियमितताओं और भ्रष्टाचार के आरोप एवं 61 गाँवों के जलमग्न होने के कारण रद्द किया गया। महेश्वर बाँध नर्मदा घाटी विकास परियोजना के बड़े बाँधों में से एक है, जिसमें नर्मदा घाटी में 30 बड़े और 135 छोटे बाँधों के निर्माण की परिकल्पना की गई है। Hi {{भूगोल-आधार}} 37zq7u86s634bpaidmbcqgo71kq53au उल्स्टर डिफेंस एसोसिएशन 0 29986 6631661 6215023 2026-10-21T06:13:06Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6631661 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} यह विश्व का एक प्रमुख आतंकवादी और उग्रवादी संगठन हैं | == स्थापना == == विस्तार == == प्रमुख आतंकवादी गतिविधियाँ == == बाहरी कड़ियाँ== {{विश्व के प्रमुख आतंकवादी संगठन}} [[श्रेणी:विश्व के प्रमुख आतंकवादी संगठन]] {{आधार}} 3zl17c0jhzuygifjq6bsl7ud4u5ef0f 6631662 6631661 2026-10-21T06:14:04Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6631662 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} यह [[ब्रह्माण्ड|विश्व]] का एक प्रमुख [[आतंकवाद|आतंकवादी]] और [[अतिवाद|उग्रवादी]] संगठन हैं | == स्थापना == == विस्तार == == प्रमुख आतंकवादी गतिविधियाँ == == बाहरी कड़ियाँ== {{विश्व के प्रमुख आतंकवादी संगठन}} [[श्रेणी:विश्व के प्रमुख आतंकवादी संगठन]] {{आधार}} 4zwex7s473tpuz2rlcmmglaazz72684 श्रेणी:पाल राजवंश 14 32654 6631541 6628042 2026-10-20T15:55:52Z Mundhalia746 934684 6631541 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजवंश]] [[श्रेणी:भारतीय शासक]] [[श्रेणी:बंगाल के शासक]] 7xa11i6frul0n90b5bnuyzvb48hbwe9 साँप 0 34465 6631695 6577512 2026-10-21T07:26:28Z Noukayami 942574 चित्र के आकार को सही किया 6631695 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2015}} {{आज का आलेख}} [[चित्र:Snake in basket.jpg|thumb|right|200px|साँप]] '''"साँप"''' या '''"सर्प"''', पृष्ठवंशी [[सरीसृप]] वर्ग का [[प्राणी]] है। यह [[जल (अणु)|जल]] तथा थल दोनों जगह पाया जाता है। {{Infobox animal|name=सर्प|othername=सांप|species=सरीसृप वर्ग|gender=नर मादा दोनों}} इसका [[शरीर]] लम्बी [[रस्सी]] के समान होता है जो पूरा का पूरा स्केल्स से ढँका रहता है। साँप के [[पैर]] नहीं होते हैं। यह निचले भाग में उपस्थित घड़ारियों की सहायता से चलता फिरता है। सांपों के स्पष्टतः कान भी नहीं होते, बल्कि इनमें आंतरिक ध्वनि-तंत्र होता है। इनमें कान के पर्दे कि बजाय एक बेहद छोटी आंतरिक हड्डी होती है, जो बेहद संवेदनशील होती है। पहले ध्वनि भूमि द्वारा त्वचा ग्रहण करती है और फिर धमनियों द्वारा मस्तिष्क के पास कि हड्डी तक पहुँचती है। जब हवा से ध्वनि आती है, तो मस्तिष्क के कंकाल में कंपन होने से आवाज सुनाई देती है। इसकी आँखों में पलकें नहीं होती, ये हमेशा खुली रहती हैं। साँप विषैले तथा विषहीन दोनों प्रकार के होते हैं।<ref>{{cite journal | vauthors = Wiens JJ, Brandley MC, Reeder TW | title = Why does a trait evolve multiple times within a clade? Repeated evolution of snakelike body form in squamate reptiles | url = https://archive.org/details/sim_evolution_2006-01_60_1/page/123 | journal = Evolution; International Journal of Organic Evolution | volume = 60 | issue = 1 | pages = 123–41 | date = January 2006 | pmid = 16568638 | doi = 10.1554/05-328.1 | s2cid = 17688691 |issn=0014-3820 }}</ref> इसके ऊपरी और निचले [[जबड़ा|जबड़े]] की हड्डियाँ इस प्रकार की सन्धि बनाती है जिसके कारण इसका मुँह बड़े आकार में खुलता है। इसके [[मुँह]] में [[विष]] की थैली होती है जिससे जुडे़ [[दाँत]] तेज तथा खोखले होते हैं अतः इसके काटते ही विष शरीर में प्रवेश कर जाता है। दुनिया में साँपों की कोई २५००-३००० प्रजातियाँ पाई जाती हैं। जिनमे से भारत में जहरीला सर्पो की ६९ प्रजाति ज्ञात्त है जिनमे से २९ समुद्री सर्प तथा ४० स्थलीय सर्प है जहरीले सर्प के सिर में जहरीला संचालक तथा ऊपरी जबड़े में एक जोड़ी जबड़े पाये जाते है । बिषहीन सर्पो के काटने पर अनेको छोटे गड्ढे सेमि सरकल में पाये जाते है।जबकि बिषाक्त सर्पो में केवल दो गहरे गड्ढे पाये जाते है।<ref>http://www.reptileknowledge.com/articles/article9.php | accessondate=25.02.2008</ref> इसकी कुछ प्रजातियों का आकार १० सेण्टीमीटर होता है जबकि [[अजगर]] नामक साँप २५ फिट तक लम्बा होता है। साँप [[मेंढक|मेढक]], [[छिपकली]], [[पक्षी]], [[चूहा|चूहे]] तथा दूसरे साँपों को खाता है। यह कभी-कभी बड़े जन्तुओं को भी निगल जाता है। [[चित्र:Cobra.jpg|thumb|100px]] सरीसृप वर्ग के अन्य सभी सदस्यों की तरह ही सर्प [[शीतरक्त का प्राणी]] है अर्थात् यह अपने शरीर का [[तापमान]] स्वंय नियंत्रित नहीं कर सकता है। इसके शरीर का तापमान वातावरण के ताप के अनुसार घटता या बढ़ता रहता है। यह अपने शरीर के तापमान को बढ़ाने के लिए भोजन पर निर्भर नहीं है इसलिए अत्यन्त कम भोजन मिलने पर भी यह जीवीत रहता है। कुछ साँपों को महीनों बाद-बाद भोजन मिलता है तथा कुछ सर्प वर्ष में मात्र एक बार या दो बार ढेड़ सारा खाना खाकर जीवीत रहते हैं। खाते समय साँप [[भोजन]] को चबाकर नहीं खाता है बल्कि पूरा का पूरा निकल जाता है। अधिकांश सर्पों के जबड़े इनके सिर से भी बड़े शिकार को निगल सकने के लिए अनुकुलित होते हैं। [[अफ़्रीका|अफ्रीका]] का [[अजगर]] तो छोटी [[गाय]] आदि को भी नगल जाता है। विश्व का सबसे छोटा साँप थ्रेड स्नेक होता है। जो कैरेबियन सागर के सेट लुसिया माटिनिक तथा वारवडोस आदि द्वीपों में पाया जाता है वह केवल १०-१२ सेंटीमीटर लंबा होता है। विश्व का सबसे लंबा साँप रैटिकुलेटेड पेथोन (जालीदार अजगर) है, जो प्राय: १० मीटर से भी अधिक लंबा तथा १२० किलोग्राम वजन तक का पाया जाता है। यह दक्षिण -पूर्वी एशिया तथा फिलीपींस में मिलता है।<ref>{{cite web |last1=खुलासा |first1=डॉट इन |title=सांपों के संसार से जुड़ी रोचक बातें |url=https://www.khulasaa.in/vividh/interesting-facts/snake-world-interesting-facts-about-snakes-in-hindi/ |website=खुलासा डॉट इनन |publisher=खुलासा |accessdate=23 अप्रैल 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423054238/https://www.khulasaa.in/vividh/interesting-facts/snake-world-interesting-facts-about-snakes-in-hindi/ |archive-date=23 अप्रैल 2019 |url-status=dead }}</ref> == चित्र वीथि == <gallery> Image:Micrurus tener.jpg|[[टेक्सस]] में पाया जाने वाला कोरल सर्प Image:Nerodia sipedon shedding.JPG|केंचुली छोड़ता हुआ एक साँप Image:Carpet snake.jpg|[[मुर्गी]] को निगलता हुआ एक अजगर Image:Eierschlange frisst Zwergwachtelei.jpg|अफ्रीका का एक [[अण्डा|अंडे]] खाने वाला साँप Image:Baumpython.jpg|अफ्रीका का हरे रंग का अजगर साँप, यह पेड़ पर रहता है। Image:Ophiophagus hannah2.jpg|एक व्यस्क किंग कोबरा image:Bandedkrait.jpg|एक सूंदर करइत साँप Image:Indiancobra.jpg|[[भारत|भारतीय]] नाग का फन </gallery> == सन्दर्भ == <references/> {{pp-semi-template|small=yes}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:सर्प]] [[श्रेणी:सरीसृप]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] iumqlu4vk7dahyk9j41wme6nxfaha9i आगरा का किला 0 36009 6631653 6610782 2026-10-21T06:08:09Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631653 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक विश्व धरोहर स्थल | WHS = आगरा का किला | Image = [[चित्र:AgraFort.jpg|thumb|center|250px|'' अमर सिंह द्वार,<br /> आगरा के लाल किले के दो प्रवेश द्वारों में से एक '']] | State Party = {{IND}} | Type = सांस्कृतिक | Criteria = | ID = 251 | Region = [[List of World Heritage Sites in Asia and Australasia|south asia]] | Year = 1983 | Session = सातवाँ | Link = http://whc.unesco.org/en/list/251 }} '''आगरा का किला ''' एक [[यूनेस्को]] द्वारा घोषित [[विश्व धरोहर स्थल]] है। यह किला [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[आगरा]] शहर में स्थित है। इसके लगभग 2.5 किलोमीटर उत्तर-पश्चिम में ही विश्व प्रसिद्ध स्मारक [[ताज महल]] मौजूद है। इस किले को कुछ इतिहासकार चारदीवारी से घिरी प्रासाद महल नगरी कहना बेहतर मानते हैं। यह भारत का सबसे महत्वपूर्ण किला है। [[भारत]] के [[मुगल]] सम्राट [[बाबर]], [[हुमायुं]], [[अकबर]], [[जहांगीर]], [[शाहजहां]] और [[औरंगज़ेब]] यहां रहा करते थे, व यहीं से पूरे भारत पर शासन किया करते थे। यहां राज्य का सर्वाधिक खजाना, सम्पत्ति व टकसाल थी। यहाँ विदेशी राजदूत, यात्री व उच्च पदस्थ लोगों का आना जाना लगा रहता था, जिन्होंने भारत के इतिहास को रचा। == आगरा किले का इतिहास == यह मूलतः एक ईंटों का किला था, जो सिकरवार वंश के [[राजपूत|राजपूतों]] के पास था। इसका प्रथम विवरण [[1080]] ई० में आता है, जब [[महमूद गजनवी]] की सेना ने इस पर कब्ज़ा किया था। [[सिकंदर लोदी]] (1487-1517), [[दिल्ली सल्तनत]] का प्रथम [[सुल्तान]] था जिसने [[आगरा]] की यात्रा की तथा इसने इस किले की मरम्म्त १५०४ ई० में करवायी व इस किले में रहा था। सिकंदर लोदी ने इसे १५०६ ई० में राजधानी बनाया और यहीं से देश पर शासन किया। उसकी मृत्यु भी इसी किले में [[1517]] में हुई थी। बाद में उसके पुत्र [[इब्राहिम लोदी]] ने गद्दी नौ वर्षों तक संभाली, तब तक, जब वो [[पानीपत का प्रथम युद्ध|पानीपत के प्रथम युद्ध]] ([[1526]]) में मारा नहीं गया। उसने अपने काल में यहां कई स्थान, मस्जिदें व कुएं बनवाये। [[पानीपत]] के बाद मुगलों ने इस किले पर भी कब्ज़ा कर लिया साथ ही इसकी अगाध सम्पत्ति पर भी। इस सम्पत्ति में ही एक हीरा भी था जो कि बाद में [[कोहिनूर हीरा]] के नाम से प्रसिद्ध हुआ। तब इस किले में इब्राहिम के स्थान पर बाबर आया। उसने यहां एक बावली बनवायी। सन [[1530]] में यहीं [[हुमायुं]] का राजतिलक भी हुआ। हुमायुं इसी वर्ष बिलग्राम में [[शेरशाह सूरी]] से हार गया व किले पर उसका कब्ज़ा हो गया। इस किले पर अफगानों का कब्ज़ा पांच वर्षों तक रहा, जिन्हें अन्ततः मुगलों ने [[1556]] में [[पानीपत का द्वितीय युद्ध]] में हरा दिया। इस की केन्द्रीय स्थिति को देखते हुए, [[अकबर]] ने इसे अपनी राजधानी बनाना निश्चित किया व सन [[1558]] में यहां आया। उसके इतिहासकार [[अबुल फजल]] ने लिखा है कि यह किला एक ईंटों का किला था, जिसका नाम बादलगढ़ था। यह तब खस्ता हालत में था व अकबर को इसे दोबारा बनवाना पड़ा, जो कि उसने लाल बलुआ पत्थर से निर्मण करवाया। इसकी नींव बड़े वास्तुकारों ने रखी। इसे अंदर से ईंटों से बनवाया गया, व बाहरी आवरण हेतु लाल बलुआ पत्तह्र लगवाया गया। इसके निर्माण में चौदह लाख चवालीस हजार कारीगर व मजदूरों ने आठ वर्षों तक मेहनत की, तब सन [[1573]] में यह बन कर तैयार हुआ। [[अकबर]] के पौत्र [[शाहजहां]] ने इस स्थल को वर्तमान रूप में पहुंचाया। यह भी मिथक हैं, कि शाहजहां ने जब अपनी प्रिय पत्नी के लिये [[ताजमहल]] बनवाया, वह प्रयासरत था, कि इमारतें श्वेत संगमर्मर की बनें, जिनमें सोने व कीमती रत्न जड़े हुए हों। उसने किले के निर्माण के समय, कई पुरानी इमारतों व भवनों को तुड़वा भी दिया, जिससे कि किले में उसकी बनवायी इमारतें हों। अपने जीवन के अंतिम दिनों में, शाहजहां को उसके पुत्र औरंगज़ेब ने इस ही किले में बंदी बना दिया था, एक ऐसी सजा, जो कि किले के महलों की विलासिता को देखते हुए, उतनी कड़ी नहीं थी। यह भी कहा जाता है, कि शाहजहां की मृत्यु किले के [[मुसम्मन बुर्ज]] में, [[ताजमहल]] को देखेते हुए हुई थी। इस बुर्ज के संगमर्मर के झरोखों से ताजमहल का बहुत ही सुंदर दृश्य दिखता है। == खाका == [[चित्र:InsideAgraFort.jpg|thumb|right|300px| मुसम्मन बुर्ज के अंदर का दृश्य, जहां [[शाहजहां]] ने अपनी जीवन के अंतिम सात वर्ष ताजमहल को निहारते हुए, अपने पुत्र व उत्तराधिकारी [[औरंगज़ेब]] की नज़रबंदी में बिताये।]] आगरा के किले को वर्ष [[2004]] के लिये आग़ाखां वास्तु पुरस्कार दिया गया था, व [[भारतीय डाक विभाग]] ने [[28 नवंबर]],[[2004]] को इस महान क्षण की स्मृति में, एक डाकटिकट भी निकाला था। इस किले का एक अर्ध-वृत्ताकार नक्शा है, जिसकी सीधी ओर [[यमुना]] नदी के समानांतर है। इसकी चहारदीवारी सत्तर फीट ऊंची हैं। इसमें दोहरे परकोटे हैं, जिनके बीछ बीच में भारी बुर्ज बराबर अंतराल पर हैं, जिनके साथ साथ ही तोपों के झरोखे, व रक्षा चौकियां भी बनी हैं। इसके चार कोनों पर चार द्वार हैं, जिनमें से एक खिजड़ी द्वार, नदी की ओर खुलता है। इसके दो द्वारों को दिल्ली गेट एवं ग्वालियर गेट या दखिनाई दरवाजे कहते हैं ( दखिनाई गेट को अमरसिंह द्वार भी कहा जाता है दखिनाई गेट दक्षिण दिशा में है)। [[चित्र:AgraFortColumn.jpg|thumb|left|180px| अलंकृत स्तंभ]] शहर की ओर का दिल्ली द्वार, चारों में से भव्यतम है। इसके अंदर एक और द्वार है, जिसे हाथी पोल कहते हैं, जिसके दोनों ओर, दो वास्तवाकार पाषाण हाथी की मूर्तियां हैं, जिनके स्वार रक्षक भी खड़े हैं। एक द्वार से खुलने वाला पुर, जो खाई पर बना है, व एक चोर दरवाजा, इसे अजेय बनाते हैं। स्मारक स्वरूप दिल्ली गेट, सम्राट का औपचारिक द्वार था, जिसे [[भारतीय सेना]] द्वारा (पैराशूट ब्रिगेड) हेतु किले के उत्तरी भाग के लिये छावनी रूप में प्रयोग किया जा रहा है। अतः दिल्ली द्वार जन साधारण हेतु खुला नहीं है। पर्यटक लाहौर द्वार से प्रवेश ले सकते हैं, जिसे कि [[लाहौर]] की ओर (अब [[पाकिस्तान]] में) मुख होने के कारण ऐसा नाम दिया गया है। स्थापत्य इतिहास की दृष्टि से, यह स्थल अति महत्वपूर्ण है। अबुल फज़ल लिखता है, कि यहां लगभग पाँच सौ सुंदर इमारतें, बंगाली व गुजराती शैली में बनी थीं। कइयों को श्वेत संगमर्मर प्रासाद बनवाने हेतु ध्वस्त किया गया। अधिकांश को ब्रिटिश ने [[1803]] से [[1862]] के बीच, बैरेक बनवाने हेतु तुड़वा दिया। वर्तमान में दक्षिण-पूर्वी ओर, मुश्किल से तीस इमारतें शेष हैं। इनमें से दिल्ली गेट, अकबर गेट व एक महल-बंगाली महल – अकबर की प्रतिनिधि इमारतें हैं। अकबर गेट [[अकबर दरवाज़ा]] को [[जहांगीर]] ने नाम बदल कर [[अमर सिंह द्वार]] कर दिया था। यह द्वार, दिल्ली-द्वार से मेल खाता हुआ है। दोनों ही लाल बलुआ पत्थर के बने हैं। बंगाली महल भी लाल बलुआ पत्थर का बना है, व अब दो भागों -- अकबरी महल व जहांगीरी महल में बंटा हुआ है। यहां कई [[हिन्दू स्थापत्यकला|हिन्दू]] राजपूत व [[इस्लामी स्थापत्यकला]] के मिश्रण देखने को मिलते हैं। बल्कि कई इस्लामी अलंकरणों में तो इस्लाम में हराम (वर्जित) नमूने भी मिलते हैं, जैसे—[[अज़दहा|अज़दहे]], हाथी व पक्षी, जहां आमतौर पर इस्लामी अलंकरणों में ज्यामितीय नमूने, लिखाइयां, आयतें आदि ही फलकों की सजावट में दिखाई देतीं हैं। == आगरा किले का भीतरी विन्यास और स्थल == [[चित्र:CastleAgraFort.jpg|thumb|right|300px|खास़ महलl.]] [[चित्र:Agra-fort-6-jehangirs-palace.JPG|thumb|right|300px|जहाँगीरी महल]] [[file:Meena_masjid_agra_fort.jpg|thumb|right|300px|मीना मस्जिद शिलालेख]] [[File:Agra_fort_throne_of_jahangeer.jpg|thumb|right|300px|जहाँगीर का सिंहासन]] * [[अंगूरी बाग]] - ८५ वर्ग मीटर, ज्यामितिय प्रबंधित उद्यान * [[दीवान-ए-आम]] - में [[मयूर सिंहासन]] या [[तख्ते ताउस]] स्थापित था इसका प्रयोग आम जनता से बात करने और उनकी फरयाद सुनने के लिये होता था। * [[दीवान-ए-ख़ास]] - का प्रयोग और उसके उच्च पदाधिकारियों की गोष्ठी और मंत्रणा के लिये किया जाता था,[[जहाँगीर]] का [[काला सिंहासन]] इसकी विशेषता थी * [[स्वर्ण मंडप]] - बंगाली झोंपड़ी के आकार की छतों वाले सुंदर मंडप * [[जहाँगीरी महल]] - अकबर द्वारा अपने पुत्र जहाँगीर के लिये निर्मित * [[खास महल]] - श्वेत संगमरमर निर्मित यह महल, संगमरमर रंगसाजी का उत्कृष्ट उदाहरण है * [[मछली भवन]] - तालाबों और फव्वारों से सुसज्जित, अन्त:पुर (जनानखाने) के उत्सवों के लिये बड़ा घेरा * [[मीना मस्जिद]]<nowiki/>- एक छोटी मस्जिद * [[मोती मस्जिद]] - शाहजहाँ की निजी मस्जिद * [[मुसम्मन बुर्ज़]] - [[ताजमहल]] की तरफ उन्मुख आलिन्द (छज्जे) वाला एक बड़ा अष्टभुजाकार बुर्ज़ * [[नगीना मस्जिद]] - आलिन्द बराबर में ही दरबार की महिलाओं के लिये निर्मित मस्जिद, जिसके भीतर ज़नाना [[मीना बाज़ार]] था जिसमें केवल महिलायें ही सामान बेचा करती थी। * [[नौबत खाना]] - जहाँ राजा के संगीतज्ञ वाद्ययंत्र बजाते थे। * [[रंग महल]] - जहाँ राजा की पत्नी और उपपत्नी रहती थी। * [[शाही बुर्ज़]] - शाहजहाँ का निजी कार्य क्षेत्र * [[शाहजहाँ महलl]] - शाहजहाँ द्वारा लाल बलुआ पत्थर के महल के रूपान्तरण का प्रथम प्रयास * [[शीश महल]] - शाही छोटे जड़ाऊ दर्पणों से सुसज्जित राजसी वस्त्र बदलने का कमरा == अन्य उल्लेखनीय तथ्य == * आगरा के किले को, इससे अपेक्षाकृत बहुत छोटे [[दिल्ली]] के [[लाल किला, दिल्ली|लाल किले]] से नहीं भ्रमित किया जाना चाहिये। मुगलों ने [[दिल्ली]] के लाल किले को कभी किला नहीं कहा, बल्कि लाल हवेली कहा है। [[भारत के प्रधान मंत्री]] यहां की प्राचीर से [[15 अगस्त]] को, स्वतंत्रता दिवस के अवसर पर, प्रति वर्ष, देश की जनता को सम्बोधित करते हैं। * सर [[अर्थर कॉनन डायल]], प्रसिद्ध [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] उपन्यास लेखक के [[शेर्लॉक होम्स]] रहस्य उपन्यास द साइन ऑफ फोर में, आगरा के किले का मुख्य दृश्य है। प्रसिद्ध मिस्री पॉप गायक हीशम अब्बास के अलबम हबीबी द में आगरा का किला दिखाया गया है। मिर्ज़ा राजे जय सिंह के संग “पुरंदर संधि” के अनुसार, [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] आगरा [[1666]] में आये, व [[औरंगज़ेब]] से दीवान-ए-खास में मिले। उन्हें अपमान करने हेतु, उनके स्तर से कहीं नीचा आसन दिया गया। वे अपमानित होने से पूर्व ही, दरबार छोड़कर चले गये। बाद में उन्हें जयसिंह के भवन में ही [[12 मई]],[[1666]] को नज़रबंद किया गया। उनकी एक ओजपूर्ण अशवारोही मूर्ति, किले के बाहर लगायी गयी है। यह किला मुगल स्थापत्य कला का एक आदर्श उदाहरण है। यहां स्पष्ट है, कि कैसे उत्तर [[भारतीय दुर्ग]] निर्माण, दक्षिण भारतीय दुर्ग निर्माण से भिन्न होता था। दक्षिण भारत के अधिकांश दुर्ग, सागर किनारे निर्मित हैं। एज ऑफ ऐम्पायर – 3 के विस्तार पैक एशियन डाय्नैस्टीज़, में आगरा के किले को भारतीय सभ्यता के पांच अजूबों में से एक दिखाया गया है, जिसे जीतने के बाद ही, कोई अगले स्तर पर जा सकता है। एक बार बनने के बाद, यह खिलाड़ी को सिक्कों के जहाज भेजता रहता है। इस वर्ज़न में कई अन्य खूबियां भी हैं। == चित्र दीर्घा == <gallery> Image:Agra_Fort_Rempart.jpg Image:Agra_Fort_Third_Door.jpg|तृतीय द्वार Image:Agra_Fort_second_door.jpg|द्वितीय द्वार Image:AgraFort_retouched.jpg Image:AgraFortColumn.jpg Image:AgraFortIndia01.jpg Image:Fort_rouge_%C3%A0_Agra.jpg Image:Agra 03-2016 12 Agra Fort.jpg Image:RedFortAgra-20080211-1.jpg Image:RedFortAgra-Throne-of-Jahangir-20080211-1.jpg|जहाँगीर का सिंहासन Image:RedFortAgra-Diwan-i-Am-20080211-1.jpg|दीवान-ए-आम Image:RedFortAgra-Diwan-i-Am-20080211-3.jpg|दीवान-ए-आम Image:RedFortAgra-Diwan-i-Am-20080211-5.jpg|दीवान-ए-आम Image:RedFortAgra-Diwan-I-Khas-20080211-5.jpg|दीवान-ए-खास Image:RedFortAgra-Jahangir-Mahal-20080211-1.jpg|जहाँगीर महल Image:RedFortAgra-Khas-Mahal-20080211-2.jpg|खास महल Image:RedFortAgra-Khas-Mahal-20080211-4.jpg|खास महल File:Amar Singh Gate, Agra.jpg|अमर सिंह द्वार Image:RedFortAgra-Musamman-Burj-20080211-5.jpg|मुसम्मान बुर्ज Image:RedFortAgra-Musamman-Burj-20080211-1.jpg|मुसम्मान बुर्ज </gallery> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20080316154816/http://whc.unesco.org/en/list/251 यूनेस्को की सूची में आगरा का किला] * [https://web.archive.org/web/20080808134202/http://www.world-heritage-tour.org/asia/in/agraRedFort/map.html विश्व धरोहर स्थल ऑनलाइन भ्रमण] – किले की इमारतों व भवनों का 360° पैनोरामा दृश्य * [https://web.archive.org/web/20071014061444/http://milligazette.com/Archives/2004/16-31May04-Print-Edition/1605200405.htm लाल किले का विश्व धरोहर स्तर निश्चित रखने का केन्द्र] – मिली राजपत्र लेख [[16 मई]] – [[31 मई]],[[2004]] * [https://web.archive.org/web/20080408013846/http://www.ianandwendy.com/slideshow/OtherTrips/India/Agra/Agra%20Fort आगरा के किले के चित्र] बैकपेपर ट्रिप अराउण्ड इण्डिया से * [https://web.archive.org/web/20080526041702/http://www.india-travelinfo.com/agra-travelinfo/agra-photo-gallery.html आगरा चित्र दीर्घा] * [https://web.archive.org/web/20080724020427/http://www.universalstamps.com/india_agra_fort आगरा के किले का डाक-टिकट] * [https://web.archive.org/web/20120309180417/http://propertysansar.blogspot.com/2009/12/blog-post_29.html आगरा का किला] ('प्रापर्टी संसार' नामक हिन्दी ब्लाग) == स्रोत == {{Commonscat|Agra Fort|आगरा का किला}} * [https://web.archive.org/web/20080516193439/http://whc.unesco.org/sites/251.htm https://web.archive.org/web/20080516193439/http://whc.unesco.org/sites/251.htm] * [https://web.archive.org/web/20080314103230/http://www.aviewoncities.com/agra/fort.htm https://web.archive.org/web/20080314103230/http://www.aviewoncities.com/agra/fort.htm] * [https://web.archive.org/web/20080625065825/http://www.webindia123.com/monuments/forts/agra.htm https://web.archive.org/web/20080625065825/http://www.webindia123.com/monuments/forts/agra.htm] * [https://web.archive.org/web/20080321062723/http://www.agraindia.org.uk/agra-fort/index.html Information on Agra Fort] * [https://web.archive.org/web/20071014013447/http://whc.unesco.org/whreview/article1.html https://web.archive.org/web/20071014013447/http://whc.unesco.org/whreview/article1.html] {{ भारत में विश्व धरोहर स्थल }} {{ भारत के दुर्ग }} {{ मुगल |state=collapsed}} {{coor title dms|27|10|46|N|78|01|17|E|region:IN_type:landmark_source:dewiki}} [[श्रेणी:आगरा फ़ोर्ट]] [[श्रेणी:मुगल वास्तुकला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश का इतिहास]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के भवन और स्थापत्य]] [[श्रेणी:आगरा]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश में दुर्ग]] [[श्रेणी:भारत के युद्ध]] pa722mschpfuqt7v6zrpx1ct04lm742 शुक्रिया (2004 फ़िल्म) 0 40404 6631717 3364716 2026-10-21T09:06:56Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* संगीत */ पूर्ण 6631717 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = शुक्रिया | image =Shukriya,_Till_Death_Do_Us_Apart.jpg | caption = '''शुक्रिया''' का पोस्टर | producer = | director = अनुपम सिन्हा | music = | writer =जीतू अरोड़ा, अनुभव सिन्हा | starring = [[अनुपम खेर]], <br />[[आफ़ताब शिवदेसानी]], <br />[[इंद्रनील (हिन्दी फ़िल्म कलाकार)|इंद्रनील]], <br />[[रति अग्निहोत्री]], <br />[[राना जंग बहादुर]], <br />आरती मेहरा, <br />अनुपम शर्मा, <br /> | screenplay = | released = [[2004]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''शुक्रिया''' 2004 में बनी [[हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == 30 वर्ष पूर्व करम जिंदल अपनी विधवा माँ गायत्री और पत्नी संध्या के साथ लंदन में चला जाता है। गायत्री को कैंसर होता है। संध्या दो बच्चों अंजलि और सनम को जन्म देती है। इस दौरान करम एक अमीर आदमी बन जाता है। बाद में अंजलि आकाश नाम के एक लड़के से शादी कर लेती है और करम सनम के लिए लड़का देखता है। करम का 60वाँ जन्म दिन करीब होता है सभी उसकी तैयारी करते हैं। करम चाहता है की सनम की शादी उसके कार्यालय में काम करने वाले यश से हो जाये। इसी दौरान करम के घर में एक लड़का रॉकी / रोहन वर्मा आता है। वह कुछ दिन के लिए उसके घर रहने आता है। सनम उसे पहले से जानते रहती है। वह अपनी माँ से रोहन से शादी की बात कहती है। लेकिन करम इसके खिलाफ हो जाते हैं। केवल करम ही यह जानते रहता है की रॉकी जैसा खुद को बोलता है वैसा नहीं है। == चरित्र == == मुख्य कलाकार == * [[अनुपम खेर]] - करम जिंदल * [[आफ़ताब शिवदेसानी]] - रॉकी / रोहन वर्मा * इंद्रनील (हिन्दी फ़िल्म कलाकार)|इंद्रनील - यश * [[रति अग्निहोत्री]] * [[राना जंग बहादुर]] * आरती मेहरा * अनुपम शर्मा == दल == == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title1 = आँखों आँखों में | extra1 = [[केके]], [[सुनिधि चौहान]] | length1 = 5:12 | music1 = [[विशाल-शेखर]] | title2 = दिल ऐ दिल | extra2 = [[कुमार शानू]] | length2 = 5:36 | music2 = विशाल-शेखर | title3 = क्या हाल है इस मेरे दिल का | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 7:15 | music3 = [[हिमेश रेशमिया]] | title4 = लेती है ये ज़िन्दगी | extra4 = [[सोनू निगम]] | length4 = 7:25 | music4 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title5 = मैंने पूछा कुदरत से | extra5 = कुमार शानू, [[अनुराधा पौडवाल]] | length5 = 5:59 | music5 = विशाल-शेखर | title6 = नि सोणीये | extra6 = अलका यागनिक, सोनू निगम, [[श्रेया घोषाल]], उदित नारायण | length6 = 5:55 | music6 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title7 = तुम्हारा तुम्हारा | extra7 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length7 = 5:52 | music7 = हिमेश रेशमिया | title8 = तुम्हें जितना भुलाते हैं | extra8 = सोनू निगम | length8 = 4:35 | music8 = हिमेश रेशमिया }} == रोचक तथ्य == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0435390|शुक्रिया}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] a8vg95vmnaw0m9rywssadkknpwx1z38 निम्बार्क कोट 0 49744 6631562 6630252 2026-10-20T17:20:28Z Aniruddha025 580663 एक और संदर्भ जोड़ा है 6631562 wikitext text/x-wiki [[चित्र:निम्बार्क कोट, वृंदावन का मुख्य दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|300px|निम्बार्क कोट का मुख्य द्वार]] '''निम्बार्क कोट''' [[उत्तर प्रदेश]] के [[वृन्दावन]] में स्थित [[निम्बार्क सम्प्रदाय]] का एक प्रमुख [[मंदिर]] है। यद्यपि आकार में यह एक सामान्य इमारत जैसा है, लेकिन वृन्दावन की धार्मिक और सांस्कृतिक परंपराओं में इसका एक विशिष्ट स्थान है। 'निम्बार्क कोट' शब्द में 'निम्बार्क' संप्रदाय के मुख्य आचार्य को दर्शाता है, जबकि 'कोट' का अर्थ किला या वह स्थान है जहाँ आचार्य विराजमान हों। यह मंदिर विशेष रूप से 'निम्बार्क जयन्ती' के अवसर पर आयोजित होने वाले एक मासीय समारोह के लिए जाना जाता है, जो यहाँ सन् 1924 से मनाया जा रहा है।<ref>{{Cite web |url=https://archive.org/details/shri-nimbarka-vratotsav-nirnaya-2080/page/n9/mode/1up |title=निम्बार्क पीठ के व्रतोत्सव निर्णय में कार्तिक-मार्गशीष मास |publisher=Archive.org |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |title=संत सेक्शन में निम्बार्क कोट का उल्लेख |website=Nimbark Social Welfare |access-date=17 मार्च 2026 |archive-date=27 मई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527163451/https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |url-status=dead }}</ref> सन् 1923 तक यह उत्सव प्रेम गली स्थित 'उत्सव कुंज' में मनाया जाता था। वर्ष 2025 में इस उत्सव का 182वाँ आयोजन किया गया। इस उत्सव का एक प्रमुख आकर्षण वैष्णव संगीत शैली का 'समाज गायन' है। निम्बार्क सम्प्रदाय, वैष्णव धर्म के चार प्रमुख सम्प्रदायों में से एक है, जिसे 'सनकादिक' या 'कुमार सम्प्रदाय' भी कहा जाता है। वैष्णव वे हैं जो विष्णु या उनके अवतारों (विशेषकर राम और कृष्ण) की अपने इष्ट के रूप में उपासना करते हैं। (अन्य तीन प्रमुख [[वैष्णव सम्प्रदाय]] हैं: श्री सम्प्रदाय, ब्रह्म या गौड़ीय सम्प्रदाय, और रुद्र या विष्णुस्वामी सम्प्रदाय)। ब्रज की परंपरा में निम्बार्क संप्रदाय के तीन प्रमुख आचार्य माने जाते हैं: आद्याचार्य (हंस एवं सनकादिक), प्रवर्तकाचार्य (निम्बार्क) और रसिकोपासनाचार्य (हरिव्यास देवाचार्य)। निम्बार्क संप्रदाय में 12 'द्वारे' (शाखाएँ) हैं, जिनमें से निम्बार्क कोट मंदिर 'स्वयंभूराम देवाचार्य द्वारे' की परंपरा का प्रतिनिधित्व करता है। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रमुख शिष्यों में स्वयंभूराम देवाचार्य सबसे वरिष्ठ माने जाते हैं। संप्रदाय की मुख्य पीठ राजस्थान के किशनगढ़ स्थित सलेमाबाद (निम्बार्क तीर्थ) में है। स्वयं निम्बार्काचार्य राधा सर्वेश्वर शरण देवाचार्य (श्रीजी महाराज) निम्बार्क कोट तीन बार आए थे। अपने एक प्रवास के दौरान उन्होंने उल्लेख किया था कि उन्होंने पुराना बजाजा के ऋषि बाल्मीकि स्कूल से प्राथमिक शिक्षा प्राप्त की थी और वे अक्सर निम्बार्क कोट के प्रांगण में खेला करते थे। सुदामा कुटी की स्थापना करने वाले बाबा सुदामा दास जब रामानंदाचार्य जयंती के लिए मधुकरी (भिक्षा) लेने आते थे, तो वे विश्राम के लिए निम्बार्क कोट के जगमोहन में ही रुकते थे। गीता के मर्मज्ञ संत स्वामी रामसुखदास अपने प्रवचनों में उल्लेख किया करते थे कि यदि वे एकादशी के दिन वृंदावन में होते, तो मधुकरी के लिए निम्बार्क कोट ही जाते क्योंकि वहाँ फलाहारी मधुकरी उपलब्ध होती थी। मंदिर प्रशासन के अनुसार, यहाँ गोस्वामी तुलसीदास द्वारा उपयोग किया गया एक ऐतिहासिक लोटा भी संरक्षित है, जिसमें संतों का चरणामृत रखा जाता है, जिसकी श्रद्धालुओं में अपार महिमा है।<ref>{{Cite AV media |url=https://www.facebook.com/groups/surshyamofficial/posts/2281732275629854/ |title=बाबा राजेंद्र दास जी महाराज निम्बार्क कोट में मौजूद तुलसीदास जी के लोटे का प्रसंग |medium=Video |publisher=Facebook}}</ref> वर्तमान निम्बार्काचार्य श्यामा शरण देवाचार्य भी निम्बार्क कोट पधार चुके हैं। 2025 की [[अक्षय तृतीया]] (29 अप्रैल) से 2026 की अक्षय तृतीया (20 अप्रैल) तक निम्बार्क कोट में एक वर्ष का शताब्दी वर्ष महोत्सव मनाया गया। हर महीने एक भागवत कथा हुई, वर्ष भर के दौरान भागवत के 100 मूल पाठ हुए, 50 दिन समाज गायन हुआ, रासलीला हुई, 21 भंडारे हुए, शोभायात्रा निकली, फूल बंगला बना, भगवान के श्रीविग्रह का सर्वांग अभिषेक दर्शन हुआ जिसमें वृंदावन के संतों, महंतों व ब्रजवासियों ने हिस्सा लिया।<ref> निम्बार्क कोट शताब्दी वर्ष समारोह संपन्न:अक्षय तृतीया पर सर्वांग अभिषेक हुआ, फूलबंगले में विराजे राधारमण लाल,एक वर्ष से चल रहा था शताब्दी वर्ष महोत्सव, 20 अप्रैल, 2026 को दैनिक भास्कर न्यूज पोर्टल पर प्रकाशित https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/mathura/news/vrindavan-nimbark-kot-shatabdi-mahotsav-sampann-akshay-tritiya-utsav-137745038.html </ref> ''नोट: निम्बार्क कोट नाम का एक अन्य मंदिर अजमेर (राजस्थान) में पृथ्वीराज रोड पर भी स्थित है। वृंदावन के इतिहास में 'हरि' नाम वाले तीन प्रमुख आचार्य हुए हैं, जिन्हें 'हरित्रयी' कहा जाता है—स्वामी हरिदास (बांके बिहारी के प्राकट्यकर्ता), हित हरिवंश (राधाबल्लभ के प्राकट्यकर्ता) और हरिराम व्यास (जुगल किशोर के प्राकट्यकर्ता)।'' ====== दशश्लोकी की प्राचीन हस्तलिखित पांडुलिपि ====== निम्बार्क संप्रदाय के सबसे महत्वपूर्ण ग्रंथों में से एक दशश्लोकी की प्राचीन हस्तलिखित प्रति निम्बार्क कोट का पांडुलिपि संग्रह में उपलब्ध है। वृंदावन शोध संस्थान से प्रकाशित कमलेश पारीक की पुस्तक दशश्लोकी के पेज-4 पर इसका उल्लेख है कि दशश्लोकी की विक्रम संवत् 1917 की प्रति श्रीजी मंदिर के संग्रहालय में है, पडरौना वाली कुंज और निम्बार्क कोट में भी इसकी प्रतियां मौजूद है। <ref>{{Cite web|url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Dashashloki-DR-Shimati-Kamlesh-Parik3.pdf|title=दशश्लोकी|last=कमलेश पारीक|first=|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> == ब्रज के साहित्य में निम्बार्क कोट == सन् 1968 में प्रकाशित प्रभुदयाल मीतल की पुस्तक ''ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास'' (पृष्ठ 550) में निम्बार्क कोट का उल्लेख करते हुए लिखा गया है: "निम्बार्क कोट—यह देवस्थल वृंदावन की छीपी गली में है। इसका निर्माण आचार्य स्वयंभूराम जी की शिष्य परंपरा के बालगोविंद दास जी ने कराया था। उन्होंने सर्वप्रथम आचार्य पंचायतन की स्थापना वृंदावन में की थी। यहाँ निम्बार्कोत्सव बड़े समारोह पूर्वक होता है।"<ref>{{Cite book |title=ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास |author=प्रभुदायल मीतल |year=1968 |page=550 |url=https://ia601509.us.archive.org/13/items/in.ernet.dli.2015.401809/2015.401809.Brij-Ke.pdf}}</ref><ref>{{Cite book |title=ब्रजमंडल परिक्रमा |author=अनुरागी महाराज |year=2009 |pages=278-279}}</ref> इसी पुस्तक के पृष्ठ 539 व 540 पर गोपाल दास, हंसदास और बालगोविंद दास का परिचय दिया गया है: * '''गोपालदास ‘उत्सवी’:''' इनका जन्म संवत 1872 (कुछ स्रोतों में 1868) के आसपास एक गौड़ ब्राह्मण परिवार में हुआ था। चार धाम की यात्रा के बाद वे कामवन के गोपाल मंदिर में रहे और बाद में वृंदावन आ गए। उन्होंने निम्बार्क संप्रदाय के आचार्यों की जयंती मनाना और बड़े स्तर पर रास और भागवत-कथा का आयोजन प्रारंभ किया। उनके शिष्यों में हंसदास और ब्रह्मचारी राधेश्याम प्रमुख थे। संवत 1952 में उनका निधन हुआ। गोपालदास भक्तमाल की कथा अत्यंत सरसता से करते थे। भक्तमाल की कथा की जो वर्तमान शैली है, उसका सूत्रपात इन्होंने ही किया था। * '''हंसदास:''' संवत 1916 में लखनऊ के काकोरी में जन्मे हंसदास, महात्मा गोपालदास के शिष्य थे। वे भागवत के प्रसिद्ध वक्ता थे। सन् 1937 में वृंदावन के निम्बार्क कोट परिसर में उनका देहावसान हुआ।<ref>{{Cite AV media |title=श्री हंसदास जी एवं गोपाली बाई जी का चरित्र - भक्तमाल कथा |url=https://www.youtube.com/watch?v=gmBMH3140kw&t=5s |publisher=YouTube}}</ref> उन्होंने 'सिद्धांत रत्नांजलि', 'कृष्ण सिद्धांत सार', 'राधा रहस्य प्रकाशिका',<ref>{{Cite book |title=राधा रहस्य प्रकाशिका |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/ShriRadhaRahashyaPrakashika}}</ref> 'निम्बार्क प्रभा',<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क प्रभा |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.343527/page/n1/mode/2up}}</ref> और 'गोदनावारी लीला' जैसे ग्रंथ लिखे। 'गोदनावारी लीला' निम्बार्क कोट के सालाना महोत्सव में अनिवार्य रूप से प्रदर्शित होती है। उन्होंने केशव काश्मीरी भट्‌ट देवाचार्य का उत्सव भी शुरू किया। * '''बालगोविंददास:''' ये हंसदास के विरक्त शिष्य थे। उन्होंने ही वृंदावन की नाज मंडी में मंदिर बनवाकर आचार्य पंचायतन की प्रतिष्ठा की और निम्बार्क कोट का निर्माण कराया था।<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क संप्रदाय और उसके कृष्ण भक्त हिंदी कवि |author=नारायण दत्त शर्मा |year=1964}}</ref> उनके द्वारा कथा-कीर्तन और उत्सव नियमित रूप से किए जाते थे। सन् 1940 में प्रकाशित पुस्तक निम्बार्क माधुरी में बाबा गोपालदास जी और बाबा हंसदास जी महाराज के बारे में कथाएं वर्णित हैं । <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/shri-nimbarka-madhuri|title=Shree Nimbarka Madhuri|last=Nimbarka Sampradaya}}</ref> सन् 1981 में अवध बिहारी लाल कपूर द्वारा लिखित पुस्तक ''ब्रज के भक्त'' (भाग-2, पृष्ठ 13 व 86) में भी इन संतों का विस्तृत वर्णन मिलता है।<ref>{{Cite book |title=ब्रज के भक्त (भाग-2) |author=अवध बिहारी लाल कपूर |url=https://dn790006.ca.archive.org/0/items/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2.pdf}}</ref> सन् 1986 में श्रीजी मंदिर की पत्रिका श्रीसर्वेश्वर के वृंदावनांक (ब्रजबल्लभ शरण और प्रो. गोविंद शर्मा के संपादकत्व में प्रकाशित) के पेज-349-350 पर गोपालदास जी, हंसदास जी और बालगोविंद दास जी की कथा है, फिर पेज-401 पर निम्बार्क कोट मंदिर और पेज-414 पर निम्बार्क जयंती उत्सव का उल्लेख है। सन् 1991 में वृंदावन के हरिनाम संकीर्तन मंडल द्वारा प्रकाशित ‘ब्रज दर्शन’ (लेखक, संपादक व प्रकाशक ब्रजविभूति श्री श्यामदास) में पेज-114 पर मंदिर निम्बार्क कोट का विस्तार से उल्लेख है।<ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/braj-darshan-ubb091/|title=ब्रज दर्शन|last=ब्रज विभूति|first=श्याम दास|date=1992}}</ref> 1992 में दिल्ली के अभिनव प्रकाशन द्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘कृष्ण द लिविंग गॉड ऑफ ब्रज’ (लेखक- डी. आनंद) में पेज-108-109 पर ब्रॉडस्प्रेड में मंदिर के गर्भगृह का चित्र विवरण के साथ प्रकाशित हुआ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=EsvSwdUgQYcC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Krishna: The Living God of Braj|last=Anand|first=D.|date=1992|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-280-2|language=en}}</ref> 2011 में वृंदावन के हरिनाम प्रेस से प्रकाशित होने वाली मासिक पत्रिका श्री हरिनाम का 465वां अंक जो जनवरी, 2011 में प्रकाशित हुआ, इसमें निम्बार्क कोट को कवर स्टोरी के रूप में शामिल किया गया और कवर पेज पर मंदिर में विराजमान ठाकुर श्री राधारमण लालजी की तस्वीर प्रकाशित हुई। इस मंदिर की परंपराओं पर अमर उजाला (2014), [[दैनिक जागरण]] (2014) और इंडिया टुडे (2015) में भी लेख प्रकाशित हो चुके हैं।<ref>{{Cite web |title=निम्बार्क संप्रदाय का मूक साक्षी है वृंदावन का निम्बार्क कोट मंदिर |url=http://nimbarkkoat.blogspot.com/2016/05/blog-post.html |publisher=Blogspot Archives}}</ref> 2016 की नोटबंदी के दौरान इस उत्सव पर पड़े प्रभाव को '[[द इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्सप्रेस]]' ने भी कवर किया था।<ref>{{Cite news |title=Demonetisation: Donations dry up at temples, dargahs |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/demonetisation-uttar-pradesh-donations-dry-up-at-temples-dargahs-anger-over-media-lies-4397392/ |newspaper=The Indian Express |date=2016}}</ref> == मंदिर का विवरण == [[चित्र:राधारमण लालजी.jpg|अंगूठाकार|राधारमण लालजी]] मंदिर के गर्भगृह के मध्य सिंहासन पर श्रीराधारमणलालजी का विग्रह विराजमान है। युगल सरकार के दोनों ओर निम्बार्क आचार्य पंचायतन स्थित हैं। दाहिनी ओर आद्य आचार्य हंस भगवान, उनके मानस पुत्र (सनक, सनंदन, सनातन व सनतकुमार) और शिष्य नारद जी की प्रतिमाएँ हैं। बाईं ओर निम्बार्क भगवान व उनके शिष्य निवासाचार्य प्रतिष्ठित हैं। [[चित्र:निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन]] गर्भगृह के आगे जगमोहन और एक खुला प्रांगण है, जिनका फर्श काले-सफेद संगमरमर का बना है। जगमोहन में मंदिर के संस्थापक बाल गोविंद दास व उनके छोटे भाई हरिदास श्रृंगारी के चित्रपट स्थापित हैं। गर्भगृह के बाहर चरणपादुकाएं बनी हैं, जहाँ गोपालदास और हंसदास के चित्र हैं। मंदिर में कई प्राचीन चित्र भी मौजूद हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान का सर्वेश्वर भगवान की आराधना करते हुए रंगीन चित्र विशेष है। गर्भगृह में राधारमण लाल जी के ठीक पीछे दो सौ साल पुरानी चित्र श्रृंखलाएं हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान के विभिन्न रूपों का चित्रण है। [[चित्र:निम्बार्क कोट.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का आंगन]] वास्तुशिल्प की दृष्टि से गर्भगृह में सिंहासन, दीवारें व फर्श संगमरमर के हैं। जगमोहन में इटेलियन टाइल्स का प्रयोग हुआ है। प्रांगण के तीनों ओर बरामदे हैं और राजस्थानी पत्थर के नक्काशीदार खंभे लगे हैं। पश्चिमी ओर एक अतिरिक्त प्रांगण है जहाँ मंदिर का रसोईघर स्थित है। ''विशेष: वृंदावन के तीन प्रमुख मंदिरों में राधारमण लालजी विराजमान हैं—सप्तदेवालयों में से एक राधारमण मंदिर, शाहजी मंदिर, और निम्बार्क कोट।'' == मंदिर में मनाए जाने वाले प्रमुख उत्सव == === श्री निम्बार्क आचार्य वृंद जयंती महोत्सव === यह मंदिर का सबसे बड़ा वार्षिक उत्सव है, जो कार्तिक कृष्ण पंचमी से मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण पंचमी तक पूरे एक महीने चलता है। इस दौरान संप्रदाय के कई प्रमुख आचार्यों की जयंती मनाई जाती है: बालगोविंद दास की जयंती (कार्तिक कृष्ण पंचमी), महावाणीकार हरिव्यास देवाचार्य जयंती (कार्तिक कृष्ण द्वादशी), स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती ([[कार्तिक शुक्ल अष्टमी]]), हंस भगवान व सनकादिक भगवान जयंती ([[अक्षय नवमी]]), माधव भट्‌टाचार्य जयंती (देवउठनी एकादशी), और निम्बार्क भगवान की जयंती (पूर्णिमा)। इस उत्सव में दीपावली, अन्नकूट और गोपाष्टमी जैसे पर्व भी शामिल होते हैं। प्रतिदिन शाम को आचार्यों की चरित्र कथा होती है, समाज गायन किया जाता है और नित्य रासलीलाएं आयोजित होती हैं। पूर्णिमा के दिन निम्बार्क भगवान का पंचामृत अभिषेक होता है और एक विशाल शोभायात्रा निकाली जाती है। हर दिन मंदिर के जगमोहन में एक सिंहासन पर गोपालदास के सेव्य गोपालजी (जिन्हें महंतजी पुकारा जाता है) और निम्बार्क भगवान के चित्रपट विराजमान होते हैं。<ref>{{Cite web |url=https://vrindavantoday.in/nimbark-temples-of-chhipi-gali-nimbark-kot-ajab-manohar-lal/ |title=छीपी गली का निम्बार्क कोट मंदिर |website=Vrindavan Today}}</ref> समाज गायन में 'चलसखी', 'सहज सुख सजनी', 'हेली' जैसे पद गाए जाते हैं और अंत में "सेवों श्री राधारमण उदार" तथा "जय जय श्री राधारमण विराजैं" का गायन होता है। रासलीला में सबसे विशेष 'गोदनावारी लीला' है। भंडारे में द्वादशी को बूंदी, नवमी को मोहनथार, एकादशी को समा की खीर और निम्बार्क भगवान के छठी उत्सव में लड्डू का भोग लगता है। भंडारे की विशेष 'गड्‌ड सब्जी' (मिली-जुली) और लड्डू स्थानीय स्तर पर काफी प्रसिद्ध हैं।<ref>{{Cite book |title=IAVRI Bulletin, Issue 1-12 |publisher=International Association of the Vrindavan Research Institute |year=1975}}</ref> === कार्तिक उत्सव की रासलीलाओं का क्रम === * कार्तिक कृष्ण द्वादशी (धनतेरस): वंशी चोरी लीला * कार्तिक कृष्ण चौदस: केवट लीला * कार्तिक अमावस (दीपावली): चौसर लीला<ref>{{Cite AV media |title=निम्बार्क कोट में दीपावली को होने वाली चौसर लीला |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZOQ3fmJZlBE |publisher=YouTube}}</ref> * कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा: मूदरी चोरी लीला * कार्तिक शुक्ल द्वितीया: पनघट लीला * कार्तिक शुक्ल तृतीया: ब्रह्मचारी लीला * [[कार्तिक शुक्ल चतुर्थी]]: विदुषी लीला * कार्तिक शुक्ल पंचमी: शंकर लीला * कार्तिक शुक्ल छठी: पांडे लीला * [[कार्तिक शुक्ल सप्तमी]]: राधा प्राकटय लीला * कार्तिक शुक्ल अष्टमी (गोपाष्टमी): गोचारण लीला * कार्तिक शुक्ल नवमी (अक्षय नवमी): जोगन लीला * कार्तिक शुक्ल दशमी: श्याम सगाई लीला * कार्तिक शुक्ल एकादशी (देवउठनी): वरुण लीला * कार्तिक शुक्ल द्वादशी: मान लीला * कार्तिक शुक्ल त्रयोदशी: माखन चोरी लीला * कार्तिक शुक्ल चर्तुदशी: गोदनावारी लीला * कार्तिक पूर्णिमा: सहज सुख के साथ केवल स्वरूप दर्शन * अग्रहायण कृष्ण प्रतिपदा: शोभायात्रा * अग्रहायण कृष्ण द्वितीया: राजदान लीला किसी वर्ष तिथि बढ़ने पर चंद खिलौना, मणि खंभ और सुदामा लीला भी की जाती हैं। पिछले 30 वर्ष से स्वामी अमीचंद शर्मा की मंडली रासलीला करती है। अतीत में दामोदरजी, उदय राम, कन्हैयालाल, शिवदयाल-गिर्राज की मंडलियों ने भी यहाँ रासलीलाएं की हैं।<ref>{{Cite web |title=Nimbarka Acharya-Vrinda Jayanti Mahotsava |url=https://a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |publisher=A108.net International Vaishnavas Portal |access-date=17 मार्च 2026 |archive-date=14 अप्रैल 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040304/https://www.a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |url-status=dead }}</ref> === भंडारे में कीर्तन व जयकारे === बड़े भंडारे के दिन जब ठाकुरजी को भोग लगता है तब समाजी मंदिर में भोग के पद गाते हैं (जैसे 'भोजन कुंज में आए दोउ')। पंगत बैठने और परोसगारी के दौरान साधु-संतों द्वारा निम्नलिखित कीर्तन किए जाते हैं: <blockquote> सीता राम सीता राम सीता राम जय सियावर राम। राधे श्याम राधे श्याम राधे श्याम जय श्यामा श्याम।<br> सिया हरिनारायण गोविंदे, भज रामा कृष्ण गोविंदे। बोलो संतो हरि हरि, मुख पर मुरली अधर धरी।<br> गोविंद गोविंद गाओगे, प्रेम पदारथ पाओगे। गोविंद नाम बिसारोगे, जीती बाजी हारोगे।<br> राम राम भज बारंबारा, चक्र सुदर्शन है रखवारा।<br> जय जय गोपी जय जय ग्वाल, जय जय सदा बिहारी लाल। गले में तुलसी, मुख में राम, हृदय विराजत शालिगराम। </blockquote> जब पंगत पर पूर्ण भोजन आ जाता है, तब एक विस्तृत जयकारा लगाया जाता है: <blockquote> राम कृष्णदेव की जय, राधासर्वेश्वर की जय, राधामाधव की जय, राधा रमण लालजी की जय, आनंद मनोहर की जय, रूप मनोहर की जय, वृंदावनचंद्र की जय, गोवर्धन चंद्र की जय, गोविंद देव की जय, मदनमोहन की जय, गोपीनाथ की जय, गोकुल चंद्रमा की जय, बांके बिहारी लाल की जय, वृंदावन बिहारी लाल की जय, राधाबल्लभ लाल की जय, जुगल किशोर की जय, रसिक बिहारी की जय, बिहारी बिहारिन की जय, कुंज बिहारी लाल की जय, गिरिराज धरण की जय, राधा श्याम सुंदर की जय, राधा दामोदर की जय, लाड़ली लाल की जय, रास बिहारी लाल की जय, यशोदा नंदन की जय, नंद नंदन की जय, नंदगांव बरसाना की जय, विलासगढ़ की जय, नीम गांव की जय, मानसी गंगा की जय, वृंदावन धाम की जय, मधुपुरी अवधपुरी की जय, काशी प्रयाग की जय, गंगा-जमुना की जय, चारों धाम की जय, चार संप्रदाय की जय, हंस भगवान की जय, सनकादिक भगवान की जय, नारद भगवान की जय, निम्बार्क भगवान की जय, निवासाचार्य की जय, द्वादश आचार्यन की जय (विश्वाचार्य, पुरुषोत्तामाचार्य, विलासाचार्य, स्वरूपाचार्य, माधवाचार्य, बलभद्राचार्य, पद्माचार्य, श्यामाचार्य, गोपालाचार्य, कृपाचार्य, देवाचार्य), अष्टादश भट्‌ट आचार्यन की जय (सुंदर भट्ट, पद्मनाभ भट्ट, उपेंद्र भट्ट, रामचंद्र भट्ट, वामन भट्ट, कृष्णभट्ट, पद्माकर भट्ट, वाण भट्ट, भूरि भट्ट, माधव भट्ट, श्याम भट्ट, गोपाल भट्ट, बलभद्र भट्ट, गोपीनाथ भट्ट, केशव भट्ट, गांगल भट्ट, केशव कश्मीरी भट्ट, श्रीभट्ट, हरिव्यास देवाचार्य, स्वयंभूराम देवाचार्य, कर्णहर देव, नारायण देव, हरिदेव, श्याम देव, श्याम दामोदर देव, श्रुति देव, सहजराम देव, रामदेव, ज्ञानदेव, वृंदावन देव, रामशरण देव, धर्म देव, सेवादास जी), महंत गोपाल दास जी की जय, बाबा हंसदास जी की जय, बाबा बालगोविंद दास जी की जय, श्रृंगारी जी की जय, मैया जी श्यामप्यारी की जय, भैया बांके बिहारी की जय, अनंत कोटि वैष्णवन की जय, स्थान पुरुष की जय, रसोइया पुजारी की जय, कोठारी भंडारी की जय, सब सती सेवकन की जय, उनके माता पिता की जय, उनके बाल गोपाल की जय, उनके समस्त परिकर की जय, अपने-अपने गुरु गोविंद की जय। </blockquote> अंत में सभी एक साथ दोहा पढ़ते हैं: <blockquote>बोलना हरे...राम कहें सुख ऊपजे, कृष्ण कहें दुःख जाय। महिमा महाप्रसाद की, पावो प्रीति लगाय।</blockquote> पंगत के मध्य और अंत में "जय जय श्री राधे श्याम" का जयकारा लगाया जाता है।<ref>{{Cite AV media |title=पंगत की धुन सुनाते बाबा राजेंद्र दास |url=https://www.youtube.com/watch?v=8lwyyGVEd8I |publisher=YouTube}}</ref> === शोभायात्रा === निम्बार्क कोट की शोभायात्रा विगत 180 वर्षों से निकलने वाली वृंदावन की सबसे पुरानी शोभायात्राओं में से एक है। इसमें मुख्यरूप से दो डोले होते हैं: एक रासबिहारी के स्वरूप का और दूसरा गोपालजी व निम्बार्क भगवान के चित्रपट का। शोभायात्रा में वृंदावन के सभी अखाड़ों के निशान, कीर्तन मंडली, बैंडबाजे और ताशे शामिल होते हैं। यह छीपी गली से शुरू होकर किशोरपुरा, बिहारीजी, अठखंभा, लोई बाजार, निधिवन, केशीघाट, वंशीवट होते हुए सुदामाकुटी पहुँचती है और फिर ज्ञानगूदड़ी, गोपीनाथ बाजार, चुंगी चौराहा और बाजाजा होते हुए वापस मंदिर लौटती है। इस यात्रा में करीब 6 घंटे लगते हैं। === अन्य उत्सव === मंदिर में नारद जयंती, निवासाचार्य जयंती (बसंत पंचमी), केशवकाश्मीरी भट्‌टदेवाचार्य जयंती, हंसदास जी जयंती, होली, रामनवमी, जन्माष्टमी, राधाष्टमी, हरिदास श्रृंगारी जी जयंती, [[गुरु पूर्णिमा]], सावन झूला उत्सव, शरदोत्सव और अक्षय तृतीया का पाटोत्सव भी विशेष रूप से मनाया जाता है। मंदिर में नियमित रूप से गोपाल सहस्रनाम, विष्णु सहस्रनाम, महावाणी, युगल शतक, रामचरित मानस व वाल्मीकि रामायण का पाठ तथा श्रीमद्भागवत व भक्तमाल की कथाएँ आयोजित होती हैं। === वार्षिक उत्सव कलैंडर === {| class="wikitable" |- ! तिथि !! उत्सव |- | चैत्र शुक्ल प्रतिपदा || संवत्सर (नव वर्ष) |- | चैत्र शुक्ल नवमी || रामनवमी |- | वैशाख शुक्ल तृतीया || अक्षय तृतीया (श्री राधारमणलालजी का पाटोत्सव) |- | वैशाख शुक्ल चतुर्दशी || नृसिंह जयंती चतुर्दशी उत्सव |- | ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्थी || श्रीकेशव काश्मीरी भट्‌टाचार्य पाटोत्सव |- | आषाढ़ कृष्ण तीज || श्री हंसदास जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव |- | आषाढ़ पूर्णिमा || गुरु पूर्णिमा उत्सव |- | श्रावण शुक्ल तीज || हरियाली तीज |- | श्रावण शुक्ल एकादशी से पूर्णिमा || झूला उत्सव |- | भाद्रपद कृष्ण अष्टमी || ठाकुरजी का जन्मोत्सव |- | भाद्रपद कृष्ण नवमी || नंदोत्सव |- | भाद्रपद शुक्ल अष्टमी || श्रीजी (राधा) का जन्मोत्सव |- | भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी || अनंत चतुर्दशी (गुरु महाराज जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव) |- | आश्विन कृष्ण त्रयोदशी || मैयाजी का निकुंज प्राप्ति उत्सव |- | आश्विन पूर्णिमा || शरद पूर्णिमा |- | कार्तिक कृष्ण पंचमी || गुरु महाराज जयंती, निम्बार्क महोत्सव का शुभारंभ |- | कार्तिक कृष्ण द्वादशी || श्रीहरिव्यास देवाचार्य जयंती (कथा, समाज व रासलीला आरंभ) |- | कार्तिक अमावस्या || दीपावली उत्सव |- | कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा || गोवर्धन पूजा, अन्नकूट |- | कार्तिक शुक्ल अष्टमी || गोपाष्टमी, स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती |- | कार्तिक शुक्ल नवमी || अक्षय नवमी (हंस व सनकादिक भगवान जयंती) |- | कार्तिक पूर्णिमा || निम्बार्क भगवान जयंती |- | मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण प्रतिपदा || निम्बार्क भगवान की शोभायात्रा |- | मार्गशीर्ष कृष्ण पंचमी || छठी उत्सव, वैष्णव साधु सेवा बड़ा भंडारा |- | मार्गशीर्ष शुक्ल द्वादशी || नारद भगवान जयंती |- | पौष पूर्णिमा || श्रृंगारीजी का उत्सव |- | माघ शुक्ल पंचमी || वसंत पंचमी, निवासाचार्य जयंती |- | फाल्गुन शुक्ल पूर्णिमा || होली उत्सव |} == एकादशी की परिपाटी == निम्बार्क कोट में एकादशी व अन्य व्रत निम्बार्की सिद्धांत ‘कपालवेध’ के आधार पर मनाए जाते हैं। निम्बार्क संप्रदाय में व्रत-उपवास के लिए 'उदयव्यापिनी तिथि' को स्वीकार किया गया है, अर्थात् जिस तिथि में सूर्योदय होगा, पूरे दिन वही तिथि मानी जाएगी। दिनभर में 60 घटी (घड़ी) होते हैं। यदि दशमी तिथि मध्य रात्रि के बाद 45 घटी तक रहे और उसके बाद एकादशी आए, तो उस दिन एकादशी का स्पर्श (स्पर्श वेध) माना जाता है। ऐसी स्थिति में एकादशी छोड़कर अगले दिन द्वादशी को व्रत करने का विधान है। रात्रि के अर्धभाग के इस वेध को मानने के कारण ही इसे 'कपालवेध सिद्धांत' कहा जाता है। जब एकादशी पूर्व तिथि (दशमी) से जुड़ी हो तो उसे 'विद्धा' और जब अगली तिथि (द्वादशी) से जुड़ी हो तो उसे 'शुद्धा एकादशी' कहते हैं। आचार्यों का निर्देश विद्धा को त्यागकर शुद्धा एकादशी का व्रत करने का है। विशेष योग होने पर महाद्वादशी का व्रत किया जाता है। नारद पुराण के अनुसार त्रिस्पृशा, उन्मीलनी, वंजुलिनी, पक्षवर्धिनी, जया, विजया, जयंती और अपराजिता महाद्वादशी प्रमुख हैं। ब्रह्मवैवर्त पुराण के अनुसार कुछ विशेष ग्रह स्थितियों में शुद्धा एकादशी छोड़कर भी द्वादशी का ही व्रत किया जाता है। === एकादशी का व्रत विधान === वैष्णवों की सगुणोपासना में एकादशी के दिन ठाकुरजी को फलाहारी अर्पण किया जाता है। इस दिन पूर्ण निराहार रहने की बाध्यता नहीं है, किंतु भोजन में अन्न (गेहूं, मक्का, ज्वार, बाजरा, दाल, चावल) वर्जित है। फलाहार में फल (केला, सेब, अनार आदि) और कंद (आलू, शकरकंद) लिए जा सकते हैं। तरबूज, गाजर, पालक, मटर, गोभी आदि वर्जित हैं। वैष्णवों के लिए प्याज-लहसुन पूर्णतः निषिद्ध है। दूध, दही, पनीर, काजू, बादाम, कुट्टू या सिंघाड़े का आटा और समा के चावल उपयोग किए जा सकते हैं। साधारण नमक के स्थान पर सेंधा नमक और लाल मिर्च के स्थान पर काली मिर्च का उपयोग होता है। हल्दी, हींग, राई और सरसों का तेल इस दिन वर्जित माने जाते हैं। == मंदिर की स्थिति == [[चित्र:निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा]] वृन्दावन में निम्बार्क कोट पहुँचना अत्यंत सुगम है। बनखंडी चौराहे से पूर्व दिशा में जाने वाली गली में दाहिनी ओर पाँचवाँ दरवाजा इसी मंदिर का उत्तरी द्वार है। मंदिर का एक दक्षिणी द्वार पुराना बजाजा में है, जो ऋषि बाल्मीकि स्कूल और सब-स्टेशन नं 3 के ठीक सामने है। नेशनल हाइवे 2 (दिल्ली-आगरा) से छटीकरा मोड होते हुए या यमुना एक्सप्रेसवे से वृंदावन कट के जरिए यहाँ पहुँचा जा सकता है। == मंदिर का पास-पड़ोस और अन्य महत्वपूर्ण देवस्थल == निम्बार्क कोट की लोकेशन वृंदावन में सर्वोत्तम स्थान पर है। यहां से वृंदावन के किसी भी महत्वपूर्ण देवस्थल, मंदिर व दर्शनीय स्थान पर जाने के लिए करीब-करीब एक समान दूरी ही चलनी पड़ती है। वृंदावन में निम्बार्क आचार्य पीठ का प्रमुख स्थान श्रीजी मंदिर जो रेतिया (प्रताप) बाजार में है, इसे बड़ी कुंज और श्रीनिकुंज भी कहते हैं, ये निम्बार्क कोट से 200 मीटर पर है। श्रीजी कुंज से आगे बढ़ें तो शाह बिहारी मंदिर, निधिवन और राधारमण जी मंदिर हैं। यहां से केशी घाट, जुगल किशोर मंदिर और फिर गोपीनाथ जी होते हुए गोपेश्वर महादेव पहुंच सकते हैं। फिर वंशीवट (यहां महाप्रभुजी की बैठक भी है), सुदामा कुटी, खाक चौक होते हुए ज्ञान गूदड़ी जा सकते हैं, यहां टिकारी रानी मंदिर, जगन्नाथ जी मंदिर और तुलसी राम दर्शन स्थल भी है। यहां अखाड़े भी हैं। ज्ञान गूदड़ी से राम बाग होते हुए टटिया स्थान जा सकते हैं। टटिया स्थान से लौटते समय कात्यायनी केश पीठ जा सकते हैं। यहां से रंगजी और फिर ब्रह्म कुंड, लाला बाबू, गोदा विहार और ब्रह्मचारी मंदिर के दर्शन कर सकते हैं। यहां से गोविंद जी मंदिर (वृंदा देवी मंदिर भी इसी परिसर में है) का दर्शन करते हुए सिंहपौर हनुमान व पत्थरपुरा होते हुए गोविंद घाट के पास मीराबाई मंदिर आ सकते हैं, यहां से बाहर निकलने पर रासमंडल होते हुए श्रृंगारवट, फिर राधा दामोदर मंदिर, फिर राधा श्याम सुंदर मंदिर, सवामन शालिग्राम के दर्शन करके रिक्शा सरीखे वाहन से मदन मोहन जी मंदिर और अष्टसखी मंदिर होते हुए सीधे रमणरेती जा सकते हैं, जहां कृष्ण बलराम (इस्कॉन अंग्रेज) मंदिर है। इस्कॉन के पहले दावानल कुंड की ओर आनंद वृंदावन यानी अखंडानंद आश्रम भी जा सकते हैं, साधुबेला (कदंब छाया), हरि निकुंज व हरिमिलाप भी रास्ते में हैं। वृंदावन की परिक्रमा मार्ग से बाहर प्रेम मंदिर, प्रियाकांत जू मंदिर, चंद्रोदय मंदिर, वैष्णो देवी मंदिर सहित कई नए मंदिर हैं। वहां से वाहन से लौटकर सीधे अटल्ला चुंगी आ सकते हैं, यहां से पागल बाबा मंदिर देख सकते हैं, फिर लौटकर नीम करोली आश्रम है, गोरे दाऊजी, गोलोक धाम जा सकते हैं। यहां से बस अड्‌डे जाने वाली सड़क पर अनेक मंदिर हैं लेकिन सबसे महत्वपूर्ण है राधा माधव (जयपुर) मंदिर और इसके सामने गली में तराश वाला मंदिर है। आगे बढ़ने पर मुंगेर मंदिर और उसके सामने गुरुकुल मार्ग पर काठियाबाबा आश्रम है। फिर से निम्बार्क कोट के सामने होते हुए बनखंडी महादेव, रसिक बिहारी मंदिर, मोटा गणेश, गंगा मंदिर, सत्यनारायण मंदिर होते हुए बांके बिहारीजी का दर्शन कर सकते हैं। इसी के करीब है राधा बल्लभजी का मंदिर। राधा बल्लभ जी मंदिर से बाहर निकलने सामने भट्‌ट गली में मधु निकुंज है, युगल घाट की तरफ बढ़ने पर यशोदानंदन मंदिर है, फिर टोपीवाली कुंज, यहां से दान-मान गली (रुप-सनातन गौड़िया मठ) होते हुए सेवा कुंज और इमली तला जा सकते हैं। व्यास घेरा में युगल बिहारी मंदिर और सामने प्रेम गली में गोरेलाल जी कुंज होते हुए वापस निम्बार्क कोट आ सकते हैं। वृंदावन में सभी वैष्णव संप्रदायों के अलावा महादेव, देवी, गणेश के मंदिर हैं, सर्वाधिक निम्बार्क संप्रदाय के हैं, फिर गौड़िया, हरिदासी, राधा बल्लभी, रामानंदी, रामानुजी व बल्लभकुल के हैं। == मंदिर की दिनचर्या और स्तुति == दैनिक रूप से मंदिर में तीन प्रमुख आरतियाँ होती हैं—सुबह मंगला आरती, श्रृंगार आरती और शाम को संध्या आरती। दिन में भोग और रात्रि में शयन के समय धूप आरती होती है। आरतियों में विजय घंट बजाए जाते हैं। श्रृंगार आरती में संक्षिप्त और संध्या आरती में संपूर्ण निम्बार्क स्तुति गाई जाती है। आरती पीतल, तांबे या चांदी की हो सकती है, आरती में घी की भीगी हुई रुई की बाती जलाएं। बाती विषम संख्या यानी 3, 5, 7 या अधिक हो सकती हैं। आरती को बांयीं ओर से शुरू करके दायीं ओर घुमाते हैं यानी घड़ी की दिशा में। बाएं हाथ से गरुड़ घंट बजाते रहते हैं और दाएं हाथ से आरती की जाती है। आरती मंत्रोच्चार के साथ होनी चाहिए और गरुण घंटी बजाकर प्रतीकात्मक रूप से माना जाता है कि मंत्रोच्चार हो रहा है। आरती करते समय सबसे पहले ठाकुर जी के चरणों में 4 बार दीपक घुमाते हैं। फिर उनकी नाभि के सामने 2 बार घुमाते हैं। इसके बाद उनके मुखमंडल के सामने 1 बार घुमाते हैं और अंत में प्रभु के संपूर्ण श्रीअंगों पर 7 बार आरती घुमाएं (इस प्रकार कुल 14 बार दीपक घुमाया जाता है)। === मंदिर की संध्याकालीन आरती की स्तुति === <poem> श्री हंस च सनत्कुमारप्रभ्रतीन वीणाधरम नारदं। निम्बादित्यगुरुं च द्वादश गुरुं श्री निवासादिकान॥ वन्दे सुन्दर भट्ट देशिक मुखान्वस्विंदु संख्या युतान। श्री व्यासाद्धरिमध्यगा च परितः सर्वान्गुरुन्सादरम॥ हे निम्बार्क दयानिधे गुणनिधे हे भक्त चिंतामने। हे आचार्य शिरोमने मुनि गणेराम्रग्यपादाम्बुजम॥ हे सृष्टिस्थितिपालनप्रभवन हे नाथ मायाधिपे। हे गोवर्धन कन्दरालयविभो मां पाहि सर्वेश्वर। कस्तूरीतिलकं ललाटपटले वक्षः स्थले कौस्तुभं। नासाग्रे वर मौक्तिकं करतले वेणु करे कंकणं॥ सर्वांगे हरीचन्दनं सुललितं कंठे च मक्तावली। गोपस्त्रीपरिवेष्ठितो विजयते गोपालचूरामणि॥ फुल्लेंदीवर कान्ति मिंदुवदनं वर्हावतंसन प्रियं। श्री वत्सांगमुदार कौस्तुभधरं पीताम्बर सुन्दरम॥ गोपीनां नयनोत्पलार्ची त तनुं गोगोपसंघाव्रतम। गोविन्दं कलवेणु वादनपरं दिव्यांगभुषम भजे॥ हे राधे वृष भानु भूपतनये हे पूर्ण चंद्रानने। हे कांते कमनीय कोकिलरवे ब्रन्दावनाधीश्वरी॥ हे मत्प्रानपरायने च रसिके हे सर्वयुथेश्वरी। आगत्य त्वरितं प्रतप्त मणिशं मां दीनमानन्दय॥ हे राधे वृषभानुभूपतनये सर्वेश्वरी राधिके। हे कृष्णानन पंकजभ्रमरिके कृष्ण प्रिये माधवी॥ हे वृन्दावननागरी गुणगुरो दामोदरप्रेयसी। हे हे श्री मलललितादिक प्रियसखी प्रनाधिके पाहि माम॥ शिन्जनू पुरपादपदमयुगलामा हंसीं गतिं विभ्रतीम। चंचतखंजनमंजुलोचनयुगां पोनोल्लसत्कंधराम॥ शोभित कांचनकंकनद्युति मिलतपानौ चलच्चामरम। कुरवाणाम हिरराधिकोपरि सदा श्री रंगदेवीं भजे॥ श्री रंगादिसुदेविका च ललिता वैशाखिका चम्पिका। चित्र तंग सुखिंदुलेखकपरा चाष्टो प्रधानाप्रिया॥ चान्या सन्ति प्रियात्प्रिया लघुतमानित्ये च नैमित्तके। वन्दे त्वच चरणारविन्दनितरां दासा वयं श्रद्धया॥ स्वभावतोपास्तसमस्तदोष मशेष कल्याण गुनेकराशिम। व्यूहांगिनं ब्रह्म परंवरेण्यम ध्यायेम कृष्णं कमलेक्षण हरिम॥ अंगे तुवामे ब्रिषभानुजा मुदाविराजमानामनुरूपसौभागाम। सखी सह्त्रै परिसेविताम सदा स्मरेम देवीं सकलेष्टकामदाम॥ नान्यागति कृष्णपदारबिन्दात संद्रेश्यते ब्रह्मशिवादिवंदितात। भक्तेछ्योपत्सुचिन्त्त्यविग्रहादचिन्त्यशक्तेरविचिन्त्यशासनात॥ लोकत्रये यान्यसदीहितानी तान्येव सर्वाणि मया कृतानि। तदीय पाकावसरम विसोढुमसक्नुवन देवमुपैमी नाथ॥ वशीकृतिं यान्ति न हीन्द्रियानी बुद्धिर्नशुद्धिम समुपैति तस्मात्। न साधनं मेस्ती तव प्रसादे दयालुभावेन बिना हरे ते॥ न धर्मनिष्ठोस्मी नचात्मवेदी न भक्तित्मा स्त्वच्चारानार्विंदे। अकिन्चनोनन्यगति शरण्यं त्वत्पादमूलं शरणं प्रपद्ये॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव। त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देव देव॥ </poem> === कीर्तन === <poem> '''दोहा''' पराभक्ति रति वर्द्धनी, स्याम सब सुख दैनि। रसिक मुकुटमनि राधिके, जै नव नीरज नैन।। '''स्तोत्र''' जयति जय राधा रसिकमनि मुकुट मन-हरनी त्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 1 ।। जयति गोरी नव किसोरी सकल सुख सीमा श्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 2 ।। जयति रति रस वर्द्धनी अति अद्भुता सदया हिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 3 ।। जयति आनंद कंदनी जगबंदनी बर बदनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 4 ।। जयति स्यामा अमित नामा वेद बिधि निर्वाचिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 5 ।। जयति रास-बिलासिनी कल कला कोटि प्रकाशिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 6 ।। जयति बिबिध बिहार कवनी रसिक रवनी सुभ धिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 7 ।। जयति चंचल चारु लोचनि दिव्य दुकुला भरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 8 ।। जयति प्रेमा प्रेम सीमा कोकिला कल बैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 9 ।। जयति कंचन दिव्य अंगी नवल नीरज नैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 10 ।। जयति बल्लभ बल्लभा आनंद कलभा तरुनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 11 ।। जयति नागरि गुन उजागरि प्रान धन मन हरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 12 ।। जयति नौतन नित्य लीला नित्य धाम निवासिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 13 ।। जयति गुण माधूर्य भूपा सिद्धि रूपा शक्तिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 14 ।। जयति सुद्ध स्वभाव सीला स्यामला सुकुमारिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 15 ।। जयति जस जग प्रचुर परिकर हरिप्रिया जीवनि जिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 16 ।। '''दोहा''' नव-नव रंगि त्रिभंगि जै, स्याम सुअंगी स्याम। जै राधे जै हरिप्रिये, श्री राधे सुख धाम।। '''स्तोत्र''' जै राधे जै राधे राधे जै राधे जै श्री राधे। जै कृष्ण जै कृष्ण कृष्ण जै कृष्ण जै श्री कृष्ण। 1 । स्याम गोरी नित्य किसोरी प्रीतम जोरी श्री राधे। रसिक रसीलो छैल छबीलो गुन गरबीलो श्री कृष्ण। 2 । रासविहारनि रसबिसतारनि पिय उर धारनि श्री राधे। नव-नव रंगी नवल त्रिभंगी स्याम सुअंगी श्री कृष्ण। 3 । प्रान पियारी रूप उज्यारी अति सुकुंमारी श्री राधे। मैंन मनोहर महा मोदकर सुंदर बर तर श्री कृष्ण। 4 । सोभा सेंनी मोहा मेंनी कोकिल बेंनी श्री राधे। कीरतिवंता कामिनिकंता श्री भगवंता श्री कृष्ण। 5 । चंदा-वदनी कुंदा रदनी सोभा सदनी श्री राधे। परम उदारा प्रभा अपारा अति सुकुंवारा श्री कृष्ण। 6 । हंसागवनी राजति रवनी क्रीड़ा कवनी श्री राधे। रूपा रसाला नैंन बिसाला परम कृपाला श्री कृष्ण। 7 । कंचनबेली रति रस रेली अति अलबेली श्री राधे। सब सुख सागर सब गुन आगर रूप उजागर श्री कृष्ण। 8 । रवनी रम्या तर तर तम्या गुण आगम्या श्री राधे। धाम निवासी प्रभा प्रकासी सहज सुहासी श्री कृष्ण। 9 । शक्तयाह्लादनि अति प्रियवादनि उर उन्मादनि श्री राधे। अंग अंग टोना सरस सलोना सुभग सुठोना श्री कृष्ण। 10 । राधा नामिनि गुण अभिरामिनि हरिप्रिया स्वामिनि श्री राधे। हरे हरे हरि हरे हरे हरि हरे हरे हरि श्री कृष्ण। 11 । अंत में: गोविंद जय जय गोपाल जय जय, राधारमण हरि गोविंद जय जय। </poem> == निम्बार्की हरिव्यासी परंपरा में विशेष == * '''इष्टदेव:''' सर्वेश्वर भगवान श्री कृष्ण * '''कुलदेव:''' रुक्मिणी माता * '''शाखा:''' हंस * '''आचार्य:''' सनकादि * '''मुनि:''' नारद * '''वेद:''' सामवेद * '''आहार:''' हरिनाम * '''अखाड़ा:''' निर्मोही * '''देवता:''' गरुड़ * '''धाम:''' बद्रिकाश्रम * '''माला:''' तुलसी * '''तिलक:''' हरि मंदिर श्याम बिंदी * '''द्वारा:''' स्वयंभूराम (शोभूराम) * '''गोत्र:''' अच्युत * '''गोपाल मंत्र:''' क्लीं कृष्णाय गोविंदाय गोपीजन बल्लभाय स्वाहा: * '''संकीर्तन:''' राधे कृष्ण राधे कृष्ण, कृष्ण कृष्ण राधे राधे, राधे श्याम राधे श्याम, श्याम श्याम राधे राधे। == मंदिर की उपासना व दीक्षा पद्धति == निम्बार्क संप्रदाय में अकेले श्रीकृष्ण की उपसना नहीं होती बल्कि राधा-कृष्ण की युगल उपासना होती है। निम्बार्क संप्रदाय में पंच संस्कार का विधान है-गोपीचंदन का मस्तक पर ऊर्ध्वपुंड्र तिलक, भुजाओं पर शंख-चक्र, गुरुदेव द्वारा भगवत संबंधी नामकरण, गले में तुलसी की कंठी और मंत्रोपदेश। इन पांच संस्कारों से व्यक्ति में वैष्णवत्व आता है। पहला संस्कार- तिलक लगाने का विधान: गोपीचंदन (यदि भेंट द्वारिका के पास गोपी तालाब से उपलब्ध है तो सर्वोत्तम) को हथेली में जल के साथ घिसकर मस्तक (ललाट) पर ऊर्ध्वपुंड्र तिलक लगाने का विधान है। भस्म से तिलक लगाना निषेध है लेकिन ब्रज रज का इस्तेमाल कर सकते हैं। नासिका के तीन भाग में से दो भाग छोड़कर तीसरे भाग से तिलक शुरू करें और ललाट के अंत में केशों तक ले जाएं, दो रेखाओं के बीच में एक अंगुल से कम स्थान न हो बल्कि कुछ ज्यादा हो और ऊपर की ओर चौड़ाई लगातार बढ़ती जाए। रेखाएं चावल की मोटाई जितनी हों। तिलक की आकृति हरिचरणारविंद के समान हो। निम्बार्की तिलक हरिपादाकृति कहलाता है। इसे हरि मंदिर भी कहते हैं। तिलक के बीच दोनों भोहों के मध्य में श्यामश्री (यदि जगन्नाथपुरी के पास कज्जलगिरी या गोवर्धन की तलहटी में राधाकुंड का श्यामश्री उपलब्ध हो तो उत्तम) से एक छोटा सा गोल श्यामबिंदु (काला बिंदी) लगाएं। शरीर पर द्वादश तिलक लगाने का विधान है, ये स्थान हैं- ललाट, पेट, वक्षस्थल, कंठ, दक्षिणी कांख, दक्षिणी भुजा, दक्षिणी कंधा, बांयीं कांख, बांयी भुजा, बांया कंधा, पीठ व कमर पर। <ref>{{Cite web|url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/BHAGAVANNIMBARKACHARYA-siddhant-upasan-aacharya-parampara.pdf|title=भगवन्निम्बार्काचार्य : सिद्धांत, उपासना एवं आचार्य-परंपरा|last=(डॉ) प्रभाकर शास्त्री|first=प्रो.|date=2002|website=NimbarkSocialWelfare}}</ref> दूसरा संस्कार- भुजाओं पर शंख-चक्र: भगवान के आयुध चिह्नों को भी गोपीचंदन से अंकित करें। दक्षिणी बाहु पर चक्र और वाम बाहु में शंख धारण करना चाहिए। इन दिनों कुछ वैष्णव अपनी बांहों पर शंख-चक्र के स्थायी गोदना गुदवाने लगे हैं। तीसरा संस्कार- कंठी माला: आचार्य (गुरुदेव) से प्राप्त कंठी माला भगवान का दासत्व स्वीकार करने का प्रतीक है। शास्त्रों में वैष्णवों द्वारा कंठी धारण न करना अपराध की श्रेणी में गिना गया है। कंठी को गले से किसी भी परिस्थिति (अशौच व अनाचार अवस्था) में नहीं उतरना चाहिए। निम्बार्क संप्रदाय में युगलोपासना है, इसलिए कंठी को दोहरा (दो लड़ियां) पहनने की परंपरा है। कंठी उपास्य विग्रह के श्रीअंग से स्पर्श करके और गुरुदेव आचार्य से अभिमंत्रित ही पहननी चाहिए। चौथा संस्कार- गुरु द्वारा नामकरण: यदि पूर्व नाम यानी मौजूदा नाम भगवत संबंधी नहीं है तो गुरुदेव नया नामकरण करते हैं। नए नाम में भगवान के विविध नामों के साथ दास, शरण, प्रपन्न (किशोरी जी के अनन्य उपासकों के नामों में दासी, सखी व आली) आदि जोड़े जाते हैं। पांचवां संस्कार- मंत्रोपदेश: गुरुदीक्षा पंच संस्कारों में सर्वोपरि महत्ता का संस्कार है। संप्रदाय में दो मंत्र देने की परंपरा है, पहला शरणागति मंत्र और दूसरा श्रीगोपाल मंत्र। पहला मंत्र नारद पांचरात्र से है, दूसरा अष्टादशाक्षर मंत्र अथर्ववेद के पिप्पलाद शाखा के गोपाल तापिनी उपनिषद का है। <ref>{{Cite book|title=भगवन्निम्बार्काचार्य : सिद्धांत, उपासना एवं आचार्य परंपरा|last=शास्त्री|first=प्रो. (डॉ) प्रभाकर|publisher=रचना प्रकाशन, जयपुर|year=2002|isbn=81-86116-96-6|location=भारत|pages=पेज-142 से 160}}</ref> == वैष्णव समाज गायन == कार्तिक मास में निम्बार्क कोट में हर शाम होने वाला समाज गायन महोत्सव का विशेष आकर्षण है। निम्बार्क संप्रदाय में समाज गायन की परंपरा 15वीं-16वीं सदी से मानी जाती है। निम्बार्क कोट में यह परंपरा लगभग 180 वर्ष पुरानी है। यहाँ इसकी शुरुआत स्वामी गोपाल दास ने 1843 ई. में की थी।<ref>{{Cite web |title=डिजिटल प्लेटफ़ॉर्म की बदौलत हो रहा ब्रज संगीत का सुखद पुनरुद्धार |url=https://www.devdiscourse.com/article/arts/278282-braj-sangeet-witnessing-happy-revival-thanks-to-digital-platforms |website=Devdiscourse}}</ref> समाज गायन प्राचीन भारतीय शास्त्रीय संगीत की एक वैष्णवी शैली है, जिसमें संत समूह आचार्यों की रचित वाणी पदों का गायन करते हैं। [[चित्र:समाज गायन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट में समाज गायन]] समाज गायन के समय साधु-संत दो दलों (मुखिया दल और झेला दल) में विभक्त होकर आमने-सामने बैठते हैं। मुखिया दल दाईं ओर और झेला दल बाईं ओर होता है। बीच में ऊँची चौकी पर वाणी (समाज शृंखला) रखी जाती है। गायन की शुरुआत मंगलाचरण (बड़ा मंगल व छोटा मंगल) से होती है, जिसमें सूहा विलावल राग का प्रयोग होता है। इसके उपरांत श्रीभट्ट की रचना 'युगल शतक'<ref>{{Cite book |title=युगल शतक |publisher=श्रीजी कुंज |url=https://archive.org/details/LfFC_yugal-shatak-by-bhatta-devacharya-sarveshvar-press/page/n11/mode/1up}}</ref> और हरिव्यास देवाचार्य की 'महावाणी'<ref>{{Cite book |title=महावाणी |url=https://archive.org/details/MahaVaani}}</ref> के पदों का गायन होता है। बधाइयाँ 'हंसवंश यश सागर'<ref>{{Cite book |title=हंसवंश यश सागर |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Shri-Hansha-Vansha-Yasha-Sagar.pdf}}</ref> से गाई जाती हैं। निम्बार्क समाज गायन में सूहा विलावल, यमन कल्याण, देव गंधार, काफी, मल्हार, बिहाग, भूपाली आदि अनेक रागों और चौताल, झप, कहरवा, दादरा आदि तालों का प्रयोग होता है।<ref>{{Cite book |title=मध्ययुगीन वैष्णव संप्रदायों में संगीत |author=विजयेंद्र स्नातक, राकेशबाला सक्सेना |year=1990}}</ref> निम्बार्क कोट घराने की समाज गायन में 'दंडक गायन' (झप ताल में लंबे कवित्त) की एक विशेष शैली है, जो कार्तिक शुक्ल दशमी और एकादशी को गाई जाती है। वृंदावन की समाज गायन परंपरा पुस्तक में डॉ. गंगा प्रिया ने वृंदावन में समाज गायन के विशिष्ट स्थलों में निम्बार्क कोट का जिक्र किया है। इस पुस्तक में वृंदावन के मंदिरों में समाज गायन श्रृंखला का विवरण है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/community-singing-tradition-of-vrindavan-ba2604/|title=वृन्दावन की समाज गायन परंपरा|last=डॉ. गंगा प्रिया|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> === महावाणी की हस्तलिखित प्रति === निम्बार्क कोट में 'महावाणी' की एक हस्तलिखित प्रति उपलब्ध है, जो संवत 1824 में रूपनगर में जोशी मोतीराम द्वारा लिखी गई थी। यह वृंदावन में प्राप्त महावाणी की सबसे पुरानी प्रतियों में से एक है।<ref>{{Cite book |title=हरिव्यास देवाचार्य एवं महावाणी |author=राजेंद्र प्रसाद गौतम |year=1974 |pages=80-81 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Śrīharivyāsadevācārya_aura_Mahāvā/ZLNichRlNJEC}}</ref> == निम्बार्क कोट मंदिर की आचार्य परंपरा == # '''हंस भगवान व सनकादिक:''' हंस भगवान निम्बार्क संप्रदाय के आद्य आचार्य हैं, जो विष्णु के अवतार माने जाते हैं। धार्मिक कथाओं के अनुसार, ब्रह्मा के मानस पुत्रों (सनकादिकों-सनक, सनंदन, सनातन व सनत कुमार) को सृष्टि से विरक्त कर भगवत चिंतन की ओर मोड़ने के लिए भगवान ने हंस रूप धारण किया था। # '''नारद भगवान:''' पौराणिक कथाओं में नारद को अनेक युग पुरुषों (ध्रुव, प्रह्लाद, वेदव्यास, निम्बार्काचार्य) का गुरु माना गया है। # '''निम्बार्काचार्य:''' राधाकृष्ण की युगलोपासना के प्रणेता। इनका जन्म मूंगी पैठण (महाराष्ट्र) में हुआ था। इन्होंने ब्रह्मसूत्र पर 'वेदांत पारिजात सौरभ' टीका लिखी और 'द्वैताद्वैत' या 'भेदाभेद' दर्शन प्रस्तुत किया। उनकी रचनाओं में वेदांत कामधेनु, दशश्लोकी, गीता वाक्यार्थ, मंत्र रहस्य षोडशी, प्रपन्न कल्प वल्ली, प्रपत्ति चिंतामणि, कृष्ण स्तवराज, श्रीराधाष्टक, सदाचार प्रकाश और प्रात: स्मरण स्तोत्र शामिल हैं। संप्रदाय की मान्यताओं के अनुसार इन्हें सुदर्शन चक्र का अवतार माना जाता है। अनुयायी ऐसा मानते हैं कि निम्बार्क भगवान सुदर्शन चक्र सहित 8 रुपों में विराजमान हैं-भगवान विष्णु के चार आयुधों में से एक सुदर्शन चक्र के रूप में, कृष्णावतार के चतुर्व्यूह में अनिरुद्ध के रूप में, कृष्ण सखाओं में तोष के रूप में, श्रीराधा की अष्टसखियों में रंगदेवी सखी के रूप में, कलियुग में निम्बार्काचार्य के रूप में, गोलोक के श्रीवृंदावन नित्यनिकुंज में प्रिया-प्रीतम की अंगकांति के रूप में, गोचारण के दौरान ठाकुरजी द्वारा इस्तेमाल की गई लकुटी के रूप में और कृष्ण की गउओं में धूसर गाय के रूप में। # '''निवासाचार्य:''' निम्बार्काचार्य के पट्‌ट शिष्य, जिन्हें पांचजन्य शंख का अवतार माना जाता है। इन्होंने 'वेदांत कौस्तुभ' की रचना की। # '''विश्वाचार्य:''' निवासाचार्य के शिष्य। किंवदंतियों के अनुसार, निवासाचार्य ने इनसे 11 दार्शनिक प्रश्न किए थे, जिनके उत्तर के बाद वे उनके शिष्य बन गए। # '''पुरुषोत्तामाचार्य''' # '''विलासाचार्य''' # '''स्वरूपाचार्य''' # '''माधवाचार्य''' # '''बलभद्राचार्य''' # '''पद्माचार्य''' # '''श्यामाचार्य''' # '''गोपालाचार्य''' # '''कृपाचार्य''' # '''देवाचार्य :''' आपने वेदांत सिद्धांत जाह्नवी की रचना की। # '''सुंदर भट्ट :''' आपने सिद्धांत सेतुका की रचना की। # '''पद्मनाभ भट्ट देवाचार्य''' # '''उपेंद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''रामचंद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''वामन भट्ट देवाचार्य''' # '''कृष्णभट्ट देवाचार्य''' # '''पद्माकर भट्ट देवाचार्य''' # '''वाण भट्ट देवाचार्य''' # '''भूरि भट्ट देवाचार्य''' # '''माधव भट्ट देवाचार्य''' # '''श्याम भट्ट देवाचार्य''' # '''गोपाल भट्ट देवाचार्य''' # '''बलभद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''गोपीनाथ भट्ट देवाचार्य''' # '''केशव भट्ट देवाचार्य''' # '''गांगल भट्ट देवाचार्य''' # '''केशव काश्मीरी भट्‌टाचार्य:''' निम्बार्क परंपरा में 30वें आचार्य। इन्होंने कश्मीर में 'कौस्तुभ प्रभा' और 'क्रम दीपिका' जैसे ग्रंथ लिखे। # '''श्रीभट्ट देवाचार्य:''' 'युगल शतक' के रचयिता। # '''हरिव्यास देवाचार्य:''' 'महावाणी' के प्रणेता। # '''स्वयंभूराम देवाचार्य:''' निम्बार्क कोट के द्वाराचार्य। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रधान शिष्यों में सबसे वरिष्ठ। # '''कर्णहर देव''' # '''नारायण देव''' # '''हरिदेव''' # '''श्याम देव''' # '''श्याम दामोदर देव''' # '''श्रुति देव''' # '''सहजराम देव''' # '''रामदेव''' # '''ज्ञानदेव''' # '''वृंदावन देव''' # '''रामशरण देव''' # '''धर्म देव''' # '''सेवादास''' # '''बाबा गोपालदास महाराज:''' सेवादास के शिष्य, जिन्होंने 1843 में वृंदावन में निम्बार्क महोत्सव प्रारंभ किया और 'उत्सवी बाबा' के नाम से विख्यात हुए।<ref>{{Cite AV media |title=मेरो वृंदावन चैनल पर निम्बार्क कोट के दर्शन |url=https://www.facebook.com/reel/2063201144459760 |publisher=Facebook}}</ref> # '''बाबा हंसदास:''' गोपालदास के शिष्य। 1895 से 1937 तक निम्बार्क जयंती उत्सव का संचालन किया। # '''बाबा बाल गोविंद दास:''' हंसदास के विरक्त शिष्य, जिन्होंने निम्बार्क कोट का निर्माण कराया। # '''हरिदास श्रृंगारी:''' बालगोविंद दास के छोटे भाई, जो 18 वर्ष की आयु में वृंदावन आ गए थे। राधारमण लालजी की अष्टयाम सेवा में समर्पित रहे। # '''माता श्याम प्यारी:''' हरिदास श्रृंगारी की धर्मपत्नी। 1950 से 1983 तक निम्बार्क कोट का संचालन किया। # '''वृंदावन बिहारी:''' हरिदास श्रृंगारी के पुत्र। वर्तमान में निम्बार्क कोट के सेवायत। === वृंदावन बिहारी === श्री वृंदावन बिहारी शर्मा (आयु 88 वर्ष) वर्तमान में निम्बार्क कोट के व्यवस्थापक और सेवायत हैं। वे 14-15 वर्ष की आयु से ही मंदिर की परंपराओं का संचालन कर रहे हैं। समाज गायन, नित्य रासलीला और हस्तलिखित साहित्य के संरक्षण में उनका विशेष योगदान रहा है। उन्होंने अपने पैतृक मंदिर में एक मासीय निम्बार्क जयंती आयोजन में समाज गायन की प्राचीन शैली और रासलीलाओं के क्रम को व्यवस्थित किया। 1970 के दशक से 2020 में उन्होंने वृंदावन शोध संस्थान में ब्रज की हस्तलिखित पांडुलिपियों (संस्कृत, हिंदी, बंगाली, गुजराती, मराठी, उर्दू) की विस्तृत कैटलॉगिंग का कार्य किया। उनके संपादित व संकलित तीन कैटलॉग प्रकाशित हुए। संस्थान में आए देश-विदेश के अनेक लेखक व शोधकर्ताओं की अकादमिक मदद की। अमेरिका की वाशिंगटन यूनीवर्सिटी और नीदरलैंड के ग्रोनिंगन यूनीवर्सिटी के प्रोफेसर व ब्रिटिश लेखक एलन डब्ल्यू. एंटविस्टल ने अपनी दो पुस्तक ‘वैष्णव तिलक : सेक्टेरियन मार्क्स वॉर्न बाय वरशिपर्स ऑफ विष्णु’ (1982) और ‘ब्रज : सेंटर ऑफ कृष्ण पिलग्रिमेज’ (1987) में निम्बार्क कोट व वृंदावन बिहारी का जिक्र किया है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/vaisnava-tilakas-sectarian-marks-worn-by-worshippers-of-visnu-vishnu-ide441/|title=Vaisnava Tilakas Sectarian marks worn by worshippers of Vishnu|last=Alan W Entwistle|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/entwistles-braj-center-of-krsna-pilgramage/page/n8/mode/1up|title=Braj Centre of Krsna Pilgramage|last=Alan W. Entwistle|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> 1985 में वृंदावन बिहारी के संपादन में ‘ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट’ का पार्ट-4 (708 पेज) प्रकाशित हुआ। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-4-old-and-rare-book-ubc069/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट|last=वी.बी. गोस्वामी|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> 1991 में वृंदावन बिहारी ने ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट के पार्ट-5 (718 पेज) का संपादन किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-5-old-and-rare-book-ubc068/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट पार्ट-5|last=V.B. Goswami|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> 2010 में वृंदावन बिहारी ने ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट के पार्ट-6 (676 पेज) का संकलन किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-6-ubc067/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट पार्ट-6|last=Vrindaban Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> वृंदावन शोध संस्थान द्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘भारत भाव रूप श्री कृष्ण’ के खंड-1 में शामिल पांच लेखों में वृंदावन बिहारी का लिखा लेख ‘महामानव के परिप्रेक्ष्य में महाभारत के श्रीकृष्ण’ भी है। इस खंड के अन्य लेखकों में डॉ. विद्यानिवास मिश्र, डॉ. प्रभुदयाल मीतल व डॉ. रघुवीर शास्त्री शामिल हैं, अन्य खंडों के लेखक समूह में डॉ. विजयेंद्र स्नातक, आचार्य डॉ. वासुदेव कृष्ण चतुर्वेदी, प्रो. कृष्ण दत्त वाजपेयी, डॉ. प्रभाकर माचवे, डॉ. कैलाश चंद्र भाटिया, डॉ. प्रेम नारायण श्रीवास्तव,  नरेश बंसल, बसंत जामदग्नि जैसे दिग्गजों का नाम उल्लेखनीय है।<ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/bharat-bhava-rupa-shri-krishna-aze003/|title=भारत भाव रूप श्रीकृष्ण|last=भवानी शंकर शुक्ला एवं हरिमोहन मालवीय|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> उन्होंने यमुना के संरक्षण पर शोधपरक पुस्तक ‘यमुना एवं यमुनाष्टक’<ref>{{Cite book |title=यमुना एवं यमुनाष्टक |author=वृंदावन बिहारी |year=1990 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Yamun%C4%81_eva%E1%B9%83_yamun%C4%81sh%E1%B9%ADaka/mY8XAAAAIAAJ}}</ref><ref>{{Cite web |title=वृंदावन शोध संस्थान की प्रकाशन सूची |url=https://vribharat.org/hi/prakashan/}}</ref> लिखी है। 2015 में यमुना एवं यमुनाष्टक का पुनर्प्रकाशन हुआ। वृंदावन बिहारी ने अपनी ही पुस्तक का इंग्लिश अनुवाद भी किया जो ‘यमुना : द एटर्नल स्ट्रीम ऑफ यमुना’ (1923) के रूप में उपलब्ध है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/yamuna-eternal-stream-of-culture-ba2605/|title=यमुना एटर्नल स्ट्रीम ऑफ कल्चर|last=Vrindaban Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> वृंदावन शोध संस्थान से प्रकाशित हरिमोहन मालवीय की पुस्तक ‘रागमाला ऑफ तानसेन’ के अंग्रेजी संस्करण के संपादन भी वृंदावन बिहारी ने किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/ragamala-of-tansen-published-with-grant-from-ministry-of-culture-government-of-india-bab470/|title=Ragamala of Tansen|last=harimohan Malviya Vrindavan Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> उनके लिखे गए दो पद आज भी समाज गायन के अंत में गाए जाते हैं: <poem> '''पहला पद:''' सेवों श्री राधा रमण उदार। जिन श्री गोपाल दास जू सेव्यो, गोपाल रूप उर धार। श्री हंस दास जू सेवत मानसी, युगल रूप उर सार। तिनकी कृपा श्री गोविंद बाल जू, दिए सिंहासन बैठार।। '''दूसरा पद:''' जै जै श्री राधा रमण विराजै। निज लावण्य रूप निधि संग लिए, कोटि काम छवि लाजैं। कुंज कुंज मिल बिलसत हुलसत, सेवत सहचरि संग समाजैं। श्री वृंदावन श्री हितु श्री हरिप्रिया, चोज मनोजन काजैं।। </poem> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मन्दिर]] [[श्रेणी:वृन्दावन के मन्दिर]] [[श्रेणी:निम्बार्क सम्प्रदाय]] [[श्रेणी:हिन्दू मन्दिर]] [[श्रेणी:निम्बार्क संप्रदाय के प्रमुख मंदिर]] sovfx7r4iivr3e9mge47o99dmbvvjgg गोपाल प्रथम 0 51428 6631526 6627902 2026-10-20T15:46:50Z Mundhalia746 934684 6631526 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन}} {{Infobox royalty |name=गोपाल प्रथम | image = | caption = |reign=750–774 ई॰ |succession=[[पाल वंश|पाल राजा]] |predecessor= |successor=[[धर्मपाल]] |dynasty=[[पाल वंश|पाल]] |spouse= |issue= |father= |religion= }} '''गोपाल प्रथम''' (उत्तरी बंगाल) [[पाल वंश|पालवंश]] के प्रथम ( ८वीं सदी) राजा थे । गोपाल प्रथम ७७० से ८१० तक [[पाल वंश|पाल(बघेल)राजवंश]] के शासक रहे। == परिचय == गुप्तवंश और पुष्पभूतिवंश के ह्रास और अंत के बाद भारतवर्ष राजनीतिक दृष्टि से विच्छृंखलित हो गया और कोई भी अधिसत्ताक शक्ति नहीं बची। राजनीतिक महत्वाकांक्षियों ने विभिन्न भागों में नए नए राजवंशों की नींव डाली। गोपाल भी उन्हीं में एक था। बौद्ध इतिहासकार तारानाथ और धर्मपाल के खालिमपुर के ताम्रलेख से ज्ञात होता है कि जनता ने अराजकता और मात्स्यन्याय का अंत करने के लिये उसे राजा चुना। वास्तव में राजा के पद पर उसका कोई लोकतांत्रिक चुनाव हुआ, यह निश्चितरूप से सही मान लेना तो कठिन है, पर यह अवश्य प्रतीत होता है कि अपने सत्कार्यो से उसने जनमानस में अपने लिये उच्चस्थान बना लिया था। यह भी लगता है कि उसका किसी राजवंश से कोई संबंध नहीं था और स्वयं वह साधारण परिवार का व्यक्ति था, जिसकी कुलीनता आगे भी कभी स्वीकृत नहीं की गई। संध्याकर नंदिकृत रामपालचरित में गोपाल का मूल शासन वारेंद्र अर्थात् उत्तरी बंगाल बताया गया है। पर इसमें संदेह नहीं कि धीरे धीरे पूरे वंग (दक्षिणपूर्वी बंगाल) पर उसका अधिकार हो गया और वह गौड़ाधिपति कहलाने लगा। जैसा अनुश्रुति से ज्ञात होता है, उसने मात्स्यन्याय का अंत किया और वंश की राजनीतिक प्रतिष्ठा की नींव अच्छी तरह रखी जो मगध के भी कुछ भागों तक फैल गई। उसकी राजनीतिक विजयों और सुशासन का लाभ उसके पुत्र धर्मपाल ने खूब उठाया और उसने बड़ी आसानी से गौड़ राज्य को तत्कालीन भारत की प्रमुख राजनीतिक शक्ति बनाने में सफलता पाई। गोपाल के सुशासन की तुलना पृथु और सगर के सुशासनों से की गई है। धार्मिक विश्वासों में वह संभवत: बौद्ध था और तारानाथ का कथन है कि उसने पटना जिले में स्थित विहार के पास नलेंद्र (नालंदा) विहार की स्थापना की। मंजुश्री मूलकल्प से भी ज्ञात होता है कि उसने अनेक विहार और चैत्य बनवाए, बाग लगवाए, बाँध और पुल बँधवाए तथा देवस्थान और गुफाएँ निर्मित कराई। उसके शासनकाल का निश्चित रूप से निर्णय नहीं किया जा सका है। अत: यह कहना भी कठिन है कि गुर्जर प्रतिहार शासक वत्सराज का गौड़ाधिपति शत्रु गोपाल था अथवा उसका पुत्र धर्मपाल। गोपाल द्वितीय पालवंश की पतनावस्था का राजा था। अपने पिता राज्यपाल की मृत्यु के बाद ९४८ ई. में उसने गद्दी पाई। उसकी माता का नाम भाग्यदेवी था, जो राष्ट्रकूट कन्या थी। संभवत: उसकी कमजोरी के परिणामस्वरूप उत्तरी और पश्चिमी बंगाल पालों के हाथ से निकलकर हिमालय के उत्तरी क्षेत्रों से आनेवाली कांबोज नामक आक्रमणकारी जाति के हाथों चला गया। कदाचित् चंदेलराज [[यशोवर्मा]] ने भी ९५३-५४ ई. के आसपास उसके क्षेत्रों पर धावा कर उसे हराया था। उसके कुछ अभिलेख प्राप्त हुए हैं, जिनसे मगध और अंग मात्र में उसका राजनीतिक अधिकार ज्ञात होता है। उसकी मृत्यु कब हुई, यह कहना कठिन है। {{पाल राजवंश के शासक}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:8वीं सदी के भारतीय सम्राट]] [[श्रेणी:भारतीय शासक]] [[श्रेणी:बंगाल के शासक]] [[श्रेणी:बौद्ध सम्राट]] mmfdb34u3x6l9fzyb7hdvr91ydbo0ps विग्रह पाल 0 51430 6631530 6628047 2026-10-20T15:50:06Z Mundhalia746 934684 6631530 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name=विग्रहपाल | image = | caption = |reign=870–871 ई॰ |succession=[[पाल वंश|पाल राजा]] |predecessor=[[गोपाल २|गोपाल द्वितीय]] |successor=[[नारायण पाल]] |dynasty=[[पाल वंश|पाल]] |spouse=[[त्रिपुरी के कलचुरी|चेदी]] लज्जादेवी<ref name="HPR164">{{cite book|last=मिश्रा|first=विजयकांता |title=Cultural Heritage of Mithila|url=https://books.google.com/books?id=8FBuAAAAMAAJ|year=1979|publisher=मिथिला प्रकाशन |page=39}}</ref> |issue=[[नारायण पाल]] |father=यहपाल |religion=[[बौद्ध धर्म]]}} '''विग्रहपाल''' (शासनकाल 870–871)<ref>{{Cite journal|last=Laha|first=Gopal|date=2017|title=Revised Genealogy, Chronology & Regnal Years of the Kings of the Pala Dynasty in the Light of the Latest Discoveries, Decipherment and Presentation (750-1200 A.d)|url=https://www.jstor.org/stable/26906092|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=78|pages=257|issn=2249-1937}}</ref> [[भारतीय उपमहाद्वीप]] के [[बंगाल]] क्षेत्र में [[पाल वंश]] का एक शासक थे। वो छठे पाल राजा थे। संन्यास लेने से पहले उन्होंने कुछ समय तक शासन किया। वो धर्मपाल के छोटे भाई और वाकपाल के पौते एवं जयपाल के पुत्र थे। उनके बाद उनके पुत्र नारायणपाल ने पद सम्भाला। तपस्वी बनने से पहले उन्होंने कुछ समय तक शासन किया। विग्रहपाल धर्मपाल के छोटे भाई वाकापाल के पोते और जयपाल के पुत्र थे। उनके बाद उनके बेटे नारायणपाल ने राजगद्दी संभाली। == वंशावली == पहले इतिहासकार मानते थे कि शूरपाल और विग्रहपाल एक ही व्यक्ति के दोनाम थे। हालांकि सन् 1970 में [[मिर्ज़ापुर जिला|मिर्ज़ापुर जिले]] में एक ताम्रपत्र मिला जिसने स्थापित किया कि ये दोनों चचेरे भाई थे। उन्होंने या तो एक ही समय पर अलग-अलग क्षेत्रों में शासन किया है या वो एक दूसरे (क्रम स्पष्ट नहीं) के उत्तराधिकारी हैं।<ref name="Susan1984">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xLA3AAAAIAAJ&pg=PA32|title=The "Påala-Sena" Schools of Sculpture|author=Susan L. Huntington|date=1 जनवरी 1984|publisher=ब्रिल आर्काइव|isbn=90-04-06856-2}}</ref>{{rp|32–37}} यदि वो उत्तराधिकारी थे तो यह सम्भावना अधिक है कि शूरपाल के उत्तराधिकारी विग्रहपाल थे क्योंकि विग्रहपाल प्रथम और उनके वंशजों ने अखंड उत्तराधिकार में शासन किया। विग्रहपाल ने या तो शूरपाल को पदच्युत कर दिया या सिंहासन के किसी प्रत्यक्ष उत्तराधिकारी की अनुपस्थिति में शांतिपूर्वक इयह स्थान प्राप्त कर लिया।<ref name="Dilip1994">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N2tlKzxwhY8C&pg=PA27|title=Ancient India, History and Archaeology|author=Dilip Kumar Ganguly|date=1 January 1994|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-304-5|pages=29}}</ref> उनके और उनके पूर्वजों के बारे में जानकारी उनके पुत्र नारायणपाल के [[भागलपुर]] ताम्रपत्र शिलालेख में मिलती है।<ref name="George1977">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gYO25eaDrqUC&pg=PA188|title=Dynastic History Of Magadha|author=George E. Somers|date=1 जनवरी 1977|publisher=अभिनव पब्लिकेशन्स|isbn=978-81-7017-059-4|pages=188–}}</ref> == शासनकाल == विभिन्न अभिलेखों और ऐतिहासिक अभिलेखों की विभिन्न व्याख्याओं के आधार पर, विभिन्न इतिहासकारों ने विग्रहपाल के शासनकाल का अनुमान इस प्रकार लगाया है:<ref name="Susan1984" />{{rp|32–37}} {| class="wikitable" !इतिहासकार !गोपाल शासन का अनुमानित समय |- |[[रमेशचन्द्र मजुमदार|आरसी मजुमदार]] (1971) |850–853 (शूरपाल प्रथम के साथ) |- |एएम चौधरी (1967) |861–866 (शूरपाल प्रथम के साथ) |- |बीपी सिन्हा (1977) |860–865 (शूरपाल प्रथम के साथ) |- |[[दिनेशचंद्र सरकार|डीची सरकार]] (1975–76) |858–860 |} विग्रहपाल शांतिपूर्ण स्वभाव के थे और उन्होंने अपने पुत्र नारायणपाल के लिए सिंहासन त्याग दिया।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA144|title=The Cambridge Shorter History of India|publisher=CUP Archive|pages=144–|id=GGKEY:2W0QHXZ7K40}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}}{{s-start}} {{succession box|title=[[पाल वंश|पाल साम्राज्य]]|years=9वीं सदी|before=[[गोपाल २|गोपाल द्वितीय]]|after=[[नारायण पाल]]}} {{s-end}}{{पाल राजवंश के शासक}} {{Authority control}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:९वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:भारतीय शासक]] [[श्रेणी:बंगाल के शासक]] 19yc6b4vozfs8kxed9oras20hzfkeh6 प्रवेशद्वार:जीव विज्ञान/चयनित चित्र 100 58207 6631692 292445 2026-10-21T07:17:23Z Noukayami 942574 6631692 wikitext text/x-wiki [[File:DNA animation.gif|center|250px|thumb|[[डी ऑक्सी राइबोस न्यूक्लिक अम्ल]] का आधारभुत ढ़ांचा]] 1q1hm03awcpuk6xmpks2v24mn257djm प्रवेशद्वार:जीव विज्ञान/विकिमीडिया 100 58352 6631707 293941 2026-10-21T08:17:51Z Noukayami 942574 6631707 wikitext text/x-wiki {| class="noprint" align="center" style="clear:both; background: transparent; text-align:center; font-size:91%" cellspacing="3" cellpadding="3" rules="none" border="0" |- |'''[[विकिसमाचार:श्रेणी:जीव विज्ञान|विकिसमाचार पर जीव विज्ञान]]''' &nbsp; &nbsp; |'''[[विकिक्वोट:श्रेणी:जीव वैज्ञानिक|विकिक्वोट पर जीव विज्ञान]]''' &nbsp; &nbsp; |'''[[विकिपुस्तक:जीव विज्ञान|विकिपुस्तक पर जीव विज्ञान]]''' &nbsp; &nbsp; |'''[[विकिस्रोत:श्रेणी:जीव विज्ञान|विकिस्रोत पर जीव विज्ञान]]''' &nbsp; &nbsp; |'''[[Commons:Category:Biology|विकिकॉमन्स पर जीव विज्ञान]]''' |'''[[विक्षनरी:श्रेणी:जीव विज्ञान|विक्षनरी पर जीव विज्ञान]]''' |- |समाचार |उद्धरण |पाठ्य एवं मैन्युअल |पाठ |चित्र |शब्दकोष |- |<center><imagemap> Image:Wikinews-logo.svg|40x25px default [[विकिसमाचार:Category:Biology]] desc none </imagemap></center> |<center><imagemap> Image:Wikiquote-logo.svg|25x30px default [[Wikiquote:Category:Biologists]] desc none </imagemap></center> |<center><imagemap> Image:Wikibooks-logo.svg|25x35px default [[Wikibooks:Biology]] desc none </imagemap></center> |<center><imagemap> Image:Wikisource-logo.svg|25x30px default [[Wikisource:Category:Biology]] desc none </imagemap></center> |<center><imagemap> Image:Commons-logo.svg|20x30px default [[Commons:Category:Biology]] desc none </imagemap></center> |<center><imagemap> Image:Wiktionary-logo-en.svg|20x30px default [[Wiktionary:Category:Biology]] desc none </imagemap></center> |} <hr> {| class="noprint" align="center" style="clear:both; background: transparent; text-align:center; font-size:91%" cellspacing="3" cellpadding="3" rules="none" border="0" |- |- |'''[[Wikispecies:Main Page|Wikispecies]]''' |- |Species directory |- |<center><imagemap> Image:Wikispecies-logo.svg|20x30px default [[Wikispecies:Main Page]] desc none </imagemap></center> |} f370ufjnf9wly4s91bhx1uvrwelezox 6631711 6631707 2026-10-21T08:29:04Z Noukayami 942574 6631711 wikitext text/x-wiki {| class="noprint" align="center" style="clear:both; background: transparent; text-align:center; font-size:91%" cellspacing="3" cellpadding="3" rules="none" border="0" |- |'''[[n:en:Portal:Biology|विकिसमाचार पर जीव विज्ञान]]''' &nbsp; &nbsp; |'''[[q:श्रेणी:जीव विज्ञान|विकिक्वोट पर जीव विज्ञान]]''' &nbsp; &nbsp; |'''[[b:श्रेणी:जीव विज्ञान|विकिपुस्तक पर जीव विज्ञान]]''' &nbsp; &nbsp; |'''[[s:श्रेणी:जीव विज्ञान|विकिस्रोत पर जीव विज्ञान]]''' &nbsp; &nbsp; |'''[[Commons:Category:Biology|विकिकॉमन्स पर जीव विज्ञान]]''' |'''[[wikt:श्रेणी:जीव विज्ञान|विक्षनरी पर जीव विज्ञान]]''' |- |समाचार |उद्धरण |पाठ्य एवं मैन्युअल |पाठ |चित्र |शब्दकोष |- |<center><imagemap> Image:Wikinews-logo.svg|40x25px default [[विकिसमाचार:Category:Biology]] desc none </imagemap></center> |<center><imagemap> Image:Wikiquote-logo.svg|25x30px default [[Wikiquote:Category:Biologists]] desc none </imagemap></center> |<center><imagemap> Image:Wikibooks-logo.svg|25x35px default [[Wikibooks:Biology]] desc none </imagemap></center> |<center><imagemap> Image:Wikisource-logo.svg|25x30px default [[Wikisource:Category:Biology]] desc none </imagemap></center> |<center><imagemap> Image:Commons-logo.svg|20x30px default [[Commons:Category:Biology]] desc none </imagemap></center> |<center><imagemap> Image:Wiktionary-logo-en.svg|20x30px default [[Wiktionary:Category:Biology]] desc none </imagemap></center> |} <hr> {| class="noprint" align="center" style="clear:both; background: transparent; text-align:center; font-size:91%" cellspacing="3" cellpadding="3" rules="none" border="0" |- |- |'''[[Wikispecies:Main Page|Wikispecies]]''' |- |Species directory |- |<center><imagemap> Image:Wikispecies-logo.svg|20x30px default [[Wikispecies:Main Page]] desc none </imagemap></center> |} c0d2ja3mqi6a90v91jidm3dpyf3mwu3 प्रवेशद्वार:जीव विज्ञान/मुख्य विषय 100 58355 6631696 3597353 2026-10-21T07:29:31Z Noukayami 942574 6631696 wikitext text/x-wiki {{Div col|cols=2}} * [[मलेरिया]] * [[प्रकाश-संश्लेषण]] * [[सिनकोना]] * [[पेनिसिलियम]] * [[सर्पगन्धा]] * [[साँप]] * [[आम]] * [[बिच्छू]] * [[जीवाणु]] * [[गुलमोहर]] * [[बोतल वृक्ष]] * [[कुम्हड़ा]] * [[कमल]] * [[बाँस]] * [[गुलाब]] * [[गुड़हल]] {{Div col end}} aqs86klq8hzn13ifiza84fp6avs6emg इलाहाबाद किला 0 63763 6631657 5988925 2026-10-21T06:09:43Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631657 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मार्च 2018}} [[चित्र:Alld_fort.jpg|thumb|200px|इलाहाबाद का किला]] [[प्रयागराज]] में [[संगम]] के निकट स्थित इस किले को मुगल सम्राट [[अकबर]] ने 1575 में बनवाया था।[[File:Allahabad,_Akbar_Fort,_from_river_2015-11-12.jpg|220x124px|thumb|right|इलाहाबाद किला]] वर्तमान में इस किले का कुछ ही भाग पर्यटकों के लिए खुला रहता है। बाकी हिस्से का प्रयोग भारतीय सेना करती है। इस किले में तीन बड़ी गैलरी हैं जहां पर ऊंची मीनारें हैं। सैलानियों को अशोक स्तंभ, सरस्वती कूप और जोधाबाई महल देखने की इजाजत है। इसके अलावा यहां अक्षय वट के नाम से मशहूर बरगद का एक पुराना पेड़ पातालपुर मंदिर भी है। == निर्माण की कहानी == इलाहाबाद किले की स्थापना मुगल बादशाह अकबर ने की थी। हालांकि इस पर इतिहासकारों में मतभेद है। समकालीन लेखक [[अब्दुल कादिर]] बदायूंनी ने 'मुंतखवुल-तवारीख' में लिखा है कि किले की नींव सन् 1583 में डाली गई थी। नदी की कटान से यहां की भौगोलिक स्थिति स्थिर न होने से इसका नक्शा अनियमित ढंग से तैयार किया गया था। वे लिखते हैं कि अनियमित नक्शे पर किले का निर्माण कराना ही इसकी विशेषता है। किले का कुल क्षेत्रफल तीस हजार वर्ग फुट है। इसके निर्माण में कुल लागत छह करोड़, 17 लाख, 20 हजार 214 रुपये आयी थी। *किले में एक जनानी महल है, जिसे जहांगीर महल भी कहते हैं। अंग्रेजों ने भी इसे अपने माकूल बनाने के लिए काफी तोड़फोड़ की। इससे किले को काफी क्षति पहुंची थी। संगम के निकट स्थित इस किले का कुछ ही भाग पर्यटकों के लिए खुला रहता है। बाकी हिस्से का प्रयोग भारतीय सेना करती है। इस किले में 3 बड़ी गैलरी हैं, जहां पर ऊंची मीनारें हैं। == निर्माण का उद्देश्य == अकबर ने इस किले का निर्माण मुगलकाल में पूर्वी भारत [वर्तमान में पूर्वी उत्तरप्रदेश और बिहार] से अफगान विद्रोह को खत्म करने के लिए किया था। अकबर ने प्रयाग यानी संगम से हटकर एक नए शहर की आधार सिला राखी थी जिसका वर्त्तमान स्वरूप नया इलाहाबाद है क्योकि इस भाग में पूरा पानी भरा रहता था। अकबर ने बंद बनवाकर इस समस्या को दूर किया और एक नए शहर की स्थापना किया जिसको इलाहाबाद नाम दिया। और जमीन को कृषि के लायक बनाया दिया। == अधिपत्य == सन् 1773 में अंग्रेज इस किले में आए और सन् 1775 में [[बंगाल के नवाब]] शुजाउद्दौला के हाथ 50 लाख रुपये में बेच दिया। सन 1797 में नवाब शाजत अली और अंग्रेजों में एक संधि के बाद किला फिर अंग्रेजों के कब्जे में आ गया। आजादी के बाद भारत सरकार का किले पर अधिकार हुआ। किले में पारसी भाषा में एक शिलालेख भी है, जिसमें किले की नींव पड़ने का वर्ष 1583 दिया है। == किले का स्वरूप == किले में एक जनानी महल है, जिसे जहांगीर महल भी कहते हैं। मुगल शासकों ने किले में बड़े फेरबदल कराये और फिर अंग्रेजों ने भी इसे अपने अनुकूल बनाने के लिए काफी तोड़-फोड़ की। इससे किले को काफी क्षति पहुंची। == वर्तमान स्थिति == प्रयागराज में माघ मेला के दौरान संगम तट पर श्रद्धालुओं की भीड़ उमड़ती है। उसी संगम तट पर सम्राट अकबर ने भव्य किले का निर्माण कराया था वह देखने में काफी अद्भुत लगता है कई शासकों और अंग्रेजों को सुरक्षित रखने तथा आज भी देश की सेना को शरण देने वाले इस किले की अवस्था अब जर्जर हो गई है। इसकी दीवारों पर बरगद, नीम, पीपल आदि ने जड़ें जमा ली हैं। घास-फूंस और झाड़ियां भी फैल गई हैं। दीवारों पर निकले पेड़ पौराणिक अक्षयवट की जड़ों की उपज हैं। इनमें कुछ पेड़ ऐसे भी हैं, जो पक्षियों के कारण दरारों में जम गए हैं। जल्द इन पेड़ों को नहीं काटा गया तो ये किले की दीवारों के लिए खतरा बन जाएंगे। चूंकि किला इस समय सेना के कब्जे में है, इसलिए उसकी इजाजत के बगैर पुरातत्व विभाग सौंदर्यीकरण या मरम्मत भी नहीं करा सकता है। == संरक्षण कार्य == सब एरिया कमांडर ब्रिगेडियर आरके भूटानी का कहना है कि दीवारों पर उगे पेड़ काटे जा रहे हैं। इससे साथ ही केमिकल ट्रीटमेंट से उन पेड़ों का समूल भी नाश किया जा रहा है। यह कार्य पिछले छह महीनों से चल रहा है। दीवारों की भी मरम्मत कराई जा रही है और उन्हें भी रासायनिक उपचार दिया जा रहा है। संरक्षण कार्य किले के उन क्षेत्रों में कराया जा रहा है, जहां आम शहरियों का जाना मना है। == सहायक एवं संदर्भ स्रोत == {{भारत के दुर्ग}} {{इलाहाबाद}} [[श्रेणी:प्रयागराज के दर्शनीय स्थल]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के दर्शनीय स्थल]] menzaiafoh7wphsnlg9wctphgkjeh7l जनसंख्या के अनुसार देशों की सूची 0 95917 6631619 6600491 2026-10-21T05:05:31Z ~2026-56435-65 954919 /* सूची */ 124589784 6631619 wikitext text/x-wiki [[File:World Population.svg|thumb|upright=1.35|जनसंख्या के अनुसार देशों का मानचित्र]] [[File:World population percentage.png|thumb|right| 2017 सर्वाधिक जनसंख्या वाले देश]] यह जनसंख्या के हिसाब से देशों की सूची है, इस सूची में प्रभुता संपन्न राष्ट्र और बसे हुए [[अधीन क्षेत्र]] शामिल हैं। यह सूची आईएसओ मानक आईएसओ 3166-1 पर आधारित है। == सूची == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! स्थान || देश / क्षेत्र || जनसंख्या|| दिनांक अंतिम बार अद्यतित || विश्व जनसंख्या का % || स्रोत |- | 1 || align="left" | {{flag|भारत}} | ||27 जुलाई 2026 || 17.3% || style="font-size: 75%" | |- | 2 || align="left" | {{flag|चीन }} ||1,408,280,000||31 दिसम्बर 2024 || 17.2%|| style="font-size: 75%" | |- | 3 || align="left" | {{flag|संयुक्त राज्य अमेरिका}} || 340,110,988 || 1 जुलाई 2024 || 4.2% || style="font-size: 75%" | |- | 4 || align="left" | {{flag|इंडोनेशिया}} || 282,477,584 || 30 जून 2024|| 3.4% || style="font-size: 75%" | |- | 5 || align="left" | {{flag|पाकिस्तान}}|| 241,499,431|| 1 मार्च 2023|| 2.9%|| style="font-size: 75%" | |- | 6 || align="left" | {{flag|नाईजीरिया}} || 223,800,000 || 1 जुलाई 2023|| 2.7% || style="font-size: 75%" | |- | 7 || align="left" | {{flag|ब्राजील}} || 212,583,750|| 1 जुलाई 2024|| 2.6%|| style="font-size: 75%" | |- | 8 || align="left" | {{flag|बांग्लादेश}} || 169,828,911 || 14 जून 2022|| 2.1% || style="font-size: 75%" | |- | 9 || align="left" | {{flag|रूस}}|| 146,028,325|| 1 जनवरी 2025|| 1.8%|| style="font-size: 75%" | |- | 10 || align="left" | {{flag|मेक्सिको}} || 130,417,144 || 31 मार्च 2025|| 1.6% || style="font-size: 75%" | |- | 11 || align="left" | {{flag|जापान}} || 123,360,000 || 1 जून 2025|| 1.5% || style="font-size: 75%" | |- | 12 || align="left" | {{flag|फिलीपींस}} || 114,123,600 || 1 जुलाई 2025|| 1.4% || style="font-size: 75%" | |- | 13 || align="left" | {{flag|इथियोपिया}} || 111,652,998 || 1 जुलाई 2025|| 1.4% || style="font-size: 75%" | |- | 14 || align="left" | {{flag|कांगो}} || 109,276,000 || 1 जुलाई 2024|| 1.3% || style="font-size: 75%" | |- | 15 || align="left" | {{flag|मिस्र}} ||107,271,260|| 1 जनवरी 2025|| 1.3% || style="font-size: 75%" | |- | 16 || align="left" | {{flag|वियतनाम}} || 101,343,800 || 31 दिसम्बर 2024|| 1.2% || style="font-size: 75%" | |- | 17 || align="left" | {{flag|ईरान}} ||85,961,000 || 20 मार्च 2024|| 1.0% || style="font-size: 75%" | |- | 18 || align="left" | {{flag|तुर्की}} ||85,664,944 || 31 दिसम्बर 2024|| 1.0% || style="font-size: 75%" | |- | 19 || align="left" | {{flag|जर्मनी}} || 83,577,140 || 31 दिसम्बर 2024|| 1.0% || style="font-size: 75%" | |- | 20 || align="left" | {{flag|फ्रांस}}<ref>Includes 7 French [[Overseas collectivity|overseas collectivities]]: [[French Polynesia]] (259,596 inh. in Aug. 2007), [[नया कैलेडोनिया|New Caledonia]] (244,410 inh. in Jan. 2008), [[Mayotte]] (186,452 inh. in July 2007), [[Saint Martin (France)|Saint Martin]] (35,263 inh. in Jan. 2006), [[Wallis and Futuna]] (13,484 inh. in Jul. 2008), [[Saint Barthélemy]] (8,450 inh. in Jan. 2007), [[Saint Pierre and Miquelon]] (6,125 inh. in Jan. 2006).</ref>||68,649,000 || 1 जून 2025|| 0.8% || style="font-size: 75%" | |- | 21 || align="left" | {{flag|यूनाइटेड किंगडम}}|| 68,265,209 || 1 जुलाई 2023|| 0.8% || style="font-size: 75%" | |- |22 | align="left" |{{पताका|तंजानिया}} |68,153,004 |1 जुलाई 2025 |0.8% | |- | 23 || align="left" | {{flag|थाईलैंड}} || 65,870,610 || 30 जून 2025|| 0.8% || style="font-size: 75%" | |- | 24 || align="left" | {{flag|दक्षिण अफ्रीका}} ||63,015,904 || 30 जुलाई 2024|| 0.8% || style="font-size:75%" | |- | 25 || align="left" | {{flag|इटली}} ||58,921,111|| 31 मार्च 2025|| 0.7% || style="font-size: 75%" | |- | 26 || align="left" | {{flag|म्यान्मार}} ||51,316,756 || 15 अक्टूबर 2024|| 0.6% || style="font-size: 75%" | |} == २६ से ५० == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! स्थान || देश / क्षेत्र || जनसंख्या|| दिनांक अंतिम बार अद्यतित || विश्व जनसंख्या का % || स्रोत |- | 26 || align=left| {{flag|दक्षिण कोरिया}} ||48,333,000 || || {{#expr: 48333000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 27 || align=left| {{पताका|यूक्रेन}} ||46,143,700|| January 1, 2009 || {{#expr: 46191022 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|[https://web.archive.org/web/20160412033821/http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2008/ds/kn/kn_e/kn1208_e.html Official UKRSTAT estimate] |- | 28 || align=left|{{पताका|स्पेन}} ||45,828,172 ||January 1, 2009|| {{#expr: 45828172 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20111006235635/http://www.ine.es/GSTConsul/infDatosSeriesAction.do?codigo=EPOB1 Official INE estimate] |- |29 || align=left| {{flag|कोलम्बिया}} || 44,952,732 ||June 10, 2009 || {{#expr: 44793551 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|[https://web.archive.org/web/20150905114224/http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php Official Colombian Population clock] |- | 30 || align=left| {{पताका|तंजानिया}} || 43,739,000 || || {{#expr: 43739000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 31 || align=left| {{पताका|सूडान}} || 42,272,000 || || {{#expr: 42272000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 32 || align=left| {{पताका|केन्या}} || 39,802,000 || || {{#expr: 39802000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 33 || align=left| {{flag|अर्जेंटीना}} || 39,745,613 || June 30, 2008 || {{#expr: 39745613 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20051109220408/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_cuadro1.xls Official INDEC estimate] |- | 34 || align=left| {{पताका|पोलैंड}} ||38,130,300 ||January 1, 2009|| {{#expr: 38130300 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 35 || align=left| {{flag|अल्जीरिया}} || 34,895,000 || || {{#expr: 34895000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 36 || align=left| {{flag|कनाडा}} || 7,742,154|| {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}} {{CURRENTYEAR}} || {{#expr: {{CanPop}}/({{worldpop}}/100) round 2}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.statcan.gc.ca/edu/clock-horloge/edu06f_0001-eng.htm Official Canadian Population clock]{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }} |- | 37 || align=left| {{पताका|युगांडा}} || 32,710,000 || || {{#expr: 32710000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 38 || align=left| {{flag|मोरक्को}} || 31,491,578 || June 7, 2009 || {{#expr: 31394044 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20110929061323/http://www.hcp.ma/ Official Moroccan Population clock] |- | 39 || align=left| {{पताका|ईराक}} || 30,747,000 || || {{#expr: 30747000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 40 || align=left| {{पताका|नेपाल}} || 29,331,000 || || {{#expr: 29331000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 41 || align=left| {{पताका|पेरु}} || 29,165,000 || || {{#expr: 29165000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 42 || align=left| {{पताका|वेनेजुएला}} || 28,359,313||June 10, 2009 || {{#expr: 28674100 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|[https://web.archive.org/web/20190912233212/http://www.ine.gov.ve/ Official Venezuelan Population clock] |- | 43 || align=left| {{पताका|मलेशिया}} || 28,200,000 || April 26, 2009 || {{#expr: 28200000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|[https://web.archive.org/web/20090609111931/http://www.statistics.gov.my/eng/ Official Malaysian Population clock] |- | 44 || align=left| {{पताका|अफगानिस्तान}} || 28,150,000 || || {{#expr: 28150000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 45 || align=left| {{पताका|उज्बेकिस्तान}} || 27,488,000 || || {{#expr: 27488000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 46 || align=left| {{flag|सउदी अरब}} || 25,721,000 || || {{#expr: 25721000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 47 || align=left| {{flag|उत्तर कोरिया}} || 23,906,000 || || {{#expr: 23906000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 48 || align=left| {{पताका|घाना}} || 23,837,000 || || {{#expr: 23827000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 49 || align=left| {{flag|यमन}} || 23,580,000 || || {{#expr: 23580000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 50 || align=left| ''{{पताका|ताईवान}}''<ref name="roc">Consists of the island groups of [[ताइवान|Taiwan]], the [[Pescadores Islands|Pescadores]], [[Kinmen]], [[Matsu Islands|Matsu]], [[List of islands of the Republic of China|etc.]]</ref> || 23,027,672 || November 30, 2008 || {{#expr: 23007007 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090425183615/http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 Official National Statistics Taiwan estimate] |} == ५१ से ७५ == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! स्थान || देश / क्षेत्र || जनसंख्या|| दिनांक अंतिम बार अद्यतित || विश्व जनसंख्या का % || स्रोत |- | 51 || align=left| {{पताका|मोज़ाम्बीक}} || 22,894,000 || || {{#expr: 22894000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 52 || align=left| {{पताका|सीरिया}} || 21,906,000 || || {{#expr: 21906000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 53 || align=left| {{flag|ऑस्ट्रेलिया}}<ref name="aus">Includes [[Christmas Island]] (1,508), [[Cocos (Keeling) Islands]] (628), and [[Norfolk Island]] (1,828)</ref>||21,809,733||June 10, 2009 || {{#expr: 21745000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20200430004918/https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Official Australian Population clock] |- | 54 || align=left| {{पताका|रोमानिया}} ||21,496,700 ||January 1, 2009|| {{#expr: 21496700 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 55 || align=left| {{flag|कोत दिव्वार}} || 21,075,000 || || {{#expr: 21075000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 56 || align=left| {{पताका|श्रीलंका}} || 20,238,000 || || {{#expr: 20238000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 57 || align=left| {{पताका|मैडागास्कर}} || 19,625,000 || || {{#expr: 19625000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 58 || align=left| {{flag|कैमरून}} || 19,522,000 || || {{#expr: 19522000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 59 || align=left| {{flag|अंगोला}} || 18,498,000 || || {{#expr: 18498000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 60 || align="left" | {{flag|चिली}} || {{formatnum:{{#expr: (16763470 + (16928873 - 16763470) / 365 * {{Age in days|2008|6|30}})/1000 round 0}}000 }}<!--AUTOUPDATES DAILY at 00:00 UTC, (16928873-16763470)/365 people added per day -->|| {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}} {{CURRENTYEAR}} || {{#expr:(16763470 + (16928873 - 16763470) / 365 * {{Age in days|2008|6|30}}) / ({{worldpop}}/100) round 2}}% || style="font-size: 75%" | [https://web.archive.org/web/20091230181515/http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf Official INE projection] (p.&nbsp;36) |- | 61 || align=left| {{पताका|नीदरलैंड}} ||16,516,894|| June 10, 2009|| {{#expr:16506788 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090617194723/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm Official Netherlands population clock] |- | 62 || align=left| {{flag|बुर्किना फासो}} || 15,757,000 || || {{#expr: 15757000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 63 || align=left| {{पताका|कज़ाख़िस्तान}} || 15,571,506 || August 1, 2008 || {{#expr: 15730000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20110723081847/http://www.eng.stat.kz/digital/Documents/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%20%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/Chis_01%2006%2008.xls National Statistics Agency estimate ] |- | 64 || align=left| {{पताका|नाइजर}} || 15,290,000 || || {{#expr: 15290000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 65 || align=left| {{पताका|मलावी}} || 15,263,000 || || {{#expr: 15263000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 66 || align=left| {{पताका|ग्वाटेमाला}} || 14,027,000 || || {{#expr: 14027000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 67 || align=left| {{flag|ईक्वाडोर}} || 13,938,115|| March 1, 2009 || {{#expr: 13938115 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20091113141805/http://www.inec.gov.ec/ INEC] |- | 68 || align=left| {{पताका|कम्बोडिया}} || 13,388,910 ||March 3, 2008 || {{#expr: 13388910 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| 2008 Census<ref>General Population Census of Cambodia 2008 - Provisional Population Totals, National Institute of Statistics, Ministry of Planning, released 3rd September, 2008 [http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220100054/http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf|date=20 फ़रवरी 2012}}</ref> |- | 69 || align=left| {{flag|माली}} || 13,010,000 || || {{#expr: 13010000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 70 || align=left| {{flag|ज़ाम्बिया}} || 12,935,000 || || {{#expr: 12935000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 71 || align=left| {{flag|सेनेगल}} || 12,534,000 || || {{#expr: 12534000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 72 || align=left| {{flag|ज़िम्बाब्वे}} || 12,523,000 || || {{#expr: 12523000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 73 || align=left| {{पताका|यूनान}} ||11,262,500 ||January 1, 2009|| {{#expr: 11262500 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 74 || align=left| {{flag|चाड}} || 11,206,000 || || {{#expr: 11206000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 75 || align=left| {{flag|क्यूबा}} || 11,204,000 || || {{#expr: 11204000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |} == ७६ से १०० == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! स्थान || देश / क्षेत्र || जनसंख्या|| दिनांक अंतिम बार अद्यतित || विश्व जनसंख्या का % || स्रोत |- | 76 || align=left| {{flag|बेल्जियम}} ||10,741,000 ||January 1, 2009|| {{#expr: 10741000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|[https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 77 || align=left| {{flag|पुर्तगाल}} ||10,631,800 ||January 1, 2009|| {{#expr: 10631800 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 78 || align=left| {{flag|चेक गणराज्य}} ||10,474,600 ||January 1, 2009|| {{#expr: 10474600 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 79 || align=left| {{flag|ट्यूनीशिया}} || 10,327,800 || July 1, 2008 || {{#expr: 10327000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|<ref>{{Cite web |url=http://www.ins.nat.tn/ |title=National Statistics Institute of Tunisia |access-date=12 जून 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205063842/http://www.ins.nat.tn/ |archive-date=5 दिसंबर 2006 |url-status=live }}</ref> |- | 80 || align=left| {{flag|डोमिनिकन गणराज्य}} || 10,090,000 || || {{#expr: 10090000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 81 || align=left| {{flag|गिनी}} || 10,069,000 || || {{#expr: 10069000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 82 || align=left| {{flag|हैती}} || 10,033,000 || || {{#expr: 10033000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 83 || align=left| {{flag|हंगरी}} ||10,029,900 ||January 1, 2009|| {{#expr: 10029900 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 84 || align=left| {{flag|रवांडा}} || 9,998,000 || || {{#expr: 9998000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 85 || align=left| {{flag|बोलिविया}} || 9,863,000 || || {{#expr: 9863000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 86 || align=left| {{flag|सर्बिया}}<ref>Includes [[Kosovo]]</ref>|| 9,850,000 || || {{#expr: 9850000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 87 || align=left| {{flag|बेलारूस}} || 9,671,900 || January 1, 2009|| {{#expr: 9690000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090711005306/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/population.pdf Official statistics of Belarus] |- | 88 || align=left| {{flag|स्वीडन}} ||9,276,509||April 30, 2009|| {{#expr: 9264000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20100327123407/http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____25890.aspx Statistics Sweden] |- | 89 || align=left| {{flag|सोमालिया}} || 9,133,000 || || {{#expr: 9133000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 90 || align=left| {{flag|बेनिन}} || 8,935,000 || || {{#expr: 8935000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 91 || align=left| {{flag|अज़रबैजान}} || 8,629,900 ||January 1, 2008 || {{#expr: 8467000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090326211113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-081/EN/KS-SF-08-081-EN.PDF] |- | 92 || align=left| {{flag|ऑस्ट्रिया}} ||8,356,707 ||January 1, 2009|| {{#expr: 8356700 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20110720161751/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 Eurostat estimate] |- | 93 || align=left| {{flag|बुरुण्डी}} || 8,303,000 || || {{#expr: 8303000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 94 || align=left| {{flag|स्विट्ज़रलैंड}} ||7,719,100 ||March 31, 2009|| {{#expr: 7667700 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20110209005641/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand.html] |- | 95 || align=left| {{flag|बुल्गारिया}} ||7,602,100 ||January 1, 2009|| {{#expr: 7602100 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 96 || align=left| {{flag|हौण्डुरस}} || 7,466,000 || || {{#expr: 7466000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 97 || align=left| {{flag|इज़राइल}}<ref>UN figure for mid-2009 is 7,170,000, which excludes Israeli population living in the West Bank.</ref> || 7,411,500 || April 30, 2009|| {{#expr: 7371900 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"|[https://web.archive.org/web/20090528064433/http://cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&ID=141 Israeli Central Bureau of Statistics] |- | 98 || align=left| ''[[हॉन्ग कॉन्ग]]'' || 7,008,900 || December 31, 2008 || {{#expr: 7008900 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://www.webcitation.org/616lhQgyI?url=http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1 Hong Kong Census and Statistics Department] |- | 99 || align=left| {{flag|ताजिकिस्तान}} || 6,952,000 || || {{#expr: 6952000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 100 || align=left| {{flag|पापुआ न्यू गिनी}} || 6,732,000 || || {{#expr: 6732000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |} == १०१ से १२५ == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! स्थान || देश / क्षेत्र || जनसंख्या|| दिनांक अंतिम बार अद्यतित || विश्व जनसंख्या का % || स्रोत |- | 101 || align=left| {{flag|टोगो}} || 6,619,000 || || {{#expr: 6619000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 102 || align=left| {{flag|लीबिया}} || 6,420,000 || || {{#expr: 6420000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 103 || align=left| {{flag|पैराग्वे}} || 6,349,000 || || {{#expr: 6349000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 104 || align=left| {{flag|लाओस}} || 6,320,000 || || {{#expr: 6320000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 105 || align=left| {{flag|जॉर्डन}} || 6,316,000 || || {{#expr: 6316000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 106 || align=left| {{flag|अल साल्वाडोर}} || 6,163,000 || || {{#expr: 6163000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 107 || align=left| {{flag|निकारागुआ}} || 5,743,000 || || {{#expr: 5743000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 108 || align=left| {{flag|सिएरा लियोन}} || 5,696,000 || || {{#expr: 5696000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 109 || align=left| {{flag|डेनमार्क}} ||5,515,287||March 31, 2009|| {{#expr: 5519300 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20101206204849/http://www.dst.dk/HomeUK/Statistics/Key_indicators/Population/pop_quarterly.aspx Statistics Denmark] |- | 110 || align=left| {{flag|किर्गिज़स्तान}} || 5,482,000 || || {{#expr: 5482000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 111 || align=left| {{flag|स्लोवाकिया}} ||5,412,254 ||January 1, 2009|| {{#expr: 5412254 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090605011638/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=5639 Statistics Slovakia] |- | 112 || align=left| {{flag|फिनलैंड}}<ref name="fin">Includes [[Åland Islands]]</ref>|| 5,336,330|| June 10, 2009 || {{#expr: 5327700 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090415225037/http://www.vaestorekisterikeskus.fi/vrk/home.nsf/pages/index_eng Official Finnish Population clock] |- | 113 || align=left| {{flag|तुर्कमेनिस्तान}} || 5,110,000 || || {{#expr: 5110000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 114 || align=left| [[इरित्रिया]]|| 5,073,000 || || {{#expr: 5073000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 115 || align=left| {{flag|सिंगापुर}} || 4,839,400 || Mid-2008 || {{#expr: 4839400 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea Statistics Singapore] |- | 116 || align=left| {{flag|नॉर्वे}}<ref name="nor">Includes [[Svalbard]] (2,701) and [[Jan Mayen Island]]</ref>|| 4,820,000||June 5, 2009 || {{formatnum:{{ #expr: ({{formatnum:{{ #expr: 4805561/({{worldpop}}/100000) round 0}}}})/1000 round 3}}}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090621014831/http://www.ssb.no/english/subjects/02/befolkning_en/ Official Norwegian Population clock] |- | 117 || align=left| {{flag|संयुक्त अरब अमीरात}} || 4,599,000 || || {{#expr: 4599000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 118 || align=left| {{flag|कोस्टा रीका}} || 4,579,000 || || {{#expr: 4579000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 119 || align=left| [[आयरलैण्ड गणराज्य|आयरलैण्ड गणतंत्र]]||4,517,800 ||January 1, 2009|| {{#expr: 4517800 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 120 || align=left| {{flag|क्रोएशिया}} || 4,432,000 ||January 1, 2009|| {{#expr: 4432000 / 67330000 round 2}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 121 || align=left| {{flag|मध्य अफ़्रीकी गणराज्य}} || 4,422,000 || || {{#expr: 4422000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 122 || align=left| {{flag|जॉर्जिया}}<ref name="geo">Figure includes the [[Republic of Abkhazia]] (216,000) and [[South Ossetia]] (70,000)</ref>|| 4,382,100 ||January 1, 2008 || {{#expr: 4395000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090326211113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-081/EN/KS-SF-08-081-EN.PDF] |- | 123 || align=left| {{flag|न्यूज़ीलैण्ड}} ||4,312,067||June 10, 2009 || {{#expr: 4297537 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20070110232101/http://www.stats.govt.nz/populationclock.htm Official New Zealand Population clock] |- | 124 || align=left| {{flag|लेबनान}} || 4,224,000 || || {{#expr: 4224000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 125 || align=left| ''[[पोर्टो रीको]]'' || 3,982,000 || || {{#expr: 3982000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |} == १२६ से १५० == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! स्थान || देश / क्षेत्र || जनसंख्या|| दिनांक अंतिम बार अद्यतित || विश्व जनसंख्या का % || स्रोत |- | 126 || align=left| {{flag|बॉस्निया और हर्ज़ेगोविना}} || 3,767,000 || || {{#expr: 3767000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 127 || align=left| ''[[फ़िलिस्तीनी राज्यक्षेत्र]]' ''|| 3,761,646 || December 1, 2007 || {{#expr: 3761646 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20071225111844/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/PressRelease/census2007_e.pdf 2007 Palestinian Bureau Census] |- | 128 || align=left| {{flag|कांगो गणराज्य}} || 3,683,000 || || {{#expr: 3683000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 129 || align=left| {{flag|मॉल्डोवा}}<ref name="mol">Includes [[Transnistria]] (555,347)</ref>|| 3,572,700 ||January 1, 2008|| {{#expr: 3794000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090326211113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-081/EN/KS-SF-08-081-EN.PDF] |- | 130 || align=left| {{flag|लाइबेरिया}} || 3,476,608 || March 2008 || {{#expr: 3476608 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20130911055748/http://www.emansion.gov.lr/doc/Population_by_County.pdf 2008 Population and Housing Census] |- | 131 || align=left| {{flag|पनामा}} || 3,454,000 || || {{#expr: 3454000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 132 || align=left| {{flag|उरुग्वे}} || 3,361,000 || || {{#expr: 3361000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 133 || align=left| {{flag|लिथुआनिया}} ||3,350,400 ||January 1, 2009|| {{#expr: 3350400 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 134 || align=left| [[मॉरीतानिया]]|| 3,291,000 || || {{#expr: 3291000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 135 || align=left| {{flag|आर्मीनिया}} || 3,230,100 ||January 1, 2008 || {{#expr: 3002000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090326211113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-081/EN/KS-SF-08-081-EN.PDF] |- | 136 || align=left| {{flag|अल्बानिया}} || 3,170,000 ||January 1, 2008 || {{#expr: 3190000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090326211113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-081/EN/KS-SF-08-081-EN.PDF] |- | 137 || align=left| {{flag|कुवैत}} || 2,985,000 || || {{#expr: 2985000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 138 || align=left| {{flag|ओमान}} || 2,845,000 || || {{#expr: 2845000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 139 || align=left| {{flag|जमैका}} || 2,719,000 || || {{#expr: 2719000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 140 || align=left| {{flag|मंगोलिया}} || 2,671,000 || || {{#expr: 2671000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 141 || align=left| {{flag|लातविया}} ||2,257,300 ||May 1, 2009|| {{#expr: 2261100 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090616124228/http://www.csb.gov.lv/csp/content/?cat=244] |- | 142 || align=left| {{flag|नामीबिया}} || 2,171,000 || || {{#expr: 2171000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 143 || align=left| {{flag|लेसोथो}} || 2,067,000 || || {{#expr: 2067000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 144 || align=left| {{flag|स्लोवेनिया}} || 2,053,355 || March 1, 2009 || {{#expr: 2040725 / 65760000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp Official Slovenian population clock] |- | 145 || align=left| [[उत्तर मैसिडोनिया|मैसिडोनिया]]|| 2,048,900 ||January 1, 2009|| {{#expr: 2048900 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 146 || align=left| {{flag|बोत्सवाना}} || 1,950,000 || || {{#expr: 1950000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 147|| align=left| {{flag|गाम्बिया}} || 1,705,000 || || {{#expr: 1705000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 148 || align=left| {{flag|गिनी-बिसाऊ}} || 1,611,000 || || {{#expr: 1611000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 149 || align=left| [[गबोन|गबॉन]]|| 1,475,000 || || {{#expr: 1475000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 150 || align=left| [[क़तर]]|| 1,409,000 || || {{#expr: 1409000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |} == १५१ से १७५ == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! स्थान || देश / क्षेत्र || जनसंख्या|| दिनांक अंतिम बार अद्यतित || विश्व जनसंख्या का % || स्रोत |- | 151 || align=left| {{flag|एस्टोनिया}} ||1,340,341||January 1, 2009|| {{#expr: 1340300 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators] |- | 152 || align=left| {{flag|त्रिनिदाद और टोबैगो}} || 1,339,000 || || {{#expr: 1339000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 153 || align=left| {{flag|मॉरिशस}}<ref name="mau">Includes [[Agalega]], [[Rodrigues (island)|Rodrigues]] and [[Cargados Carajos|St. Brandon]]</ref>||1,288,000 || || {{#expr: 1288000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 154 || align=left| {{flag|स्वाज़ीलैण्ड}} || 1,185,000 || || {{#expr: 1185000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 155 || align=left| [[पूर्व तिमोर|पूर्व टीमोर]]|| 1,134,000 || || {{#expr: 1134000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 156 || align=left| {{flag|जिबूती}} || 864,000 || || {{#expr: 864000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 157 || align=left| {{flag|फ़िजी}} || 849,000 || || {{#expr: 849000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 158 || align=left| {{flag|साइप्रस}}<ref>UN estimate for mid-2009 is 871,000</ref> ||801,600 ||January 1, 2009|| {{#expr: 801600 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 159 || align=left| {{flag|बहरीन}} || 791,000 || || {{#expr: 791000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 160 || align=left| [[गयाना]]|| 762,000 || || {{#expr: 762000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 161 || align=left| {{flag|भूटान}} || 697,000 || || {{#expr: 697000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 162 || align=left| {{flag|कोमोरोस}}<ref name="com">Excludes the island of [[Mayotte]].</ref>|| 676,000 || || {{#expr: 676000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 163 || align=left| {{flag|भूमध्यरेखीय गिनी}}<ref>A 2003 U.S State Department report states the following: "Although the 2002 census estimated the population at 1,015,000, credible estimates put the number at closer to 500,000. The opposition claimed that the Government inflated the census in anticipation of the December presidential election." (...) "Opposition leaders charged earlier in the year that census results showing a twofold population increase were flawed and that numbers were inflated to perpetuate election fraud." [https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2002/18181.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611111059/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2002/18181.htm|date=11 जून 2009}} The official census figures are available [http://www.dgecnstat-ge.org/Datos/estructurales/Poblacion.htm here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119113636/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2002/18181.htm|date=19 जनवरी 2012}}.</ref>|| 676,000 || || {{#expr: 507000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 164 || align=left| {{flag|मॉन्टेनीग्रो}} || 624,000 || || {{#expr: 624000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 165 || align=left| ''{{flag|मकाउ}}'' || 546,200 || March 31, 2009|| {{#expr: 546200 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090504172243/http://www.dsec.gov.mo/default.aspx?lang=en-US Macau Statistics and Census Service] |- | 166 || align=left| {{flag|सोलोमन द्वीपसमूह}} || 523,000 || || {{#expr: 478000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 167|| align=left| {{flag|सूरीनाम}} || 520,000 || || {{#expr: 520000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 168 || align=left| ''{{flag|पश्चिमी सहारा}}'' || 513,000 || || {{#expr: 513000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 169 || align=left| {{flag|केप वर्दे}} || 506,000 || || {{#expr: 506000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 170 || align=left| {{flag|लक्ज़मबर्ग}} ||491,700 ||January 1, 2009|| {{#expr: 491700 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 171 || align=left| {{flag|माल्टा}} ||412,600 ||January 1, 2009|| {{#expr: 412600 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF Eurostat estimate] |- | 172 || align=left| {{flag|ब्रुनेई}} || 400,000 || || {{#expr: 400000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 173 || align=left| {{flag|बहामास}} || 342,000 || || {{#expr: 342000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 174 || align=left| {{flag|बेलीज़}} || 322,100 ||June 30, 2008 || {{#expr: 322100 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20091113142857/http://www.cso.gov.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20090227122642_2.pdf Statistical Institute of Belize] |- | 175 || align=left| {{flag|आइसलैण्ड}} || 319,326 ||April 1, 2009|| {{#expr: 320500 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20080914000812/http://www.statice.is/] |} == १७६ से २०० == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! स्थान || देश / क्षेत्र || जनसंख्या|| दिनांक अंतिम बार अद्यतित || विश्व जनसंख्या का % || स्रोत |- | 176 || align=left| {{flag|मालदीव}} || 309,000 || || {{#expr: 309000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 177 || align=left| {{flag|बारबाडोस}} || 256,000 || || {{#expr: 256000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 178 || align=left| [[वानूआतू|वानूअतु]]|| 240,000 || || {{#expr: 240000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 179|| align=left| ''{{flag|नीदरलान्स आन्तिलन}}'' || 198,000 || || {{#expr: 198000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 180 || align=left| {{flag|समोआ}} || 179,000 || || {{#expr: 179000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 181 || align=left| ''{{flag|गुआम}}'' || 178,000 || || {{#expr: 178000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 182|| align=left| {{flag|सन्त लूसिया}} || 172,000 || || {{#expr: 172000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 183 || align=left| {{flag|साओ तोमे और प्रिन्सिपी}} || 163,000 || || {{#expr: 163000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 184 || align=left| {{flag|माइक्रोनेशिया के संघीकृत राज्य}} || 111,000 || || {{#expr: 111000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 185 || align=left| ''{{flag|संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीपसमूह}}'' || 110,000 || || {{#expr: 110000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 186 || align=left| {{flag|सन्त विन्सेण्ट और ग्रेनाडाइन्स}} || 109,000 || || {{#expr: 109000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 187 || align=left| ''{{flag|अरूबा}}'' || 107,000 || || {{#expr: 107000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 188 || align=left| [[ग्रेनाडा]]|| 104,000 || || {{#expr: 104000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 189|| align=left| {{flag|टोंगा}} || 104,000 || || {{#expr: 104000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 190 || align=left| {{flag|किरिबाती}} || 98,000 || || {{#expr: 98000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 191 || align=left| ''{{flag|जर्सी}}'' || 89,300 || December 31, 2006 || {{#expr: 89300 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20130722123626/http://www.gov.je/NR/rdonlyres/5834907F-A3C1-4D57-BBBF-7B7530A64647/0/JerseyinFigures2007.pdf] |- | 192 || align=left| {{flag|अण्टीगुआ और बारबूडा}} || 88,000 || || {{#expr: 88000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 193 || align=left| ''[[उत्तरी मारियाना द्वीप]]'' || 87,000 || || {{#expr: 87000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 194 || align=left| {{flag|अण्डोरा}} || 86,000 || || {{#expr: 86000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 195 || align=left| {{flag|सेशेल्स}} || 84,000 || || {{#expr: 84000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 196 || align=left| ''{{flag|आइल ऑफ़ मैन}}'' || 80,000 || || {{#expr: 80000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 197 || align=left| {{flag|डोमिनिका}} || 67,000 || || {{#expr: 67000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 198 || align=left| ''{{flag|अमेरिकी समोआ}}'' || 67,000 || || {{#expr: 67000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 199 || align=left| ''{{flag|बरमूडा}}'' || 65,000 || || {{#expr: 65000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 200 || align=left| {{flag|मार्शल द्वीपसमूह}} || 62,000 || || {{#expr: 62000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |} == २०१ से २२३ == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! स्थान || देश / क्षेत्र || जनसंख्या|| दिनांक अंतिम बार अद्यतित || विश्व जनसंख्या का % || स्रोत |- | 201|| align=left| ''{{flag|ग्वेर्नसे}}'' || 61,865 || March 1, 2007 || {{#expr: 61811 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090619213304/http://unstats.un.org/UNSD/Demographic/products/vitstats/serATab2.pdf UN estimate: Series A, Table 2] |- | 202 || align=left| ''{{flag|ग्रीनलैण्ड}}'' || 57,000 || || {{#expr: 57000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 203 || align=left| ''{{flag|केमन द्वीपसमूह}}'' || 56,000 || || {{#expr: 56000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 204 || align=left| {{flag|सन्त किट्स और नेविस}} || 52,000 || || {{#expr: 52000 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 205 || align=left| ''{{flag|फ़रो द्वीपसमूह}}'' || 48,841 ||April 1, 2009 || {{#expr: 48639 / 67330000 round 3}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands Official statistics of the Faroe Islands] |- | 206 || align=left| {{flag|लिख्टेंश्टाइन}} ||35,593 ||January 1, 2009|| {{#expr: 35700 / 67330000 round 4}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20110927014224/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-basisdaten.htm] |- | 207 || align=left| [[मोनाको|मोनैको]]|| 33,000 || || {{#expr: 33000 / 67330000 round 4}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 208 || align=left| ''{{flag|तुर्क और केकोस द्वीपसमूह}}'' || 33,000 || || {{#expr: 33000 / 67330000 round 4}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 209 || align=left| {{flag|सान मारिनो}} || 30,800 ||January 1, 2008 || {{#expr: 31000 / 67330000 round 4}}% || style="font-size: 75%"| [https://web.archive.org/web/20090326211113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-081/EN/KS-SF-08-081-EN.PDF] |- | 210|| align=left| ''{{flag|जिब्राल्टर}}'' || 31,000 || || {{#expr: 31000 / 67330000 round 4}}% || style="font-size: 75%"|UN estimate |- | 211|| align=left| ''{{flag|ब्रिटिश वर्जिन द्वीपसमूह}}'' || 23,000 || || {{#expr: 23000 / 67330000 round 4}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 212|| align=left| ''[[कुक आइलैंड्स]]'' || 20,000 || || {{#expr: 20000 / 67330000 round 4}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 213|| align=left| {{flag|पलाउ}} || 20,000 || || {{#expr: 20000 / 67330000 round 4}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 214|| align=left| ''{{flag|अंगुइला}}'' || 15,000 || || {{#expr: 15000 / 67330000 round 4}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 215|| align=left| {{flag|तुवालू}} || 10,000 || || {{#expr: 10000 / 67330000 round 4}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 216|| align=left| [[नाउरु|नौरु]]|| 10,000 || || {{#expr: 10000 / 67330000 round 4}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 217|| align=left| ''{{flag|सन्त हेलेना}}''<ref name="sh">Includes [[Ascension Island|Ascension]] and [[Tristan da Cunha]]</ref>|| 6,600 || 2008 || {{#expr: 6600 / 67330000 round 4}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 218|| align=left| ''{{flag|मॉण्टसेराट}}'' || 5,900 || 2008 || {{#expr: 5900 / 67330000 round 4}}% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 219|| align=left| ''[[फ़ॉकलैंड द्वीपसमूह]]'' || 3,000 || 2008 || 0.00005% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 220|| align=left| ''[[न्युए]]'' || 1,500 || 2008 || 0.00003% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 221|| align=left| ''[[टोकेलाऊ]]'' || 1,400 || 2008 || 0.00003% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 222|| align=left| [[वैटिकन सिटी]]|| 800 || 2008 || 0.00002% || style="font-size: 75%"| UN estimate |- | 223|| align=left| ''[[पिटकेर्न द्वीपसमूह|पिटकेर्न]]'' || 50 || 2008 || 0.000001% || style="font-size: 75%"| UN estimate |} == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20180815065906/http://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm United Nations Analytical Report for the 2004 revision of World Population Prospects] (the analytical report for the 2006 revision is not available online) — includes details of methodology and sources used for the population estimates above. [[श्रेणी:देशों की सूची|देशों की जनसंख्या, सूची]] [[श्रेणी:जनसंख्या]] [[श्रेणी:जनसांख्यिकी]] [[श्रेणी:भूगोल-सम्बंधित सूचियाँ]] [[श्रेणी:सूचियाँ]] auyh8wcw8qqbbm6huzbnpd3g9syitcb श्रेणी:बंगाल के नवाब 14 101863 6631538 418508 2026-10-20T15:54:45Z Mundhalia746 934684 6631538 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारत के नवाब]] [[श्रेणी:बंगाल का इतिहास]] [[श्रेणी:बंगाल के शासक]] o8m1dh68sem83puj9zhfafldsagjkhq राजपूत रेजिमेंट 0 145354 6631651 6555675 2026-10-21T06:07:41Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 6631651 wikitext text/x-wiki राजपूत रेजीमेंट [[भारतीय सेना]] का एक सैन्य-दल है। यह प्राथमिक रूप से [[राजपूत]],<ref> {{cite book|title=Living Up to Heritage: History of the Rajput Regiment, 1947-1970, Volume 2|url=https://books.google.co.in/books?id=QmbePs-M2TgC&dq=brahmins+percent+rajput+regiment&source=gbs_navlinks_s|publisher=Lancer Publishers|author=Mustasad Ahmad|year=1997|isbn=1897829035, 9781897829035}} </ref>,50 प्रतिशत और अन्य 50 प्रतिशत [[मुस्लिम]] <ref> {{cite book|title=Valour and Sacrifice: Famous Regiments of the Indian Army |url=https://books.google.co.in/books?id=xLrTzZd0j1kC&dq=muslim+percent+rajput+regiment&source=gbs_navlinks_s||publisher=Allied Publishers|author=Gautam Sharma|year=1990|isbn=817023140X, 9788170231400}} </ref>, [[अहीर]]<ref name="VK Shrivastava: Infantry, a Glint of the Bayonet">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=rQwzogFr1NgC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | title=Infantry, a Glint of the Bayonet | publisher=Lancer Publishers | author=V. K. Shrivastava | year=2000 | pages=135 | isbn=9788170622840}}</ref>, [[गुर्जर]]<ref name="Gautam Sharma">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=xLrTzZd0j1kC&pg=PA123&dq=rajput+regiment&hl=en&sa=X&ei=gKyKVcuOC5OouwTV3a3ICA&ved=0CEMQ6AEwCA#v=onepage&q=rajput%20regiment&f=false | title=Valour and Sacrifice: Famous Regiments of the Indian Army | publisher=Allied Publishers | author=Gautam Sharma | year=1990 | pages=137 | isbn=9788170231400 | access-date=20 जून 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160325223930/https://books.google.co.in/books?id=xLrTzZd0j1kC&pg=PA123&dq=rajput+regiment&hl=en&sa=X&ei=gKyKVcuOC5OouwTV3a3ICA&ved=0CEMQ6AEwCA#v=onepage&q=rajput%20regiment&f=false | archive-date=25 मार्च 2016 | url-status=live }}</ref> और [[बंगाली]] जैसी जतियों से बनी है।<ref name="Infantry, a Glint of the Bayonet">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=rQwzogFr1NgC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | title=Infantry, a Glint of the Bayonet | publisher=Lancer Publishers | author=V. K. Shrivastava | year=2000 | pages=135 | isbn=9788170622840 | access-date=20 जून 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160331220547/https://books.google.co.in/books?id=rQwzogFr1NgC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | archive-date=31 मार्च 2016 | url-status=live }}</ref> [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के समय तक इसमे 50% राजपूत व 50% मुस्लिम राजपूतो की भागीदारी थी।<ref>{{cite web | url=http://indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTemp2PLargeTC1C.aspx?MnId=xUNKF/75S5ZT1qK8ssQ9oA==&ParentID=mzSiG5v9OK6979svHScEQg==&flag=XS7jincDSDz7GogyAYBIPQ== | title=Brief History - The Rajput Regimental Centre Fatehgarh | publisher=Indian Army Official web site | work=Indian Army Web Portal | accessdate=24 June 2015 | author=Indian Army | archive-url=https://web.archive.org/web/20190109125358/https://indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTemp2PLargeTC1C.aspx?MnId=xUNKF%2F75S5ZT1qK8ssQ9oA%3D%3D&ParentID=mzSiG5v9OK6979svHScEQg%3D%3D&flag=XS7jincDSDz7GogyAYBIPQ%3D%3D | archive-date=9 जनवरी 2019 | url-status=dead }}</ref> जिसमें बाद में बदलाव किया गया था। {{Infobox military unit |unit_name= राजपूत रेजीमेंट |image= |caption= |dates= 1778 से आज तक |country={{flagicon|India}} [[भारत]] |allegiance= |branch= [[भारतीय सेना]] |type= पैदल सेना |role= |size=23 बटालियन |command_structure= |garrison=फतेहगढ़, [[उत्तर प्रदेश]] |garrison_label=रेजीमेंट केंद्र |nickname= |patron= |motto=''सर्वत्र विजय'' |colors=''बोल बजरंग बली की जय'' |colors_label= युद्ध घोष |march= |mascot= |battles= |anniversaries= |decorations=1 [[परम वीर चक्र]], 1 [[अशोक चक्र]], 5 परम विशिष्ट सेवा मेडल, 7 [[महावीर चक्र]]s, 12 [[कीर्ति चक्र]]s, 5 अति विशिष्ट सेवा मेडल, 58 [[वीर चक्र]]s, 20 [[शौर्य चक्र]]s 4 युद्ध सेवा मेडल, 67 [[सेना मेडल]]s, 19 विशिष्ट सेवा मेडल, 1 द्वितीयक विशिष्ट सेवा मेडल, 1 [[पद्म श्री]] |battle_honours='''आज़ादी के बाद''' नौसेरा, जोजी ल, खिनसार, मधुमती नदी, बेलोनिया, खानसामा और अखौरा <!-- Commanders --> |ceremonial_chief= |ceremonial_chief_label= |colonel_of_the_regiment= |colonel_of_the_regiment_label= |notable_commanders= <!-- Insignia --> |identification_army_no._series_starts_from-29 |identification_symbol=3 अशोक के पत्तों के मध्य विपरीत दिशा में रखी हुयी कटारों का जोड़ा |identification_symbol_label=रेजीमेंट का बिल्ला (चिन्ह) |identification_symbol_2=[http://i211.photobucket.com/albums/bb309/hammersfan_01/Tartans/Rajput.jpg राजपूत] |identification_symbol_2_label=Tartan }} == इतिहास == राजपूतो द्वारा [[ब्रिटिश भारतीय सेना]] में सहयोग की शुरुआत सन 1778 में तब हुई, जब 31वीं रेजीमेंट ( बंगाल नेटिव इनफ़ेंट्री) में तीसरी बटालियन बनी थी। 2 अन्य बटालियन (पहली व दूसरी) 1778 में बनाई गईं थी। तीसरी बटालियन ने ही [[हैदर अली]] से युद्ध में कुड्डालोर जीता था। उनकी इसी बहदुरी के लिए "विपरीत दिशाओं मे बने कटारों " का राज चिन्ह प्रदान किया गया था, जो आज तक राजपूत रेजीमेंट का बिल्ला है। पहली बटालियन ने दिल्ली के युद्ध में इंपेरियाल कोर्ट में मराठों की मौजूदा शक्ति को तोड़कर रख दिया था। भरतपुर की घेराबंदी में भी बटालियन सक्रिय थी जिसमे लगभग 400 सैनिक खेत रहे व 50% घायल हुये थे। गुरखा शक्ति के खिलाफ अंग्रेजों के अभियान को भी पहली व चौथी बटालियन ने संभाला था। राजपूतों की सभी बटालियन (पहली, दूसरी, तीसरी, चौथी व पाँचवीं) "आंग्ल-सिख युद्ध" में सिखों के खिलाफ लड़ी थीं। गुजरात युद्ध में 5वीं बटालियन ने सिखों के 3 ठिकाने हथिया लिए थे। 1857 की क्रांति परमुखतः सेना की बंगाल रेजीमेंट से शुरू हुयी थी, उस समय दूसरी, तीसरी व चौथी बाटलीयनों को अस्थायी रूप में भंग कर दिया गया था। पहली बटालियन सागर में खज़ानों व शस्त्रागारों की सुरक्षा हेतु मुस्तैद रही व उनकी इस भूमिका के एवज़ में "लाइट इंफेंटरी" की उपाधि दी गयी। लखनऊ रेजीमेंट ने लखनऊ रेजीडेंसी की सफल सुरक्षा में योगदान दिया जिसके फलस्वरूप उन्हें 8 विक्टोरिया क्रॉस प्रदान किए गए व हर सैनिक को तमगा दिया गया। पहली बटालियन ने 1876 में क्वीन्स रेजीमेंट व रॉयल रेजीमेंट का सम्मान हासिल किया था। {{भारतीय सेना के पैदल सेना दल}} ==संदर्भ सूत्र== [[श्रेणी:भारतीय सेना]] [[श्रेणी:भारतीय सेना के सैन्य-दल]] [[श्रेणी:भारतीय सेना की रेजिमेंट]] tckip83thz8v3qpq2qzk7ykc2zs8ip4 जनरल इलेक्ट्रिक 0 184798 6631640 6546007 2026-10-21T06:04:57Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631640 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी | name = जनरल इलेक्ट्रिक | logo = {{wikidata|property|raw|P154}} | logo_caption = जनरल इलेक्ट्रिक का लोगो | image = {{wikidata|property|raw|P18}} | trading_name = | native_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1448}} | former_names = | former type = | type = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1454}} | traded_as = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P249}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P414}} | industry = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P452}} | fate = {{#if:{{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P576}}| बन्द है | सक्रिय }} | predecessor = | successor = | foundation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P159}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P571}} | founder = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P112}} | defunct = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P576}} | location_city = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P159}} | location_country = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P17}} | locations = <!-- Number of locations, stores, offices, etc. --> | key_people = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P169}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P488}} | products = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1056}} | production = | services = | revenue = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2139}} | operating_income = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P3362}} | assets = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2403}} | equity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2137}} | owner = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P127}} | num_employees = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1128}} | parent = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P749}} | divisions = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P199}} | subsid = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P355}} | homepage = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} }} '''जनरल इलेक्ट्रिक कंपनी''', या '''GE''' ({{nyse|GE}}), न्यूयॉर्क राज्य में निगमित एक [[बहुराष्ट्रीय]] [[अमेरिकी]] [[प्रौद्योगिकी]] और [[सेवा]] [[समूह]] है।<ref>{{cite web |url=http://www.sec.gov/cgi-bin/browse-edgar?action=getcompany&CIK=0000040545&owner=include&count=40 |title=Company Search, EDGAR System, Securities and Exchange Commission |accessdate=दिसम्बर 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081107064207/http://sec.gov/cgi-bin/browse-edgar?action=getcompany&CIK=0000040545&owner=include&count=40 |archive-date=7 नवंबर 2008 |url-status=live }}</ref> 2009 में, फोर्ब्स ने GE को दुनिया की सबसे बड़ी कंपनी के रूप में स्थान दिया। <ref>{{cite web |url=http://www.tradingmarkets.com/.site/news/Stock%20News/2266720 |title=GE emerges world's largest company: Forbes |date=अप्रैल 10, 2009 |work= |publisher=Trading Markets.com |accessdate=दिसम्बर 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805125946/http://www.tradingmarkets.com/.site/news/Stock%20News/2266720 |archive-date=5 अगस्त 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.indianexpress.com/news/ge-emerges-worlds-largest-company-forbes/445093 |title=GE emerges world's largest company: Forbes |date=अप्रैल 9, 2009 |work= |publisher=Indian Express.com |accessdate=दिसम्बर 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045221/http://www.indianexpress.com/news/ge-emerges-worlds-largest-company-forbes/445093 |archive-date=28 मार्च 2010 |url-status=live }}/</ref> दुनिया भर में कंपनी के 323,000 कर्मचारी हैं। == इतिहास == === गठन === 1890 तक, [[थॉमस एडीसन]] ने अपने कई व्यापारिक हितों को एक निगम के अंतर्गत, एडीसन जनरल इलेक्ट्रिक में संगठित किया। क़रीब उसी समय, [[चार्ल्स ए. कॉफ़ीन]] के नेतृत्व में [[थॉमसन-ह्यूस्टन कंपनी]] ने कई प्रतियोगियों के अधिग्रहण के माध्यम से प्रमुख पेटेंटों को प्राप्त किया। तत्पश्चात्, 1892 में एडीसन जनरल इलेक्ट्रिक और थॉमसन-ह्यूस्टन कंपनी के विलय द्वारा जनरल इलेक्ट्रिक का गठन हुआ।<ref>{{cite web |url=http://www.ge.com/company/history/edison.html |title=Thomas Edison & GE |publisher=GE company web site |accessdate=दिसम्बर 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100212103128/http://www.ge.com/company/history/edison.html |archive-date=12 फ़रवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> === सार्वजनिक कंपनी === 1896 में, जनरल इलेक्ट्रिक, नवनिर्मित [[डौ जोन्स औद्योगिक औसत]] पर सूचीबद्ध [[मूल 12]] कंपनियों में से एक थी और {{Age|1896|5|26}} साल के बाद भी, डौ पर शेष एकमात्र कंपनी है (हालांकि यह डौ सूचकांक पर लगातार मौजूद नहीं थी). [[चित्र:23TonGELocomotiveSRM.jpg|thumb|left|23 टन डीजल विद्युत इंजन शेनेक्टैडी, NY में जनरल इलेक्ट्रिक कार्पोरेशन संयंत्र में निर्मित]] 1911 में, नेशनल इलेक्ट्रिक लैंप एसोसिएशन (NELA) को जनरल इलेक्ट्रिक के मौजूदा रोशनी कारोबार में समाहित कर लिया गया। GE ने इसके बाद [[ईस्ट क्लीवलैंड, ओहियो]] में [[नेला पार्क]] में अपने रोशनी डिवीजन के मुख्यालय की स्थापना की। नेला पार्क अभी भी GE के प्रकाश व्यापार के लिए मुख्यालय है। === RCA === GE ने 1919 में अंतर्राष्ट्रीय [[रेडियो]] के विस्तार के लिए [[रेडियो कॉर्पोरेशन ऑफ़ अमेरिका]] (RCA) की स्थापना की। RCA शीघ्र ही अपने आप में एक विशाल औद्योगिक कंपनी हो गई। === विद्युत् उत्पादन === विद्युत उत्पादन के क्षेत्र में [[टरबाइन]] के साथ काम करने के GE के लंबे इतिहास ने उन्हें विमान [[टर्बोसुपरचार्जर]] के नए क्षेत्र में जाने के लिए इंजीनियरिंग का ज्ञान प्रदान किया। [[सैनफोर्ड मोस]] के नेतृत्व में, GE ने [[पहला विश्व युद्ध|प्रथम विश्व युद्ध]] के दौरान पहला सुपर चार्जर पेश किया और [[अंतरयुद्ध अवधि]] के दौरान उनका विकास करना जारी रखा। [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] से तुरंत पहले कुछ साल वे अपरिहार्य बन गए और जब युद्ध शुरू हुआ, तो GE निकास-प्रेरित सुपरचार्जिंग में विश्व अगुआ था। इस अनुभव ने बदले में, [[व्हिटल W.1 जेट इंजन]] के विकास के लिए GE को एक स्वाभाविक चयन बना दिया जिसे अमेरिका में 1941 में प्रदर्शित किया गया था। हालांकि व्हिटल के डिजाइन के साथ उनके प्रारंभिक कार्य को बाद में [[एलीसन इंजन कंपनी]] को सौंप दिया गया, [[GE एविशन]] दुनिया के सबसे बड़े इंजन निर्माताओं में से एक बन कर उभरा, जो सुगठित और पुरानी ब्रिटिश कंपनी, [[रोल्स रॉयस plc]], जिसने नवीन, विश्वसनीय और कुशल उच्च प्रदर्शन वाले मज़बूत जेट इंजन के डिजाइन और निर्माण में सबका नेतृत्व किया, के बाद दूसरे स्थान पर था। === अभिकलन === 1960 के पूरे दशक के दौरान GE उस वक्त की आठ प्रमुख [[कंप्यूटर]] कंपनियों में से एक थी - जिसमें सबसे बड़ी [[IBM]] को, जो "स्नो व्हाईट" के नाम से जाना जाता था, जिसके बाद "[[सेवेन ड्वार्फ्स]]" का स्थान था: [[बरोज़]], [[NCR]], [[कंट्रोल डेटा कॉर्पोरेशन]], [[हनीवेल]], [[RCA]], [[UNIVAC]] और GE. GE के पास सामान्य प्रयोजन और विशेष उद्देश्य कंप्यूटर की एक व्यापक श्रृंखला थी। उनमें शामिल थे [[GE 200]], [[GE 400]] और [[GE 600]] श्रृंखला सामान्य प्रयोजन कंप्यूटर, GE 4010, GE 4020 और GE 4060 रिअल टाइम प्रक्रिया नियंत्रण कंप्यूटर और डाटानेट 30 मेसेज स्विचिंग कंप्यूटर. एक डाटानेट 600 कंप्यूटर को डिज़ाइन किया गया था, लेकिन कभी बेचा नहीं गया। यह कहा जाता है कि GE, कंप्यूटर निर्माण में इसलिए उतरे, क्योंकि 1950 के दशक में [[अमेरिकी संघीय सरकार]] के बाहर वे कंप्यूटर के सबसे बड़े उपयोगकर्ता थे। 1970 में GE ने अपना कंप्यूटर प्रभाग हनीवेल को बेच दिया। बरोज़, UNIVAC, NCR, कंट्रोल डेटा कॉर्पोरेशन और हनीवेल वाले इस समूह को, आम तौर पर उद्योग के भीतर, "BUNCH" के रूप में संदर्भित किया जाता था, ना कि "सेवेन ड्वार्फ्स" के रूप में.{{Citation needed|date=सितम्बर 2009}} === अधिग्रहण === {{Refimprove|section|date=दिसम्बर 2009}} 1986 में GE ने RCA का पुनः अधिग्रहण किया, मुख्य रूप से [[NBC]] टेलीविज़न नेटवर्क के लिए। शेष को [[बरटेल्स्मन]] और [[थॉमसन SA]] सहित विभिन्न कंपनियों को बेच दिया गया। 2002 में फ्रांसिस्को पार्टनर्स और [[नोर्वेस्ट वेंचर पार्टनर्स]] ने GE इन्फ़र्मेशन सिस्टम्स (GEIS) नाम के GE के एक प्रभाग का अधिग्रहण किया। यह नई कंपनी, जिसका नाम [[GXS]] है, [[गैथर्सबर्ग, MD]] में आधारित है। GXS, B2B ई-वाणिज्य समाधान का एक अग्रणी प्रदाता है। GE ने GXS में एक अल्पसंख्यक स्वामित्व बना रखा है। GE ने 2004 में [[विवेंडी]] की टीवी और फ़िल्म संपत्ति खरीदी और दुनिया में तीसरा सबसे बड़ा मीडिया समूह बन गया। इस नई कंपनी को [[NBC यूनिवर्सल]] नाम दिया गया। इसके अलावा 2004 में GE ने अपने [[गिरवी]] और [[जीवन बीमा]] संपत्ति के [[स्पिन-ऑफ़]](विखंडन) को पूरा करते हुए [[रिचमंड, वर्जीनिया]] में आधारित एक स्वतंत्र कंपनी, [[जेनवर्थ फ़ाइनेन्शियल]] की स्थापना की। पूर्व में GE कैपिटल इंटरनेशनल सर्विसेस (GECIS) के रूप में प्रसिद्ध [[जेनपैक्ट]] को 1997 के उत्तरार्ध में GE द्वारा [[भारत]] आधारित आबद्ध [[BPO]] के रूप में स्थापित किया गया था। GE ने 2005 में जनरल अटलांटिक और ओक हिल कैपिटल पार्टनर्स को जेनपैक्ट में 60% हिस्सेदारी बेच दी और जेनपैक्ट को एक स्वतंत्र व्यापार के रूप में अलग कर दिया। GE अभी भी जेनपैक्ट के लिए एक प्रमुख ग्राहक है जो उससे [[ग्राहक सेवा]], वित्त, [[सूचना प्रौद्योगिकी]] और विश्लेषिकी में उसकी सेवाएं लेती है। मई 2008 में, GE ने घोषणा की कि वह अपने उपभोक्ता और औद्योगिक व्यापार के एक बड़े हिस्से से स्वत्व-हरण के विकल्प तलाश रहा है। अधिग्रहण और स्वत्व-हरण की एक पूरी सूची के लिए, [[जनरल इलेक्ट्रिक समयरेखा]] देखें. जनरल इलेक्ट्रिक की [[शेनेक्टैडी, न्यूयॉर्क]] सुविधाओं को (GE के मूल मुख्यालय सहित) ज़िप कोड 12345 आबंटित किया गया है। (सभी शेनेक्टैडी ज़िप कोड 123 से शुरू होते है, लेकिन कोई अन्य 1234 से शुरू नहीं होते हैं।) 3 दिसम्बर 2009 को यह घोषणा की गई कि NBC यूनिवर्सल, GE और केबल टीवी ऑपरेटर [[कॉमकास्ट]] के बीच एक संयुक्त उपक्रम बन जाएगा. यह विशाल केबल ऑपरेटर का हित कंपनी में नियंत्रण में होगा, जबकि GE के पास 49% हिस्सेदारी बरकरार रहेगी और वर्तमान में [[विवेंडी]] के स्वामित्व वाले शेयरों की खरीद करेगा। <ref>{{cite web |url=http://money.cnn.com/2009/12/03/news/companies/comcast_nbc/index.htm |title=GE, Comcast announce joint NBC deal |last1=Goldman |first1=Davis |last2=Pepitone |first2=Julianne |date=दिसम्बर 3, 2009 |work= |publisher=CNNMoney.com |accessdate=दिसम्बर 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330061345/http://money.cnn.com/2009/12/03/news/companies/comcast_nbc/index.htm |archive-date=30 मार्च 2010 |url-status=live }}</ref> विवेंडी US $5.8 बीलियन में GE को NBC यूनिवर्सल में अपना 20% शेयर बेचेगा. यदि सितंबर 2010 तक GE/कॉमकास्ट सौदा पूरा नहीं होता है तो विवेंडी, GE को US$2 बिलियन में NBC यूनिवर्सल का 7.66% बेचेगा और फिर NBC यूनिवर्सल का शेष 12.34% शेयर GE को US$3.8 बिलियन में बेचेगा जब सौदा पूरा हो जाएगा या अगर सौदा पूरा नहीं होता है तो [[IPO]] के जरिए लोगों को बेचेगा.<ref>{{cite web |url=http://www.vivendi.fr/vivendi/Nouvel-article,5902 |title=Vivendi to Sell its Stake in NBC Universal for US$5.8 Billion |date=दिसम्बर 3, 2009 |work= |publisher=Vivendi SA |accessdate=दिसम्बर 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091206050534/http://www.vivendi.fr/vivendi/Nouvel-article%2C5902 |archive-date=6 दिसंबर 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://online.wsj.com/article/BT-CO-20091203-704378.html |title=Vivendi To Sell 20% Stake In NBCU To GE For $5.8 Bln |date=दिसम्बर 3, 2009 |work= |publisher=The Wall Street Journal |accessdate=दिसम्बर 22, 2009 }}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == कॉर्पोरेट मामले == [[चित्र:GeneralElectricSign.jpg|thumb|क्लासिक GE नियोन साइन]] GE एक बहुराष्ट्रीय समूह है जिसका [[फेयरफ़ील्ड, कनेक्टिकट]] में मुख्यालय है। न्यूयॉर्क के इसके मुख्य कार्यालय, [[रॉकफेलर सेंटर]] में, 30 रॉकफेलर प्लाज़ा में स्थित हैं, जिसे छत पर GE के स्पष्ट लोगो के कारण [[GE भवन]] के रूप में जाना जाता है। NBC के मुख्यालय और मुख्य स्टूडियो भी इसी इमारत में स्थित हैं। अपने RCA सहायक के माध्यम से, यह 1930 के दशक में इस सेंटर के निर्माण के समय से जुड़ा है। कंपनी, अपना वर्णन कई प्राथमिक व्यापार इकाइयों अथवा "कारोबारों" से संघटित के रूप में करती है। प्रत्येक इकाई अपने आप में एक विशाल उद्यम है, जिनमें से कई, एक स्व-संपूर्ण कंपनी के रूप में [[फॉर्च्यून 500]] में स्थान बना सकती हैं।{{Citation needed|date=जून 2007}} GE व्यवसायों की सूची, [[अधिग्रहण]], [[स्वत्व-हरण]] और [[पुनर्गठनों]] के परिणामस्वरुप समय के साथ बदलती रहती है। GE की कर विवरणी संयुक्त राज्य अमेरिका में दाखिल सबसे बड़ी विवरणी है; 2005 की विवरणी मुद्रण के बाद लगभग 24,000 पृष्ठों की थी और इलेक्ट्रॉनिक रूप में प्रस्तुति के समय 237 मेगाबाइट की थी।<ref>{{cite press release |title=IRS e-file Moves Forward; Successfully Executes Electronic Filing of Nation’s Largest Tax Return |publisher=United States Department of the Treasury— Internal Revenue Service |date=31 मई 2006 |url=http://www.irs.gov/newsroom/article/0, id=157845,00.html |accessdate=1 फरवरी 2007 }}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> GE ने 2005 में, स्वयं को एक हरित कंपनी के रूप में स्थापित करने की कोशिश में ''इकोमैजीनेशन'' पहल का शुभारंभ किया। आजकल GE पवन बिजली उद्योग में सबसे बड़े खिलाड़ियों में से एक है और वह संकर इंजन, अलवणीकरण और जल पुनः प्रयोग समाधान और फोटोवोल्टिक कोशिकाओं के रूप में नए पर्यावरण अनुकूल उत्पादों को विकसित कर रहा है। कंपनी ने अपनी सहायक कंपनियों के लिए अपने ग्रीनहाउस गैस उत्सर्जन को कम करने के लिए लक्ष्य निर्धारित किया है।<ref>{{cite press release |title=GE Launches Ecomagination to Develop Environmental Technologies; Company-Wide Focus on Addressing Pressing Challenges |publisher=General Electric |date=9 मई 2005 |url=http://www.businesswire.com/news/home/20050509005663/en |accessdate=15 जनवरी 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123134840/http://www.businesswire.com/news/home/20050509005663/en |archive-date=23 जनवरी 2012 |url-status=dead }}</ref> 21 मई 2007 को, GE ने घोषणा की कि वह अपना GE प्लास्टिक प्रभाग $11.6 बिलियन की शुद्ध आय के लिए पेट्रो रसायन निर्माता [[SABIC]] को बेचेगा. यह सौदा 31 अगस्त 2007 को हुआ और कंपनी का नाम SABIC इनोवेटिव प्लास्टिक्स में परिवर्तित हो गया, जिसके [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] ब्रायन ग्लैडेन बने। <ref>{{Cite web | last = Deutsch | first = Claudia | title = General Electric to Sell Plastics Division | publisher = दि न्यू यॉर्क टाइम्स | date = May 22, 2007 | url = http://www.nytimes.com/2007/05/22/business/22plastics.html?_r=1 | accessdate = December 25, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121110062653/http://www.nytimes.com/2007/05/22/business/22plastics.html?_r=1 | archive-date = 10 नवंबर 2012 | url-status = live }}</ref> === CEO === {{Main|Jeffrey Immelt}} [[जेफ्री इम्मेल्ट]], मंडल के मौजूदा अध्यक्ष और GE के मुख्य कार्यकारी अधिकारी हैं। उन्हें GE के निदेशक मंडल द्वारा 2000 में जॉन फ्रांसिस वेल्च जूनियर ([[जैक वेल्च]]) की सेवानिवृत्ति के बाद उनका स्थान लेने के लिए चुना गया। पूर्व में इम्मेल्ट ने अध्यक्ष और मुख्य कार्यकारी अधिकारी के रूप में GE के मेडिकल सिस्टम प्रभाग (अब GE हेल्थकेयर) का नेतृत्व किया था। वे 1982 से GE के साथ रहे हैं और दो गैर लाभ संगठनों के मंडल में शामिल हैं। अध्यक्ष और मुख्य कार्यकारी अधिकारी के रूप में उनका कार्यकाल संकट की घड़ी में शुरू हुआ - उन्होंने 7 सितंबर 2001 को<ref>{{Cite web | title = Jeff Immelt, CEO | work = Company Biography | publisher = General Electric | url = http://www.ge.com/company/leadership/ceo.html | accessdate = December 25, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100102203402/http://www.ge.com/company/leadership/ceo.html | archive-date = 2 जनवरी 2010 | url-status = dead }}</ref> अमेरिका पर आतंकवादी हमलों के चार दिन पहले पदभार संभाला, जिसमें दो कर्मचारी मारे गए और GE के बीमा कारोबार के $600 खर्च हुए -- साथ ही साथ कंपनी के विमान इंजन सेक्टर पर सीधा असर पड़ा. इम्मेल्ट का वित्तीय बचाव योजना के सम्बन्ध में राष्ट्रपति ओबामा के आर्थिक सलाहकार के रूप में चयन किया गया है। === ब्रांड === GE के पास दुनिया में चौथा सबसे ज्यादा पहचाना जाने वाला, लगभग $48 बीलियन मूल्य का ब्रांड है।<ref name="bw2009_top_brands">{{Cite web | title = 100 Best Global Brands | publisher = Business Week | date = 2009 | url = http://bwnt.businessweek.com/interactive_reports/best_global_brands_2009/index.asp | accessdate = December 25, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100126114352/http://bwnt.businessweek.com/interactive_reports/best_global_brands_2009/index.asp | archive-date = 26 जनवरी 2010 | url-status = dead }}</ref> अध्यक्ष के रूप में बागडोर संभालने के बाद, CEO [[जेफ्री इम्मेल्ट]] के पास 2004 में कमीशन किए [[ब्रांड]] की प्रस्तुति में परिवर्तन का एक सेट तैयार था, ताकि GE के विविध व्यवसायों को एकीकृत किया जा सके। परिवर्तनों में शामिल था एक नया कॉर्पोरेट रंग पैलेट, [[:Image:GElogo.svg|GE लोगो]] में एक छोटा संशोधन, एक नया विशिष्ट रूप से निर्मित फ़ॉन्ट ([[GE इन्स्पिरा]]) और एक नया नारा, "''इमेजिनेशन एट वर्क'' " जिसने डेविड लुकास द्वारा रचित पुराने नारे "''वी ब्रिंग गुड थिंग्स टु लाइफ़'' " का स्थान लिया। मानक के अनुसार कई सुर्खियों को लोवरकेस में रखना अपेक्षित है और एक खुली और सुलभ कंपनी को बढ़ावा देने के लिए दस्तावेजों और विज्ञापन में "श्वेत स्थान" जोड़ता है। इन परिवर्तनों को [[वोल्फ ओलिंस]] द्वारा डिजाइन किया गया था और इसे GE के विपणन, साहित्य और वेबसाइट पर बड़े पैमाने पर उपयोग किया जाता है। दो अक्षर के डोमेन ''ge.com'' के स्वामित्व द्वारा ब्रांड के मूल्य को प्रबलित किया गया। आज के मौजूदा लाखों डोमेन नामों में GE.com 20वां डोमेन है जिसे 5 अगस्त 1986 को पंजीकृत<ref>{{Cite web | title = the 54 domains registered in 1986 | publisher = VB.com | work = VB.com Domains Timeline | url = http://www.vb.com/domains-from-1986.htm | accessdate = December 25, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110211153157/http://vb.com/domains-from-1986.htm | archive-date = 11 फ़रवरी 2011 | url-status = dead }}</ref> किया गया।<ref>{{Cite web | title = WHOIS Domain Registration Information for ge.com | publisher = Network Solutions | url = http://www.networksolutions.com/whois/results.jsp?domain=ge.com | accessdate = December 25, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130117101732/http://www.networksolutions.com/whois/results.jsp?domain=ge.com | archive-date = 17 जनवरी 2013 | url-status = dead }}</ref> GE, विश्व की उन चंद कंपनियों में से एक है जिनका [[दो अक्षर का डोमेन नाम]] है।<ref>{{Cite web | title = These 59 Famous Brands Own a "Two Letter" Domain | work = VB.com Internet Hall of Fame | publisher = VB.com | url = http://www.vb.com/fame.htm | accessdate = December 25, 2009 | archive-url = https://archive.today/20120525203656/http://www.vb.com/fame.htm | archive-date = 25 मई 2012 | url-status = dead }}</ref> यह ब्रांड, ''GE'' [[न्यूयॉर्क स्टॉक एक्सचेंज]] टिकर चिह्न से परिलक्षित होता है। === कारोबार === {{Main|List of assets owned by General Electric}} GE के प्रभाग में शामिल हैं, [[GE कैपिटल]] ([[GE कमर्शियल फाइनेंस]] और [[GE मनी]] और [[GE कंज्यूमर फाइनेंस]]<ref>{{Cite web | title = GE Capital | publisher = General Electric | url = http://www.gecapital.com | accessdate = December 25, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/19980110225711/http://gecapital.com/ | archive-date = 10 जनवरी 1998 | url-status = dead }}</ref> सहित), [[GE टेक्नॉलजी इन्फ्रास्ट्रक्चर (GE एविएशन, विगत स्मित्स एयरोस्पेस और GE हेल्थकेयर सहित), GE एनर्जी इन्फ्रास्ट्रक्चर (GE एनर्जी फाइनेंशियल सर्विसेज सहित), GE फानुक इंटेलिजेंट प्लेटफॉर्म और NBC यूनिवर्सल,|GE टेक्नॉलजी इन्फ्रास्ट्रक्चर ([[GE एविएशन]], विगत [[स्मित्स एयरोस्पेस]] और [[GE हेल्थकेयर]] सहित), [[GE एनर्जी इन्फ्रास्ट्रक्चर]] ([[GE एनर्जी फाइनेंशियल सर्विसेज]] सहित), [[GE फानुक इंटेलिजेंट प्लेटफॉर्म]] और [[NBC यूनिवर्सल,]]]] एक मनोरंजन कंपनी. इन व्यवसायों के माध्यम से, GE [[बिजली]] के उत्पादन, पारेषण और वितरण सहित विस्तृत विविधता वाले बाज़ारों में भाग लेता है (उदा. . परमाणु, गैस और सौर), [[प्रकाश उद्योग]], [[औद्योगिक स्वचालन]], [[मेडिकल इमेजिंग उपकरण]], [[मोटर]], [[रेलवे इंजन]], [[विमान जेट इंजन]] और [[विमानन]] सेवाएं. इसने राष्ट्रीय प्रसारण कंपनी, [[NBC यूनिवर्सल]] की सह-स्थापना की और (विवेंडी के साथ) उसके 80% का मालिक है। GE कमर्शियल फाइनेंस, GE कंज्यूमर फाइनेंस, GE इक्विपमेंट सर्विसेस और GE इंश्योरेंस के माध्यम से यह वित्तीय सेवाओं की एक श्रृंखला भी प्रस्तुत करता है। इसकी 100 से अधिक देशों में मौजूदगी है। [[चित्र:LocomotiveGaugesSRM.jpg|thumb|GE ने एक रेल इंजन को नियंत्रित करने के लिए माप लिया<ref name="SRM">[43]</ref>]] चूंकि GE के राजस्व का आधे से अधिक हिस्सा [[वित्तीय सेवाओं]] से प्राप्त होता है, यह बेशक एक विनिर्माण इकाई वाली वित्तीय कंपनी है। यह अमेरिका के अलावा [[जापान]] जैसे अन्य देशों के सबसे बड़े ऋणदाताओं में से एक है। हालांकि कंपनियों के संगठन की पहली लहर (जैसे [[ITT कॉर्पोरेशन]], [[लिंग-टेम्को-वॉट]], [[टेनेको,]] आदि) 1980 के दशक के मध्य तक उखड़ गए, 1990 के दशक के उत्तरार्ध में एक दूसरी लहर ([[वेस्टिंगहाउस]], [[टाइको,]] और अन्य से बनी) ने GE की सफलता की बराबरी करने की कोशिश की और विफल रहे। 4 मई 2008 को यह घोषणा की गई कि कि GE अपने उपकरण कारोबार की $5–8 बिलियन की अपेक्षित बिक्री के लिए नीलामी करेगा। <ref>{{Cite web | title = GE confirms it's exiting appliance business | publisher = MSNBC | date = May 16, 2008 | url = http://www.msnbc.msn.com/id/24630072 | accessdate = December 25, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101009005008/http://www.msnbc.msn.com/id/24630072/ | archive-date = 9 अक्तूबर 2010 | url-status = live }}</ref> अमेरिका में GE उपकरण ब्रांडों में शामिल हैं: GE, GE प्रोफाइल, GE कैफे, मोनोग्राम और हॉटपॉइंट. [[फिनिश]] RFI फ़िल्टर फर्म [[DICRO Oy]] की स्थापना 1987 में हुई और इसने 13 फ़रवरी 2006 को ''GE प्रोकोंड Oy'' नाम के एक पुराने प्रतिद्वंद्वी RFI फिल्टर फर्म को ख़रीदा, जिसे [[Procond Oy]] का नया नाम दिया गया और इससे पहले तक यह GE का हिस्सा था,<ref>{{Cite web | title = DICRO Oy Company History | publisher = DICRO Electronics Manufacturing Services | url = http://www.dicro.fi/default.asp?sivu=39&alasivu=40&kieli=826 | accessdate = December 25, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101227103718/http://www.dicro.fi/default.asp?sivu=39&alasivu=40&kieli=826 | archive-date = 27 दिसंबर 2010 | url-status = dead }}</ref> लेकिन अब संभव है बेच दिया गया हो। === कॉर्पोरेट पहचान === 2004 में, GE को नियोक्ताओं और कर्मचारियों के लिए [[फोर्ब्स]] 500 ग्लोबल प्लेयर सूची पर प्रथम स्थान की कंपनी घोषित की गई। पिछले वर्षों के दौरान GE ने अपनी उपलब्धियों, मूल्यों और प्रतिष्ठा के लिए सम्मानित होते हुए कई पुरस्कार प्राप्त किये: * फॉर्च्यून पत्रिका के 2005 "ग्लोबल मोस्ट अडमायर्ड कंपनीज़" सूची में, GE को समग्र रूप से प्रथम स्थान प्राप्त हुआ। (फरवरी 2005) * फॉर्च्यून पत्रिका के 2006 "अमेरिकाज़ मोस्ट अडमायर्ड कंपनीज़" सूची में, GE को समग्र रूप से प्रथम स्थान प्राप्त हुआ। (मार्च 2006)<ref>{{Cite web | title = America's Most Admired Companies | work = | publisher = Fortune Magazine | date = March 6, 2006 | url = http://www.ge.com/files/usa/stories/en/fortunesMostAdmired.pdf | format = PDF | accessdate = December 25, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090930100504/http://www.ge.com/files/usa/stories/en/fortunesMostAdmired.pdf | archive-date = 30 सितंबर 2009 | url-status = dead }}</ref> * GE को, डौ जोंस सस्टेनेबिलिटी विश्व सूचकांक पर पर्यावरणीय, सामाजिक और आर्थिक कार्यक्रमों में विश्व के एक अगुआ के रूप में नामित किया गया। * फॉर्च्यून पत्रिका के "50 सर्वाधिक वांछनीय MBA नियोक्ता" सूची में GE नौवें स्थान पर रहा। (अप्रैल 2004) == पर्यावरणीय रिकॉर्ड == बड़े पैमाने पर वायु और जल प्रदूषण में GE का इतिहास रहा है। वर्ष 2000 के डाटा के आधार पर,<ref>[http://www.peri.umass.edu/Technical-Notes.264.0.html Political Economy Research Institute Toxic 100 Corporate Toxics Information Project Technical Notes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902163819/http://www.peri.umass.edu/Technical-Notes.264.0.html |date=2 सितंबर 2006 }} 9 नवम्बर 2007 को पुनःप्राप्त</ref> राजनीतिक आर्थिक अनुसंधान संस्थान के अनुसंधानकर्ताओं ने इस निगम को अमेरिका में वायु प्रदूषण बढ़ाने वाली चौथी सबसे बड़ी कंपनी के रूप में सूचीबद्ध किया है, जो प्रति वर्ष 4.4 मिलियन पाउंड (2,000 टन) से अधिक के विषैले रसायन हवा में छोड़ती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.rtknet.org/new/tox100/toxic100.php?database=t1&detail=1&datype=T&reptype=a&company1=&company2=8337&chemfac=fac&advbasic=bas |title=Political Economy Research Institute |access-date=14 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927204419/http://www.rtknet.org/new/tox100/toxic100.php?database=t1&detail=1&datype=T&reptype=a&company1=&company2=8337&chemfac=fac&advbasic=bas |archive-date=27 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> GE को [[विषाक्त अपशिष्ट]] के निर्माण में भी शामिल किया गया है। [[EPA]] दस्तावेजों के अनुसार, केवल [[अमेरिकी सरकार]], हनीवेल और [[शेवरॉन कॉर्पोरेशन]] अधिक [[सुपरफंड]] विषाक्त अपशिष्ट साइटों के निर्माण के लिए ज़िम्मेदार हैं।<ref>{{Cite web |url=http://projects.publicintegrity.org/superfund/report.aspx?aid=849 |title=The Center for Public Integrity |access-date=4 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214015455/http://projects.publicintegrity.org/superfund/report.aspx?aid=849 |archive-date=14 फ़रवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> 1983 में, [[न्यूयॉर्क राज्य के एटॉर्नी जनरल]] [[रॉबर्ट अब्राम]] ने [[न्यूयार्क के उत्तरी जिले के लिए अमेरिकी जिला न्यायालय]] में उस कचरे को साफ़ करने के लिए GE को बाध्य करने हेतु मुकदमा दायर किया गया, जो दावों के अनुसार वॉटरफोर्ड में उनके संयंत्र से 100,000 टन से अधिक का फेंका गया रसायन था (उस वक्त कानूनी तौर पर).<ref>[http://www.nytimes.com/1983/01/21/nyregion/the-region-ge-plant-accused-of-water-pollution.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fW%2fWater%20Pollution The Region; G.E. Plant Accused Of Water Pollution",] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090424064646/http://www.nytimes.com/1983/01/21/nyregion/the-region-ge-plant-accused-of-water-pollution.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fW%2fWater%20Pollution |date=24 अप्रैल 2009 }} ''द न्यूयॉर्क टाइम्स,'' 21 जनवरी 1983</ref> [[ह्युसटोनिक नदी]] और अन्य साइटों को [[पॉलीक्लोरीनेटेड बाइफिनाइल]] (PCBs) और अन्य खतरनाक पदार्थों से प्रदूषित करने के दावों के संबंध में, कंपनी, 1999 में $250 मिलियन देने के समझौते पर सहमत हो गई।<ref>[http://www.usdoj.gov/opa/pr/1999/October/471enr.htm GE agrees to $250 Million Settlement to Clean Up PCBs in Housatonic River,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090530182918/http://www.usdoj.gov/opa/pr/1999/October/471enr.htm |date=30 मई 2009 }} न्याय विभाग समाचार विज्ञप्ति, 7 अक्टूबर 1999</ref> लगभग 1947 से 1977 तक, GE ने [[हडसन फॉल]] और [[फोर्ट एडवर्ड]] सुविधाओं में स्थित [[संधारित्र]] विनिर्माण संयंत्र से क़रीब 1.3 मिलियन पाउंड [[PCB]] को हडसन नदी में छोड़ा.<ref>{{Cite web |url=http://www.epa.gov/hudson/ |title=Hudson River PCBs |access-date=4 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110055930/http://www.epa.gov/hudson/ |archive-date=10 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> कई वर्षों तक लाखों खर्च करने के बाद, GE ने नदी की सफाई से बचने के लिए एक मीडिया और राजनीतिक लड़ाई लड़ी: GE ने अदालत में [[सुपरफंड]] कानून पर हमला किया और नदी की सफाई के फायदों का खंडन करते हुए, एक व्यापक मीडिया अभियान शुरू किया और दावा किया कि नदी के निकर्षण से वास्तव में PCB में हलचल होने लगेगी.<ref>[http://www.nrdc.org/water/pollution/hhudson.asp Historic Hudson River Cleanup to Begin After Years of Delay, But Will General Electric Finish the Job?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427015621/http://www.nrdc.org/water/pollution/hhudson.asp |date=27 अप्रैल 2012 }}[http://www.nrdc.org/water/pollution/hhudson.asp ''Under the EPA's unusual agreement with General Electric, the company could escape full responsibility for cleaning up the toxic mess it made in the Hudson River'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427015621/http://www.nrdc.org/water/pollution/hhudson.asp |date=27 अप्रैल 2012 }}</ref> 2002 में, GE को [[हडसन नदी]] के {{convert|40|mi|km|adj=on}} लम्बाई के हिस्से को साफ़ करने का आदेश दिया गया, जिसे उसने दूषित किया था।<ref>{{Cite web |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9403EFD7133EF932A35756C0A9619C8B63 |title=''दि न्यू यॉर्क टाइम्स'' 1 मई 2007 |access-date=4 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629044430/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9403EFD7133EF932A35756C0A9619C8B63 |archive-date=29 जून 2011 |url-status=live }}</ref> 2003 में, इस चिंता पर कार्रवाई करते हुए कि GE द्वारा प्रस्तावित योजना "सार्वजनिक स्वास्थ्य और पर्यावरण के पर्याप्त संरक्षण के लिए कुछ ख़ास पेश नहीं करती है," अमेरिकी पर्यावरण संरक्षण एजेंसी ने कंपनी के लिए एक एकतरफा प्रशासनिक आदेश जारी किया ताकि [[रोम]], [[जॉर्जिया]], में "GE स्थलों पर सफाई पूरी हो" जो PCB से दूषित हैं।<ref>{{Cite web |url=http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/e51aa292bac25b0b85257359003d925f/5592f5848c70b2858525731b00674e9c!OpenDocument |title=United States Environmental Protection Agency |access-date=4 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224024937/http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/e51aa292bac25b0b85257359003d925f/5592f5848c70b2858525731b00674e9c!OpenDocument |archive-date=24 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> == पर्यावरण पहल == मई 2005 में, GE ने "इकोमेजिनेशन" नाम के एक कार्यक्रम के शुभारंभ की घोषणा की, जिसका उद्देश्य, CEO [[जेफ्री आर. इम्मेल्ट]] के शब्दों में "भविष्य के समाधानों को विकसित करना है जैसे सौर ऊर्जा, संकर इंजन, ईंधन सेल, निम्न उत्सर्जन विमान इंजन, हल्की और मजबूत टिकाऊ सामग्री, कुशल प्रकाश व्यवस्था और जल शोधन प्रौद्योगिकी,"<ref>{{Cite web |url=http://www.worldchanging.com/archives/002669.html |title="Ecomagination: Inside GE's Power Play" |access-date=4 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120519111651/http://www.worldchanging.com/archives/002669.html |archive-date=19 मई 2012 |url-status=dead }}</ref> और इस बात ने ''न्यूयॉर्क टाइम्स'' को यह कहने पर उकसाया कि,"जहां जनरल इलेक्ट्रिक का [[स्वच्छ प्रौद्योगिकी]] पर बढ़ता ज़ोर शायद उनके उत्पादों को बेहतर और व्यवसाय को लाभदायक बनाएगा, वहीं अपनी ज़हरीली विरासत की सफाई में कंपनी की कट्टरता के कारण, राष्ट्रीय पर्यावरण नीति पर एक प्रवक्ता के रूप में मिस्टर इम्मेल्ट की विश्वसनीयता घातक रूप से त्रुटिपूर्ण है।"<ref>[http://www.nytimes.com/2005/06/12/opinion/nyregionopinions/12WEsullivan.html "Talking Green, Acting Dirty."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417114604/http://www.nytimes.com/2005/06/12/opinion/nyregionopinions/12WEsullivan.html |date=17 अप्रैल 2009 }}[http://www.nytimes.com/2005/06/12/opinion/nyregionopinions/12WEsullivan.html '' दि न्यू यॉर्क टाइम्स'' 12 जून 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417114604/http://www.nytimes.com/2005/06/12/opinion/nyregionopinions/12WEsullivan.html |date=17 अप्रैल 2009 }}</ref> GE ने कहा है कि वह अपने इकोमेजिनेशन पहल के तहत क्लीनटेक अनुसंधान और विकास में 2008 में $1.4 बिलियन निवेश करेगा। यथा अक्तूबर 2008, इस योजना के परिणामस्वरूप 70 हरित उत्पाद बाजार में लाए गए, जिसमें हैलोजन लैंप से लेकर बायोगैस इंजन तक शामिल थे। 2007 में, अपने नवीन उत्पादों की श्रृंखला के प्रति बाज़ार की सकारात्मक प्रतिक्रिया के बाद, GE ने अपने इकोमेजिनेशन पहल के लिए वार्षिक राजस्व लक्ष्य को $20 बिलियन से बढ़ा कर 2010 में $25 बिलियन कर दिया। <ref>{{Cite web |url=http://www.businessgreen.com/business-green/news/2229158/ge-cleantech-sales-show-steady |title=GE cleantech sales to top $17bn this year |access-date=4 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128200443/http://www.businessgreen.com/business-green/news/2229158/ge-cleantech-sales-show-steady |archive-date=28 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> अमेरिका और विश्व में [[स्वच्छ ऊर्जा]] की मांग को पूरा करने के लिए, GE एनर्जी का [[नवीकरणीय ऊर्जा]] व्यापार तेजी से बढ़ा है। 2002 में [[नवीकरणीय ऊर्जा उद्योग]] में प्रवेश करने के बाद से, GE ने नवीकरणीय ऊर्जा प्रौद्योगिकी के क्षेत्र में $850 मिलियन से अधिक का निवेश किया है। 2009 में, GE का नवीकरणीय ऊर्जा पहल, जिसमें शामिल है [[सौर ऊर्जा]], [[पवन ऊर्जा]] और मीथेन-आधारित नवीकरणीय और गैर नवीकरणीय गैसों के उपयोग वाले [[GE जेनबाखर गैस इंजन]], दुनिया भर में 4,900 से अधिक लोगों को रोजगार देता है और इसने 10,000 से अधिक उप-नौकरियों को उत्पन्न किया है।<ref>[http://www.reliableplant.com/ArticlePrinterFriendly.aspx?articleid=17126 GE illustrates broad spectrum of alternative energy projects]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> GE एनर्जी और ओरियन न्यूजीलैंड लिमिटेड (ओरियन) ने ग्राहकों के लिए ऊर्जा विश्वसनीयता के सुधार में मदद करने के लिए, एक GE नेटवर्क प्रबंधन प्रणाली के पहले चरण को लागू करने की घोषणा की है। GE की ENMAC वितरण प्रबंधन प्रणाली, ओरियन के पहल का आधार है। स्मार्ट ग्रिड प्रौद्योगिकी की प्रणाली, नेटवर्क कंपनी के लिए विशाल नेटवर्क आपातकाल प्रबंधन की क्षमता को बेहतर बनाएगी और कटौती के समय इसे तेज़ी से बिजली बहाल करने में मदद करेगी। <ref>{{cite web|url=http://www.cleantechnology-business-review.com/news/ge_energy_and_orion_start_smart_grid_project_to_improve_power_reliability_for_customers_090714|title=GE Energy And Orion Start Smart Grid Project To Improve Power Reliability For Customers - Clean Technology : News|access-date=4 फ़रवरी 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091108163627/http://www.cleantechnology-business-review.com/news/ge_energy_and_orion_start_smart_grid_project_to_improve_power_reliability_for_customers_090714|archive-date=8 नवंबर 2009|url-status=dead}}</ref> == शैक्षिक पहल == [[वेन स्टेट यूनिवर्सिटी स्कूल ऑफ़ मेडिसिन]] और [[मेडिकल कॉलेज ऑफ़ साउथ कैरोलिना]] के उनके MD कार्यक्रम के दौरान एक एकीकृत रेडियॉलोजी पाठ्यक्रम को पेश करने में के साथ GE हेल्थकेयर सहयोग कर रहा है, जिसका नेतृत्व [[माइक्रोग्रेविटी]] अध्ययन में [[अडवांस्ड डाईग्नोस्टिक अल्ट्रासाउंड]] के जांचकर्ता कर रहे हैं।<ref>[http://www.jultrasoundmed.org/cgi/content/abstract/27/5/745] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100713124805/http://www.jultrasoundmed.org/cgi/content/abstract/27/5/745|date=13 जुलाई 2010}} वेन यूनिवर्सिटी स्कूल ऑफ़ मेडिसिन में कम्प्रिहेंसिव अल्ट्रासाउंड शिक्षा का एक पायलट अध्ययन</ref> GE ने इन दोनों संस्थाओं को एक मिलियन डॉलर से अधिक के Logiq E अल्ट्रासाउंड उपकरण दान दिया है।<ref>{{Cite web |url=http://www.gehealthcare.com/usen/ultrasound/genimg/products/logiq_e/hryfrdhosp_waynestuni.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=4 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202081815/http://www.gehealthcare.com/usen/ultrasound/genimg/products/logiq_e/hryfrdhosp_waynestuni.html |archive-date=2 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> == कानूनी मुद्दे == 4 अगस्त 2009 को SEC ने दो अलग-अलग मामलों में लेखा नियम के उल्लंघन के लिए जनरल इलेक्ट्रिक पर $50 मिलियन का जुर्माना लगाया, जब कंपनी ने निवेशकों को GE द्वारा आय की अपेक्षाओं को प्राप्त करने या पार करने के सम्बन्ध में गुमराह किया।<ref>{{Cite web |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/aug2009/db2009084_567813.htm |title=SEC Fines GE $50 Million for Accounting Misdeeds |access-date=4 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416071629/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/aug2009/db2009084_567813.htm |archive-date=16 अप्रैल 2012 |url-status=live }}</ref> सेना सम्बन्धी प्रचालनों के संबंध में GE को आपराधिक कार्रवाई का सामना करना पड़ा है। GE को 1990 में अमेरिकी रक्षा विभाग को चूना लगाने और 1992 में एक बार फिर इज़राइल को जेट इंजन की बिक्री में भ्रष्टाचार के आरोप में दोषी पाया गया।<ref>सैम हुसैनी, [http://www.fair.org/index.php?page=1254 Felons On The Air: Does GE's Ownership of NBC Violate the Law?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324205840/http://www.fair.org/index.php?page=1254 |date=24 मार्च 2010 }} FAIR.ORG, नवम्बर/दिसम्बर 1994</ref><ref>स्टीवेंसन, रिचर्ड डब्ल्यू. [http://www.nytimes.com/1992/07/23/business/company-news-ge-guilty-plea-in-us-aid-to-israel.html G.E. Guilty Plea in U.S. Aid to Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100224130649/http://www.nytimes.com/1992/07/23/business/company-news-ge-guilty-plea-in-us-aid-to-israel.html |date=24 फ़रवरी 2010 }} न्यूयॉर्क टाइम्स, 23 जुलाई 1992</ref> == मीडिया चित्रण == I RE 500 NIR 500 GE, 1991 में लघु विषयक अकादमी पुरस्कार जीतने वाले एक वृत्तचित्र का विषय था, [https://web.archive.org/web/20100815034115/http://www.newday.com/films/DeadlyDeception.html "Deadly Deception: General Electric, Nuclear Weapons, and Our Environment"]<ref>{{Cite web |url=http://www.newday.com/films/DeadlyDeception.html |title=Deadly Deception: General Electric, Nuclear Weapons, and Our Environment |access-date=4 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100815034115/http://www.newday.com/films/DeadlyDeception.html |archive-date=15 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref> जिसने "GE के सुनहरे 'वी ब्रिंग गुड थिंग्स टु लाइफ़' विज्ञापनों को उन श्रमिकों और पड़ोसियों के समानांतर रख कर तुलना की, जिनका जीवन, कंपनी के [[परमाणु बम]] निर्माण और परीक्षण में भागीदारी से तबाह हो गया।<ref>{{Cite web |url=http://stopcorporateabuse.org/cms/page1127.cfm |title=परमाणु अस्त्र निर्माता अभियान - कॉर्पोरेट अकाउन्टबिलिटी इंटरनेशनल - दुर्व्यवहार को चुनौती, लोगों की रक्षा - हट कर सोचो - बोतलबंद जल उद्योग को चुनौती... |access-date=21 जून 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060621082431/http://stopcorporateabuse.org/cms/page1127.cfm |archive-date=21 जून 2006 |url-status=dead }}</ref> GE का [[30 रॉक]] में भी भारी उल्लेख किया गया है। पहले सत्र में, GE के पास कई कंपनियों का स्वामित्व था, जिसमें शामिल थी (काल्पनिक) शेनहार्ट विग कंपनी, जो [[NBC]] (जिसके पास और भी कई कंपनियों की स्वामित्व था) की मालिक थी। NBC ने वास्तव में एक निगम खाद्य श्रृंखला को प्रदर्शित करते हुए सारणी प्रकाशित की। == कथा-साहित्य में == 1950 दशक की शुरूआत में [[कर्ट वोनगट]], जनरल इलेक्ट्रिक के लिए एक लेखक थे। उनके कई उपन्यास और कहानियां ([[विशेषकर कैट्स क्रैडल]]) काल्पनिक शहर [[इलीयुम]] को संदर्भित करते हैं, जो आंशिक तौर पर शेनेक्टैडी पर आधारित प्रतीत होता है। इलीयुम वर्क्स, लघु कहानी [[डिअर इन द वर्क्स]] के लिए सेटिंग का काम करता है। == इन्हें भी देखें == * [[जनरल इलेक्ट्रिक के स्वामित्व वाली संपत्तियों की सूची]] * [[एडीसन इंजीनियरिंग विकास कार्यक्रम]] * [[प्रगति का हिंडोला]] * [[GE बिल्डिंग]] * [[कॉलेज बाउल]] * [[नोल्स परमाणु बिजली प्रयोगशाला,]] शेनेक्टैडी, NY == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == अतिरिक्त पठन == * कार्लसन, डब्ल्यू बर्नार्ड. ''एक सामाजिक प्रक्रिया के रूप में नवीन विकास: एलीहू थॉमसन और जनरल इलेक्ट्रिक का उद्भव, 1870-1900'' (कैम्ब्रिज: कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस, 1991) * वुडबरी, डेविड ओ ''एलीहू थॉमसन, बिलवेड साइंटिस्ट'' (बोस्टन: विज्ञान संग्रहालय 1944) * हेनी, जॉन एल ''एलीहू थॉमसन कलेक्शन'' अमेरिकी दार्शनिक सोसायटी वार्षिकी 1944. * हेमोंड, जॉन डब्ल्यू. ''मेन एंड वोल्ट: द स्टोरी ऑफ़ जनरल इलेक्ट्रिक'' 1941 प्रकाशित, 436 पृष्ठ. * मिल, जॉन एम. ''मेन एंड वोल्ट एट वॉर: द स्टोरी ऑफ़ जनरल इलेक्ट्रिक इन वर्ल्ड वॉर II'' 1947 में प्रकाशित. == बाहरी कड़ियाँ == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20100131153411/http://www.geappliances.com/ Official site for GE Appliances, the corporation's leading consumer product] * [http://www.sec.gov/cgi-bin/browse-edgar?action=getcompany&amp;CIK=0000040545&amp;owner=exclude SEC filings including 10-k ] * [https://web.archive.org/web/20110725175839/http://www.cleanupge.org/gemisdeeds.html Another Hudson River Controversy Site ] * [https://web.archive.org/web/20080820132810/http://www.sabic-ip.com/ Official site for SABIC Innovative Plastics.] * [https://web.archive.org/web/20160417004125/http://www.vb.com/ge.htm Historic Development of the GE.com website.] * [http://news.ft.com/cms/s/ac5c3e90-e60b-11da-b309-0000779e2340.html Financial Times article on GE's effort to go green ]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20110129040407/http://www.gepower.com/businesses/ge_wind_energy/en/index.htm Wind energy at GE ] * [http://www.climatebiz.com/news/2007/06/05/ge-double-investments-renewables-4b G.E. to Double Investments in Renewables to $4B ]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20091213041815/http://www.usatoday.com/money/companies/management/2008-01-08-ceo-companies_N.htm USA Today article about GE's success at creating CEOs at large companies ] * [https://web.archive.org/web/20081219001718/http://www.jigsaw.com/id212956/general_electric_company.xhtml GE Business Contacts] === वीडियो क्लिप्स === * [https://web.archive.org/web/20100303220731/http://www.youtube.com/user/GEreports GE Reports YouTube channel] {{Finance links | name = General Electric | symbol = GE | sec_cik = 40545 | hoovers = 10634 }} {{General Electric}} {{NBC Universal}} {{Dow Jones Industrial Average companies}} {{Houston Astros owners}} [[श्रेणी:जनरल इलेक्ट्रिक]] [[श्रेणी:प्रकाश ब्रांड]] [[श्रेणी:समूह की कंपनियां]] [[श्रेणी:फेयरफील्ड काउंटी, कनेक्टिकट में आधारित कंपनियां]] [[श्रेणी:न्यूयॉर्क स्टॉक एक्सचेंज में सूचीबद्ध कंपनियां]] [[श्रेणी:डौ जोन्स औद्योगिक औसत]] [[श्रेणी:रॉकफेलर सेंटर]] [[श्रेणी:थॉमस एडीसन]] [[श्रेणी:शेनेक्टैडी, न्यूयॉर्क]] [[श्रेणी:1878 में स्थापित कंपनियां]] [[श्रेणी:बिजली के तारों और निर्माण आपूर्ति निर्माता]] [[श्रेणी:विंड टरबाइन निर्माता]] [[श्रेणी:पवन बिजली कंपनियां]] [[श्रेणी:दुनिया भर में ओलिंपिक प्रायोजक]] [[श्रेणी:बादल कंप्यूटिंग उपयोगकर्ता]] [[श्रेणी:समुद्री इंजन निर्माता]] [[श्रेणी:GIS कंपनियां]] [[श्रेणी:इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग कंपनियां]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:अमेरिकी कम्पनियाँ]] hy9kblhmdm7fu5d3hybn60qvuqg9367 चंदेरी दुर्ग 0 185397 6631655 6591037 2026-10-21T06:09:03Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631655 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Chanderi Fort.jpg|अंगूठाकार|चन्देरी दुर्ग का दृष्य]] [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[अशोक नगर ज़िला|अशोकनगर जिले]] के [[चंदेरी]] में स्थित '''चंदेरी किला''' शिवपुरी से 127 किमी की दूरी पर और [[ललितपुर]] से 37 किमी और [[ईसागढ़]] से लगभग 45 किमी और मुंगौली से 38 किमी की दूरी पर स्थित है और यह [[बेतवा नदी]] के दक्षिण पश्चिम में एक पहाड़ी पर स्थित है। चंदेरी पहाड़ियों, झीलों और जंगलों से घिरा हुआ है और खंगार [[राजपूत|राजपूतों]] और मालवा के सुल्तानों के कई स्मारक हैं। चंदेरी का उल्लेख [[महाभारत]] में मिलता है। [[शिशुपालवध|शिशुपाल]] महाभारत काल का राजा था। इतिहास प्रसिद्ध चंदेरी का युद्ध 1528 ई. को मुग़ल शासक [[बाबर]] एवं राजपूतों के मध्य लड़ा गया था। उस समय यह दुर्ग मेदिनी राय खंगार अधिकार में था, जिस पर काफी समय से बाबर की नजर थी। [[खानवा का युद्ध|खानवा युद्ध]] के बाद बाबर इसकी तरफ बढ़ा। कहा जाता है यह दुर्ग बाबर के लिए अत्यन्त महत्व का था इसलिए उसने चंदेरी के तत्कालीन राजा से यह किला माँगा। बदले में उसने अपने जीते हुए कई किलों में से कोई भी किला राजा को देने की पेशकश भी की, परन्तु राजा चंदेरी का किला देने के लिए राजी ना हुआ। तब बाबर ने किला युद्ध से जीतने की चेतावनी दी। बाबर कई प्रस्तावों के बाद भी मेदनीराय ने संधि करने से मना कर दिया। खानवा में बाबर की सेना का सामना कर चुके मेदनी राय खंगार और उनके वीरों ने मुगलों के सामने झुकना स्वीकार नहीं किया। बाबर के प्रलोभनों को नकार कर मेदनी ने बाबर से युद्ध करना स्वीकार किया। नगर के सामने २३० फुट ऊंची चट्टान पर यह दुर्ग बना हुआ था। यह स्थान [[मालवा]] तथा [[बुन्देलखण्ड|बुंदेलखंड]] की सीमाओं पर स्थित होने के कारण से महत्वपूर्ण था। दुर्ग आसपास की पहाड़ियों से घिरा हुआ था इसलिए ये ये बेहद सुरक्षित किला माना जाता था। गुस्से से बोखलाए बाबर ने किले का घेरा जारी रखा। दरअसल बाबर की सेना में हाथी तोपें और भारी हथियार थे जिन्हें लेकर उन पहाड़ियों के पार जाना बेहद दुष्कर था और पहाड़ियों से नीचे उतरते ही चंदेरी के राजा की फौज का सामना हो जाता। कहा जाता है की बाबर निश्चय पर दृढ था और उसने एक ही रात में अपनी सेना से पहाडी को काट डालने को कहा। [[File:1528 Chanderi fort-large.jpg|thumb|left| [[बाबर]] व [[मुगल सेना]] ने चंदेरी किले पर कब्जा कर लिया।]] कहा जाता है कि बाबर की सेना ने एक ही रात में एक पहाड़ी को ऊपर से नीचे तक काट कर एक ऐसी दरार बना डाली जिससे हो कर उसकी पूरी सेना और हाथी और तोपें ठीक किले के सामने पहुँच गयी (आज भी वह रास्ता टूटे किले की बुर्जों से दिखता है जिसे बाबर ने एक ही रात में पहाडी को कटवा कर बनाया था तथा उसे 'कटा पहाड़' या 'कटी घाटी' के नाम से जाना जाता है)। (चंदेरी नगर के दक्षिण के पहाड़ को काटकर कटी घाटी प्रवेशद्वार द्वार का निर्माण किया गया 80 फीट ऊंची 39 फीट चौड़ी और 192 फीट लंबाई में घाटी को काटकर इस घाटी का निर्माण किया गया है इस घाटी के बीच में ही पहाड़ को काटकर मेहराबदार प्रवेश द्वार को बनाया गया है जिसके दोनों ओर दो बुर्ज बनाए गए हैं, कटी घाटी के उत्तर दिशा में चट्टान को काटकर सीढ़ी मार्ग बनाया गया है जिससे द्वार के ऊपरी भाग में पहुंचा जा सकता है द्वार पर लगे दो अभिलेखों से ज्ञात होता है कि इस घाटी एवं द्वार का निर्माण सन 1490 ईस्वी में मालवा के सुल्तान गयासशाह के शासनकाल में गया था उत्खनन के दौरान या एक सीडी नुमा रास्ता प्रकाश में आया है। संभवत कटी घाटी का निर्माण के पूर्व का है जिसका उपयोग शायद पहाड़ी को पार करने के लिए किया जाता रहा होगा।) मेदनीराय ने जब सुबह अपने किले के सामने पूरी सेना को देखा तो दंग रह गया। लेकिन राजपूत राजा ने बिना घबराए अपने सिपाहियों के साथ बाबर की विशाल सेना का सामना करने का निर्णय किया। बोखलाए बाबर ने किले पर चारों ओर से आक्रमण किया। राजपूत केसरिया बाना पहन मैदान में कूद पड़े और वीरता पूर्वक लड़कर सब के सब वीरगति को प्राप्त हुए। किले पर बाबर का अधिकार हो गया। तब किले में सुरक्षित क्षत्राणियों ने स्वयं को आक्रमणकारी सेना से अपमानित होने की बजाय अपनी जीवनलीला समाप्त करने का निर्णय लिया। एक विशाल चिता का निर्माण किया और सभी स्त्रियों ने सुहागनों का श्रृंगार धारण कर के स्वयं को उस चिता के हवाले कर दिया। मध्ययुगीन इतिहास में चंदेरी का जौहर अब तक के इतिहास का सबसे विशाल जौहर माना जाता है। जब बाबर की सेना किले के अन्दर पहुँची तो उसके हाथ कुछ ना आया। राजपूतों का शौर्य और क्षत्राणियों के जौहर के इस अविश्वसनीय कृत्य वह इतना बौखलाया की उसने खुद के लिए इतने महत्त्वपूर्ण किले का सम्पूर्ण विध्वंस करवा दिया तथा कभी उस का उपयोग नहीं किया। बाबर के वंशज मुगलोंं को हराकर पूरनमल जाट ने इसे जीता। [[शेर शाह सूरी|शेरशाह सूरी]] ने पूरणमल जाट के समय चंदेरी के दुर्ग ओर आक्रमण किया था लेकिन शेरशाह सूरी इस दुर्ग को जीत पाने में असमर्थ सिद्ध हुआ तो शेरशाह सूरी ने धोखे से संधि वार्ता के बहाने छल से पूरणमल जाट की हत्या कर दी। 29 जनवरी 1528 ईo को मेदनी राय एवं बाबर के बिच चंदेरी का युद्द हुआ जिसमे विजयी हुआ. ==इन्हें भी देखें== *[[चंदेरी|चन्देरी]] {{भारत के दुर्ग}} [[श्रेणी:ऐतिहासिक स्थान]] [[श्रेणी:अशोक नगर ज़िला]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश में दुर्ग]] 9bhztvzt39w6sb4af5dlunlozz0ebng भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान 0 189768 6631647 6548860 2026-10-21T06:06:27Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631647 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख}} {{ज्ञानसन्दूक रॉकेट |name = जी.एस.एल.वी. |image =GSLV-F08 at the Umbilical Tower of the Second Launch Pad.jpg |imsize = 250 |caption = अपनी लॉचिंग का इंतजार करता हुआ भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान GSLV-II |function = [[:en:Comparison of medium lift launch systems|मध्यम उत्तोलन प्रवर्तन प्रणाली]] |manufacturer = [[इसरो]] |country-origin = {{IND}} |cpl = 220 करोड़ ($3.6 करोड़)<ref>{{cite web |title=Indian rocket GSLV D5 with indigenous cryogenic engine successfully launched |url=http://www.dnaindia.com/scitech/report-indian-rocket-gslv-d5-with-indigenous-cryogenic-engine-successfully-launched-1945848 |publisher=dnaindia |accessdate=15 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714215659/http://www.dnaindia.com/scitech/report-indian-rocket-gslv-d5-with-indigenous-cryogenic-engine-successfully-launched-1945848 |archive-date=14 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> |height = {{convert|49.13|m}} <ref name="gslv">{{cite web |title=GSLV |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Geosynchronous_Satellite_Launch_Vehicle |access-date=21 अगस्त 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160909210558/https://en.wikipedia.org/wiki/Geosynchronous_Satellite_Launch_Vehicle |archive-date=9 सितंबर 2016 |url-status=live }}</ref> |diameter = {{convert|2.8|m}} |mass = {{convert|414750|kg}} |stages = 3 |LEO-payload = {{convert|5000|kg}} |payload-location = [[:en:Geosynchronous transfer orbit|जी.टी.ओ]] |payload = {{convert|2500|kg}} |status = सक्रिय |sites = [[श्रीहरिकोटा]] |launches = 13 (6 एमके-I, 7 एमके-II) |success = 8 (2 एमके-I, 6 एमके-II) |fail = 3 (2 एमके-I, 1 एमके-II) |partial = 2 (एमके-I) |first= '''एमके-I:''' 18 अप्रैल 2001<br />'''एमके-II:''' 15 अप्रैल 2010 |boosters = 4 |boosterengines = 1 [[एल४ओएच विकास]] 2 |boosterthrust = {{convert|760|kN|abbr=on}} |boosterTT = {{convert|3040|kN|abbr=on}}. |boosterSI = {{convert|262|isp|abbr=on}} |boostertime = 160 सेकंड |boosterfuel = [[डाईनाईट्रोजन टेट्रॉक्साइड|N<sub>२</sub>O<sub>४</sub>]]/[[:en:UDMH|UDMH]] |stage1engines = 1 [[:en:S139|S139]] |stage1thrust = {{convert|4700|kN|abbr=on}} |stage1time = 100 सेकंड |stage1SI = {{convert|237|isp|abbr=on}} |stage1fuel = [[:en:HTPB|HTPB]] ([[:en:Solid rocket|ठोस]]) |stage2engines = 1 [[:en:GS2 Vikas|जीएस२ विकास]] 4 |stage2thrust = {{convert|800|kN|abbr=on}}<ref name="gslv"/> |stage2SI = {{convert|295|isp|abbr=on}} |stage2time = 150 सेकंड |stage2fuel = N<sub>२</sub>O<sub>४</sub>/UDMH |stage3engines = 1 [[क्रायोजेनिक इंजन-7.5|सीई-7.5]](एमके-II) |stage3thrust = {{convert|75|kN|abbr=on}} |stage3SI = {{convert|454|isp|abbr=on}} |stage3time = 720 सेकंड |stage3fuel = [[LOX]]/[[LH2]] }} '''भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान''' ([[अंग्रेज़ी]]:''जियोस्टेशनरी सैटेलाइट लॉन्च व्हीकल'', लघु: जी.एस.एल.वी) [[अंतरिक्ष]] में [[उपग्रह]] के [[प्रक्षेपण]] में सहायक यान है। जीएसएलवी का इस्तेमाल अब तक बारह लॉन्च में किया गया है, 2001 में पहली बार लॉन्च होने के बाद से 29 मार्च 2018 को जीएसएटी -6 ए [[संचार उपग्रह]] ले जाया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/southasia/030508_rocket_gslv_ms.shtml|title=जीएसएलवी का सफल प्रक्षेपण|access-date=7 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613142144/https://www.bbc.com/hindi/southasia/030508_rocket_gslv_ms.shtml|archive-date=13 जून 2018|url-status=live}}</ref> ये यान उपग्रह को [[पृथ्वी]] की [[भूस्थिर कक्षा]] में स्थापित करने में मदद करता है। जीएसएलवी ऐसा बहुचरण रॉकेट होता है जो दो टन से अधिक भार के उपग्रह को पृथ्वी से 36000 कि॰मी॰ की ऊंचाई पर भू-स्थिर कक्षा में स्थापित कर देता है जो विषुवत वृत्त या भूमध्य रेखा की सीध में होता है। ये रॉकेट अपना कार्य तीन चरण में पूरा करते हैं। इनके तीसरे यानी अंतिम चरण में सबसे अधिक बल की आवश्यकता होती है। रॉकेट की यह आवश्यकता केवल [[क्रायोजेनिक इंजन]] ही पूरा कर सकते हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/science/2014/01/140105_gslv_india_sb_sdp|title=बीस वर्ष की मेहनत, क्रायोजेनिक में सफलता|access-date=7 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613053447/https://www.bbc.com/hindi/science/2014/01/140105_gslv_india_sb_sdp|archive-date=13 जून 2018|url-status=live}}</ref> इसलिए बिना क्रायोजेनिक इंजन के जीएसएलवी [[रॉकेट]] का निर्माण मुश्किल होता है। अधिकतर काम के उपग्रह दो टन से अधिक के ही होते हैं। इसलिए विश्व भर में छोड़े जाने वाले 50 प्रतिशत उपग्रह इसी वर्ग में आते हैं। जीएसएलवी रॉकेट इस भार वर्ग के दो तीन उपग्रहों को एक साथ अंतरिक्ष में ले जाकर निश्चित कि॰मी॰ की ऊंचाई पर भू-स्थिर कक्षा में स्थापित कर देता है। यही इसकी की प्रमुख विशेषता है।<ref name="कदम">[http://www.livehindustan.com/news/tayaarinews/tayaarinews/67-67-110713.html बढ़े कदम पा लेंगे मंजिल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420091226/http://www.livehindustan.com/news/tayaarinews/tayaarinews/67-67-110713.html |date=20 अप्रैल 2010 }}|हिन्दुस्तान लाईव। १८ अप्रैल २०१०। अनुराग मिश्र</ref> हालांकि [[भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान संस्करण 3]] (जीएसएलवी मार्क 3) नाम साझा करता है, यह एक पूरी तरह से अलग लॉन्चर है।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/two-international-astronauts-survive-space-scare-how-well-is-india-prepared-5406677/|title=Two international astronauts survive space scare. How well is India prepared?|access-date=18 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018201816/https://indianexpress.com/article/explained/two-international-astronauts-survive-space-scare-how-well-is-india-prepared-5406677/|archive-date=18 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> == यान की तकनीक == गत कुछ वर्षो से [[ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण यान]] (पीएसएलवी) के बाद [[भारत]] ने उपग्रह भेजने में काफी सफलता प्राप्त की थी। [[जीएसएलवी]] अपने डिजाइन और सुविधाओं में [[ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण यान]] यानि [[पीएसएलवी]] से बेहतर होता है। यह तीन श्रेणी वाला प्रक्षेपण यान होता है जिसमें पहला ठोस-आधार या पुश वाला, दूसरा तरल दबाव वाला यानि लिक्विड प्रापेल्ड तथा तीसरा [[क्रायोजेनिक]] आधारित होता है। पहली और दूसरी श्रेणी पीएसएलवी से ली गई है। आरंभिक जीएसएलवी यानों में रूस निर्मित क्रायोजेनिक तृतीय स्टेज का प्रयोग हो रहा था। किन्तु अब [[इसरो]] ने स्वदेशी तकनीक से निर्मित क्रायोजेनिक इंजन का आविष्कार किया है। [[१५ अप्रैल]], [[२०१०]] को १०:५७ [[यूटीसी]] पर भारत पहली बार जीएसएलवी की सहायता से अपना पहला उपग्रह छोड़ा, जो असफल रहा। इसके बाद तीन अन्य उपग्रह भी छोड़े जाएंगे। जीएसएलवी के द्वारा से पांच हजार किलोग्राम का उपग्रह पृथ्वी की निचली कक्षा में स्थापित किया जा सकता है। भूस्थिर यानि ''जियोसिंक्रोनस'' या ''जियोस्टेशनरी'' उपग्रह वे होते हैं जो पृथ्वी की [[भूमध्य रेखा]] के ठीक ऊपर स्थित होते हैं और वह पृथ्वी की गति के अनुसार ही उसके साथ-साथ घूमते हैं। इस तरह जहां एक ओर ध्रुवीय उपग्रह पृथ्वी के चारों ओर चक्कर लगाता है, वहीं भूस्थिर उपग्रह अपने नाम के अनुसार पृथ्वी की कक्षा में एक ही स्थान पर स्थित रहता है। यह कक्षा पृथ्वी की सतह से ३५,७८६ किलोमीटर ऊपर होती है। <!-- इस लांच के बाद इसरो इनसेट ४ श्रेणी के भारी उपग्रह पृथ्वी की कक्षा में भेजने में पूरी तरह आत्मनिर्भर हो जाएगा। -->इसरो के उपग्रह कृषि, जलस्रोतों, शहरी विकास, पर्यावरण, वन, खनिज और महासागरों के संबंध में शोध कार्य करते हैं। अंतरिक्ष अनुसंधान के क्षेत्र में वर्षो से कार्यरत इसरो १९९९ से उपग्रह प्रक्षेपण का कार्य कर रहा है। == क्रायोजेनिक्स == :''मुख्य लेख'': ''[[क्रायोजेनिक रॉकेट इंजन]] एवं [[क्रायोजेनिक्स]]'' भौतिकी में अत्यधिक निम्न ताप उत्पन्न करने व उसके अनुप्रयोगों के अध्ययन को क्रायोजेनिक्स कहते है। क्रायोजेनिक का उद्गम [[यूनानी भाषा|यूनानी शब्द]] ''क्रायोस'' से बना है जिसका अर्थ होता है शीत यानी बर्फ की तरह शीतल। इस शाखा में शून्य डिग्री सेल्सियस से २५३ डिग्री नीचे के तापमान पर काम किया जाता है। इस निम्न तापमान का उपयोग करने वाली प्रक्रियाओं और उपायों का क्रायोजेनिक अभियांत्रिकी के अंतर्गत अध्ययन करते हैं। जी.एस.एल.वी. रॉकेट में प्रयुक्त होने वाली द्रव्य ईंधन चालित इंजन में ईंधन बहुत कम तापमान पर भरा जाता है, इसलिए ऐसे इंजन क्रायोजेनिक रॉकेट इंजन कहलाते हैं। इस तरह के रॉकेट इंजन में अत्यधिक ठंडी और द्रवीकृत गैसों को ईंधन और ऑक्सीकारक के रूप में प्रयोग किया जाता है। इस इंजन में [[हाइड्रोजन]] और [[ईंधन]] क्रमश: ईंधन और ऑक्सीकारक का कार्य करते हैं। ठोस ईंधन की अपेक्षा यह कई गुना शक्तिशाली सिद्ध होते हैं और रॉकेट को बूस्ट देते हैं। विशेषकर लंबी दूरी और भारी रॉकेटों के लिए यह तकनीक आवश्यक होती है।<ref name="कदम"/> क्रायोजेनिक तकनीक का पहली बार प्रयोग लगभग पांच दशक पूर्व अमेरिका के एटलस सटूर नामक रॉकेट में सबसे पहले हुआ था। तब से अब तक क्रायोजेनिक रॉकेट इंजन प्रौद्योगिकी में काफी सुधार हुआ है। अमेरिकी क्रायोजेनिक इंजनों में आर.एल.-१० नामक क्रायोजेनिक इंजन विशेष रूप से उल्लेखनीय रहा है। जी.एस.एल.वी. रॉकेट एरियन में एसएम-७ क्रायोजेनिक इंजन लगाया जाता है। जापान द्वारा विकसित क्रायोजेनिक इंजन का नाम एल.ई-५ है। पहले भारत को रूस से यह तकनीक मिल रही थी। १९९८ में हुए पोखरण परीक्षण के बाद अमेरिका ने भारत पर पाबंदी लगा दी और रूस का रास्ता बंद हो गया। किन्तु भारत में इससे पहले से ही इस तकनीक पर काम हो रहा था।<ref name="कदम"/> [[File:Gslv model at nehru planetarium.JPG|thumb|left|10:1 स्तर किया हुआ नेहरु प्लैनेटेरियम, मुंबई स्थित जी.एस.एल.वी का एक प्रतिरूप]] {{-}} ==प्रक्षेपण इतिहास== {| class="wikitable" |- !उडान!! प्रक्षेपण तिथि !! वैरियैन्ट !! लॉन्च पैड!! पेयलोड !! पेयलोड भार !! परिणाम |- |rowspan=2| डी1 | 18 अप्रैल 2001<br />10:13 | एमके-I(ए) | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र प्रथम लांच पैड|प्रथम]] | {{flagicon|India}} [[जीसैट-1]] | 1540&nbsp;कि.ग्रा. | {{Partial failure|आंशिक असफलता}}<!--ISRO claim this as a success, however they have a HUGE conflict of interest. Use third-party sources--><ref name="kyle-failures"/><ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/current-affairs/isro-clears-launch-of-gslv-d5-113123000189_1.html|title=Isro clears launch of GSLV-D5|publisher=Business Standard|date=31 December 2013|accessdate=20 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140204141958/http://www.business-standard.com/article/current-affairs/isro-clears-launch-of-gslv-d5-113123000189_1.html|archive-date=4 फ़रवरी 2014|url-status=live}}</ref> |- | colspan="6" | आंशिक असफलता, विकासाधीन उड़ान, ऊपरी चरण में पेलोड को योजनाबद्ध कक्षा से नीचे स्थापन करने के कारण, जिसे सही नहीं किया जा सका।<ref name="kyle-failures">{{cite web| url=http://www.spacelaunchreport.com/slvfail.txt| title=Page 2 of 2: Comprehensive Orbital Launch Failure List| work=India (SLV/ASLV/PSLV/GSLV) Flight History by Variant/Year (1979-2010)| first=Ed| last=Kyle| date=28 December 2010| accessdate=14 August 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20141011212154/http://www.spacelaunchreport.com/slvfail.txt| archive-date=11 अक्तूबर 2014| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronautix.com/lvs/gslv.htm|title=GSLV|publisher=एन्सायक्लोपीडिया ऍस्ट्रोनॉटिका|first=मार्क|last=वेड|accessdate=४ अप्रैल|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107192541/http://astronautix.com/lvs/gslv.htm|archive-date=7 जनवरी 2010|url-status=dead}}</ref> इसरो ने लॉन्च को सफल बनाने का दावा किया<ref>{{cite web|title=GSLV Launched Successfully|url=http://www.isro.gov.in/pressrelease/scripts/pressreleasein.aspx?Apr18_2001|publisher=ISRO|accessdate=13 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810032341/http://isro.gov.in/pressrelease/scripts/pressreleasein.aspx?Apr18_2001|archive-date=10 अगस्त 2013|url-status=dead}}</ref> और जीसैट-1 की विफलता का दावा किया<ref>{{cite web| title=Press Brief on GSLV-D1/GSAT-1| url=http://www.isro.gov.in/pressrelease/scripts/pressreleasein.aspx?Apr24_2001| publisher=ISRO| accessdate=13 December 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20130809201718/http://isro.gov.in/pressrelease/scripts/pressreleasein.aspx?Apr24_2001| archive-date=9 अगस्त 2013| url-status=dead}}</ref> |- |rowspan=2| डी2 | 8 मई 2003<br />11:28 | एमके-I(ए) | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र प्रथम लांच पैड|प्रथम]] | {{flagicon|India}} [[जीसैट-2]] | 1825&nbsp;कि.ग्रा. | {{Success}} |- | colspan="6" | विकासाधीन उड़ान<ref>{{cite web| archiveurl=https://web.archive.org/web/20090314174842/http://isro.org/gslvd2/gslvd2.htm |archivedate=मार्च 14, 2009 | title=GSLV-D2 Mission |publisher=ISRO| url=http://isro.org/gslvd2/gslvd2.htm}}</ref> |- |rowspan=2| एफ01 | {{nowrap|20 सितंबर 2004}}<br />10:31 | एमके-I(बी) | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र प्रथम लांच पैड|प्रथम]] | {{flagicon|India}} [[जीसैट-3]] | 1950&nbsp;कि.ग्रा. | {{Success}} |- | colspan="6" | सफल, प्रथम प्रचालन उड़ान<ref>{{cite web| archiveurl=https://web.archive.org/web/20090318132656/http://isro.org/Edusat/Page4.htm |archivedate=मार्च 18, 2009 |title=EDUSAT mission |publisher=ISRO|url=http://isro.org/Edusat/Page4.htm }}</ref> |- |rowspan=2| एफ02 | 10 जुलाई 2006<br />12:08 | एमके-I(बी) | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | {{flagicon|India}} [[:en:INSAT-4C|इनसैट-4सी]] | 2168&nbsp;कि.ग्रा. | {{Failure}} |- | colspan="6" | असफल, दोनों रॉकेट एवं उपग्रह को बंगाल की खाड़ी के ऊपर नष्ट किया गया जब [http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=20769 रॉकेट की दिशा] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120524115033/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=20769 |date=24 मई 2012 }} अनुमत सीमा से बाहर बदल गयी। |- |rowspan=2| एफ04 | 2 सितंबर 2007<br />12:51 | एमके-I(बी) | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | nowrap | {{flagicon|India}} [[:en:INSAT#INSAT-4CR|इनसैट-4सीआर]] | 2160&nbsp;कि.ग्रा. | {{Partial failure}}<!--ISRO claim this as a success, however they have a HUGE conflict of interest. Use third-party sources.--><ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/article1904902.ece|title=First manoeuvre to raise satellite’s orbit|publisher=The Hindu|accessdate=नवम्बर 19, 2015|location=Sriharikota|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108234824/http://www.thehindu.com/todays-paper/article1904902.ece|archive-date=8 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref> |- | colspan="6" | रॉकेट कप्रत्याशा से एपोजी नीचा एवं झुकाव ऊंचा रहा। रॉकेट का प्रदर्शन निम्नस्तरीय होने से एपोजी नीचा एवं झुकाव प्रत्याशा से अधिक रहा।<ref name="SFN-GSLV04">{{cite web|url = http://www.spaceflightnow.com/news/n0709/02insat4cr|title = India's large satellite launcher returns to flight|last = Clark|first = Stephen|date = 2 सितंबर 2007|format = html|publisher = Spaceflight Now|access-date = 14 अप्रैल 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20091223025359/http://www.spaceflightnow.com/news/n0709/02insat4cr/|archive-date = 23 दिसंबर 2009|url-status = live}}</ref> अपवहन से ट्रैकिंग असफ़ल हुई जिससे आयु कम हुई एवं प्रचालन काल के ५ वर्ष कम हुए।<ref name="INSAT-AWOL">{{cite web|url = http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1139429|title = Isro satellite ‘disappears’, loses five years of life|last = Ram|first = Arun|date = 15 दिसम्बर 2007|format = html|publisher = DNA-India|access-date = 14 अप्रैल 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20080401101628/http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1139429|archive-date = 1 अप्रैल 2008|url-status = live}}</ref> अंत में २१६०&nbsp;कि.ग्रा. का पेलोड भूस्थिर स्थानांतरण कक्षा में पहुंचा।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/INSAT-4CR_successfully_placed_in_orbit/articleshow/2331752.cms|title=INSAT-4CR successfully placed in orbit|publisher=Times of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071015095731/http://timesofindia.indiatimes.com/INSAT-4CR_successfully_placed_in_orbit/articleshow/2331752.cms|archivedate=15 अक्तूबर 2007|access-date=14 अप्रैल 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.isro.org/pressrelease/Sep02_2007.htm |title=GSLV-F04 Launc Successful - Places INSAT-4CR in orbit |publisher=ISRO |access-date=14 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090301180426/http://www.isro.org/pressrelease/Sep02_2007.htm |archive-date=1 मार्च 2009 |url-status=dead }}</ref> |- |rowspan=2| डी3 | 15 अप्रैल 2010<br />10:57 | एमके-II | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | {{flagicon|India}} [[जीसैट-4]] | 2220&nbsp;कि.ग्रा. | {{Failure}} |- | colspan="6" | असफल, इसरो द्वारा डिजाइन और निर्मित क्रायोजेनिक अपर स्टेज की पहली परीक्षण उड़ान। क्रायोजेनिक अपर स्टेज के ईंधन बूस्टर टर्बो पंप की खराबी के कारण कक्षा तक पहुंचने में विफल।<ref name=gslvD3-failurePressRelease>{{cite web | url=http://www.isro.gov.in/update/09-jul-2010/gslv-d3-failure-analysis-report | title=GSLV-D3 Failure Analysis Report | publisher=ISRO | access-date=22 अगस्त 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160823151911/http://www.isro.gov.in/update/09-jul-2010/gslv-d3-failure-analysis-report | archive-date=23 अगस्त 2016 | url-status=live }}</ref> |- |rowspan=2| एफ06 | 25 दिसंबर 2010<br />10:34 | एमके-I(सी) | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | {{flagicon|India}} [[जीसैट-5पी]] | 2310&nbsp;कि.ग्रा. | {{Failure}} |- | colspan="6" | जीएसएलवी एमके-I(सी) की पहली उड़ान। तरल ईंधन बूस्टर पर नियंत्रण खोने के बाद सीमा सुरक्षा अधिकारी द्वारा नष्ट कर दिया गया।<ref>{{cite web|title=Rocket failed after 45&nbsp;seconds, says ISRO|url=http://www.hindustantimes.com/Rocket-failed-after-45-seconds-says-ISRO/Article1-642792.aspx|publisher=हिन्दुस्तान टाईम्स|accessdate=25 December 2010|date=25 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101226220924/http://www.hindustantimes.com/rocket-failed-after-45-seconds-says-isro/article1-642792.aspx|archive-date=26 दिसंबर 2010|url-status=live}}</ref> |- |rowspan=2| डी5 | 5 जनवरी 2014<br />10:48 | एमके-II | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | {{flagicon|India}} [[जीसैट-14]] | 1980&nbsp;कि.ग्रा. | {{Success}} |- | colspan="6" | उड़ान 19 अगस्त 2013 के लिए निर्धारित थी। लेकिन एक घंटे और 14 मिनट पहले लिफ्ट होने से पहले एक रिसाव की सूचना मिली और प्रक्षेपण रोक दिया गया।<ref>{{cite web |url=http://www.ndtv.com/article/india/gslv-d5-rocket-launch-delayed-countdown-clock-stopped-due-to-leak-407665 |title=GSLV-D5 rocket launch delayed, countdown clock stopped due to leak in second stage |publisher=NDTV |accessdate=नवम्बर 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104182939/http://www.ndtv.com/article/india/gslv-d5-rocket-launch-delayed-countdown-clock-stopped-due-to-leak-407665 |archive-date=4 नवंबर 2013 |url-status=live }}</ref> जीएसएलवी की दूसरी उड़ान इसरो द्रव नोदन प्रणाली केंद्र द्वारा विकसित स्वदेशी क्रायोजेनिक अपर स्टेज के साथ 5 जनवरी 2014 को सफलतापूर्वक प्रक्षेपण किया गया। <ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/national/another-shot-at-gslv-with-indigenous-cryogenic-engine/article5298156.ece |title=Another shot at GSLV with indigenous cryogenic engine |newspaper=द हिन्दू |accessdate=नवम्बर 27, 2013 |location=Chennai, भारत |first=M. Dinesh |last=Varma |date=31 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108234824/http://www.thehindu.com/news/national/another-shot-at-gslv-with-indigenous-cryogenic-engine/article5298156.ece |archive-date=8 जनवरी 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/preparations-in-full-swing-for-dec-15-gslv-mission/article1-1147438.aspx |title=Preparations in full swing for Dec 15 GSLV mission |newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स |accessdate=नवम्बर 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610213343/http://www.hindustantimes.com/india-news/preparations-in-full-swing-for-dec-15-gslv-mission/article1-1147438.aspx |archive-date=10 जून 2015 |url-status=live }}</ref> यह 40 मीटर की परिशुद्धता के साथ लांच किया गया था। सभी तीन चरणों ने सफलतापूर्वक प्रदर्शन किया। <ref>{{cite web| url=https://twitter.com/ISROOFFICIAL/status/419786787297300480/photo/1| title=GSAT-14 Separated| first=ISRO| publisher=Twitter| date=January 5, 2014| accessdate=January 5, 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140113191709/https://twitter.com/ISROOFFICIAL/status/419786787297300480/photo/1| archive-date=13 जनवरी 2014| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| url=https://twitter.com/ISROOFFICIAL/statuses/419784120307159042| title=Performance of Cryogenic stage of GSLV D5 normal. Ignition sustained.| first=ISRO| publisher=Twitter| date=January 5, 2014| accessdate=January 5, 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140113192041/https://twitter.com/ISROOFFICIAL/statuses/419784120307159042| archive-date=13 जनवरी 2014| url-status=live}}</ref> यह क्रायोजेनिक चरण जो भारत में स्वदेशी रूप से विकसित किया गया था की पहली सफल उड़ान थी।<ref>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Isro-successfully-launches-indigenous-cryogenic-engine-powered-GSLV-D5/articleshow/28437867.cms | title=Isro successfully launches indigenous cryogenic engine-powered GSLV-D5 | accessdate=5 January 2014 | work=The Times Of India | archive-url=https://web.archive.org/web/20140106062726/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Isro-successfully-launches-indigenous-cryogenic-engine-powered-GSLV-D5/articleshow/28437867.cms | archive-date=6 जनवरी 2014 | url-status=live }}</ref> |- |rowspan=2| डी6<ref>{{cite web | url=http://space.skyrocket.de/doc_sdat/gsat-6.htm | title=GSAT 6 | accessdate=1 July 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042207/http://space.skyrocket.de/doc_sdat/gsat-6.htm | archive-date=24 सितंबर 2014 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/news/national/gsat6-slated-for-march-launch/article6545929.ece | title=GSAT-6 slated for March launch | accessdate=27 August 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151230073224/http://www.thehindu.com/news/national/gsat6-slated-for-march-launch/article6545929.ece | archive-date=30 दिसंबर 2015 | url-status=live }}</ref> | 27 अगस्त 2015<br />11:22 | एमके-II | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | {{flagicon|India}} [[जीसैट-6]] | 2117&nbsp;कि.ग्रा. | {{Success}} |- | colspan="6" | स्वदेशी क्रायोजेनिक इंजन के साथ जीएसएलवी एमके-II डी6 सफलतापूर्वक भूस्थिर अंतरण कक्षा के 170 X 35945 किमी, 19.96 डिग्री के झुकाव के इंजेक्शन मानकों के साथ जीसैट-6 पेलोड को कक्षा में छोड़ा। घनाभ के आकार का जीसैट-6 उपग्रह जो नौ साल की अपनी अपेक्षित मिशन जीवन के दौरान एस-बैंड संचार सेवाएं प्रदान करेगा। <ref>{{cite news|title=ISRO's GSLV D-6 puts GSAT-6 satellite in orbit|url=http://www.thehindu.com/news/national/geostationary-satellite-launch-vehicle-gslvd6-successfully-launched/article7587039.ece|publisher=द हिन्दू|date=27 August 2015|access-date=22 अगस्त 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108234824/http://www.thehindu.com/news/national/geostationary-satellite-launch-vehicle-gslvd6-successfully-launched/article7587039.ece|archive-date=8 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref> |- | rowspan=2 | एफ05 | 8 सितंबर 2016<br />11:20 | एमके-II | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | {{flagicon|IND}} [[इनसैट-3डीआर]] | 2211 &nbsp;कि.ग्रा. | {{Success}} |- | colspan="6" | |- | rowspan=2 | एफ09 | 5 मई 2017 <br />17:27 | एमके-II | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | {{flagicon|IND}} [[दक्षिण एशिया उपग्रह|जीसैट-9/दक्षिण एशिया उपग्रह]] | 2230&nbsp;कि.ग्रा. | {{Success}} |- | colspan="6" | <ref>{{Cite news|url = http://www.business-standard.com/article/current-affairs/india-s-satellite-gift-for-saarc-region-to-be-up-in-dec-2016-115031300937_1.html|title = India's satellite 'gift' for SAARC to be up in Dec 2016|access-date = 19 मई 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20150520220938/http://www.business-standard.com/article/current-affairs/india-s-satellite-gift-for-saarc-region-to-be-up-in-dec-2016-115031300937_1.html|archive-date = 20 मई 2015|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|title=South Asia Sat launch date|url=http://164.100.47.192/Loksabha/Questions/QResult15.aspx?qref=36168&lsno=16|access-date=19 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817060854/http://164.100.47.192/Loksabha/Questions/QResult15.aspx?qref=36168&lsno=16|archive-date=17 अगस्त 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/technology/tech-news-technology/isro-to-launch-record-103-satellites-in-one-go-in-february-4458720/|title=ISRO to launch record 103 satellites in one go in February|last=|first=|date=|work=|access-date=|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519201637/http://indianexpress.com/article/technology/tech-news-technology/isro-to-launch-record-103-satellites-in-one-go-in-february-4458720/|archive-date=19 मई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.isro.gov.in/gslv-f09-gsat-9|title=GSLV-F09 / GSAT-9|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170126124716/http://www.isro.gov.in/gslv-f09-gsat-9|archive-date=26 जनवरी 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.sakshi.com/news/andhra-pradesh/gslv-f-09-experiment-on-may-5-467310|title=మే 5న జీఎస్‌ఎల్‌వీ ఎఫ్‌–09 ప్రయోగం|last=|first=|date=|work=|access-date=|dead-url=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170516161849/http://www.sakshi.com/news/andhra-pradesh/gslv-f-09-experiment-on-may-5-467310|archive-date=16 मई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=www.prajasakti.com/Article/TaajaVarthalu/1914842|title=వచ్చేనెల 5న జీఎస్‌ఎల్‌వీ ప్రయోగం|last=|first=|date=|work=|access-date=|dead-url=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://isro.gov.in/gslv-f09-gsat-9|title=GSLV-F09 / GSAT-9|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170126124716/http://www.isro.gov.in/gslv-f09-gsat-9|archive-date=26 जनवरी 2017|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan=2 | एफ08 | 29 मार्च 2018 11:26<ref name=india /> | एमके-II | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय लांच पैड]] | {{flagicon|IND}} [[जीसैट-6ए]] | 2140 कि.ग्रा. | {{Success}} |- | colspan="6" | <!-- notes --> <ref>{{Cite web|url=http://www.isro.gov.in/gslv-f08-gsat-6a-mission|title=GSLV-F08/GSAT-6A Mission|last=|first=|date=|website=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130013742/https://www.isro.gov.in/gslv-f08-gsat-6a-mission|archive-date=30 जनवरी 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/after-pslv-c38-success-isro-sets-focus-on-next-pslv-c39-launch-by-august-first-week/articleshow/59291143.cms|title=After PSLV-C38 success, Isro sets focus on next PSLV-C39 launch by August first week|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209035922/https://timesofindia.indiatimes.com/india/after-pslv-c38-success-isro-sets-focus-on-next-pslv-c39-launch-by-august-first-week/articleshow/59291143.cms|archive-date=9 फ़रवरी 2018|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.sakshi.com/news/andhra-pradesh/gslv-f08-launching-postponed-to15th-march-1040673|title=మార్చి 15కు జీఎస్‌ఎల్‌వీ ఎఫ్‌–08 వాయిదా|date=6 फरवरी 2018|work=Sakshi|access-date=6 फरवरी 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206012732/https://www.sakshi.com/news/andhra-pradesh/gslv-f08-launching-postponed-to15th-march-1040673|archive-date=6 फ़रवरी 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://andhrabhoomi.net/content/nation-6342|title=మరో రెండు ప్రయోగాలకు ఇస్రో సన్నాహాలు {{!}} Andhrabhoomi - Telugu News Paper Portal {{!}} Daily Newspaper in Telugu {{!}} Telugu News Headlines {{!}} Andhrabhoomi|website=andhrabhoomi.net|language=en|access-date=28 फरवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317055232/http://andhrabhoomi.net/content/nation-6342|archive-date=17 मार्च 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.prajasakti.com/Article/BreakingNews/2014966|title=29న జిఎస్‌ఎల్వీ- ఎఫ్‌08 ప్రయోగం|last=Stories|first=Prajasakti News|work=Prajasakti|access-date=2 मार्च 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180302164815/http://www.prajasakti.com/Article/BreakingNews/2014966|archive-date=2 मार्च 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.sakshi.com/news/national/gslv-f-08-sky-29th-1048880|title=29న నింగిలోకి జీఎస్‌ఎల్‌వీ ఎఫ్‌ 08|date=2 मार्च 2018|work=Sakshi|access-date=2 मार्च 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180302145358/https://www.sakshi.com/news/national/gslv-f-08-sky-29th-1048880|archive-date=2 मार्च 2018|url-status=live}}</ref> |- | colspan="7" style="background:#ffdead;" | === योजनाबद्ध प्रक्षेपण === |- |rowspan=2 | एफ10 | अक्टूबर 2018<ref name=india /> | एमके-II | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | {{flagicon|IND}} [[चंद्रयान-२]] | 3290&nbsp;कि.ग्रा. | {{Planned}} |- | colspan="6" | <!-- notes --> <ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/news/cities/puducherry/chandrayaan2-launch-likely-by-2018/article8142591.ece | title=Chandrayaan-2 launch likely by 2018 - The Hindu}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.isro.gov.in/chandrayaan-2| title=Chandrayaan-2 ISRO| access-date=19 मई 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170508205044/http://www.isro.gov.in/chandrayaan-2| archive-date=8 मई 2017| url-status=live}}</ref> |- |rowspan=2 | | 2018<ref name=india /> | एमके-II | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | {{flagicon|IND}} [[जीसैट-7ए]] | | {{Planned}} |- | colspan="6" | <!-- notes --> <ref name=gunter-gsat6>{{cite web |url=http://space.skyrocket.de/doc_sdat/gsat-6.htm |title=GSat 6, 6A / Insat 4E |work=Gunter's Space Page |first=Gunter |last=Krebs |access-date=अप्रैल 27, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042207/http://space.skyrocket.de/doc_sdat/gsat-6.htm |archive-date=24 सितंबर 2014 |url-status=dead }}</ref> |- |rowspan=2 | ? | 2018<ref name=india /> | एमके-II | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | {{flagicon|IND}} [[नेक्सस्टार]] 1, 2 | | {{Planned}} |- | colspan="6" | <!-- notes --> <ref name=gunter-nexstar>{{cite web |url=http://space.skyrocket.de/doc_sdat/nexstar-1.htm |title=NexStar 1, 2 |work=Gunter's Space Page |first=Gunter |last=Krebs |access-date=अप्रैल 27, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170503181118/http://space.skyrocket.de/doc_sdat/nexstar-1.htm |archive-date=3 मई 2017 |url-status=dead }}</ref>{{dated info|2017|4|28}} |- |rowspan=2 | ? | 2018<ref name=india /> | एमके-II | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | {{flagicon|IND}} [[भू इमेजिंग उपग्रह]] 1 | 2100&nbsp;कि.ग्रा. | {{Planned}} |- | colspan="6" | <!-- notes --> <ref name=gunter-gisat1>{{cite web |url=http://space.skyrocket.de/doc_sdat/gisat-1.htm |title=GISAT 1, 2 |work=Gunter's Space Page |first=Gunter |last=Krebs |access-date=अप्रैल 27, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427103323/http://space.skyrocket.de/doc_sdat/gisat-1.htm |archive-date=27 अप्रैल 2017 |url-status=dead }}</ref> |- |rowspan=2 | ? | 2020<ref name=india /> | एमके-II | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | {{flagicon|IND}} [[मंगलयान 2]] | | {{Planned}} |- | colspan="6" | <!-- notes --> <ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/national/ISRO-sets-the-ball-rolling-for-Mars-Mission-2/article14562147.ece |title=ISRO sets the ball rolling for Mars Mission-2 |newspaper=[[The Hindu]] |first=D.S. |last=Madhumathi |date=10 August 2016 |access-date=27 April 2017}}</ref> |- |rowspan=2 | ? | दिसंबर 2020<ref name=india>{{cite web |title=Indian Launch Manifest |url=http://www.sworld.com.au/steven/space/india-man.txt |first=Steven |last=Pietrobon |date=5 May 2017 |access-date=5 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402181828/http://www.sworld.com.au/steven/space/india-man.txt |archive-date=2 अप्रैल 2019 |url-status=dead }}</ref> | एमके-II | [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय]] | {{flagicon|USA}} {{flagicon|IND}} [[निसार]] | | {{Planned}} |- | colspan="6" | <!-- notes --> [[नासा]]/[[इसरो]] सहयोग<ref name=gunter-nisar>{{cite web |url=http://space.skyrocket.de/doc_sdat/nisar.htm |title=NISAR |work=Gunter's Space Page |first=Gunter |last=Krebs |access-date=अप्रैल 27, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427194232/http://space.skyrocket.de/doc_sdat/nisar.htm |archive-date=27 अप्रैल 2017 |url-status=dead }}</ref> |} == लॉन्च सांख्यिकी == {{Columns |gap<!--between-->=5em | col1 = === रॉकेट कॉन्फ़िगरेशन उड़ान के अनुसार === {{ #invoke:Chart | bar chart | float = center | width = 480 | height = 300 | stack = 1 | group 1 = 1:0:1:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0 | group 2 = 0:0:0:1:0:1:1:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0 | group 3 = 0:0:0:0:0:0:0:0:0:1:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0 | group 4 = 0:0:0:0:0:0:0:0:0:1:0:0:0:1:1:1:1:0:0:0:0:0 | group 5 = 0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:4:0:1:0:2 | colors = crimson : cyan : darkcyan : purple : plum | group names = जीएसएलवी-मार्क 1(ए) : जीएसएलवी-मार्क 1(बी) : जीएसएलवी-मार्क 1(सी) : जीएसएलवी-मार्क 2 : योजना (जीएसएलवी-मार्क 2) | x legends = 2001 ::: 2004 ::: 2007 ::: 2010 ::: 2013 ::: 2016 ::: 2019 ::: 2022 }} | col2 = === मिशन परिणाम उड़ान के अनुसार === {{ #invoke:Chart | bar chart | float = center | width = 480 | height = 300 | stack = 1 | group 1 = 0:0:1:1:0:0:0:0:0:0:0:0:0:1:1:1:1:0:0 | group 2 = 1:0:0:0:0:0:1:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0:0 | group 3 = 0:0:0:0:0:1:0:0:0:2:0:0:0:0:0:0:0:0:0 | colors = ForestGreen : Orange : FireBrick | group names = सफलता : आंशिक असफलता : असफलता | x legends = 2001 ::: 2004 ::: 2007 ::: 2010 ::: 2013 ::: 2016 ::: 2019 }} }} == चित्र दीर्घा == <gallery perrow="5"> File:Indian carrier rockets.svg|भारतीय रॉकेट:बायें से दायें; [[एसएलवी]], [[एएसएलवी]], [[पीएसएलवी]], [[जीएसएलवी]] एवं [[जीएसएलवी-३]] Image:L40-Movement.jpg|GSLV-F04 के भाग व्हीकल असेंबली इमारत को Image:GSLV-FO4-LIFTOFF.jpg|GSLV-F04 इनसैट-४CR को उठाते हुए Image:GSLV1.jpg|GSLV-F04 व्हीकल असेंबली इमारत में <!-- Commented out: Image:GSLV_Mk2D3_Cryo_Engine.jpg|GSLV Mk.II D3 --> </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[इसरो]] * [[ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण यान]] * [[भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान एम.के. 3]] (जीएसएलवी मार्क 3) * [[तुषारजनिक रॉकेट इंजन]] {{भारतीय अंतरिक्ष कार्यक्रम}} {{रॉकेट परिवार}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20090922083421/http://mdb.cast.ru/mdb/1-2005/space/russian_indian/] * [https://web.archive.org/web/20110824113407/http://www.isro.org/Launchvehicles/GSLV/gslv.aspx ISRO GSLV Page] * [https://web.archive.org/web/20040216182724/http://www.geocities.com/hari_ghk/gslv.htm INDIA in Space - GSLV Page] * [https://web.archive.org/web/20070301125317/http://www.khrunichev.ru/khrunichev_eng/live/full_razg.asp?id=13182 12KRB (KVD-1) upper stage at Khrunichev Space Center] == सन्दर्भ == {{Reflist}} * [https://web.archive.org/web/20090922083421/http://mdb.cast.ru/mdb/1-2005/space/russian_indian/] [[श्रेणी:भारतीय प्रक्षेपण यान]] [[श्रेणी:अंतरिक्ष]] [[श्रेणी:अंतरिक्ष यान]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] [[श्रेणी:भारत के अंतरिक्ष प्रक्षेपण रॉकेट]] 63xp13ehnkapz4856s7iotk38nalaa8 वार्ता:भूमिहार 1 205988 6631758 6508982 2026-10-21T10:57:54Z ~2026-56351-81 954976 /* भूमिहार लेख के इतिहास अनुभाग की स्रोत-जाँच और समीक्षा का अनुरोध */ नया अनुभाग 6631758 wikitext text/x-wiki भूमिहार एक बिहार की दबंग जाति है जिन्होंने बहुत बार अपना लोहा मनवाया है किंतु उनके अस्तित्व के बारे में कुछ अपमानजनक बातें भ्रामक है जैसे जब ब्राह्मणों की बेटियां कुएं से पानी भरने जा रही थी तब कुछ अहीरों राजपुतों तथा मुस्लिमों ने उन्हें पकड़ लिया और उनके साथ दुष्कर्म किया और भूमिहारों को जन्म दिया == भूमिहार ब्राह्मण == पूरी की पूरी जानकारी गलत दी गई है। जिस तस्वीर को दिखाया गया है वह काशी नरेश की है जो भूमिहार ही थे और भारत के एक बड़े हिस्से के राजा थे। काशी नरेश ही नहीं ऐसे किसी भी राजा को शूद्र जाती से जोड़ने पर मृत्यु दंड का प्रावधान था, परंतु लेखक ने अपनी जातिगत दुर्भावना से ग्रसित हो कर साशक़ वर्ग को नीचा दिखाने का प्रयत्न किया है। आज़ादी में भी सर्वाधिक योगदान भूमिहार ब्राह्मण जाती का ही था जिन्होंने सरदार पटेल के आह्वान पर अपने ख़ज़ाने भारत सरकार को दे दिए। हथवा नरेश के कई सोने से भरे ट्रक भारत सरकार को मिले तब जाकर गरीब लोगों को भोजन मिला। ये सब स्वेच्छा से आजादी में योगदान था। भारत सरकार आज भी इसका मुआवजा देती है। स्वामीसहजानंद सरस्वती, बेतिया राजा, शिवहर राज्य, टिकरी महाराज जैसी कई जानकारियां छुपा कर बिना आधार की जानकारी पर यह लेख तैयार किया है। यह लेख भूमिहार ब्राह्मण को नीचा दिखाने की कोशिश है। परशुराम और द्रोण के वंश का अपमान स्वयं सनातन का अपमान है। [[सदस्य:रोहित रंजन सिंह|रोहित रंजन सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित रंजन सिंह|वार्ता]]) 04:56, 27 अगस्त 2021 (UTC) == भूमिहार ब्राह्मण == भूमिहार एक अयाचक बाह्मण है। जो अन्य राज्य में अलग अलग नामो से जाना जाता है। [[सदस्य:Princepatahi|Princepatahi]] ([[सदस्य वार्ता:Princepatahi|वार्ता]]) 00:28, 6 अप्रैल 2022 (UTC) == भूमिहार ब्राह्मण == परशुरामवंशी आयाचक ब्राह्मण [[सदस्य:Royalpandit12|Royalpandit12]] ([[सदस्य वार्ता:Royalpandit12|वार्ता]]) 17:50, 23 जुलाई 2023 (UTC) bhumihar ke history mai jo gair bhumihar aur braman aur rajputo ki milap se jo baat kahi gayi hai sab galat hai bhumihar jaati ko nicha dikhane ke likha Gaya hai . [[सदस्य:Amitbhumihar5|Amitbhumihar5]] ([[सदस्य वार्ता:Amitbhumihar5|वार्ता]]) 02:26, 22 अगस्त 2023 (UTC) please mere sabi payare bhaiya se request hai jo bhumihar history ke topic mai wrong baate kahi gayi hai delete kare. [[सदस्य:Amitbhumihar5|Amitbhumihar5]] ([[सदस्य वार्ता:Amitbhumihar5|वार्ता]]) 02:31, 22 अगस्त 2023 (UTC) :ये सभी बातें बिना किस ठोस सबूत के भूमिहार को बदनाम करने के लिए लिया गया था  अंग्रेजो द्वारा वही सभी  बातें बिना ज्ञान के आजाद भारत भी ढो रहा है इसे तुरंत डिलीट किया जाये। किदवंतियों आधारित  जो गलत बातें है। :या पहले पुरुष और स्त्री का नाम और इतिहास बताओ।  डिलीट करवाए इसे [[सदस्य:Rajneeshbhumi234|Rajneeshbhumi234]] ([[सदस्य वार्ता:Rajneeshbhumi234|वार्ता]]) 09:19, 5 अक्टूबर 2023 (UTC) == भूमिहारों की उत्पत्ति और अंग्रेजो के साथ गलत तरीके से जोड़ा जा रहा == भूमिहारों की उत्पत्ति को लेकर यहां बहुत से अनर्गल बातें कही गई है उसमे सुधार किया जाए.... [[सदस्य:गौरव मिश्रा पराशर|गौरव मिश्रा पराशर]] ([[सदस्य वार्ता:गौरव मिश्रा पराशर|वार्ता]]) 22:12, 8 फ़रवरी 2024 (UTC) == बाबा परसुराम के बंसज हुए भूमिहार ब्राह्मण == बाबा परसुराम ने 21 बार क्षत्रियो का संहार कर पूरी धरती पर कब्जा किये उसके बाद उस धरती को भूमिहार के बीच बाट दिया, भूमि मिलने पर भूमिहार जाती ने वेद का अध्ययन छोर कर खेती पर ज्यादा ध्यान देना सुरु कर दिए। भूमिहार भी ब्राह्मण के ही कुल के है। भूमिहार मृदुभासि,बीर व सब से मिलकर रहने वाली जाती है। नए युग मे स्वामी सहजानंद सरस्वती जिनका आश्रम पटना जिला के बिहटा में है। इन्होंने भूमिहार पर कई किताब लिखे है। ब्रह्मर्षि बांस बिस्तर मेरे जीवन संघर्ष कर्म कलाप इसको लेकर हर भूमिहार को पढ़ना चाहिए। [[सदस्य:Rajeev kumar raju|Rajeev kumar raju]] ([[सदस्य वार्ता:Rajeev kumar raju|वार्ता]]) 16:32, 16 फ़रवरी 2024 (UTC) == BABHAN OR BHUMIHARBRAHMIN WIKIPEDIA == ONES VISIT BOTH ENGLISH AND HINDI VERSION PAGE OF BHUMIHARBRAHMIN WIKIPEDIA •REMOVE APSABD VANDALISM BASED ON KIDVANTIYAS AND MITHAK WITHOUT ANY EDIVENCE •ADD INFORMATION ABOUT BHUMIHAR WORD 1 FINDS IN EASTERN GANGETIC PLAIN BASED HATHWA RAJ VATS GOTRI BAGHOCHIA DYNASTY IN 600BC ON RECORDS BY RAJA BIR SEN •BABHAN OR BHUMIHARBRAHMIN NEVER CATEGORISED AS SHUDRA TOTALLY FALSE INFORMATION AND UNSOURCED •BHUMIHARBRAHMIN OLD NAME IS BABHAN IN EARLY BRITISH SOURCES (SEE) •PLEASE INCLUDE ONE MORE PAGE WITH NAME "STATES AND PRINCELY STATES FOUNDED BY BABHAN OR BHUMIHARBRAHMINS IN THE BIHAR PROVIVINCE AND THE STATE OF BENARAS WITH PHOTOS BASED ON BRAHMIN DYNASTIES WIKIPEDIA WITH PHOTOS INCLUDE HATHWA RAJ, BENARAS STATE, MAHISADAL RAJBARI, BETTIAH RAJ, TEKARI RAJ, AMAWAN RAJ TAMKUHI RAJ ETC WITH PHOTOS THANKYOU. PLEASE REVIEW ONES. [[सदस्य:ViLLager555|ViLLager555]] ([[सदस्य वार्ता:ViLLager555|वार्ता]]) 17:46, 3 अक्टूबर 2024 (UTC) == Princely states and Estates controlled by Bhumihar Brahmins in Bengal presidency and the state of Benaras and their inclination towards bhagwan Parshuram Ji == Add Benaras State, Bettiah Raj, Hathwa Raj, Amawan Raj, tekari Raj, Mahisadal Raj photos citation needed for princely states and Estates governed by Bhumihar Brahmins in Bengal presidency and the state of benaras & UPLOAD BHAGWAN PARSHURAM JI IMAGE CITATION NEEDED [[सदस्य:NARAYANBAGGOCHIADRONWARDRONTIKAR|NARAYANBAGGOCHIADRONWARDRONTIKAR]] ([[सदस्य वार्ता:NARAYANBAGGOCHIADRONWARDRONTIKAR|वार्ता]]) 06:55, 25 नवम्बर 2024 (UTC) == Bhumihar Brahmin == https://www.livehindustan.com/bihar/muzaffarpur/story-bihar-deputy-cm-vijay-kumar-sinha-addresses-land-record-fraud-for-bhumihar-brahmins-201766415347004.html [[विशेष:योगदान/&#126;2026-51237|&#126;2026-51237]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-51237|talk]]) 13:59, 3 जनवरी 2026 (UTC) == THERE IS NO BHUMIHAR CASTE == Stop this kind of propaganda [[विशेष:योगदान/&#126;2026-51237|&#126;2026-51237]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-51237|talk]]) 14:00, 3 जनवरी 2026 (UTC) == भूमिहार लेख के इतिहास अनुभाग की स्रोत-जाँच और समीक्षा का अनुरोध == मैं हिंदी विकिपीडिया के भूमिहार लेख के इतिहास अनुभाग की समीक्षा का अनुरोध करता हूँ। अनुभाग में भूमिहार समुदाय की उत्पत्ति के संबंध में राजपूत पुरुषों और ब्राह्मण महिलाओं के मिलन तथा ब्राह्मण-बौद्धों की सामाजिक स्थिति में परिवर्तन से संबंधित कथाएँ दी गई हैं। मेरा अनुरोध है कि इन दावों के साथ दिए गए मूल संदर्भों की जाँच की जाए। प्रत्येक संदर्भ के वास्तविक पाठ और पृष्ठ संख्या से यह सत्यापित किया जाए कि वह संबंधित उत्पत्ति-कथा का समर्थन करता है या केवल किसी लेखक द्वारा प्रचलित मान्यता के रूप में उसका उल्लेख करता है। स्वामी सहजानंद सरस्वती की ब्रह्मर्षि वंश विस्तर सहित समुदाय की ऐतिहासिक परंपराओं और स्वतंत्र अकादमिक अध्ययनों पर भी विचार किया जाए। यदि इतिहास अनुभाग के किसी दावे को विश्वसनीय स्रोत से प्रत्यक्ष समर्थन नहीं मिलता, तो उसे हटाने या संशोधित करने पर विचार किया जाए। यदि पूरे अनुभाग की सामग्री स्रोत-संबंधी और तटस्थता संबंधी मानकों पर खरी नहीं उतरती, तो अनुभाग को हटाने के अनुरोध पर भी चर्चा की जाए। यदि कोई सामग्री विश्वसनीय प्रकाशित स्रोतों से समर्थित है, तो उसे उचित संदर्भ और तटस्थ भाषा के साथ प्रस्तुत किया जाए। मेरा अनुरोध किसी अप्रमाणित वैकल्पिक इतिहास को स्थापित करना नहीं, बल्कि सभी दावों की निष्पक्ष स्रोत-जाँच सुनिश्चित करना है। [[विशेष:योगदान/~2026-56351-81|~2026-56351-81]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-56351-81|वार्ता]]) 10:57, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) fbkhzmmh9jqxd9qdxry19rtvf97h94d पर्यावरण अभियांत्रिकी 0 213035 6631642 6545869 2026-10-21T06:05:13Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|0 */ 6631642 wikitext text/x-wiki :''इसे [[जीओइंजीनियरिंग]], संकल्पित जलवायु परिवर्तन, के साथ भ्रमित नहीं किया जाना चाहिए. '' [[चित्र:AirPollutionSource.jpg|thumb|right|350px|औद्योगिक वायु प्रदूषण के स्रोत]] '''पर्यावरण इंजीनियरिंग'''<ref>{{cite book|author=Danny D. Reible|title=Fundamentals of Environmental Engineering |publisher=CRC Publishers|year=1998|isbn=1-56670-047-7}}</ref><ref>{{cite book |author=James R. Mihelcic, Martin T. Auer, and others |title=Fundamentals of Environmental Engineering |url=https://archive.org/details/fundamentalsofen0000unse_r8h0 |publisher=John Wiley |year=1999|isbn=0-471-24313-2}}</ref> [[पर्यावरण]] (हवा, पानी और/या भूमि संसाधनों) में सुधार करने, मानव निवास और अन्य जीवों के लिए स्वच्छ जल, वायु और ज़मीन प्रदान करने और [[प्रदूषित]] स्थानों को सुधारने के लिए [[विज्ञान]] और [[इंजीनियरिंग]] के सिद्धांतों का अनुप्रयोग है। पर्यावरण इंजीनियरिंग में शामिल हैं [[जल]] और [[वायु प्रदूषण]] नियंत्रण, पुनरावर्तन, [[अपशिष्ट निपटान]] और [[सार्वजनिक स्वास्थ्य]] के मुद्दे और साथ ही साथ [[पर्यावरण इंजीनियरिंग कानून]] से संबंधित ज्ञान. इसमें प्रस्तावित निर्माण परियोजनाओं के पर्यावरणीय प्रभाव पर अध्ययन भी शामिल है। पर्यावरण इंजीनियर, खतरनाक-[[अपशिष्ट प्रबंधन]] अध्ययन की व्यवस्था करते हैं ताकि इस प्रकार के खतरों के महत्व का मूल्यांकन, रोकथाम और उपचार पर सलाह और दुर्घटनाओं को रोकने के लिए नियमों को विकसित किया जा सके. पर्यावरण इंजीनियर, नगर निगम की जल आपूर्ति और [[औद्योगिक अपशिष्ट उपचार]]<ref>{{cite book | author=Beychok, Milton R. | title=[[Aqueous Wastes from Petroleum and Petrochemical Plants]] | edition=1st Edition | publisher=John Wiley & Sons | year=1967 | id= [[Library of Congress Control Number|LCCN]] 67019834}}</ref><ref>{{cite book|author=Tchobanoglous, G., Burton, F.L., and Stensel, H.D.|title=Wastewater Engineering (Treatment Disposal Reuse) / Metcalf & Eddy, Inc.|edition=4th Edition|publisher=McGraw-Hill Book Company|year=2003|isbn=0-07-041878-0}}</ref> प्रणाली को भी डिज़ाइन करते हैं और साथ ही साथ स्थानीय और विश्वव्यापी प्रदूषण के मुद्दों से मुखातिब होते हैं जैसे [[ऑटोमोबाइल निकास]] और [[औद्योगिक सूत्रों]] से होने वाले [[अम्ल वर्षा]], [[ग्लोबल वार्मिंग]], [[ओजोन क्षरण]], [[जल प्रदूषण]] और वायु प्रदूषण.<ref>{{cite book|author=Turner, D.B.|title=Workbook of atmospheric dispersion estimates: an introduction to dispersion modeling|edition=2nd Edition|publisher=CRC Press|year=1994|isbn=1-56670-023-X|url-access=registration|url=https://archive.org/details/workbookofatmosp0000turn}}</ref><ref>{{cite book|author=Beychok, M.R.|title=[[Fundamentals Of Stack Gas Dispersion]]|edition=4th Edition|publisher=author-published|year=2005|isbn=0-9644588-0-2}}</ref><ref name="Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor.U.S. Department of Labor, Occupational Outlook Handbook, 2010-11 Edition">{{Cite web |url=http://www.bls.gov/oco/ocos027.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=26 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060219092732/http://www.bls.gov/oco/ocos027.htm |archive-date=19 फ़रवरी 2006 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=Career Information Center. Agribusiness, Environment, and Natural Resources|url=https://archive.org/details/careerinformatio0001unse|edition=9th Edition|publisher=Macmillan Reference|year=2007}}</ref> कई विश्वविद्यालयों में, पर्यावरण इंजीनियरिंग कार्यक्रम या तो [[सिविल अभियांत्रिकी]] विभाग या [[रसायन अभियांत्रिकी]] विभाग का अनुसरण करता है। पर्यावरण "सिविल" अभियंता, जल विज्ञान, [[जल संसाधन प्रबंधन]], जैव-उपचार और जल उपचार संयंत्र के डिज़ाइन पर ध्यान केंद्रित करते हैं। दूसरी ओर पर्यावरण "रासायनिक" इंजीनियर, पर्यावरणीय रसायन शास्त्र, उन्नत हवा और जल के उपचार प्रौद्योगिकियों और अलगाव की प्रक्रिया पर ध्यान केंद्रित करते हैं। इसके अतिरिक्त, इंजीनियर प्रायः कानून ([[J.D.]]) में विशिष्ट प्रशिक्षण प्राप्त कर रहे हैं और अपनी तकनीकी विशेषज्ञता को [[पर्यावरण इंजीनियरिंग कानून]] प्रणालियों में उपयोग कर रहे हैं।{{Citation needed|date=सितम्बर 2007}} अधिकांश न्यायक्षेत्र, लाइसेंस और पंजीकरण आवश्यकताओं को भी अधिरोपित करते हैं। == पर्यावरण इंजीनियरिंग का विकास == जब से लोगों ने पहली बार इस बात को जाना की उनका स्वास्थ्य और कुशलता उनके पर्यावरण की गुणवत्ता से संबंधित है, तब से उन्होंने पर्यावरण की गुणवत्ता में सुधार करने के लिए विचारशील सिद्धांतों को लागू करने का प्रयास किया। प्राचीन हड़प्पा सभ्यता ने कुछ शहरों में पुनरावर्ती नालियों का उपयोग किया। रोम वासियों ने बाढ़ से बचने और [[रोम]] के [[महानगर]] के लिए एक साफ़, सेहतमंद जल आपूर्ति के लिए [[जलसेतु]] का निर्माण किया। 15वीं सदी में, [[बवेरिया]] ने ऐसा कानून बनाया जिसके तहत क्षेत्र की जल आपूर्ति को संगठित करने वाले एल्पाइन देश के विकास और अवनति पर रोक लगा दी गई। जल और प्रदूषण और पर्यावरण की गुणवत्ता में तेज़ी से होती व्यापक गिरावट से सम्बंधित व्यापक सार्वजनिक चिंता की प्रतिक्रिया स्वरूप 20वीं सदी की तृतीय मध्यावधि के दौरान यह क्षेत्र एक अलग पर्यावरण विषय के रूप में उभरा. हालांकि, इसकी जड़ें सार्वजनिक स्वास्थ्य इंजीनियरिंग के पूर्व प्रयासों तक फैली है।<ref name="National Science Foundation.(Dec. 3, 2009).Environmental Engineering">{{Cite web |url=http://www.nsf.gov/funding/pgm_summ.jsp?pims_id=501029 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=26 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413123511/http://www.nsf.gov/funding/pgm_summ.jsp?pims_id=501029 |archive-date=13 अप्रैल 2010 |url-status=live }}</ref> आधुनिक पर्यावरण इंजीनियरिंग 19वीं शताब्दी के मध्य [[लंदन]] में शुरू हुई जब [[जोसफ बजालगेट्टे]] ने पहली प्रमुख [[मल-सुरंग]] प्रणाली डिज़ाइन की जिसने [[कोलेरा]] जैसे जलजनित रोगों की घटनाओं को कम किया। औद्योगिक देशों में [[पीने का पानी|पेय जल]] उपचार और सीवर उपचार ने जलजनित रोगों से होने वाली मौतों की संख्या को काफी कम कर दिया.<ref name="Water industry from The Oxford Companion to British History online">[http://www.encyclopedia.com/1O110-waterindusrty.html]</ref> कई मामलों में, जैसे-जैसे समाज विकसित हुआ, उन क्रियाओं ने जिनका उद्देश्य उन समाजों के लिए लाभ प्राप्त करना था, उनके दीर्घकालीन प्रभाव हुए जिसने पर्यावरण की अन्य गुणवत्ता का ह्रास किया। एक उदाहरण है [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के बाद के वर्षों में कृषि कीटों को नियंत्रित करने के लिए [[डीडीटी (DDT)]] का प्रयोग. जबकि उससे उत्कृष्ट [[कृषि]] परिणाम मिले और फसलों की पैदावार में नाटकीय रूप से वृद्धि हुई, जिसके फल स्वरूप विश्व की भूख को वस्तुत: कम किया गया और [[मलेरिया]] भी पूर्व के मुकाबले बेहतर ढंग से नियंत्रित किया जा सका, डीडीटी के प्रभाव के कारण कई प्रजातियां अपने प्रजनन चक्र पर विलुप्त होने की कगार पर पहुंच गई। [[रेचल कार्सन]] के "[[साइलेंट स्प्रिंग]]" में डीडीटी की कहानी के विशद वर्णन को, आधुनिक पर्यावरण आंदोलन का जन्म और "पर्यावरण इंजीनियरिंग" के आधुनिक क्षेत्र का विकास माना जाता है।<ref>{{cite book|title= Sustainable Development (n.d.) Environmental Science|publisher=Detroit|year=2009}}</ref> [[संरक्षण आंदोलन]] और पर्यावरण को क्षति पहुंचने वाले सार्वजनिक कार्यों को रोकने वाले [[कानून]] विभिन्न समाजों में सहस्राब्दियों से विकसित होते रहे हैं। उल्लेखनीय उदाहरण हैं उन्नीसवीं सदी में [[लंदन]] और [[पेरिस]] में [[सीवर]] निर्माण के लिए कानून द्वारा हुक्मनामा और 20वीं सदी में अमेरिका में राष्ट्रीय पार्क प्रणाली का निर्माण. संक्षिप्त में कहा जाए तो, पर्यावरण इंजीनियरिंग का मुख्य कार्य है रक्षा (और अवनति से), संरक्षण (वर्तमान स्थिति को) और पर्यावरण को बढ़ावा देने के द्वारा सार्वजनिक स्वास्थ्य की रक्षा करना. इसके अलावा वे ऊर्जा के नए रूपों के साथ आगे आते हैं और उसे अधिक प्रभावी बनाने के तरीके तलाश करते हैं। वे लोगों को पर्यावरण के अनुकूल ऊर्जा और उत्पादों की ओर रूपान्तरित करने का प्रयास करते हैं। == पर्यावरण इंजीनियरिंग के कार्य-क्षेत्र == [[प्रदूषक]] रासायनिक, जैविक, थर्मल, रेडियोधर्मी या यहां तक की यान्त्रिक भी हो सकते हैं। पर्यावरण इंजीनियरिंग एक विविध क्षेत्र है, जो कई क्षेत्रों पर ज़ोर डालता है: [[प्रक्रिया इंजीनियरिंग]], [[पर्यावरण रसायन शास्त्र]], जल और [[सीवर उपचार]] ([[स्वच्छता इंजीनियरिंग]]) और अपशिष्ट घटौती/प्रबंधन और प्रदूषण रोकथाम/सफाई. पर्यावरण इंजीनियरिंग विभिन्न विषयों का एक संश्लेषण है, जिसमें निम्नलिखित के तत्व शामिल हैं: {{Col-begin}} {{Col-break}} * [[कृषि इंजीनियरिंग]] * [[जीवविज्ञान]] * [[रसायन इंजीनियरिंग]] * [[रसायन विज्ञान]] * [[सिविल इंजीनियरिंग]] * [[पारिस्थितिकी]] * [[भूगोल]] {{Col-break}} * [[भूविज्ञान]] * [[हाइड्रोजीओलोजी]] * [[सार्वजनिक स्वास्थ्य]] * [[ठोस अपशिष्ट]] * [[खतरनाक अपशिष्ट]] * [[जल उपचार]] * [[अपशिष्ट जल उपचार]] {{Col-end}} विज्ञान और इंजीनियरिंग के सिद्धांतों का पर्यावरण में इस्तेमाल करने को पर्यावरण इंजीनियरिंग कहते है। कुछ लोग यह मानते हैं कि पर्यावरण इंजीनियरिंग में सतत प्रक्रिया का विकास शामिल है। पर्यावरण इंजीनियरिंग के क्षेत्र के कई प्रभाग हैं। === पर्यावरण प्रभाव मूल्यांकन और शमन === इस खंड में, इंजीनियर और वैज्ञानिक पर्यावरणीय स्थितियों पर भौतिक, रासायनिक, जैविक, सांस्कृतिक और सामाजिक आर्थिक घटकों पर एक प्रस्तावित परियोजना, योजनाओं, कार्यक्रमों, नीतियों, या विधायी कार्यों के संभावित प्रभावों का आकलन करने के लिए एक प्रणालीगत पहचान और मूल्यांकन की प्रक्रिया का उपयोग करते हैं।<ref name="McGraw-Hill, Inc">{{cite book|title= McGraw-Hill Encyclopedia of Environmental Science and Engineering |url= https://archive.org/details/mcgrawhillencycl0000unse |edition=3rd Edition|publisher= McGraw-Hill, Inc|year=1993}}</ref> वे यह मूल्यांकन करने के लिए वैज्ञानिक और इंजीनियरिंग सिद्धांतों को लागू करते हैं कि क्या जल की गुणवत्ता, वायु गुणवत्ता, वास गुणवत्ता, वनस्पति और [[प्राणीवर्ग,]] कृषि क्षमता, [[यातायात]] प्रभाव, सामाजिक प्रभाव, पारिस्थितिक प्रभाव, ध्वनी प्रभाव, दृश्य (परिदृश्य) प्रभाव आदि पर प्रतिकूल प्रभावों के पड़ने की संभावना है। अगर प्रभावों के पड़ने की संभावना है, तो वे ऐसे प्रभावों को सीमित या रोकने के लिए शमन उपायों को विकसित करते हैं। शमन उपाय का एक उदाहरण हो सकता है पास के क्षेत्र में [[आर्द्र प्रदेश (वेटलैंड)]] का निर्माण करना ताकि सड़क निर्माण के लिए आवश्यक वेटलैंड के भरने का शमन किया जा सके यदि सड़क की दिशा बदलना संभव ना हो. पर्यावरणीय मूल्यांकन के अभ्यास को 1 जनवरी 1970 को शुरू किया गया था जो संयुक्त राज्य अमेरिका में राष्ट्रीय पर्यावरण नीति अधिनियम (NEPA) की प्रभावी तिथि है। उस समय से, 100 से अधिक विकासशील और विकसित देशों ने या तो विशिष्ट अनुरूप कानून की योजना बनाई या अन्यत्र इस्तेमाल किए जाने वाली प्रक्रिया को अपनाया. NEPA संयुक्त राज्य अमेरिका के सभी संघीय एजेंसियों पर लागू होता है।<ref name="McGraw-Hill, Inc" /> === जल आपूर्ति और उपचार === इंजीनियर और वैज्ञानिक, पीने और कृषि उपयोग के लिए जल आपूर्ति को सुरक्षित करने के लिए कार्य करते हैं। वे [[जल विभाजक]] में जल के संतुलन का मूल्यांकन करते हैं और उपलब्ध जल आपूर्ति और उस जल विभाजक में विभिन्न आवश्यकताओं के लिए जरूरी जल, जल विभाजक से जल बहाव के मौसमी चक्र का निर्धारण करते है और विभिन्न ज़रूरतों के लिए वे जल के भंडारण, उपचार और आपूर्ति की प्रणालियां विकसित करते हैं। जल का उपचार, जल की गुणवत्ता जैसे उद्देश्य को अंतिम उपभोग के लिए प्राप्त करने के लिए किया जाता है। पेयजल आपूर्ति के मामले में, जल उपचार को [[संक्रामक रोग]] के प्रेषण, गैर-संक्रामक बीमारीयों के जोखिम को कम करने के लिए और एक पीने योग्य स्वाद बनाने के लिए किया जाता है। जल वितरण प्रणालियों को इस प्रकार डिजाइन किया और बनाया जाता है ताकि उपयोगकर्ता की ज़रूरतों जैसे घरेलू उपयोग, अग्नि शमन और [[सिंचाई]] को पूरा करने के लिए उपयुक्त जल दबाव और जल प्रवाह प्रदान किया जा सके. === अपशिष्टजल वाहन और उपचार === [[चित्र:Water pollution.jpg|right|thumbnail|200px|जल प्रदूषण]] अधिकांश शहरी और कई ग्रामीण क्षेत्र अब मानव अपशिष्ट को [[बाह्यगृह]], [[सेप्टिक]] और/या [[हनी बकेट]] प्रणाली के माध्यम से सीधे भूमि पर नहीं छोड़ते, बल्कि ऐसे अपशिष्ट को पानी में जमा करते हैं और [[सीवर]] प्रणालियों के माध्यम से घरों से बहा देते हैं। इंजीनियर और वैज्ञानिक इस अपशिष्ट पदार्थ को, जहां लोग रहते हैं और अपशिष्ट उत्पन्न करते हैं वहां से दूर ले जाने के लिए संग्रह और उपचार प्रणाली विकसित करते हैं और इसे वातावरण में मुक्त करते हैं। [[विकसित देशों]] में, इस अपशिष्ट को किसी नदी, झील, या समुद्र प्रणाली में मुक्त करने से पहले इसके उपचार और [[विषहरण]] के लिए पर्याप्त संसाधनों को लगाया जाता है। विकासशील देश ऐसी प्रणाली विकसित करने हेतु संसाधन प्राप्त करने के लिए प्रयासरत हैं ताकि वे अपने सतही जल की गुणवत्ता में सुधार ला सकें और जल जनित संक्रामक रोग के जोखिम को कम कर सकें. [[चित्र:Wonga wetlands sewage plant.jpg|thumb|220px|left|मलजल उपचार संयंत्र, ऑस्ट्रेलिया।]] अपशिष्ट उपचार की कई प्रौद्योगिकी मौजूद हैं। एक अपशिष्ट उपचार ट्रेन में, ठोस और तैरती सामग्री को हटाने के लिए प्राथमिक विशुद्धक शामिल होता है, एक द्वितीयक उपचार प्रणाली जिसमें शामिल है [[वातन]] बेसिन जिसके बाद [[ऊर्णन (फ्लोक्युलेशन)]] और [[अवसादन]] या एक [[सक्रिय कीचड़]] प्रणाली और एक द्वितीयक विशुद्धक, एक तृतीयक जैविक [[नाइट्रोजन]] हटाने की प्रणाली और अंततः एक [[कीटाणुशोधन]] प्रक्रिया. वातन बेसिन/सक्रिय कीचड़ प्रणाली बैक्टीरिया के विकास द्वारा जैविक पदार्थ को हटाता है (सक्रिय कीचड़). द्वितीयक विशुद्धक पानी से सक्रिय कीचड़ हटाता है। तृतीयक प्रणाली जो, हालांकि लागत के कारण हमेशा शामिल नहीं की जाती, नाइट्रोजन और [[फास्फोरस]] को हटाने के लिए अधिक प्रचलित हो रही है और किसी सतही जल धारा या समुद्र मुहाने में पानी को छोड़ने से पहले उसे कीटाणुरहित करती है।<ref>{{cite book|author= Sims, J.|title= Activated sludge, Environmental Encyclopedia |publisher=Detroit|year=2003}}</ref> === वायु गुणवत्ता प्रबंधन === इंजीनियर, वैज्ञानिक और इंजीनियरिंग सिद्धांतों को विनिर्माण और [[दहन]] प्रक्रियाओं की डिजाइनों पर लागू करते हैं ताकि हवा के [[प्रदूषक]] [[उत्सर्जन]] को स्वीकार्य स्तर तक घटाया जा सके. विशिष्ट तत्वों, [[नाइट्रोजन ऑक्साइड]], [[सल्फर]] ऑक्साइड, [[वाष्पशील कार्बनिक यौगिकों]] (VOC), प्रतिक्रियाशील कार्बनिक गैसों (ROG) और अन्य प्रदूषकों को [[चिमनी गैसों]] और अन्य [[स्रोतों]] से वातावरण में उत्सर्जन होने से पूर्व हटाने के लिए [[स्क्रबर]], [[इलेक्ट्रोस्टैटिक प्रेसीपिटेटर]], [[उत्प्रेरक कनवर्टर]] और विभिन्न अन्य प्रक्रियाओं का प्रयोग किया जाता है। वैज्ञानिकों ने [[वायु प्रदूषण के फैलाव मॉडलों]] को विकसित किया है ताकि रिसेप्टर पर एक प्रदूषक के संकेंद्रण या वाहनों से हवा का [[निकास]] और औद्योगिक [[चिमनीयों से गैसों के ढेर]] के उत्सर्जन का समग्र वायु की गुणवत्ता पर पड़ रहे प्रभाव का मूल्यांकन किया जा सके . कुछ हद तक, यह क्षेत्र [[कार्बन डाइऑक्साइड]] और दहन प्रक्रियाओं से [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्सर्जन को कम करने की इच्छा को अतिछादित करता है। === अन्य अनुप्रयोग === * [[पर्यावरण नीति]] और [[विनियमन]] विकास * [[दूषित भूमि प्रबंधन]] और साईट निवारण * [[पर्यावरणीय स्वास्थ्य]] और [[सुरक्षा]] * [[खतरनाक अपशिष्ट]] प्रबंधन * [[प्राकृतिक संसाधन]] प्रबंधन * [[ध्वनि]] प्रदूषण * [[जोखिम मूल्यांकन]] * [[ठोस अपशिष्ट प्रबंधन]] == प्रमुख पर्यावरण इंजीनियर == * [[ग्लेन निकोलस इओसुए, PE]] * [[अबेल वोल्म्न]] * [[पॉल वी. रॉबर्ट्स]] * [[रॉबर्ट ए. गीयरहार्ट]] * [[रॉबर्ट एम. केलिन]] * [[विलियम जे ओसवल्ड]] * [[मार्क आर विएस्नर]] == इन्हें भी देखें == {{Col-begin}} {{Col-1-of-3}} * [[राष्ट्रीय पर्यावरण अभियांत्रिकी अनुसंधान संस्थान]] * [[अमेरिकी पर्यावरण इंजीनियर अकादमी]] * [[पर्यावरण पेशेवर संघ]] * [[वायुमंडलीय फैलाव मॉडलिंग]] * [[बायोफिल्ट्रेशन]] * [[यूरोपीय पर्यावरण इंजीनियरिंग सोसायटी परिसंघ]] * [[पारिस्थितिक स्वास्थ्य-रक्षा]] * [[इंजीनियरिंग भूविज्ञान]] * [[पर्यावरण डिजाइन]] * [[पर्यावरण इंजीनियरिंग कानून]] * [[पर्यावरण इंजीनियरिंग विज्ञान]] * [[पर्यावरण प्रभाव आकलन]] {{Col-2-of-3}} * [[पर्यावरण प्रबंधन]] * [[पर्यावरण बहाली]] * [[पर्यावरण विज्ञान]] * [[पर्यावरण अध्ययन]] * [[जल-व्यवस्था इंजीनियरी]] * [[जल विज्ञान]] * [[पर्यावरण इंजीनियरों की सूची]] * [[पर्यावरण इंजीनियरों की सोसायटी]] (देखें) * [[जल शोधन]] * [[पानी की गुणवत्ता मॉडलिंग]] {{Col-3-of-3}} {{Col-end}} == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{WVD}} * [https://web.archive.org/web/20180319083720/http://environmentalservicesonline.org/ Environmental Service Company] * [https://web.archive.org/web/20090524070107/http://www.aaee.net/ American Academy of Environmental Engineers] * [https://web.archive.org/web/20100717102814/http://www.asabe.org/ American Society of Agricultural and Biological Engineers] * [https://web.archive.org/web/20170919162604/http://aspwe.org/ American Society of Professional Wetland Engineers] * [https://web.archive.org/web/20110719200143/http://www.aeesp.org/ Association of Environmental Engineering and Science Professors] * [https://web.archive.org/web/20190610050812/http://www.ceees.org/ Confederation of European Environmental Engineering Societies] * [https://web.archive.org/web/20160927121451/http://www.efaep.org/ European Federation of Association of Environmental Professionals] * [https://web.archive.org/web/20120317165800/http://www.aspeadf.org.br/ Environmental Engineering Association - ASPEA] {{Technology}} {{Sustainability}} {{DEFAULTSORT:Environmental Engineering}} [[श्रेणी:रासायनिक अभियान्त्रिकी]] [[श्रेणी:सिविल अभियान्त्रिकी]] [[श्रेणी:पर्यावरण विज्ञान]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:पर्यावरण अभियांत्रिकी|*]] [[ru:Охрана окружающей среды#Энвайронментализм]] cahdwfaxoanzxomhg755iaia2ywt16l अकामाई टेक्नोलॉजीस 0 213547 6631639 6560733 2026-10-21T06:04:46Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631639 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी | name = अकामाई टेक्नोलॉजीस | logo = {{wikidata|property|raw|P154}} | logo_caption = अकामाई टेक्नोलॉजीस का लोगो | image = {{wikidata|property|raw|P18}} | trading_name = | native_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1448}} | former_names = | former type = | type = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1454}} | traded_as = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P249}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P414}} | industry = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P452}} | fate = {{#if:{{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P576}}| बन्द है | सक्रिय }} | predecessor = | successor = | foundation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P159}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P571}} | founder = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P112}} | defunct = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P576}} | location_city = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P159}} | location_country = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P17}} | locations = <!-- Number of locations, stores, offices, etc. --> | key_people = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P169}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P488}} | products = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1056}} | production = | services = | revenue = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2139}} | operating_income = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P3362}} | assets = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2403}} | equity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2137}} | owner = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P127}} | num_employees = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1128}} | parent = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P749}} | divisions = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P199}} | subsid = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P355}} | homepage = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} }} '''अकामाई टेक्नोलॉजीस, आईऍनसी''' ({{nasdaq|AKAM}},{{pron-en|ˈɑːkəmaɪ}}) एक कंपनी है जो वैश्विक [[अंतरजाल|इंटरनेट]] [[सामग्री और अनुप्रयोग]] अंतरण के लिए एक वितरित संगणना मंच देती है। इस कंपनी की स्थापना 1988 में, एमआईटी से स्नातक छात्र [[डेनियल लेविन]] ने एमआईटी में ही व्यावहारिक गणित के प्रोफेसर [[टाम लेह्तन]] और [[मैसाचुसेट्स प्रौद्योगिकी संस्थान|एमआईटी]] के स्लोअन स्कूल ऑफ़ मैनेजमेंट के छात्रों जोनैथन सीलिग और [[प्रीतिश निझावन]] के साथ की थी। लेह्तन अभी भी अकामाई के प्रमुख वैज्ञानिक के रूप में काम कर रहे हैं, जबकि लेविन की [[अमेरिकी विमानसेवा की उड़ान 11]] के दौरान मृत्यु हो गयी थी, जो कि [[11 सितम्बर 2001 के आक्रमण]] के दौरान दुर्घटनाग्रस्त हुआ था। ''अकामाई'' एक [[हवाईयन]] मूल का शब्द है, जिसका अर्थ है ''चालाक'' या ''बुद्धिमान''। कंपनी का मुख्यालय [[कैम्ब्रिज, मैसाचुसेट्स]] में है। == उपयोगकर्ता के लिए सामग्री वितरण == अकामाई स्पष्टता के साथ [[उपभोक्ता]] [[सर्वर]] से सामग्री को प्रतिबिंबित करता है- कभी कभी साईट की पूरी सामग्री को जिसमें [[एचटीएमएल]], [[सीएसएस]] और [[सॉफ्टवेयर|साफ्टवेयर]] डाउनलोड शामिल होते हैं और कभी कभी सिर्फ [[मीडिया]] सामग्रियों जैसे [[आडियो]], [[ग्रैफिक]], [[एनिमेशन]] और [[वीडियो]] को। हालांकि [[डोमेन नाम]] (लेकिन [[सबडोमेन]] नाम नहीं) वही रहता है, पर [[आई पी एड्रेस]] उपभोक्ता के सर्वर के स्थान पर अकामाई के सर्वर पर संकेत करता है। अकामाई सर्वर सामग्री और उपयोगकर्ता के नेटवर्क की स्थिति के अनुसार स्वचालित रूप से चुना जाता है। इससे लाभ यह है कि उपयोगकर्ता किसी भी उस एकमाइ सर्वर के द्वारा सामग्री प्राप्त कर सकते हैं जो उनके समीप है या जिससे उनका संपर्क अच्छा है, इससे डाउनलोड की गति बढ़ जाती है और नेटवर्क की भीड़भाड़ और कटौती के प्रति संवेदनशीलता भी कम हो जाती है। छवि की कैशिंग के अतिरिक्त अकामाई ऐसी सुविधायें भी प्रदान करता है जो परिवर्तनशील एवं निजी सामग्री, [[J2EE]]- अनुवर्ती अनुप्रयोगों और निरंतर आते हुए संचार माध्यम की गति को इस सीमा तक बदा देती है कि यह सुविधाएँ एक स्थानीय दृष्टिकोण बना लेती हैं। === प्राथमिक डोमेन === अकामाई तकनीक के अंतर्गत लगभग 60 अन्य डोमेन हैं, लेकिन यह जिन प्राथमिक डोमेनों का इस्तेमाल करता है वह हैं: * [http://www.networksolutions.com/whois-search/Akamai.com akamai.com] (अकामाई का कॉर्पोरेट डोमेन) * [https://web.archive.org/web/20100922080845/http://www.networksolutions.com/whois-search/Akamai.net akamai.net] (अकामाई का सामग्री वितरण डोमेन) * [https://web.archive.org/web/20100725171927/http://www.networksolutions.com/whois-search/akamaitech.net akamaitech.net] (अकामाई का [[डीएनएस]] सर्वर) == ग्राहक == अकामाई के ग्राहकों में कई बड़ी इंटरनेट, मीडिया और कंप्यूटर कम्पनियां शामिल हैं; साथ ही साथ ऑनलाइन मीडिया वितरण आवश्यकता वाली कई अन्य गैरतकनीकी कम्पनियां भी हैं। 21 जुलाई 1999 को, [[मेकवर्ल्ड एक्सपो]] न्यूयार्क में, [[एपल]] और अकामाई ने एप्पल के नए मीडिया नेटवर्क, [[क्विक टाइम]] टीवी (क्युटीवी) जो [[क्विक टाइम स्ट्रीमिंग सर्वर]] पर आधारित है, को बनाने के लिए कूटनीतिक सांझेदारी की घोषणा की है।<ref>{{Cite web |url=http://www.akamai.com/html/about/press/releases/1999/press_072199.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331133342/http://www.akamai.com/html/about/press/releases/1999/press_072199.html |archive-date=31 मार्च 2014 |url-status=dead }}</ref> दोनों ही कंपनियों ने बाद में यह घोषणा की कि एप्पल ने पिछले महीने अकामाई में 12.5 मिलियन डालर का निवेश किया है।<ref>{{Cite web |url=http://www.akamai.com/html/about/press/releases/1999/press_081899c.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021032212/http://www.akamai.com/html/about/press/releases/1999/press_081899c.html |archive-date=21 अक्तूबर 2013 |url-status=dead }}</ref> एप्पल लगातार अनुप्रयोगों की लंबी श्रंखला, जिसमें एप्पल की वेबसाईट से साफ्टवेयर डाउनलोड,<ref name="custlist">{{Cite web |url=http://www.akamai.com/html/customers/customer_list.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209110234/http://www.akamai.com/html/customers/customer_list.html |archive-date=9 फ़रवरी 2014 |url-status=dead }}</ref> क्विक टाइम मूवी ट्रेलर्स और [[आईट्यून्स स्टोर]] शामिल हैं, के लिए अकामाई का प्रयोग अपने प्राथमिक सामग्री वितरण नेटवर्क के रूप में कर रहा है।<ref>{{Cite web |url=http://www.akamai.com/html/about/press/releases/2003/press_042903.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140122232843/http://www.akamai.com/html/about/press/releases/2003/press_042903.html |archive-date=22 जनवरी 2014 |url-status=dead }}</ref> सितंबर 1999 में [[माइक्रोसॉफ़्ट|माइक्रोसाफ्ट]] और अकामाई ने [[विंडो मीडिया]] तकनीक को अकामाई की फ्री फ्लो सुविधा में सम्मिलित करने और फ्री फ्लो उत्पादों को विंडो के [[संपर्क]] स्थल तक ले जाने को सुगम बनाने के लिए कूटनीतिक सम्बन्ध बनाये; यह सम्बन्ध आज तक बने हुए हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.akamai.com/html/about/press/releases/1999/press_092799.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219035719/http://www.akamai.com/html/about/press/releases/1999/press_092799.html |archive-date=19 फ़रवरी 2014 |url-status=dead }}</ref> अन्य ग्राहकों में [[Amazon.com]], [[अडोब सिस्टम्स]], [[जे.सी. पैनी]] और [[याहू! (Yahoo!)]] शामिल हैं।<ref name="custlist"/> 28 मार्च 2003 से 2 अप्रैल 2003 तक अरबी न्यूज़ चैनल [[अल-ज़ज़ीरा]] भी एक ग्राहक था, फिर अकामाई ने इस सम्बन्ध को समाप्त करने का निर्णय ले लिया।<ref>{{cite web |url=http://news.com.com/1200-1035-995546.html |title=Akamai ends अल जज़ीरा server support |publisher=News.com.com |date= |accessdate=2009-04-02 |archiveurl=https://archive.today/20120629101405/http://news.cnet.com/1200-1035-995546.html |archivedate=29 जून 2012 |url-status=live }}</ref> नेटवर्क के अंग्रेजी भाषा के प्रबंध संपादक ने यह दावा किया कि ऐसा राजनीतिक दबाव के कारण हुआ है।<ref>{{cite web |url=http://tech.mit.edu/V123/N17/17aljazeera.17n.html |title=अल जज़ीरा Denied Akamai Services |publisher=Tech.mit.edu |date=2003-04-08 |accessdate=2009-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131107204300/http://tech.mit.edu/V123/N17/17aljazeera.17n.html |archive-date=7 नवंबर 2013 |url-status=dead }}</ref> जून 2008 में, [[द न्यूज़ मार्केट]] ने परिवर्तनशील सामग्री और अनुप्रयोगों को [[बीजिंग ओलम्पिक]] से भी आगे वैश्विक मीडिया तक ले जाने के कार्य को गति देने के लिए अकामाई के साथ हाथ मिलाया।<ref>{{cite web | url = http://www.akamai.com/html/about/press/releases/2008/press_060908.html | title = The NewsMarket partnered with Akamai to Accelerate Dynamic Content and Applications to Global Media Ahead of Beijing Olympics | date = June 9, 2008 | publisher = Akamai Technologies | access-date = 5 अगस्त 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140219035829/http://www.akamai.com/html/about/press/releases/2008/press_060908.html | archive-date = 19 फ़रवरी 2014 | url-status = dead }}</ref> [[बीबीसी आईप्लेयर]] अपने अभिलिखित और सीधे प्रसारित होने वाले कार्यक्रमों के प्रसारण लिए अकामाई का इस्तेमाल करता है, जो एक [[एक्स॰एम॰एल॰|एक्सएमएल]] [[प्रसारण]] सूची द्वारा केंद्रित होता है। [[व्हाईट हॉउस]] के लिए यू॰एस॰ सरकार की अधिकारिक वेबसाइट ([https://web.archive.org/web/20110409073342/http://www.whitehouse.gov/ WhiteHouse.gov]) भी अपने आतंरिक सर्वर पर [[बराक ओबामा]] के वेब एड्रेस की [[वीडियो क्लिप]] की मेजबानी के लिए अकामाई तकनीक का इस्तेमाल करती है, जबकि एहले वह एड्रेस को साइट पर [[यूट्यूब]] की अन्तः स्थापित क्लिप के रूप में डालते थे।<ref>{{Cite web |url=http://paidcontent.org/article/419-obama-drops-youtube-for-akamai-on-whitehouse-gov/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100101211611/http://paidcontent.org/article/419-obama-drops-youtube-for-akamai-on-whitehouse-gov/ |archive-date=1 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> [[चाइना सेंट्रल टेलिविज़न]] ([https://web.archive.org/web/20100809074959/http://cctv.com/ CCTV.com]) की वेबसाइट सभी सामग्री व् वीडियो प्रसारणों सहित, [[अकामाई]] के सीमा स्थित सर्वर पर 2009 के अंत से परिचारित की जा रही है।<ref>{{Cite web |url=http://www.robtex.com/dns/www.cctv.com.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140321013719/http://www.robtex.com/dns/www.cctv.com.html |archive-date=21 मार्च 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://uptime.netcraft.com/up/graph?site=www.cctv.com |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611111947/http://uptime.netcraft.com/up/graph?site=www.cctv.com |archive-date=11 जून 2011 |url-status=dead }}</ref> [[हुलु]] (Hulu) वर्तमान में वीडियो की मेजबानी के लिए अकामाई का इस्तेमाल करता है।<ref>{{Cite web |url=http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/hulu4.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729094141/http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/hulu4.htm |archive-date=29 जुलाई 2010 |url-status=live }}</ref> [[एमआईटी ओपनकोर्सवेयर]] अपने सामग्री वितरण नेटवर्क के लिए अकामाई के एजसूट का इस्तेमाल करता है।<ref>{{Cite web | title = Free Online Course Materials FAQ: Technology MIT OpenCourseWare: | url = http://ocw.mit.edu/help/faq-technology/#t7 | accessdate = June 14, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029214730/http://ocw.mit.edu/help/faq-technology/#t7 | archive-date = 29 अक्तूबर 2013 | url-status = live }}</ref> == अधिग्रहण == मार्च 2005 में अकामाई ने अपने सार्वजनिक खाते के 12 मिलियन शेयरों के बदले में, जिनकी उस समय कीमत 130 मिलियन डालर थी, [[स्पीड एरा का अधिकार]] प्राप्त करने हेतु एक अनुबंध पर हस्ताक्षर किया।<ref name="PressRelease20050316">{{cite web |url=http://www.akamai.com/html/about/press/releases/2005/press_031605.html |title=Akamai to Acquire Speedera Networks |work=Press Release |publisher=Akamai Technologies, Inc. |date=2005-03-16 |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924042559/http://www.akamai.com/html/about/press/releases/2005/press_031605.html |archive-date=24 सितंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> दोनों कम्पनियां व्यापारिक रहस्यों व् एकस्व उल्लंघनों के अनिर्णीत मुकदमों को भी बंद करने के लिए भी सहमत हुईं.<ref>{{cite web |url=http://www.news.com/Akamai-snaps-up-rival-Speedera/2100-1038_3-5620140.html |title=Akamai snaps up rival Speedera |publisher=CNET News |date=2005-03-16 }}{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> अधिग्रहण जून 2005 में पूरा हो गया था।<ref>{{cite web |url=http://www.akamai.com/html/about/press/releases/2005/press_061305.html |title=Akamai Completes Acquisition of Speedera Networks |work=Press Release |publisher=Akamai Technologies, Inc. |date=2005-06-13 |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924044558/http://www.akamai.com/html/about/press/releases/2005/press_061305.html |archive-date=24 सितंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> नवम्बर 2006 में, अकामाई ने "सार्वजनिक खाते के लगभग 2.7 मिलियन शेयर,<ref>{{cite web |url=http://www.fool.com/investing/high-growth/2006/11/22/akamai-to-the-nines.aspx |title=Akamai to the Nines |publisher=The Motley Fool |accessdate=2009-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605101836/http://www.fool.com/investing/high-growth/2006/11/22/akamai-to-the-nines.aspx |archive-date=5 जून 2011 |url-status=dead }}</ref> लगभग 4.5 मिलियन नगद और सार्वजनिक खाते के लगभग 400, 000 शेयरों को खरीदने के विकल्प की मान्यता" के द्वारा नाइन सिस्टम कारपोरेशन को लगभग 164 मिलियन डालर में प्राप्त कर लिया।<ref>{{cite web |url=http://www.akamai.com/html/investor/10k_2006.htm#107 |title=Form 10-K for Akamai Technologies, Inc. |accessdate=2009-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202043701/http://www.akamai.com/html/investor/10k_2006.htm#107 |archive-date=2 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> 12 अप्रैल 2007, अकामाई ने अपने सार्वजनिक खाते के 350,000 शेयर के बदले में [[रेड स्वूश]] को खरीद लिया।<ref>{{cite web | title = Form 10-Q for Akamai Technologies Inc | url = http://biz.yahoo.com/e/070809/akam10-q.html | accessdate = 2007-09-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071013215135/http://biz.yahoo.com/e/070809/akam10-q.html | archive-date = 13 अक्तूबर 2007 | url-status = dead }}</ref> रेड स्वूश के इस अधिग्रहण की कीमत लगभग 15 मिलियन डालर थी, यह प्राप्त किये गए कुल नगद का मूल्य है। 2008 के अंत में अकामाई ने एसर्नो, जो एक प्रदर्शन-आधारित प्रचार नेटवर्क है, का अधिग्रहण किया और एक नए विभाग एडवरटाइजिंग डिसीज़न साल्युशंस की शुरुआत की। <ref>{{cite web |url=http://www.akamai.com/html/solutions/ads_advertisers.html |title=Connect your products and services to a buying audience |publisher=Akamai Technologies, Inc. |date=2009-04-30 |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202193315/http://www.akamai.com/html/solutions/ads_advertisers.html |archive-date=2 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[सामग्री वितरण नेटवर्क]] {{Clear}} == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20141225201947/http://www.akamai.com/ अकामाई मुख पृष्ठ] * [https://web.archive.org/web/20110912194758/http://www.businessweek.com/magazine/content/06_39/b4002094.htm?chan=top+news_top+news+index_technology ट्रैफिक कॉप्स ऑफ़ द नेट (बिज़नेसवीक लेख)] * [https://web.archive.org/web/20080705045237/http://networking.seekingalpha.com/article/19060 अकामाई: इन द ब्रोड्बैंड इंटरनेट स्वीट स्पॉट (लेख)] * [https://web.archive.org/web/20100807025734/http://www.fool.com/portfolios/rulebreaker/2000/rulebreaker000803.htm अकामाई के पंचमेल मूर्ख का विश्लेषण] * [https://web.archive.org/web/20100807165042/http://mitworld.mit.edu/video/199/ अकामाई की कहानी: सिद्धांत से अभ्यास करने के लिए] * [https://web.archive.org/web/20100214155454/http://biz.yahoo.com/ic/59/59556.html Yahoo! "अकामाई टेक्नोलॉजीज, इंक." ][https://web.archive.org/web/20100214155454/http://biz.yahoo.com/ic/59/59556.html कंपनी की प्रोफ़ाइल] * [https://web.archive.org/web/20080726084238/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A59806-2004Sep29.html कंपनी की वॉशिंगटन पोस्ट प्रोफ़ाइल] * [https://web.archive.org/web/20100725114534/http://gigaom.com/2007/08/06/cdn-price-wars/ 'अकामाई और CDN मूल्य युद्ध] * [https://web.archive.org/web/20131006161833/http://www.akamai.com/dl/technical_publications/GloballyDistributedContentDelivery.pdf विश्व पर सामग्री वितरण वितरित] {{NASDAQ-100}} [[श्रेणी:इंटरनेट कंपनियां]] [[श्रेणी:NASDAQ (एनएएसडिएक्यु) पर सूचीबद्ध कंपनियां]] [[श्रेणी:1998 में स्थापित कंपनियां]] [[श्रेणी:कैम्ब्रिज, मैसाचुसेट्स पर आधारित कंपनियां]] [[श्रेणी:प्रदाताओं की क्लाउड कंप्यूटिंग]] [[श्रेणी:निजी इक्विटी पोर्टफोलियो कंपनियां]] [[श्रेणी:ऐपल इंक.]] 5d6g6ardufesletq3zm2mnf36pr1cvb विकिपीडिया वार्ता:AutoWikiBrowser/CheckPage 5 217693 6631730 6623271 2026-10-21T10:14:18Z विक्रम प्रताप 911487 चर्चा समापन (स्वीकृत): निवेदन, AWB access, निवेदन, क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ?, Zscout370, AWB उपयोग करने के लिए अनुमति ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा समापन उपकरण]]) 6631730 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) == Add me == Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) == निवेदन == मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) == निवेदन == नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) == Sficbot == मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) ==चक्रपाणी== {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) ==चक्रबोट== बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) == अद्यतन करें == {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) == आर्यबॉट == [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) == जयप्रकाश == {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) == जयप्रकाशबोट == {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) == अनामदास का बॉट == {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) == AWB for new bot == Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) ==AshokChakra== मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] a6ktbhg0dio945ou9be4rvveopm0xkt 6631732 6631730 2026-10-21T10:17:55Z विक्रम प्रताप 911487 चर्चा समापन (अस्वीकृत): Ujjwal234goel ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा समापन उपकरण]]) 6631732 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) == Add me == Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) == निवेदन == मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) == निवेदन == नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) == Sficbot == मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) ==चक्रपाणी== {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) ==चक्रबोट== बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) == अद्यतन करें == {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) == आर्यबॉट == [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) == जयप्रकाश == {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) == जयप्रकाशबोट == {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) == अनामदास का बॉट == {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) == AWB for new bot == Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) ==AshokChakra== मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] 9nroaiqrm4wfpcdj0zq3qjww5unpfyp 6631733 6631732 2026-10-21T10:18:59Z विक्रम प्रताप 911487 चर्चा समापन (स्वीकृत): एडबल्यूबी उपयोग, Add me, निवेदन, निवेदन, Sficbot, चक्रपाणी, चक्रबोट ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा समापन उपकरण]]) 6631733 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) {{चर्चा तल}} == Add me == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == Sficbot == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रपाणी== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रबोट== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) == अद्यतन करें == {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) == आर्यबॉट == [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) == जयप्रकाश == {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) == जयप्रकाशबोट == {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) == अनामदास का बॉट == {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) == AWB for new bot == Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) ==AshokChakra== मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] a341hp0v0nypcpzrwhdnxo6ohl1es45 6631734 6631733 2026-10-21T10:19:36Z विक्रम प्रताप 911487 चर्चा समापन (अस्वीकृत): JuniorX2 ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा समापन उपकरण]]) 6631734 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) {{चर्चा तल}} == Add me == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == Sficbot == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रपाणी== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रबोट== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:19, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == अद्यतन करें == {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) == आर्यबॉट == [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) == जयप्रकाश == {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) == जयप्रकाशबोट == {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) == अनामदास का बॉट == {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) == AWB for new bot == Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) ==AshokChakra== मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] mpnipdbva81b98cj8du2hywugqbtep8 6631735 6631734 2026-10-21T10:20:23Z विक्रम प्रताप 911487 चर्चा समापन (स्वीकृत): अद्यतन करें, आर्यबॉट, जयप्रकाश ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा समापन उपकरण]]) 6631735 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) {{चर्चा तल}} == Add me == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == Sficbot == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रपाणी== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रबोट== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:19, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == अद्यतन करें == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == आर्यबॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाश == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाशबोट == {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) == अनामदास का बॉट == {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) == AWB for new bot == Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) ==AshokChakra== मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] hkcubzgp8mrxcxxybloqzexgilkg3up 6631736 6631735 2026-10-21T10:20:39Z विक्रम प्रताप 911487 चर्चा समापन (अस्वीकृत): जयप्रकाशबोट ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा समापन उपकरण]]) 6631736 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) {{चर्चा तल}} == Add me == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == Sficbot == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रपाणी== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रबोट== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:19, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == अद्यतन करें == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == आर्यबॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाश == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाशबोट == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) == अनामदास का बॉट == {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) == AWB for new bot == Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) ==AshokChakra== मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] 1jvxthgoc0952w381ignth23dzbzmhi 6631737 6631736 2026-10-21T10:21:17Z विक्रम प्रताप 911487 चर्चा समापन (निस्तारित): असक्रिय खातों को हटाना ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा समापन उपकरण]]) 6631737 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) {{चर्चा तल}} == Add me == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == Sficbot == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रपाणी== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रबोट== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:19, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == अद्यतन करें == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == आर्यबॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाश == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाशबोट == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''निस्तारित:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:21, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) == अनामदास का बॉट == {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) == AWB for new bot == Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) ==AshokChakra== मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] 6f755sss4z2cznt6pzi5isvdwyyfmu5 6631740 6631737 2026-10-21T10:23:58Z विक्रम प्रताप 911487 चर्चा समापन (स्वीकृत): AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन, AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन, अनामदास का बॉट, AWB for new bot, AshokChakra, AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा समापन उपकरण]]) 6631740 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) {{चर्चा तल}} == Add me == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == Sficbot == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रपाणी== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रबोट== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:19, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == अद्यतन करें == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == आर्यबॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाश == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाशबोट == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''निस्तारित:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:21, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == अनामदास का बॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB for new bot == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AshokChakra== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] jdjey7h4e6guskd0n64mtbszpgh4y4j 6631741 6631740 2026-10-21T10:24:15Z विक्रम प्रताप 911487 चर्चा समापन (स्वीकृत): ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा समापन उपकरण]]) 6631741 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) {{चर्चा तल}} == Add me == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == Sficbot == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रपाणी== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रबोट== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:19, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == अद्यतन करें == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == आर्यबॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाश == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाशबोट == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''निस्तारित:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:21, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == अनामदास का बॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB for new bot == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AshokChakra== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:24, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] lp4d6dewsbvvedvftuomoi7gz6hlmic 6631742 6631741 2026-10-21T10:26:07Z विक्रम प्रताप 911487 रखरखाव: पृष्ठ के शीर्ष पर {{पुरालेख पेटी}} साँचा जोड़ा गया ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|पुरालेखण उपकरण]]) 6631742 wikitext text/x-wiki {{पुरालेख पेटी|auto=yes|search=yes}} {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) {{चर्चा तल}} == Add me == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == Sficbot == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रपाणी== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रबोट== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:19, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == अद्यतन करें == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == आर्यबॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाश == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाशबोट == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''निस्तारित:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:21, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == अनामदास का बॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB for new bot == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AshokChakra== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:24, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] rhwjuj59tzj84xlrxezgbapcvdyo2j8 6631743 6631742 2026-10-21T10:26:42Z विक्रम प्रताप 911487 [[विशेष:योगदान/विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] ([[सदस्य वार्ता:विक्रम प्रताप|वार्ता]]) के अवतरण 6631741 पर पुनर्स्थापित 6631743 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) {{चर्चा तल}} == Add me == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == Sficbot == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रपाणी== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रबोट== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:19, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == अद्यतन करें == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == आर्यबॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाश == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाशबोट == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''निस्तारित:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:21, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == अनामदास का बॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB for new bot == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AshokChakra== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:24, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] lp4d6dewsbvvedvftuomoi7gz6hlmic 6631748 6631743 2026-10-21T10:37:55Z विक्रम प्रताप 911487 पुरालेख पेटी जोड़ी 6631748 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} {{पुरालेख पेटी|auto=yes|search=yes}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) {{चर्चा तल}} == Add me == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == Sficbot == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रपाणी== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रबोट== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:19, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == अद्यतन करें == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == आर्यबॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाश == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाशबोट == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''निस्तारित:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:21, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == अनामदास का बॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB for new bot == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AshokChakra== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:24, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] s3s9i256al95gwgcvob0z28czyjev89 6631750 6631748 2026-10-21T10:42:12Z विक्रम प्रताप 911487 पुरालेखण: 1 चर्चा अनुभाग [[विकिपीडिया वार्ता:AutoWikiBrowser/CheckPage/पुरालेख 1]] में स्थानांतरित ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|पुरालेखण उपकरण]]) 6631750 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} {{पुरालेख पेटी|auto=yes|search=yes}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) {{चर्चा तल}} == Add me == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == Sficbot == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रपाणी== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रबोट== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:19, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == अद्यतन करें == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == आर्यबॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाश == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाशबोट == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''निस्तारित:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:21, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == अनामदास का बॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB for new bot == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AshokChakra== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:24, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] 4io4xy1m6p8nk3kvstwhe2eurm4hvuj 6631752 6631750 2026-10-21T10:50:16Z विक्रम प्रताप 911487 सुधार 6631752 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} {{Archive box| * {{center|[[/पुरालेख 1|पुरालेख 1]]}} }} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) == एडबल्यूबी उपयोग == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) {{चर्चा तल}} == Add me == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == Sficbot == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रपाणी== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रबोट== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == JuniorX2 == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:19, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == अद्यतन करें == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == आर्यबॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाश == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाशबोट == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == असक्रिय खातों को हटाना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''निस्तारित:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:21, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == अनामदास का बॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB for new bot == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AshokChakra== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:24, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] ac4iqrckpj1dowrsyirwjwdkus5sxnr 6631754 6631752 2026-10-21T10:51:11Z विक्रम प्रताप 911487 पुरालेखण: 26 चर्चा अनुभाग [[विकिपीडिया वार्ता:AutoWikiBrowser/CheckPage/पुरालेख 1]] में स्थानांतरित ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|पुरालेखण उपकरण]]) 6631754 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} {{पुरालेख पेटी|auto=yes|search=yes}} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] etmy06pc00iqcgznl7u11cl5sbz2zn3 6631755 6631754 2026-10-21T10:52:34Z विक्रम प्रताप 911487 सुधार 6631755 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} {{Archive box| * {{center|[[/पुरालेख 1|पुरालेख 1]]}} }} == Kolega2357 == For cleaning up. --[[सदस्य:Kolega2357|Kolega2357]] ([[सदस्य वार्ता:Kolega2357|वार्ता]]) 09:01, 10 नवम्बर 2013 (UTC) == Wikiuser13 == Hello. My username have changed from Ujjwal234goel. I want use to AWB to add <nowiki>{{hiddencat}}</nowiki> in all categories in [[:श्रेणी:आधार]]. Please grant access to me.--[[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:42, 16 मार्च 2014 (UTC) ==kvr.lohith== <s>I am an administrator in te.wikipedia. I want to do some work in AWB in hi.wikipedia. कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Kvr.lohith|के.वि.रमण]] ([[सदस्य वार्ता:Kvr.lohith|वार्ता]]) 03:05, 28 फ़रवरी 2015 (UTC)</s> :क्या आपकी अभी इसमें कोई रूचि नहीं है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:00, 1 मार्च 2015 (UTC) ==निवेदन== नमस्ते, मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ , ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति मिले। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 15:51, 30 सितंबर 2016 (UTC) == NehalDaveND निवेदन == नमः सर्वेभ्यः मैं हि.विकिपीडिया में AWB के अधिकार का इच्छुक हूँ, जिससे मैं वेगवन्त हो कर सम्पादन कार्य कर सकूँ। उसके साथ awb के अन्तर्गत जो बॉट् का विकल्प होता है, उस अधिकार का भी मैं इच्छुक हूँ। अस्तु । <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 05:18, 2 अक्टूबर 2016 (UTC) == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == मैं प्रबंधकगणो से आग्रह करता हूँ कि मुझे विश्वसनीय एवं त्वरित कार्य करने में सहायता हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति प्रदान करे। मैं इस सुविधा का उचित उपयोग कर विकिपीडिया में लेखों को समृद्ध एवं त्रुटिरहित करना चाहूंगा।मेरा योगदान देखते हुए उचित निर्णय ले। धन्यवाद - [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 09:10, 13 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनिये|Swapnil.Karambelkar}} आप इसके द्वारा किस तरह के सम्पादन करना चाहते हैं ? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:50, 13 मार्च 2017 (UTC) -महोदय मैं भारतीय चुनाव विषय ,मुख्यतः हाल में हुए ५ राज्यो के चुनाव ,को केंद्र में रखते हुए नए लेख बनाना / सुधारना चाहता हूँ ,अगर कोई अन्य मित्रगण इस काम को करने में इच्छुक हो तो मुझे हर्ष होगा।उचित लगे तो सहमति प्रदान करें। धन्यवाद -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 17:38, 14 मार्च 2017 (UTC) ::स्वप्निल जी कृपया धैर्य रखें। इस प्रकार की मंजूरी केवल स्वतः परीक्षित सदस्यों को ही दी जाती है अतः आपको थोड़ा धैर्य रखने की आवश्यकता पड़ेगी। क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है?--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 04:24, 15 मार्च 2017 (UTC) -महोदय धैर्य की कमी नहीं ,स्वतः परीक्षित सदस्य बनने की भी जल्दी नहीं।जब भी उचित समझे तब करे। बाकी काम तो चल ही रहा है. आपका प्रश्न -क्या आपने कभी AWB का प्रयोग किया है? उत्तर -AWB का प्रयोग बिना अनुमति के कैसे करे कृपया बताये ? धन्यवाद। -[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर ]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:57, 16 मार्च 2017 (UTC) :देरी से उत्तर देने के लिये क्षमा प्रार्थी हूँ। मैं अवकाश पे था। हिन्दी विकि पे अनुमती कि आवश्यक्ता पड़ती है किन्तु आप हिन्दी के अन्य प्रकल्पो के उपर अपने प्रयोगपृष्ठ आदि में ऑटोविकि का प्रयोग कर सकते हैं। यहाँ ऍसा कोई नियम नहीं है कि स्वत: परीक्षित सदस्य को ही ये अधिकार दिया जा सकता है किन्तु विश्वासु सदस्यों को ही ये अधिकार दिया जाता है। विश्वासु मतलब वह सदस्य जो इस अधिकार के साथ सम्पादन करेंगे तो जाँचने की या आपत्तिजनक सम्पादन होने की कोई सम्भावना नहीं। ऑटोविकि से कम समय में बहुत से सम्पादन किये जा सकते हैं और ये सम्पादन त्रुटीयुक्त हो तो बाद में पुनरीक्षको का काम बढ़ जायेगा, इसलिये केवल स्वत: परीक्षित और उनमें भी ऑटोविकि चलाना जानते हो उनको ही ये अधिकार दिया जाता है। आपको दिल्ली सम्मेलन में ऑटोविकि का प्रशिक्षण दिया जायेगा और काम अच्छा रहा तो दिल्ली में ही प्रबंधक के द्वारा ये अधिकार दे दिया जायेगा। (अन्यत्र प्रबंधक अनामदास जी से हुई बातचीत के अनुसार)--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 07:34, 25 मार्च 2017 (UTC) == चक्रबोट (रीस्टार्ट)== {{सुनो|SM7|अजीत कुमार तिवारी|हिंदुस्थान वासी|संजीव कुमार}} काफी समय बाद फिर से सक्रिय होने का समय मिला है। हालांकि अब भी मैं अपने मुख्य खाते से उतने सम्पादन नहीं कर पाऊँगा पर '''अब मेरे पास औटोमेटेड/टेक्निकल कार्यों को करने का कौशल, सुविधा व संसाधन मौजूद हैं।''' अतः पुनः अपने शेष बचे कार्यों को उनके प्रारब्ध तक पहुँचने का प्रयास रहेगा। '''इसी कड़ी में पुनः मेरे बोट खाते [[स:चक्रबोट]] को [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]] पर जोड़ने की कृपा करें''', धन्यवाद। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:50, 3 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|चक्रपाणी}} जी: कृपया अपने [[special:redirect/revision/5183595|वार्ता पृष्ठ]] पर लिखे सन्देश को देखें और उत्तर दें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 6 मई 2021 (UTC) == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:Aviram7|Aviram7]] == मैं हाल के बदलावों की निगरानी करता हूं और अक्सर कई गलतियों या त्रुटियां देखता हूं जिन्हें ठीक करने की आवश्यकता होती है। अन्य बड़े पैमाने के कार्यों के बीच मैं गलतियों को ठीक करने और अनावश्यक श्रेणियों को हटाने के लिए ऑटोब्राउज़र विकि उपकरण का उपयोग करने की अनुमति चाहता हूं। मैं इस उपकरण का उपयोग की जाने वाली किसी भी कार्रवाई की पूरी ज़िम्मेदारी लेता हूं। <abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> ~~ <span style="font-family:monospace;padding:3px 5px;background:#eee;color:Red">>>>&nbsp;[[User:Aviram7|<span style="color:#8321ff">Aviram7</span>]].[[User_talk:Aviram7|<span style="color:#c79200">talk</span>]](JSR);</span> 14:30, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == कृपया {{user|BaranBOT}} को चेकपेज पर जोड़ें। इसके पास पहले से ही फ्लैग हैं। बॉट कार्यों की ज्यादा जानकारी के लिए आप [[Special:Permalink/6160805#सदस्य:BaranBOT के कार्य विस्तार हेतु अनुमति]] देख सकते हैं। धन्यवाद! – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 17:10, 14 जुलाई 2024 (UTC) == AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन == महोदय, कृपया इसकी अनुमति दें मै इसे [[:en:User:Joeytje50/JWB|इस स्क्रिप्ट]] से चलाऊंगा। इस स्क्रिप्ट की सहायत से मैं इसे ब्राउज़र पर उपयोग कर सकूंगा<br> {{ping|SM7}} जी, क्षमा करें पिंग करने के लिए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:23, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] 2j49rzy1yps0mx8icdqbgiw85hrbohq गेल (इंडिया) लिमिटेड 0 222076 6631641 6535724 2026-10-21T06:05:04Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631641 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी | name = गेल (इंडिया) लिमिटेड | logo = GAIL Logo.png | logo_size = 250px | former_name = भारतीय गैस प्राधिकार लिमिटेड | type = [[भारत सरकार|सरकारी एजेंसी]] | traded_as = {{BSE|532155}}<br/>{{NSE|GAIL}}<br/>{{LSE|GAID}}<br/>[[निफ़्टी 50|एनएसई निफ़्टी 50 संघटक]] | ISIN = INE129A01019 | industry = [[ऊर्जा]] | foundation = {{start date and age|1984|8}} | location = [[नई दिल्ली]], [[भारत]] | key_people = श्री दीपक गुप्ता <br/> (अध्यक्ष & [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी|एमडी]])<ref>{{cite web |title=GAIL Management |url=https://gailonline.com/ABLeadership.html |publisher=गेल (इंडिया) लिमिटेड |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140621070307/http://www.gail.nic.in/final_site/gailmanagement.html |archive-date=21 जून 2014 |df=dmy-all }}</ref> | products = प्राकृतिक गैस, [[शैल-रसायन]], द्रव हाइड्रोकार्बन, [[द्रवित पेट्रोलियम गैस]] प्रसारण, सिटी गैस वितरक, ई&पी, [[विद्युत उत्पादन]] | revenue = {{Decrease}} {{INRConvert|74054.85|c}} <ref name=pnl>{{Cite web|title=GAIL India Consolidated Profit & Loss account, GAIL India Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/gailindia/consolidated-profit-lossVI/GAI|access-date=|website=www.moneycontrol.com|language=en}}</ref> | revenue_year = 2020 | parent = [[पैट्रोलियम एवं प्राकृतिक गैस मंत्रालय, भारत सरकार|पैट्रोलियम एवं प्राकृतिक गैस मंत्रालय]] , [[भारत सरकार]] | operating_income = {{Decrease}} {{INRConvert|8182.34|c}} <ref name=pnl/> | income_year = 2020 | net_income = {{Increase}} {{INRConvert|9422.05|c}} <ref name=pnl/> | net_income_year = 2020 | assets = {{Increase}} {{INRConvert|74914.18|c}} <ref name=bs>{{Cite web|title=GAIL India Consolidated Balance Sheet, GAIL India Financial Statement & Accounts|url=https://www.moneycontrol.com/financials/gailindia/consolidated-balance-sheetVI/GAI|access-date= |website=www.moneycontrol.com|language=en}}</ref> | assets_year = 2020 | equity = {{Increase}} {{INRConvert|49268.25|c}} <ref name=bs/> | equity_year = 2020 | owner = [[भारत सरकार]] (54.89%) | num_employees = 4,529 (2019)<ref name="gail">{{Cite web |url=https://gailonline.com/pdf/InvestorsZone/AnnualReports/Annual%20Report%202018-19%20.pdf |title=GAIL Annual Report 2019 |access-date=25 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412095540/https://gailonline.com/pdf/InvestorsZone/AnnualReports/Annual%20Report%202018-19%20.pdf |archive-date=12 April 2020 |url-status=live }}</ref> | footnotes = | homepage = {{URL|http://www.gailonline.com/}} }} '''गेल (इंडिया) लिमिटेड''' (पूर्व नाम: '''भारतीय गैस प्राधिकार लिमिटेड'''; संक्षेप में '''गेल''' अथवा GAIL) भारत में गैस उत्खनन करने वाली शीर्ष तकनीकी संस्था है। गेल की स्थापना [[१९८४]] में हुई तथा इसका मुख्यालय [[नई दिल्ली]] में बनाया गया। गेल द्वारा भारत के साथ साथ विदेशों में भी कई परियोजनाएँ संचालित की जा रही हैं। [[म्यांमार]], [[वेनेजुएला]] व [[ईरान]] में जारी परियोजनाएँ आर्थिक तथा सामरिक दृष्टिकोण से अत्यंत महत्वपूर्ण हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.gailonline.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=6 जून 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120521195523/http://www.gailonline.com/ |archive-date=21 मई 2012 |url-status=dead }}</ref> == कारोबार == गेल के कारोबार में शामिल हैं : * देशव्‍यापी 6,700 कि. मी. लंबी एवं 148 एमएमएससीएमडी क्षमता की उच्‍च दाब वाली प्राकृतिक गैस पाइपलाइन * 1.2 एमएमटीपीए उत्‍पादन एलपीजी तथा अन्‍य तरल हाइड्रोकार्बन का उत्‍पादन करने के लिए 7 एलपीजी प्रोसेसिंग संयंत्र * पाता में 4,10,000 टीपीए पॉलीमर उत्‍पादन क्षमता का उत्‍तर भारत का एकमात्र इंटीग्रेटिड पेट्रोकेमिकल कॉम्‍प्‍लेक्‍स * 1.922 कि॰मी॰ लंबी 3.8 एमएमटीपीए एलपीजी परिवहन करने वाली एलपीजी ट्रांसमिशन पाइपलाइन * तेल एवं गैस अन्‍वेषण के 27 तथा सीबीएम के 3 ब्‍लॉक * टेलीकॉम सेवा प्रदाताओं हेतु 13,000 कि॰मी॰ लंबा विश्‍वसनीय बैंडविड्थ प्रदान करने वाला ओएफसी नेटवर्क * दिल्‍ली, मुंबई, [[हैदराबाद]], कानपुर, आगरा, [[लखनऊ]], भोपाल, अगरतला एवं पुणे में घरों एवं व्‍यावसायिक उपभोक्‍ताओं को पाइप्‍ड नेचुरल गैस (पीएनजी) तथा परिवहन क्षेत्र को संपीडि़त प्राकृतिक गैस (सीएनजी) की आपूर्ति हेतु संयुक्‍त उद्यम कंपनियां * दहेज एलएनजी टर्मिनल तथा [[केरल]] में भावी कोच्‍चि एलएनजी टर्मिनल में भागीदारी हित * गेल को दाभोल में एलएनजी टर्मिनल को पुनर्जीवित करने के साथ-साथ एलएनजी प्राप्‍त करने का भी दायित्‍व सौंपा गया है। * [[मिस्र]] की तीन कंपनियों, फेयम गैस कंपनी एसएई, शैल सीएनजी एसएई तथा नेशनल गैस कंपनी एसएई में इक्‍विटी भागीदारी के माध्‍यम से सीएनजी एवं सिटी गैस क्षेत्र में उपस्‍थिति दर्ज * मुख्‍य भूमि चीन के सीएनजी क्षेत्र में अवसरों के दोहन हेतु चायना गैस होल्‍डिंग में स्‍टेक * सिंगापुर में गेल ग्‍लोबल (सिंगापुर) पीटीई लिमिटेड नामक पूर्णत: स्‍वामित्‍व वाली एक अनुषंगी कंपनी == इन्हें भी देखें == * [[तेल एवं प्राकृतिक गैस निगम लिमिटेड|तेल एवं प्राकृतिक गैस निगम]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website}} {{Authority control}} {{बीएसई सेंसेक्स}} [[श्रेणी:भारत सरकार की कंपनियाँ]] 57e842aatyqf75laaykq8m0xjhy8ygf गूगल टूलबार 0 228650 6631644 6550059 2026-10-21T06:05:49Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631644 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name = Google Toolbar | logo = [[चित्र:Google Toolbar wordmark.png]] | screenshot = | caption = | developer = [[गूगल|Google]] | latest release version = 6.6.1124.846 (Internet Explorer)<br />7.1.20101113b1 (Firefox) | latest release date = November 13, 2010 (Internet Explorer)<br />November 13, 2010 (Firefox) | latest preview version = | latest preview date = | operating system = [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज़|Microsoft Windows]]<br />[[Mac OS X]]<br />[[Linux]] | platform = | genre = [[Toolbar]] | license = [[अमुक्त स्रोत|Proprietary]] [[freeware]] | website = http://www.google.com/toolbar }} '''गूगल टूलबार''' एक इन्टरनेट [[वेब ब्राउज़र|ब्राउज़र]] टूलबार है जो [[इण्टरनेट ऍक्सप्लोरर|इन्टरनेट एक्सप्लोरर]] तथा [[मोज़िला फ़ायरफ़ॉक्स|मोज़िला फायरफॉक्स]] के लिए उपलब्ध है। == इतिहास == ==== गूगल टूलबार 1.0 दिसम्बर 11, 2000 ==== विशेषताएं: * किसी भी [[वेबपेज|वेब पेज]] से [[गूगल खोज]] के लिए सीधी पहुंच * वेब साइट खोज * खोजे गए शब्दों की स्थिति स्वचालित रूप से दर्शाना तथा प्रत्येक शब्द को खोज के अनुसार अलग रंग में प्रदर्शित करना; * पेज रैंक - गूगल के अनुसार पेज की रैंकिंग सिस्टम आवश्यकताएं [[विन्डोज़]] (Windows) 95, 98, 2000 या एनटी (NT) और [[माइक्रोसॉफ़्ट|माइक्रोसॉफ्ट]] इंटरनेट एक्सप्लोरर का संस्करण 5.0 या उससे ऊंचा। ==== गूगल टूलबार 2.0 अगस्त 13, 2003 ==== नई विशेषताएं: * पॉप-अप अवरोधक * ऑटोफिल: प्रयोगकर्ता के कंप्यूटर पर सहेजी गयी सूचनाओं के आधार पर वेब फॉर्मों को स्वतः भर देना. * ब्लॉग दिस: लिंकों को Blogger.com वेबलॉग पर पोस्ट कर देना सिस्टम आवश्यकताएं विन्डोज़ और माइक्रोसॉफ्ट इंटरनेट एक्सप्लोरर. ==== गूगल टूलबार 3.0 फ़रवरी 16,2005 ==== नई विशेषताएं: * स्पेलचेक (वर्तनी जांच) * अमेरिका के पतों को गूगल मैप पर ऑटोलिंक करना, पैकेज की स्थिति पता लगाना, आईएसबीएन (iSBN) नंबर के लिए लिंक * वर्डट्रांसलेटर (शब्द अनुवादक) सिस्टम आवश्यकताएं विन्डोज़ और माइक्रोसॉफ्ट इंटरनेट एक्सप्लोरर. ==== फ़ायरफ़ॉक्स के लिए गूगल टूलबार 2.0 सितंबर 22, 2005 ==== फ़ायरफ़ॉक्स के लिए विशिष्टताएं * गूगल निजीकृत होमपेज के साथ फ़ीड इंटीगरेशन * गूगल सज़ेस्ट और प्रयोगकर्ताओं द्वारा टूलबार पर आइकॉन सजाने के लिए मेनू. सिस्टम आवश्यकताएं [[फ़ायरफ़ॉक्स]], विन्डोज़, [[मैक]] और [[लिनक्स|लाइनक्स]] ==== गूगल टूलबार 4.0 जनवरी 29, 2006 ==== नई विशेषताएं * खोज अनुरोध टाइप करते समय ही तत्काल सुझाव * पृष्ठों को बुकमार्क करने के लिए आसान तरीका * बाहरी वेब साइटों पर खोज करने के लिए प्रयोगकर्ता की रूचि के अनुसार बटन सिस्टम आवश्यकताएं विन्डोज़ एक्सपी (Windows XP) ==== गूगल टूलबार 5.0 दिसम्बर 12, 2007 ==== नई विशेषताएं: * गूगल गैजेट्स * बुकमार्क की सहायता से सामग्री को सहेजने के लिए गूगल नोटबुक (पाठ्य-भाग और छवियां) * एक ही क्लिक से फॉर्मों को भरना * टूलबार सेटिंग्स को ऑनलाइन सहेजना * टूटे लिंकों के लिए सुझाव सिस्टम आवश्यकताएं इंटरनेट एक्सप्लोरर, विन्डोज़ एक्सपी (Windows XP), विस्टा (Vista) ==== गूगल टूलबार 6.0 फ़रवरी 24, 2009 ==== नई विशेषताएं: * क्विक सर्च बॉक्स की विशेषता ब्राउज़र के बाहर भी खोज की कार्यक्षमता प्रदान करती है * इंटरनेट एक्सप्लोरर 8 का सपोर्ट * खोज सुझाव, गूगल बुकमार्क्स, ऑटोफिल, कस्टम बटन और गैजेट के लिए वृद्धिशील सुधार इंटरनेट एक्सप्लोरर, विन्डोज़ एक्सपी/विस्टा/7+ (Windows XP-SP2/Vista/7+) ==== फ़ायरफ़ॉक्स के लिए गूगल टूलबार 7.1 अगस्त 10, 2010 ==== नई विशेषताएं: * गूगल टूलबार फ़ायरफ़ॉक्स 4 बीटा (Firefox 4 Beta) के साथ सुसंगत है। सिस्टम आवश्यकताएं फ़ायर्फ़ॉक्स, विन्डोज़ (Windows), [[मॅक ऑपरेटिंग सिस्टम|मैक ओएस एक्स]] (Mac OS X), तथा [[लिनक्स|लाइनक्स]] (Linux) == विशेषताएं == गूगल टूलबार ब्राऊज़र की टैब बार के ऊपर रहते हुए [[खोज इंजन|वेब खोज]] करने के लिए सर्च बॉक्स की सुविधा प्रदान करता है। प्रयोगकर्ता अपने [[जीमेल]] (Gmail) एकाउंट में लॉग-इन करके अपनी [[ईमेल]] देखने के अतिरिक्त बुकमार्कों तथा वेब हिस्ट्री को संचित कर सकते हैं तथा उन्हें वापस पा सकते हैं। इसमें ऑटोलिंक, ऑटोफिल, [[गूगल अनुवाद|अनुवाद]], वर्तनी जांच, जैसे साधन हैं जो कि सभी ब्राऊज़रों में कार्य करते हैं, जबकि पॉप-अप ब्लॉकर तथा शब्द खोजने जैसी सुविधाएं सिर्फ [[इण्टरनेट ऍक्सप्लोरर|इन्टरनेट एक्स्प्लोरर]] संस्करण के साथ ही उपलब्ध होती हैं।<ref name="gtf">{{Cite web|url=http://toolbar.google.com/T6/intl/en/features.html|title=Google Toolbar Features|publisher=Google|accessdate=2009-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301023527/http://toolbar.google.com/T6/intl/en/features.html|archive-date=1 मार्च 2009|url-status=dead}}</ref> गूगल टूलबार का उत्पाद-वितरण अक्सर किसी मुख्य डाउनलोड के साथ जोड़ कर भी किया जाता है। === साइडविकी (Sidewiki) === गूगल साइडविकी को सितम्बर 23, 2009 को प्रारंभ किया गया और इसके ज़रिये प्रयोगकर्ता किसी वेब पेज पर लोगों को दिखाई देने वाली टिप्पणियां कर सकते थे।<ref>{{Cite news|url=http://googleblog.blogspot.com/2009/09/help-and-learn-from-others-as-you.html|title=Help and learn from others as you browse the web: Google Sidewiki|date=23 सितंबर 2009|publisher=[[गूगल|Google]]|accessdate=2009-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20101202052724/http://googleblog.blogspot.com/2009/09/help-and-learn-from-others-as-you.html|archive-date=2 दिसंबर 2010|url-status=live}}</ref> गूगल श्रेणीक्रम में टिप्पणी की प्रासंगिकता तथा उपयोगिता दिखाता है तथा इसे निकालने के लिए श्रेणी कलन विधि (Ranking Algorithms) के प्रयोग से टिप्पणी के बारे में प्रयोगकर्ताओं के मत तथा टिप्पणीकर्ता के पुराने अभिदान को देखता है। [[इण्टरनेट ऍक्सप्लोरर|इन्टरनेट एक्स्प्लोरर]] तथा [[मोज़िला फ़ायरफ़ॉक्स|फायरफ़ॉक्स]] में गूगल टूलबार की सहायता से साइडविकी उपलब्ध है तथा [[गूगल क्रोम]] ब्राउज़र में एक [https://web.archive.org/web/20101203230756/https://chrome.google.com/extensions/detail/fldmleagmkblgoeodhdlhdejhhngdihi add-on] की सहायता से यह उपलब्ध है, तथा अन्य ब्राउज़रों, जैसे कि [[सफ़ारी वेब ब्राउज़र|सफारी]] में यह बुकमार्कलेट के रूप में उपलब्ध है। वेब साइटों के अधिकारी साइडविकी टिप्पणियों को नियंत्रित नहीं कर सकते हैं,<ref>{{cite news |url=http://blogs.telegraph.co.uk/technology/andrewkeen/100003634/sidewiki-google-colonial-sideswipe/ |title=Sidewiki: Google colonial sideswipe |author=Andrew Keen |publisher=The Daily Telegraph |accessdate=2009-12-12 |location=London |date=2009-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927175859/http://blogs.telegraph.co.uk/technology/andrewkeen/100003634/sidewiki-google-colonial-sideswipe/ |archive-date=27 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref> और फ़िलहाल अप्रैल 2010 तक किसी वेबसाइट के लिए साइडविकी को अस्वीकार कर देना भी संभव नहीं है, हालांकि सेक्योर साइटों पर साइडविकी क्रियाशील नहीं होती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.google.com/support/forum/p/Webmasters/thread?tid=494bb6012632fb05&hl=en |title=How do webmasters opt out of sidewiki? |accessdate=2010-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425073905/http://www.google.com/support/forum/p/Webmasters/thread?tid=494bb6012632fb05&hl=en |archive-date=25 अप्रैल 2011 |url-status=live }}</ref> === माई लोकेशन === माई लोकेशन एक भू-स्थिति सेवा है जो वाई-फाई (Wi-Fi) एक्सेस प्वाइंटों की स्थिति का प्रयोग करते हुए टूलबार प्रयोगकर्ता की स्थिति बताती है।<ref name="google-mylocation">{{Cite web|url=http://www.google.com/support/toolbar/bin/answer.py?hl=en-uk&answer=166104 |title=Toolbar Help |publisher=[[गूगल|Google]] |date= |accessdate=2010-05-20}}</ref> इस स्थान के आधार पर प्रयोगकर्ता की स्थिति को भांपते हुए खोज के परिणामों का अनुकूलन किया जाता है।<ref name="google-mylocation"/> गूगल टूलबार अन्य वेबसाइटों को भी भू-स्थिति सम्बन्धी आंकड़े उपलब्ध करा सकती है,<ref name="google-mylocation"/> ऐसा डब्ल्यू3सी जियोलोकेशन एपीआई (W3C Geolocation API) के द्वारा किया जाता है। === ऑटोलिंक === ऑटोलिंक सुविधा प्रारंभ किये जाने पर गूगल टूलबार की आलोचना की गयी थी क्योंकि यह प्रयोगकर्ताओं को पहले से चुनी हुई व्यावसायिक वेबसाइटों जैसे कि [[एमाज़ॉन.कॉम|Amazon.com]] तथा गूगल मैप्स की ओर दिशा-निर्देशित कर देती थी। उदाहरण के लिए, अगर किसी वेबपेज पर यह एक आईएसबीएन (ISBN) संख्या पायेगी, तो यह अमेज़न के उस विशिष्ट उत्पाद पेज की ओर इंगित करने लगेगी जिस पर उस पुस्तक के विषय में सूचना हो। गूगल ने कहा कि यह सुविधा "उपयोगी लिंक जोड़ती है" तथा "ऑटोलिंक प्राप्त करने वाली किसी भी कंपनी ने उसको कोई भुगतान नहीं किया". == गोपनीयता == गूगल वाच ने गूगल टूलबार से जुड़े गोपनीयता के खतरों के बारे में आगाह किया, इनमें ब्राउजिंग स्वरुप पर नज़र रखना, प्रयोगकर्ता के ज्ञान में आये बिना अपडेटों को इंस्टाल करना, तथा एक गोपनीयता नीति जिसे बिना किसी सूचना के बदला जा सकता था, शामिल थे।<ref>{{Cite web |url=http://www.google-watch.org/toolbar.html |title=गूगल न्यू टूलबार: नाउ मोर इवेल दैन एवर |access-date=30 दिसंबर 2010 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091008235409/http%3A//www.google%2Dwatch.org/toolbar.html |archive-date=8 अक्तूबर 2009 |url-status=dead }}</ref> यह टूलबार व्यक्तिगत सर्फिंग गतिविधियों पर नज़र नहीं रखती, जब तक कि प्रयोगकर्ता द्वारा उन्नत फीचर जैसे कि पेजरैंक विशेष रूप से शुरू न किये गए हों.<ref name="Technology Source">{{Cite news|url=http://www.techpluto.com/google-toolbar-advanced-features/|title=Does Wesley’s Google Toolbar Invade Your Privacy ? Not Really|date=16 मई 2009|publisher=TechPluto|accessdate=2009-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170325001116/http://www.techpluto.com/google-toolbar-advanced-features/|archive-date=25 मार्च 2017|url-status=dead}}</ref> यह "गुमनाम" सांख्यिकी अवश्य एकत्रित करती है, जिसे अन्य डेटा के साथ रखने पर बहुत सी चीजें स्पष्ट हो सकती हैं, हालांकि यह तो गूगल के ऑनलाइन सर्च इंजन के बारे में भी कहा जा सकता है।<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/2786761.stm क्या गूगल अधिक शक्तिशाली है?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024053206/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/2786761.stm |date=24 अक्तूबर 2010 }} बिल थॉम्पसन द्वारा, बीबीसी (BBC) समाचार, 21/02/2003</ref> == गूगल कंप्यूट == '''गूगल कंप्यूट''' गूगल टूलबार का एक अलग से डाउनलोड करने योग्य ऐड-ऑन था जिसके द्वारा [[विज्ञान|वैज्ञानिक]] [[अनुसंधान|शोध]] की सहायता करने वाली डिस्ट्रीब्यूटेड कम्प्यूटिंग परियोजना में भाग लिया जा सकता था। यह मार्च 2002 में एक सीमित आधार पर शुरू किया गया<ref>{{Cite news|url=http://news.com.com/Google+tests+distributed+computing/2110-1032_3-994371.html|title=Google tests distributed computing|first=Stefanie|last=Olsen|publisher=CNet News|date=March 27, 2003|archiveurl=https://archive.today/20120716110946/http://news.cnet.com/Google-tests-distributed-computing/2110-1032_3-994371.html|archivedate=16 जुलाई 2012|access-date=30 दिसंबर 2010|url-status=live}}</ref> और अक्टूबर 2005 में समाप्त हो गया। गूगल कंप्यूट किसी उपयोगकर्ता के कंप्यूटर को, जबकि वह किसी उपयोग में ना हो, चुनौतीपूर्ण वैज्ञानिक समस्याओं के समाधान में सहायता के लिए प्रयुक्त किये जाने योग्य बनाता है। जब कोई प्रयोगकर्ता अपने कंप्यूटर पर गूगल कम्पयूट चलाता था तब वह किसी बड़ी, शोध की जा रही समस्या का एक छोटा अंश डाउनलोड करके उस पर गणनाएं करता था और उससे प्राप्त परिणाम को अन्य हजारों [[कंप्यूटर|कम्प्यूटरों]] से प्राप्त परिणाम के साथ मिला दिया जाता था। गूगल कंप्यूट सिर्फ गूगल टूलबार के [[अंग्रेज़ी भाषा]] वाले संस्करण के लिए ही उपलब्ध था।<ref>{{Cite news|url=http://news.com.com/2100-1001-867091.html|title=Google takes on supercomputing|date=March 22, 2002|publisher=CNet News|first=Stephen|last=Shankland|archiveurl=https://archive.today/20120710233328/http://news.cnet.com/2100-1001-867091.html|archivedate=10 जुलाई 2012|access-date=30 दिसंबर 2010|url-status=live}}</ref> इस प्रयास का पहला और एकमात्र योगदान फोल्डिंग@होम (Folding@home) था, यह एक बिना मुनाफे के किया जाने वाला प्रयास था जिसमें प्रोटीन के मुड़ने की प्रक्रिया को बेहतर ढंग से समझा जाना था जिससे कि कई [[रोग|बीमारियों]] को समझने में मदद मिलती. गूगल कंप्यूट के होमपेज पर अनुशंसा की गयी थी कि वे प्रयोगकर्ता जो इस परियोजना में योगदान देते रहना चाहते हैं, वे आधिकारिक फोल्डिंग@होम (Folding@home) क्लायंट को डाउनलोड कर लें. == आईएसपी-आधारित डीएनएस हाईजैकिंग के साथ अव्यावहारिकता == कई [[अन्तर्जाल सेवा प्रदाता|इन्टरनेट सेवा प्रदाता]] अपनी प्रणाली में डीएनएस हाईजैकिंग का प्रयोग करते हैं जिससे कि प्रयोगकर्ताओं द्वारा गलत यूआरएल डाले जाने पर वे उन्हें विज्ञापन युक्त पेज पर ले जा सकें. जब कोई आईएसपी इस विन्यास को लागू करता है, तो गूगल टूलबार की कार्यात्मकता कुछ प्रभावित होती है। == एक्स टूलबार == * उन्नत सर्चबार * एलेक्सा टूलबार * एओएल (AOL) टूलबार * बिंग बार * [[याहू!]] टूलबार == इन्हें भी देखें == * योलिंक * फॉर्म फिलर * फोल्डिंग@होम * वितरित अभिकलन परियोजनाओं की सूची * सेटी@होम * साभिप्राय सर्फर मॉडल - पेजरेंक को टूलबार कैसे योगदान देता है Google Toolbar की सेटिंग को अपने हिसाब से चुना जा सकता है. इनमें, अपनी भाषा चुनने, अपने खोज इतिहास की ट्रैकिंग बंद करने, और अपनी जगह की जानकारी शेयर करने जैसी सेटिंग शामिल हैं. अपनी भाषा चुनना Internet Explorer खोलें. Google Toolbar पर जाकर, विकल्प पर क्लिक करें. सामान्य "भाषा सेटिंग" पर जाएं. कोई भाषा चुनें. सेव करें पर क्लिक करें. खोज इतिहास वाली सेटिंग बंद करना Internet Explorer खोलें. Google Toolbar पर जाकर, विकल्प पर क्लिक करें. "खोज सुविधाएं" सेक्शन में जाकर, "मेरे कंप्यूटर पर खोज इतिहास स्टोर करें" पर से सही का निशान read more == सन्दर्भ == {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20080725181422/http://www.google.com/toolbar गूगल टूलबार] (ब्राउज़र के आधार पर पुनर्निर्देशन) {{Google Inc.}} {{DEFAULTSORT:Google Toolbar}} [[श्रेणी:गूगल सेवाएं (Google services)]] [[श्रेणी:वितरित अभिकलन परियोजनाओं]] [[श्रेणी:मोज़िला ऐड-ऑन्स] [[श्रेणी:इंटरनेट एक्सप्लोरर ऐड-ऑन्स]] [[ja:Googleのサービス#Google ツールバー]] cqv67e5l55f7f2rm1ok3x7ev5mkfu27 ओखल बाखल, भिकियासैण तहसील 0 267558 6631678 6294680 2026-10-21T06:37:22Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6631678 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = ओखल बाखल, भिकियासैण तहसील |district = [[अल्मोड़ा]] |official_languages = [[हिन्दी]],[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] |state_name = [[उत्तराखण्ड]] |website = www.uttara.gov.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} '''ओखल बाखल''' भारतीय राज्य [[उत्तराखण्ड]] राज्य के [[कुमाऊँ मण्डल]] के [[अल्मोड़ा जिला|अल्मोड़ा जिले]] की भिकियासैण तहसील का एक गाँव है। [[चित्र:UttarakhandDistricts numbered hi.svg|thumb|200px|right|[[उत्तराखण्ड के जिले]]]] == इन्हें भी देखें == * [[उत्तराखण्ड के जिले]] * [[उत्तराखण्ड के नगरों की सूची|उत्तराखण्ड के नगर]] * [[कुमाऊँ मण्डल]] * [[गढ़वाल मण्डल]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110426141241/http://bharat.gov.in/knowindia/st_uttaranchal.php उत्तराखण्ड - भारत सरकार के आधिकारिक पोर्टल पर] * [https://web.archive.org/web/20090427223735/http://gov.ua.nic.in/ उत्तराखण्ड सरकार का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} * [https://web.archive.org/web/20101021084948/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_ut01.htm उत्तराखण्ड] (उत्तराखण्ड के बारे में विस्तृत एवं प्रामाणिक जानकारी) * [https://web.archive.org/web/20100720084536/http://uttrakrishiprabha.com/wps/portal/!ut/p/kcxml/04_Sj9SPykssy0xPLMnMz0vM0Y_QjzKLN4h38wHJgFjGpvqRqCKOcIEgfW99X4_83FT9AP2C3NCIckdHRQBfKjl9/delta/base64xml/L3dJdyEvd0ZNQUFzQUMvNElVRS82XzBfTUI! उत्तरा कृषि प्रभा] {{उत्तराखण्ड}} [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के गाँव|बाखल, ओखल, भिकियासैण तहसील]] [[श्रेणी:अल्मोड़ा जिला|बाखल, ओखल, भिकियासैण तहसील]] {{भारत के गाँव आधार}} 0phjuewozlnuhns7swirb7hwo02lqju सन्नी लियोन 0 436582 6631704 6485176 2026-10-21T08:10:16Z विक्रम प्रताप 911487 चित्र अद्यतन 6631704 wikitext text/x-wiki {{Infobox adult biography |name = सन्नी लियोन |gender = female |image= Sunny Leone at Ginna press meet (1) (cropped).jpg |caption = सन्नी लियोन |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1981|5|13}} |birth_place = सार्निया, [[ओंटारियो]], [[कनाडा]] |birth_name = केरेनजीत कौर वोहरा |spouse = डैनियल वेबर (2011 - वर्तमान) |Relatives = संदीप वोहरा (भाई)(छोटा) |children = 3 |height = {{convert|5|ft|4|in|abbr=on}} |weight = {{convert|110|lb|kg|abbr=on}} |shoe size = 6.5<ref name=OneModelPlace >{{cite web|url= http://www.onemodelplace.com/member.cfm?ID=88143|title= Model: Sunny Leone|accessdate= सितम्बर 10, 2011|date= अगस्त 19, 2008|publisher= OneModelPlace.Com|archive-url= https://web.archive.org/web/20110928093451/http://www.onemodelplace.com/member.cfm?ID=88143|archive-date= 28 सितंबर 2011|url-status= dead}}</ref> |eye color = भूरी |hair color = काले |skin color = ओलिव |ethnicity = भारतीय |alias = |number of films = ३५ बतौर अभिनेत्री<ref name=AFDB>{{afdb name|id=32296}}</ref><br />२५ बतौर निर्देशक <br />(आईएएफडी के अनुसार)<ref name="iafd">{{cite web| title =Personal Biography - Sunny Leone| publisher =IAFD.com| url =http://www.iafd.com/person.rme/perfid=SunnyLeone/gender=f| accessdate =सितम्बर 10, 2011| archive-url =https://web.archive.org/web/20110606092916/http://www.iafd.com/person.rme/perfid=SunnyLeone/gender=f| archive-date =6 जून 2011| url-status =live}}</ref> |website = |spelling = US }} '''सन्नी लियोन'''<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/tabloid/sunny-leone-s-real-name-revealed/article1-847131.aspx|title=Sunny Leone's real name revealed!|accessdate=1 April 2014|newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स|date=अप्रैल 27, 2012|agency=Agencies|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020043146/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Tabloid/Sunny-Leone-s-real-name-revealed/Article1-847131.aspx|archive-date=20 अक्तूबर 2014|url-status=dead}}</ref> (जन्म '''केरेनजीत कौर वोहरा​​''', [[13 मई]] [[1981]]) एक भारतीय-कैनेडियन [[ फिल्म अभिनेत्री]], व्यापार-जगत से जुड़ी महिला , मॉडल और पूर्व [[पोर्नोग्राफ़िक अभिनेता|पॉर्न फिल्म अभिनेत्री]] है।<ref>{{cite web |author=Vickey Lalwani, Mumbai Mirror |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/People-in-India-are-conservative-Sunny-Leone/articleshow/23691999.cms? |title=People in India are conservative: Sunny Leone |work=Times Of India |date=अगस्त 8, 2013 |accessdate=Dec 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106051757/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/People-in-India-are-conservative-Sunny-Leone/articleshow/23691999.cms |archive-date=6 जनवरी 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Sunny Leone profile|url=http://www.avn.com/porn-stars/Sunny-Leone-274888.html|publisher=AVN|accessdate=Dec 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817173619/http://avn.com/porn-stars/Sunny-Leone-274888.html|archive-date=17 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> उनके पास [[कनाडा]] व [[अमरीका]] की दोहरी [[राष्ट्रीयता]] है। वह 2003 में ''पॅण्टहाउस पॅट ऑफ़ द ईयर'' (Penthouse Pet of the Year) के लिए नामित हुई और विविड एंटरटेनमेंट के लिए अनुबंध स्टार थीं। इन्हें ''मैक्सिम'' (Maxim) द्वारा 2010 में 12 शीर्ष व्यस्क अभिनेताओं में नामांकित किया गया था। यह स्वतंत्र मुख्यधारा की फिल्मों और टीवी शो में भी भूमिका निभा चुकी हैं। 2011-12 में भारत आने के बाद रियलिटी शो [[बिग बॉस]] और [[महेश भट्ट]] की फिल्‍म [[जिस्म २]] में काम करने के कारण चर्चा में रही हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.theglobeandmail.com/arts/film/a-sunny-day-in-sarnia/article4098311/|title=A Sunny day in Sarnia|publisher=|accessdate=जुलाई 16, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101074012/http://www.theglobeandmail.com/arts/film/a-sunny-day-in-sarnia/article4098311/|archive-date=1 जनवरी 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.santabanta.com/bollywood/51052/how-karen-malhotra-turned-into-a-world-famous-porn-star-sunny-leone/|title=How Karen Malhotra turned into a world-famous porn star Sunny Leone|publisher=|accessdate=जुलाई 16, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160913022633/http://www.santabanta.com/bollywood/51052/how-karen-malhotra-turned-into-a-world-famous-porn-star-sunny-leone|archive-date=13 सितंबर 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-sunny-leone-s-husband-daniel-weber-also-a-porn-star-will-now-make-his-bollywood-debut-in-wife-s-jackpot-1874643|title=Sunny Leone's husband Daniel Weber, also a porn star, will now make his Bollywood debut in wife's 'Jackpot' – Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=अगस्त 15, 2013|publisher=|accessdate=जुलाई 16, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160928061650/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-sunny-leone-s-husband-daniel-weber-also-a-porn-star-will-now-make-his-bollywood-debut-in-wife-s-jackpot-1874643|archive-date=28 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> == शुरूआती जीवन == लियोन का जन्म केरेन मल्होत्रा नाम से सार्निया, ओंटारियो में एक सिक्‍ख [[पंजाबी]] खत्री परिवार में हुआ था। उनके पिता [[तिब्बत]] में जन्मे और [[दिल्ली]] में पले बढ़े थे। और उनकी माँ (जिनकी २००८ में मृत्यु हो गई थी<ref name="mompass">{{cite web|url=http://www.xbiz.com/news/news_piece.php?id=96058&mi=all&q=sunny+leone|title=SunnyLeone.com Relaunches With Party This Weekend|accessdate=2 जुलाई 2008|author=Joanne Cachapero|date=30 जुलाई 2008|publisher=AVN|archive-url=https://web.archive.org/web/20090601041046/http://www.xbiz.com/news/news_piece.php?id=96058&mi=all&q=sunny+leone|archive-date=1 जून 2009|url-status=dead}}</ref>) नहान नाम के सिरमौर, [[हिमाचल प्रदेश]] के एक छोटे-से गाँव से थी।<ref name="Lukeisback.com">{{cite web|url=http://www.lukeisback.com/stars/stars/sunny_leone.htm|title=Interview|accessdate=13 मई 2007|author=Luke Ford|publisher=lukeisback.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714002056/http://www.lukeisback.com/stars/stars/sunny_leone.htm|archive-date=14 जुलाई 2011|url-status=dead}}</ref> सनी लियोनी का एक छोटा भाई भी है, जोकि पेशे से बावर्ची है। बचपन से ही वह काफ़ी चुस्त थी और लड़कों के साथ हॉकी खेलती थी।<ref name=avn>{{cite web|url=http://business.avn.com/articles/Sunny-Leone-Becomes-Vivid-Girl-43494.html|title=Sunny Leone Becomes Vivid Girl|accessdate=26 अगस्त 2007|date=20 जून 2007|publisher=[[AVN (magazine)|AVN]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66KxfeX2K?url=http://business.avn.com/articles/Sunny-Leone-Becomes-Vivid-Girl-43494.html|archive-date=21 मार्च 2012|url-status=dead}}</ref> वो [[आइस स्केटिंग]] करना पसंद करती थी।<ref name="rabbit">{{cite web|url= http://www.rabbitsreviews.com/blog/porn/sunny_leone_interview.html|title= Rabbits Porn Blog: Sunny Leone Interview|accessdate= 15 दिसंबर 2005|author= Rabbits Review|date= 15 दिसंबर 2005|publisher= Rabbits Review|archive-url= https://web.archive.org/web/20090602040123/http://www.rabbitsreviews.com/blog/porn/sunny_leone_interview.html|archive-date= 2 जून 2009|url-status= dead}}</ref> हालांकि वह सिक्‍ख थी, उनके माता-पिता ने उन्हें एक क्रिस्टी विद्यालय में दाखिल करवा दिया क्योंकि उनके लिए आम स्कूल में जाना खतरे से भरा समझा गया।<ref name=Alff>{{cite web |url=http://cltampa.com/dailyloaf/archives/2010/08/23/pornstar-sunny-leone-on-thriving-in-the-wild-wild-west-of-the-adult-industry-nsfw |title=Pornstar Sunny Leone on thriving in the wild, wild west of the adult industry |publisher=blogs.creativeloafing.com |accessdate=11 सितंबर 2010 |date=23 अगस्त 2010 |author=Shawn Alff |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121100608/http://cltampa.com/dailyloaf/archives/2010/08/23/pornstar-sunny-leone-on-thriving-in-the-wild-wild-west-of-the-adult-industry-nsfw |archive-date=21 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> जब वह १२ वर्ष की थी तब उनका परिवार फोर्ट ग्रेटियट, [[मिशिगन]] चला गया और उसके एक साल बाद लेक फ़ॉरेस्ट, [[कैलिफोर्निया]] गया।<ref name="Ambush">{{cite web|url= http://www.ambushinterview.com/97/interview97.html|title= Ambush Interview #97|accessdate= 8 अक्टूबर 2006|date= 8 अक्टूबर 2006|publisher= Ambush Interview|archive-url= https://web.archive.org/web/20061105091929/http://www.ambushinterview.com/97/interview97.html|archive-date= 5 नवंबर 2006|url-status= dead}}</ref><ref name="eyeweek">{{cite news|url= http://eyeweekly.com/blog/post/32910 <!-- also http://www.eyeweekly.com/scrollingeye/article/32910 -->|archiveurl= https://web.archive.org/web/20081119075403/http://eyeweekly.com/blog/post/32910|archivedate= 19 नवंबर 2008|title= Sunny Leone's America|accessdate= 4 जुलाई 2008|first= Marc|last= Weisblott|date= 4 जुलाई 2008|work= [[Eye Weekly]]|url-status= dead}}</ref> उन्होंने १९९९ में हाई स्कुल से डिग्री प्राप्त की और कॉलेज में दाखिला लिया। सनी लियोन के पति अभिनेता डेनियल वेबर हैं। वो और उनके पति ने कुल 3 बच्चों को अडॉप्ट किया है, जिनमें एक लड़की और दो जुड़वा लड़के हैं। सनी लियोन कुल 3 बच्चों की मां हैं।<ref>{{cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/filmy/sunny-leone-and-husband-daniel-weber-adopted-a-baby-girl-named-nisha-1727466|title=... और अचानक खबर आई कि सनी लियोन बन गई मां|access-date=24 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721195015/https://khabar.ndtv.com/news/filmy/sunny-leone-and-husband-daniel-weber-adopted-a-baby-girl-named-nisha-1727466|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref> == करियर == [[चित्र:Sunny Leone at Exxxotica 2009 Miami Friday 2 adjusted.jpg|thumb|left|upright|लियोन २००२ एडल्ट एक्सपो में|alt=A black-haired woman wearing a yellow top and jeans sitting behind a table looking up at the camera.]] वयस्क फ़िल्मों की दुनिया में आने से पहले वह जर्मन बेकरी, जिफ़्फ़ी लुब में कार्य करती थी। उसके बाद में एक कर और निवृत्ति मामलों से जुड़ी कंपनी में भी कार्य कर चुकी है। ऑरेंज काउंटी में नर्स की पढ़ाई करते वक्त उनकी एक सहेली, जों कामुक नर्तकी थी, ने लियोन को जॉन स्टीवंस से मिलवाया, जों एक दल्ला था। उन्होंने सन्नी की जे एलेन से मुलाकात करवाई जों ''पेंटहाउस'' (Penthouse) मैगज़ीन के चित्रकार थे। <ref name="Dev">{{cite web|url= http://inextlive.jagran.com/fir-lodged-against-sunny-leone-201503310017|title= सनी लियोन के खिलाफ एफआईआर दर्ज|accessdate= 31 मार्च 2015|author= Dev Review|date= 31 मार्च 2015|publisher= inextlive.jagran.com Review|archive-url= https://web.archive.org/web/20150402131838/http://inextlive.jagran.com/fir-lodged-against-sunny-leone-201503310017|archive-date= 2 अप्रैल 2015|url-status= dead}}</ref> जब अपने वयस्क करियर के लिए उन्हें नाम चुनना था तब उन्होंने अपना असली नाम सन्नी बताया। लियोन नाम बाद में बोब ग्सियोनी ने उन्हें दिया जों ''पेंटहाउस'' के पूर्व मालिक थे। लियोन ने ''पेंटहाउस'' के लिए चित्र निकलवाए और उन्हें ''पेंटहाउस'' की मार्च २००१ की पेट ऑफ द मंथ रखा गया।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/20011231-sunny-leone-makes-history-by-becoming-first-indian-model-to-become-a-penthouse-pet-776379-2001-12-31|title=Sunny Leone makes history by becoming first Indian model to become a Penthouse Pet}}</ref> इसके बाद २००१ के ''हस्लर'' (Hustler) मैगज़ीन के संस्करण में "हस्लर हनी" का सम्मान दिया गया। सनी लियोन 2017 में गूगल पर सबसे ज्‍यादा सर्च की जाने वाली सेलिब्रिटी रह चुकी हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.celebsfacts.com/sunny-leone/|title=Sunny Leone: Facts|publisher=Celebrities Facts|date=|accessdate=13 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214124517/http://www.celebsfacts.com/sunny-leone/|archive-date=14 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref> == भारतीय सिनेमा== [[चित्र:Sunny Leone r140014.png|thumb|right|upright|लियोन २००२ एडल्ट एक्सपो में|alt=A black-haired woman wearing a yellow top and jeans sitting behind a table looking up at the camera.]] [[बिग बॉस]] के घर में सन्नी की मुलाकात [[महेश भट्ट]] से हुई थी। इसके पश्चात उन्हें जिस्म-२ में मुख्य भूमिका का काम दिया गया था। उसके बाद सन्नी ने [[एकता कपूर]] की ''[[रागिनी एमएमएस २]]'' में काम किया। इस फ़िल्म में उनका "बेबी डॉल" गीत काफी प्रसिद्ध हुआ। इस फिल्म ने ६५ करोड़ रुपए कमाए। सन्नी ने वर्ष २०१४ में बनी फिल्म ''[[हेट स्टोरी 2]]'' में "पिंक लिप्स" आइटम गीत में भी काम किया और ये गीत भी काफ़ी प्रसिद्ध हुआ। २०१४ में सन्नी कन्नड फिल्म डीके के लिए भी आइटम गाना कर चुकी हैं।<ref>{{Cite web|url=https://celebritykinews.blogspot.com/2019/10/sunny-leone-facts.html|title=सनी लियॉन को बॉलीवुड में पहला ऑफर "कलयुग" मूवी के लिए मिला था! लेकिन सनी ने एक लाख डॉलर की मांग करने पर डायरेक्टर मोहित ने मना कर दिया!|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010175303/https://celebritykinews.blogspot.com/2019/10/sunny-leone-facts.html|archive-date=10 अक्तूबर 2019|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=अब कन्नड़ फिल्म में सनी का धमाल, करेगी आइटम सॉन्ग|url=http://www.patrika.com/article/sunny-leone-to-do-item-number-for-dk/48255|work=पत्रिका समाचार समूह|date=५ अगस्त २०१४|accessdate=५ अगस्त २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808022021/http://www.patrika.com/article/sunny-leone-to-do-item-number-for-dk/48255|archive-date=8 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> == मुख्यधारा प्रदर्शन == लियोन का पहला प्रदर्शन २००५ में हुआ था, जब वह लाल क़ालीन रिपोर्टर बनी थी। यह एम टी वी अवार्ड और एम टी वी इंडिया का कार्यक्रम था। लियोन को फिल्मों में अभिनय करने का भी अनुभव है। '''द गर्ल नेक्स्ट डोर''' नामक फ़िल्म में अभिनय करने के बाद वह हिंदी फिल्मों में अभिनय करने का शौक़ रखती हैं। बिग बॉस के घर में रहने के दौरान, सन्नी ने एक प्रसिद्ध [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] निर्देशक [[महेश भट्ट]] को संपर्क किया। महेश भट्ट ने जिस्म-२ में प्रमुख भूमिका की पेशकश की। लियोन ने इसे स्वीकार कर लिया है, जो [[पूजा भट्ट]] प्रोडक्शन हाउस और लियोन एजेंट के फिल्म आगे चर्चा में परिणाम देगा.<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Television/Sunny-Leone-says-yes-to-Mahesh-Bhatt/Article1-776614.aspx |title=Sunny Leone says yes to Mahesh Bhatt&nbsp;— हिन्दुस्तान टाइम्स |first= |last= |work=hindustantimes.com |year=2011 [last update] |accessdate=2 दिसंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111202111347/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Television/Sunny-Leone-says-yes-to-Mahesh-Bhatt/Article1-776614.aspx |archive-date=2 दिसंबर 2011 |url-status=live }}</ref> == विवाद == [[बलात्कार]] कोई अपराध नहीं, वो तो साश्चर्य (''surprise'') यौन सम्बन्ध है। ये विचार सन्नी लियोन के द्वारा जब प्रकट किये गये, तब विवाद हुआ था।<ref>{{Cite web |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/masala/rape-is-not-crime-it-is-a-surprise-sex-says-sunny-leone-1091.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413190453/https://www.indiatvnews.com/entertainment/masala/rape-is-not-crime-it-is-a-surprise-sex-says-sunny-leone-1091.html |archive-date=13 अप्रैल 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/legal-battle-between-sunny-leone-and-kamala-r-khan-153368-2013-02-06 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414010347/https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/legal-battle-between-sunny-leone-and-kamala-r-khan-153368-2013-02-06 |archive-date=14 अप्रैल 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/celebs/Rape-is-surprise-sex-comment-lands-Sunny-Leone-and-KRK-in-a-legal-battle/videoshow/18397382.cms |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414014922/https://timesofindia.indiatimes.com/videos/celebs/Rape-is-surprise-sex-comment-lands-Sunny-Leone-and-KRK-in-a-legal-battle/videoshow/18397382.cms |archive-date=14 अप्रैल 2018 |url-status=live }}</ref> == अभिनय श्रेय == === भारतीय फिल्में=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! फिल्म !! भाषा !! भूमिका !! नोट्स |- | 2012 || ''[[जिस्म २]]'' || हिन्दी || इज़्ना || |- | 2013 || ''[[शूटआऊट ऍट वडाला]]'' || हिन्दी || लैला || विशेष उपस्थिति |- | 2013 || ''जैकपॉट'' || हिन्दी || माया || |- | २०१४ || ''[[रागिनी एमएमएस २]]'' || हिन्दी || सनी लियोन || |- | २०१४ || ''वादकररय'' || तमिल || स्वयं || विशेष उपस्थिति "लो आना लाइफ-उ" |- | २०१४ || ''हेट स्टोरी २'' || हिन्दी || स्वयं || विशेष उपस्थिति "पिंक लिप्स"<ref>{{cite news|title=लियोन के "पिंक लिप्स" के 10 लाख प्रशंसक|url=http://www.patrika.com/article/sunny-leones-pink-lips-gets-10-lakhs-fans/47503|work=पत्रिका समाचार समूह|date=५ अगस्त २०१४|accessdate=५ अगस्त २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713011726/http://www.patrika.com/article/sunny-leones-pink-lips-gets-10-lakhs-fans/47503|archive-date=13 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref> |- | २०१४ || ''टीना और लोलो'' || हिन्दी || टीना || पोस्ट-प्रोडक्शन |- | २०१५ || ''[[एक पहेली लीला]]'' || हिन्दी || मीरा/लीला || |- | २०१५ || ''डी.के'' || कन्नड़ || स्वयं || विशेष उपस्थिति "सेशम् बगिलु तेजियम्मा"<ref>{{cite news|title=अब कन्नड़ फिल्म में सनी का धमाल, करेगी आइटम सॉन्ग|url=http://www.patrika.com/article/sunny-leone-to-do-item-number-for-dk/48255|work=पत्रिका समाचार समूह|date=७ जुलाई २०१४|accessdate=५ अगस्त २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808022021/http://www.patrika.com/article/sunny-leone-to-do-item-number-for-dk/48255|archive-date=8 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> |- | २०१६ || ''[[मस्तीज़ादे]]'' || हिन्दी || लैला/लिली लेले || फिल्मिंग"<ref>{{cite news|title=सनी लियोन के साथ इश्क लड़ाएंगे तुषार कपूर|url=http://www.patrika.com/article/tusshar-kapoor-to-romance-sunny-leone/47519|work=पत्रिका समाचार समूह|date=८ जुलाई २०१४|accessdate=५ अगस्त २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808053838/http://www.patrika.com/article/tusshar-kapoor-to-romance-sunny-leone/47519|archive-date=8 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> |- | २०१५ || ''[[कुछ कुछ लोचा है]]'' || हिन्दी || शनाया || |- | २०१५ || "[[बेईमान लव]]" || हिन्दी || टीबीए || प्री- प्रोडाक्शन |- | २०१६ || "डोंगरी का राजा" || हिन्दी || स्वयं || विशेष उपस्थिति "चोली ब्लॉकबस्टर" |- | २०१६ || "[[रईस (फ़िल्म)|रईस]]" || हिन्दी || स्वयं || विशेष उपस्थिति "लैला ओ लैला "<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/hindi/entertainment/bollywood/sunny-leone-is-the-part-of-raees/286999|title='रईस' में शाहरुख खान साथ होंगी सनी लियोनी!|work=ज़ी न्यूज़ हिन्दी|accessdate=२७ मार्च २०१६|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331071608/http://zeenews.india.com/hindi/entertainment/bollywood/sunny-leone-is-the-part-of-raees/286999|archive-date=31 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> |- |२०१७ |बादशाहो |हिंदी |स्वयं |विशेष उपस्थिति "पिया मोरे" |- |२०१७ |[[भूमि (फ़िल्म)|भूमि]] |हिंदी |स्वयं |विशेष उपस्थिति "ट्रिप्पी ट्रिप्पी" |- | २०२१ || ''[[द बैटल ऑफ भीमा कोरेगांव]]'' || हिन्दी || || |} == इन्हें भी देखें == * [[मिया खलीफ़ा]] * [[मिया मालकोवा]] * [[स्टॉर्मी डैनियल्स]] * [[जेन्ना जेम्सन]] * [[प्रिया राय]] * [[नादिया अली]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|Sunny Leone|सन्नी लियोन}} * {{IMDb name|1293381}} * [https://www.youtube.com/watch?v=B3s6gksMCbs साक्षात्कार] * [https://web.archive.org/web/20190412071703/https://www.youtube.com/watch?v=GssMJCJYhUI सन्नी लियोन] * [https://web.archive.org/web/20181206110309/https://www.youtube.com/watch?v=R6iovtWNKo4 सन्नी लियोन] {{बिग बॉस 5}} [[श्रेणी:1981 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:बिग बॉस प्रतिभागी]] [[श्रेणी:भारतीय मूल के अमेरिकी व्यस्क फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:महिला व्यस्क फ़िल्म अभिनेता]] 4mij44dnnv52y607f97bv23yw25ttio तुरफ़ान 0 478012 6631757 4762682 2026-10-21T10:53:51Z Tarzen954 920676 तुरफ़ान नाम की प्रस्तावित व्युत्पत्ति तथा द्रुव पान के उल्लेख को भारतीय और ऐतिहासिक संदर्भों के साथ जोड़ा। 6631757 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Turpan-minarete-emir-d06.jpg|thumb|230px|१४४ फ़ुट ऊंची एमीन मीनार]] [[चित्र:Turpan-calles-d01.jpg|thumb|230px|अंगूर की लताओं से ढकी चलने की एक सड़क]] '''तुरफ़ान''' (<small>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Turfan</small>) या '''तुरपान''' (<small>[[उइगुर भाषा|उईग़ुर]]: {{Nastaliq|ur|تۇرپان}}, [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Turpan, [[चीनी भाषा|चीनी]]: 吐魯番</small>) [[चीन]] द्वारा नियंत्रित [[शिंजियांग|शिनजियांग]] प्रान्त के तुरफ़ान विभाग में स्थित एक ज़िले-स्तर का शहर है जो [[मध्य एशिया]] की प्रसिद्ध [[तुरफ़ान द्रोणी]] में स्थित एक [[मरूद्यान|नख़लिस्तान]] (ओएसिस) भी है। सन् २००३ में इसकी आबादी २,५४,९०० गिनी गई थी। यह शहर [[उत्तरी रेशम मार्ग]] पर एक महत्वपूर्ण पड़ाव हुआ करता था।<ref name="ref57xopej">[http://books.google.com/books?id=zsYdMhR0fJsC The Silk Road Revisited: Markets, Merchants and Minarets], Julie Hill, AuthorHouse, 2006, ISBN 978-1-4259-7280-6, ''... Our destination was Turfan, one of the great oasis cities of northwest China. To reach it we traveled on a splendid four-lane toll ... We reached the deep greens of the Turfan oasis. Turfan is located in the Turfan depression ...''</ref> == नाम की व्युत्पत्ति == तुरफ़ान नाम की उत्पत्ति के संबंध में भाषाविद् एच. डब्ल्यू. बेली ने पूर्वी ईरानी भाषाओं से संबंधित *druva-pāna* को एक संभावित मूल माना था, जिसका अर्थ सुरक्षित या संरक्षित स्थान से जुड़ा है। जून 2026 में भारतीय समाचार वेबसाइट लद्दाख वायर ने तुरफ़ान के लिए **'द्रुव पान' (Druva Pan)** नाम का उल्लेख किया और इसे क्षेत्र का प्राचीन नाम बताया। हालांकि, इस नाम की ऐतिहासिक पहचान निश्चित रूप से स्थापित नहीं है और तुरफ़ान नाम की उत्पत्ति के संबंध में अन्य भाषावैज्ञानिक व्याख्याएँ भी प्रस्तुत की गई हैं। <ref>{{cite web |last1=Ladakh |first1=Wire |title=DRUVA PAN: THE ANCIENT NAME BEHIND MODERN TURPAN |url=https://ladakhwire.com/druva-pan-the-ancient-name-behind-modern-turpan/ |website=The Ladakh Wire |publisher=Ladakh Wire |access-date=21 अक्टूबर 2026}}</ref> <ref>{{cite web |last1=Yao |first1=Dali |title=Why is Dunhuang called Dunhuang? |url=https://www.whb.cn/zhuzhan/xueren/20180914/212821.html? |website=whb.cn |access-date=21 अक्टूबर 2026}}</ref> == इतिहास == तुरफ़ान कभी गूशी (<small>Gushi</small>) नामक संस्कृति का घर था। यहाँ एक २,७०० वर्ष पुराना शव मिला है जो [[हान चीनी|चीनी नसल]] का नहीं है और विद्वानों का सोचना है कि या तो यहाँ [[युएझ़ी लोग]] बसते थे या [[तुषारी लोग]]। ध्यान दीजिये कि यह दोनों ही उत्तर भारतीयों की तरह [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार|हिन्द-यूरोपीय भाषी जातियाँ]] थीं। आगे चलकर रेशम मार्ग पर होने के कारण बहुत सी शक्तियाँ तुरफ़ान को अपने क़ब्ज़े में करने के लिए जूझती रहती थीं। [[चीन]] के [[हान राजवंश]] काल में हान सैनिकों और [[शियोंगनु लोग]]ों के बीच यहाँ मुठभेड़ें होती थीं और शहर कभी इनके और कभी उनके नियंत्रण में जाता था। बीच-बीच में यह क्षेत्र स्वतन्त्र भी हो जाता था।<ref name="ref65qipay">[http://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC Xinjiang: China's Muslim Borderland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720181705/http://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |date=20 जुलाई 2014 }}, S. Frederick Starr, M.E. Sharpe, 2004, ISBN 978-0-7656-1318-9, ''... Overall, between 162 BCE (when the Xiongnu established their headquarters south of the Tian Shan) and 150 CE (after which neither Han nor Xiongnu enjoyed any influence in the south), the Xiongnu controlled Turpan and the Tarim basin for some 70 years, while the Han held sway there for about 125 years ... the often-repeated assertion that all Xinjiang was Chinese during the Han dynasty is an oversimplification arising from later historians' selective reading of a rather mixed record ...''</ref> हान राजवंश के पतन के बाद भी यह क्षेत्र अधिकतर आज़ाद ही रहा। सन् ४८७ से ५४१ ईसवी तक यहाँ [[तिएले लोग|तिएले]] नामक [[तुर्क लोग|तुर्की क़बीले]] का स्वतन्त्र राज रहा, लेकिन इसके बाद पहले [[जू-जान ख़ागानत]] और फिर [[गोएकतुर्क]] यहाँ पर सत्ता में रहे। ७वीं सदी ईस्वी में चीन के [[तांग राजवंश|तंग राजवंश]] ने यहाँ क़ब्ज़ा जमाया लेकिन ७वीं से ९वीं सदियों तक यहाँ चीनियों, तुर्कों और तिब्बतियों की खींचातानी चलती रहीं। इस काल में यहाँ तुर्कों, [[सोग़दा|सोग़दाईयों]] और चीनियों के बीच बहुत व्यापार भी चला। ८५६ से १३८९ ई के काल में [[उइग़ुर|उईग़ुर लोगों]] ने तुरफ़ान को अपने कारा-ख़ोजा नामक राज्य का हिस्सा बनाया तो अपने अन्तकाल में [[मंगोल साम्राज्य]] का एक अधीन राज्य बन गया। १५वीं सदी तक यहाँ [[बौद्ध धर्म]] का ज़ोर था लेकिन उस सदी के दुसरे भाग में यहाँ के लोग [[मुसलमान|मुस्लिम]] बन गए। १४६२-१४७८ तक पूर्वी शिनजियांग में युनुस ख़ान नामक [[तुर्की-मंगोल|तुर्क-मंगोल]] ने अपना मुग़लिस्तान नाम का राज्य चलाया और तुरफ़ान इसका भाग था। वह उस समय के [[मिंग राजवंश]] के चीनी शासकों को भेंटें भेजता था और उनसे इनाम पाता था। लेकिन जब उसे लगा की इनाम कम हैं तो उसने चीन-नियंत्रित इलाके पर धावा बोलकर कुमुल (हामी) क्षेत्र पर क़ब्ज़ा कर लिया। चीनी मिंग सिपाहियों ने आकर उसे खदेड़ दिया लेकिन उनके जाते ही वह फिर वापस उसपर जम बैठा। यह झडपें चलती रहीं और तुरफ़ान के उईग़ुरों ने १५२४ में २०,००० लोगों के साथ चीन पर हमला किया लेकिन हार गए। फिर १५२८ में उन्होंने [[गांसू]] प्रान्त पर धावा किया लेकिन फिर हार गए। १८८७ में ब्रिटिश यात्री फ्रैंसिस यंगहसबंड (<small>Francis Younghusband</small>) तुरफ़ान से गुज़रा और उसने लिखा के इस शहर के दो बिलकुल अलग भाग हैं - एक ५,००० चीनियों का मोहल्ला और दूसरा १५,००० उईग़ुर तुर्कों का शहर। तुर्क इलाक़े के चार महान द्वार थे और उसके इर्द-गिर्द २०-३० फ़ुट ऊंची मिटटी की दीवार थी, जिसमें ऊपर बंदूकें रखकर चलाने के लिए झरोखे बने हुए थे। आसपास के क्षेत्र में गेंहू, अंगूर, कपास और ख़रबूज़े उगाए जाते थे।<ref name="ref91caram">[http://books.google.com/books?id=VPs-AAAAYAAJ The heart of a continent: a narrative of travels in Manchuria, across the Gobi Desert, through the Himalayas, the Pamirs, and Hunza, 1884-1894] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160528203424/https://books.google.com/books?id=VPs-AAAAYAAJ |date=28 मई 2016 }}, Sir Francis Edward Younghusband, Scribner, 1904, ''... Turfan consists of two distinct towns, both walled — the Chinese and the Turk, the latter situated about a mile west of the former. The Turk town is the most populous, having probably twelve or fifteen thousand inhabitants, while the Chinese town has not more than five thousand at the outside ...''</ref> == इन्हें भी देखें == * [[तुरफ़ान द्रोणी]] * [[शिंजियांग|शिनजियांग]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:शिंजियांग]] [[श्रेणी:मध्य एशिया के शहर]] [[श्रेणी:चीन के शहर]] p062i0ppa6cthv879l7u9svj3e7823h वर्मपंखी 0 479205 6631688 5596479 2026-10-21T07:04:31Z Noukayami 942574 6631688 wikitext text/x-wiki {{citation needed}} {{Taxobox | name = वर्मपंखी<br><small>Beetle</small> | image = Coleoptera collage.png | image_caption = कुछ वर्मपंखी जातियाँ | regnum = [[प्राणी|जंतु]] | phylum = [[सन्धिपाद|युआर्थ्रोपोडा]] <small>(Euarthropoda)</small> | unranked_subphylum = [[पैनक्रस्टेशिया]] <small>(Pancrustacea)</small> | subphylum = [[षटपाद]] <small>(Hexapoda)</small> | classis = [[कीट|इन्सेक्टा]] <small>(Insecta)</small> | ordo = [[वर्मपंखी]] <small>(Beetle)</small> | ordo_authority = [[कार्ल लीनियस|लीनियस]], 1758 | subdivision_ranks = [[गण (जीवविज्ञान)|उपगण]] | subdivision = * <small>''[[:en:Adephaga]]</small> * <small>''[[:en:Archostemata]]</small> * <small>''[[:en:Myxophaga]]</small> * <small>''[[:en:Polyphaga]]</small> * <small>''[[:en:† Protocoleoptera]]</small> <small>† - [[विलुप्ति|विलुप्त]]</small> }} '''वर्मपंखी गण''' या 'कंचुकपक्ष' (कोलिऑप्टेरा, Coleoptera) [[कीट]]वर्ग (इनसेक्टा) का एक अति विकसित, गुणसंपन्न तथा महान्‌ गण (आर्डर) है। == विशेषताएँ == इसके मुख्य लक्षण ये हैं : दो जोड़े पंखों में से अगले ऊपरी पंखों का कड़ा, मोटे चमड़े जैसा होना; ये अगले पंख पीठ की मध्य रेखा पर एक दूसरे से मिलते हैं और इनको बहुधा पक्षवर्म (एलिट्रा, Elytra) कहते हैं; पिछले पंख पतले, झिल्ली जैसे होते हैं और अगले पंखों के नीचे छिपे रहते हैं जिनसे उनकी रक्षा होती है; उड़ते समय पक्षवर्म संतोलकों का काम करते हैं; इनके वक्षाग्र (प्रोथोरेक्स, Prothorax) बड़े होते हैं; मुख अंग कुतरने या चबाने के योग्य होते हैं; इनके डिंभ (लार्वा) विविध प्रकार के होते हैं, किंतु ये कभी भी प्रारूपिक बहुपादों (पॉलीपॉड्स Polypods) की भाँति के नहीं होते। साधारणत: इस गण के सदस्यों को अंग्रेजी में 'बीट्ल' कहते हैं और ये विविध आकार प्रकार के होने के साथ ही लगभग सभी प्रकार के वातावरण में पाए जाते हैं। उड़ने में काम आनेवाले पंखों पर चोली के समान संरक्षक पक्षवर्म (एलिट्रा) रहने के कारण ही इन जीवों को कंचुकपक्ष कहते हैं। कंचुकपक्ष गण में 2,20,000 से अधिक जातियों का उल्लेख किया जा चुका है और इस प्रकार '''यह कीटवर्ग ही नहीं, वरन्‌ समस्त जंतु संसार का सबसे बड़ा गण है।''' इनकी रहन-सहन बहुत भिन्न होती है; किंतु इनमें से अधिकांश मिट्टी या सड़ते गलते पदार्थों में पाए जाते हैं। कई जातियाँ गोबर, घोड़े के मल, आदि में मिलती हैं और इसलिए इनको [[शमल भृंग|गुबरैला]] कहा जाता है। कुछ जातियाँ जलीय प्रकृति की होती हैं; कुछ वनस्पत्याहारी हैं और इनके डिंभ तथा प्रौढ़ दोनों ही पौधों के विभिन्न भागों को खाते हैं; कुछ जातियाँ, जिनको साधारणत: घुन नाम से अभिहित किया जाता है, काठ, बाँस आदि में छेदकर उनको खोखला करती हैं और उन्हीं में रहती हैं। कुछ सूखे अनाज, मसाले, मेवे आदि का नाश करती हैं। नाप में कंचुकपक्ष एक ओर बहुत छोटे होते हैं, दूसरी ओर काफी बड़े। कोराइलोफ़िडी (Corylophidae) तथा टिलाइडी (Ptiliidae) वंशों के कई सदस्य 0.5 मिलीमीटर से भी कम लंबे होते हैं तो स्कैराबीडी (Scarabaeidae) वंश के डाइनेस्टीज़ हरक्यूलीस (Dynastes hercules) तथा सरैंबाइसिडी (Cerambycidaee) वंश के मैक्रोडॉन्शिया सरविकॉर्निस (Maerodontia Cervicornis) की लंबाई 15.5 सेंटीमीटर तक पहुँचती है। फिर भी संरचना की दृष्टि से इनमें बड़ी समानता है। इनके सिर की विशेषता है गल (ग्रीव, अंग्रेजी में gula) का सामान्यत: उपस्थित होना, अधोहन्वस्थि (मैंडिब्ल्स, mandibles) का बहुविकसित और मजबूत होना, ऊर्ध्वहन्वस्थि (मैक्सिली) का सामान्यत: पूर्ण होना तथा अधरोष्ठ (लेबियम) में चिबुक (मेंटम) का सुविकसित होना। वक्ष भाग में वक्षाग्र बड़ा तथा गतिशील हाता है और वक्षमध्य तथा वक्षपश्च एक दूसरे से जुड़े होते हैं; पृष्ठकाग्र (प्रोनोटम) एक ही पट्ट का बना होता है तथा पार्श्वक (प्लूरान) कई पट्टों में नहीं विभाजित होता। टाँगें बहुधा दौड़ने या खोदने के लिए संपरिवर्तित होती हैं, किंतु जलीय जातियों में ये तैरने योग्य होती हैं। पंखों में पक्षवर्म लाक्षणिक महत्व के हैं तथा पिछले पंख का नाड़ीविन्यास (वेनेशन) अन्य गणों के नाड़ीविन्यास से भिन्न होता है-इसकी विशेषता है लंबवत्‌ नाड़ियों की प्रमुखता। '''नाड़ीविन्यास''' तीन मुख्य भेदों में बाँटा जाता है : * (1) सभी मुख्य नाड़ियों का पूर्णतया विकसित होना और उनका एक दूसरे से आड़ी नाड़ियों द्वारा जुड़ी होना (एडिफ़ेगिड (Adephagid) प्रकार का होना); * (2) आड़ी नाड़ियों की अनुपस्थिति तथा ग् के प्रारंभिक भाग की अनुपस्थिति (स्टैफ़िलिनिड (Staphylinid) प्रकार का होना); और * (3) ग् तथा क्द्व का दूरस्थ भाग में एक दूसरे से जुडकर एक चक्र का निर्माण करना (कैंथेरिड (Cantharid) प्रकार का होना)। उदर की संरचना भी विभिन्न होती है, किंतु उसमें बहुधा नौ स्पष्ट खंड होते हैं। कई वंशों में उदर के पिछले खंड पर जनन संबंधी प्रवर्ध होते हैं। नर में ये मैथुन में सहायक होते हैं और स्त्री में अंडरोपकों (ओविपॉज़िटरों Ovipositors) का निर्माण करते हैं। इनका संबंध कुछ हद तक अंखरोपण स्वभाव से होता है और ये वर्गीकरण में सहायक हैं। अधिकांश जातियों में किसी न किसी प्रकार के ध्वनि-उत्पादक अंग पाए जाते हैं। इनकी रचना अनेक प्रकार की होती है। इनकी स्थितियाँ भी बहुत विभिन्न होती हैं। उदाहरण के लिए ये शिर के ऊपर तथा अग्र वक्ष पर स्थित हो सकते हैं, या शिर के नीचे के भाग में। स्थिति के अनुसार गहन (1900) ने इनको चार मुख्य भेदों में बाँटा है। स्कैराबीडी वंश के सदस्यों में ये बहुत सुविकसित दशा में मिलते हैं। == जीवन इतिहास == कंचुकपक्ष कीटों के जीवनेतिहास में स्पष्ट रूपांतरण होता है। अंडे विविध स्थानों में दिए जाते हैं और विविध रूप के होते हैं। उदाहरण के लिए ऑसिपस (Ocypus) वंश के अंडे बहुत बड़े और संख्या में थोड़े होते हैं और मिलोइडो (Meloidae) वंश के अंडे बहुत छोटे और बहुसंख्यक होते हैं। हाइड्रोफिलिडी (Hydrophilidae) वंश में अंडे कोषों में सुरक्षित रखे जाते हैं और कैसिडिनी (Cassidinae) उपवंश में वे एक डिंबावरण में लिपटे होते हैं। कॉक्सिनेलिडी (Coccinellidae) के अंडे पत्तियों पर समूहों में दिए जाते हैं और करकुलियोनिडी (Curculionidae) के कीट अपने मुखांग द्वारा पौधों या बीजों में छेद कर उनमें अंडे देते हैं। इसी प्रकार स्कोलाइटिनी (Scolytinae) में स्त्री अंडों और डिंभ की रक्षा और उनका पोषण भी करती है। इनमें वर्धन काल में स्पष्ट रूपांतरण होता है तथा डिंभ विविध प्रकार के हाते हैं। रोचक बात यह है कि ये डिंभ रहन-सहन के अनुरूप संपरिवर्तित होते हैं। एडिफेगा (Adephaga) उपवर्ग में तथा कुछ पालीफ़ागा (Polyphaga) में डिंभ अविकसित कैंपोडाई (Campodai) रूपी होते हैं, अर्थात्‌ ये जंतुभक्षी, लंबी टाँगों, मजबूत मुखांगोंवाले तथा कुछ चिपटे होते हैं। कुकुजॉयडिया (Cucujoidea) के डिंभ कैंपोडाई रूपी तथा एरूसिफ़ार्म (Eruciform) के बीच के होते हैं, अर्थात्‌ उनमें औदरीय टाँगें दिखाई पड़ती हैं। करकुलियोनायडिया में अपाद (ऐपोडस) अर्थात्‌ बिना टाँगों के डिंभ होते हैं। स्पष्ट है कि कैंपोडाई रूपी डिंभ बहुत गतिशील होते हैं, परिवर्तित कैंपोडाई रूपी कम क्रियाशील तथा पादरहित डिंभ गतिविहीन होते हैं। काठ में सुरंग बनानेवाले डिंभ बहुत साधारणत: मांसल होते हैं, इनके मुखांग मजबूत होते हैं और शिर वक्ष में धँसा रहता है। जलीय वंशों के डिंभों की टाँगें तैरने के निमित्त संपरिवर्तित होती है। कुछ वंशों में, जैसे मिलोइडी (Meloidae), राइपिफ़ोरिडी (Rhipiphoridae) तथा माइक्रोमाल्थिडी (Micromalthidae) में अतिरूपांतरण (हाइपरमेटामॉर्फ़ोसिस, hypermetamorphosis) पाया जाता है। इनमें डिंभ की विभिन्न अवस्थाएँ अलग-अलग रूपों की होती हैं। == वर्गीकरण == इतनी विविधता के कारण कंचुकपक्षों का वर्गीकरण विशेष जटिल है और यहाँ उसकी बहुत संक्षिप्त रूपरेखा मात्र ही दी जा सकती है। क्रोसन (Crowson) द्वारा सन्‌ 1955 में दिए गए आधुनिक वर्गीकरण के अनुसार इस गण को चार उपगणों में बाँटा जाता है-आर्कोस्टेमाटा (Archostemata), एडिफ़ेगा (Adephaga), मिक्सोफ़ेगा (Myxophaga), तथा पॉलिफ़ेगा (Polyphage)। आर्कोस्टेमाटा में केवल दो वंश और लगभग 20 जातियाँ हैं : वंश क्यूपेडाइडी (Cupedidae) की जतियाँ केवल जीवाश्म रूप में पाई जाती हैं और माइक्रोमैल्थिडी में जीवित जातियाँ हैं। यह उपगण अति अविकसित है। एडिफ़ेगा उपगण कुछ लक्षणों में अविकिसित तथा कुछ लक्षणों में विशिष्ट है। कुछ सदस्यों को छोड़ सभी जंतुभक्षी होते हैं। इस उपगण में 10 वंश रखे गए हैं-राइसोडाइडी (Rhisodidae), पासिडी (Paussidae), कैराबिडी (Carabidae), ट्रैकीपैकीडी (Trachypachidae), हैलिप्लाइडी (Haliplidae), ऐंफ़िजोइडी (Amphizoidae), हाइग्रोबाइडी (Hygrobiidae), नोटेरिडी (Noteridae), डाइटिस्किडी (Dytiscidae) तथा गाइरिनिडी (Gyrinidae)। इनमें से कैराबिडी प्रारूपिक वंश है और इसके सदस्य संसारव्यापी हैं; तथा डाइटिस्किडी के सदस्य वास्तविक जलीय प्रवृत्ति के हैं। मिस्कोफ़ेगा उपगण में अधिकांश संदेहजनक स्थिति की जातियाँ हैं जिनको चार छोटे वंशों में रखा जाता है-लेपिसेरिडी (Lepiceridae), हाइड्रोस्कैफ़िडी (Hydroscaphidae), स्फ़ीराइडी (Sphaerijdae) तथा कैलिप्टोमेरिडी (Calyptomeridae)। पालीफ़ेगा में अधिकांश बीट्लों की जतियाँ आती हैं जिनकी विविध संरचना तथा रहन-सहन के कारण उनका वर्गीकरण बहुत कठिन समझा जाता है। क्रोसन इस उपगण को 19 वंशसमूहों में बाँटते हैं जिनके अंतर्गत रखे जानेवाले वंशों की कुल संख्या 141 है। इन वंशों का नाम तो यहाँ देना संभव नहीं है, किंतु वंशसमूह इस प्रकार हैं। हाइड्रोफ़िलॉयडिया (Hydrophiloidea) जिसके अंतर्गत अधिकतर जलीय प्रकृति की जातियाँ हैं। इनमें पाँच वंश माने गए हैं; हिस्ट्ररॉयडिया, (Hysteroidea), जिसमें तीन वंश हैं; स्टैफ़िलिनोडिया (Staphylinodea) जिसमें 10 वंश रखे जाते हैं; स्कैराबायडिया (Scaraboidea), जिसमें छह वंश हैं; डैस्किलिफ़ॉर्मिया (Dascilliformia), जिसमें चार वंश हैं; बिरायडिया (Byrrhojdea), जिसमें केवल एक ही वंश है; ड्रायोपायडिया, जिसमें आठ वंश रखे गए हैं; ब्युपेस्टेरायडिया (Bupesteroidea) जिसमें एक ही वंश है; रिपेसेरायडिया (Rhipiceroidea), जिसमें दो वंश हैं; इलेटेरायडिया (Elateroidea), जिसमें छह वंश हैं; कैथेरायडिया (Cantheroidea), जिसमें नौ वंश हैं; बोस्ट्रिकाडिया (Bostrychoid a), जिसमें चार वंश हैं; डरमेस्टायडिया (Dermestoidea) जिसमें पाँच वंश हैं; क्लेरायडिया (Cleroidea), जिसमें पाँच वंश है; लाइमेक्सिलायडिया (Lymexyloidea), जिसमें एक ही वंश है; कुकुजायडिया (Cucujoidea), जो सबसे बड़ा 57 वंशोंवाला उपसमूह है; क्राइसोमेलायडिया (Crysomeloidea), जिसमें केवल दो किंतु बहुत बड़े वंश हैं; करकुलियोनायडिया (Curculoinoidea), जिसमें नौ वंश हैं तथा स्टाइलोपायडिया (Stylopoidea), जिसमें दो वंश रखे जाते हैं। कंचुकपक्ष गण के कीट हमारे लिए बहुत आर्थिक महत्व के हैं। इसके अंतर्गत अनाज, तरकारियों, फलों आदि का विनाश करनेवाली विविध जातियाँ, चावल, आटा, गुदाम में रखी दाल, गेहूँ, चावल आदि में लगनेवाले घुन, सूँड़ी इत्यादि, ऊन चमड़े आदि की 'कीड़ी' तथा काठ में छेद करनेवाले धुन हैं। == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] lk6y7krwyemm1iofjp4ey87lhjeg7m2 6631689 6631688 2026-10-21T07:07:26Z Noukayami 942574 /* वर्गीकरण */ 6631689 wikitext text/x-wiki {{citation needed}} {{Taxobox | name = वर्मपंखी<br><small>Beetle</small> | image = Coleoptera collage.png | image_caption = कुछ वर्मपंखी जातियाँ | regnum = [[प्राणी|जंतु]] | phylum = [[सन्धिपाद|युआर्थ्रोपोडा]] <small>(Euarthropoda)</small> | unranked_subphylum = [[पैनक्रस्टेशिया]] <small>(Pancrustacea)</small> | subphylum = [[षटपाद]] <small>(Hexapoda)</small> | classis = [[कीट|इन्सेक्टा]] <small>(Insecta)</small> | ordo = [[वर्मपंखी]] <small>(Beetle)</small> | ordo_authority = [[कार्ल लीनियस|लीनियस]], 1758 | subdivision_ranks = [[गण (जीवविज्ञान)|उपगण]] | subdivision = * <small>''[[:en:Adephaga]]</small> * <small>''[[:en:Archostemata]]</small> * <small>''[[:en:Myxophaga]]</small> * <small>''[[:en:Polyphaga]]</small> * <small>''[[:en:† Protocoleoptera]]</small> <small>† - [[विलुप्ति|विलुप्त]]</small> }} '''वर्मपंखी गण''' या 'कंचुकपक्ष' (कोलिऑप्टेरा, Coleoptera) [[कीट]]वर्ग (इनसेक्टा) का एक अति विकसित, गुणसंपन्न तथा महान्‌ गण (आर्डर) है। == विशेषताएँ == इसके मुख्य लक्षण ये हैं : दो जोड़े पंखों में से अगले ऊपरी पंखों का कड़ा, मोटे चमड़े जैसा होना; ये अगले पंख पीठ की मध्य रेखा पर एक दूसरे से मिलते हैं और इनको बहुधा पक्षवर्म (एलिट्रा, Elytra) कहते हैं; पिछले पंख पतले, झिल्ली जैसे होते हैं और अगले पंखों के नीचे छिपे रहते हैं जिनसे उनकी रक्षा होती है; उड़ते समय पक्षवर्म संतोलकों का काम करते हैं; इनके वक्षाग्र (प्रोथोरेक्स, Prothorax) बड़े होते हैं; मुख अंग कुतरने या चबाने के योग्य होते हैं; इनके डिंभ (लार्वा) विविध प्रकार के होते हैं, किंतु ये कभी भी प्रारूपिक बहुपादों (पॉलीपॉड्स Polypods) की भाँति के नहीं होते। साधारणत: इस गण के सदस्यों को अंग्रेजी में 'बीट्ल' कहते हैं और ये विविध आकार प्रकार के होने के साथ ही लगभग सभी प्रकार के वातावरण में पाए जाते हैं। उड़ने में काम आनेवाले पंखों पर चोली के समान संरक्षक पक्षवर्म (एलिट्रा) रहने के कारण ही इन जीवों को कंचुकपक्ष कहते हैं। कंचुकपक्ष गण में 2,20,000 से अधिक जातियों का उल्लेख किया जा चुका है और इस प्रकार '''यह कीटवर्ग ही नहीं, वरन्‌ समस्त जंतु संसार का सबसे बड़ा गण है।''' इनकी रहन-सहन बहुत भिन्न होती है; किंतु इनमें से अधिकांश मिट्टी या सड़ते गलते पदार्थों में पाए जाते हैं। कई जातियाँ गोबर, घोड़े के मल, आदि में मिलती हैं और इसलिए इनको [[शमल भृंग|गुबरैला]] कहा जाता है। कुछ जातियाँ जलीय प्रकृति की होती हैं; कुछ वनस्पत्याहारी हैं और इनके डिंभ तथा प्रौढ़ दोनों ही पौधों के विभिन्न भागों को खाते हैं; कुछ जातियाँ, जिनको साधारणत: घुन नाम से अभिहित किया जाता है, काठ, बाँस आदि में छेदकर उनको खोखला करती हैं और उन्हीं में रहती हैं। कुछ सूखे अनाज, मसाले, मेवे आदि का नाश करती हैं। नाप में कंचुकपक्ष एक ओर बहुत छोटे होते हैं, दूसरी ओर काफी बड़े। कोराइलोफ़िडी (Corylophidae) तथा टिलाइडी (Ptiliidae) वंशों के कई सदस्य 0.5 मिलीमीटर से भी कम लंबे होते हैं तो स्कैराबीडी (Scarabaeidae) वंश के डाइनेस्टीज़ हरक्यूलीस (Dynastes hercules) तथा सरैंबाइसिडी (Cerambycidaee) वंश के मैक्रोडॉन्शिया सरविकॉर्निस (Maerodontia Cervicornis) की लंबाई 15.5 सेंटीमीटर तक पहुँचती है। फिर भी संरचना की दृष्टि से इनमें बड़ी समानता है। इनके सिर की विशेषता है गल (ग्रीव, अंग्रेजी में gula) का सामान्यत: उपस्थित होना, अधोहन्वस्थि (मैंडिब्ल्स, mandibles) का बहुविकसित और मजबूत होना, ऊर्ध्वहन्वस्थि (मैक्सिली) का सामान्यत: पूर्ण होना तथा अधरोष्ठ (लेबियम) में चिबुक (मेंटम) का सुविकसित होना। वक्ष भाग में वक्षाग्र बड़ा तथा गतिशील हाता है और वक्षमध्य तथा वक्षपश्च एक दूसरे से जुड़े होते हैं; पृष्ठकाग्र (प्रोनोटम) एक ही पट्ट का बना होता है तथा पार्श्वक (प्लूरान) कई पट्टों में नहीं विभाजित होता। टाँगें बहुधा दौड़ने या खोदने के लिए संपरिवर्तित होती हैं, किंतु जलीय जातियों में ये तैरने योग्य होती हैं। पंखों में पक्षवर्म लाक्षणिक महत्व के हैं तथा पिछले पंख का नाड़ीविन्यास (वेनेशन) अन्य गणों के नाड़ीविन्यास से भिन्न होता है-इसकी विशेषता है लंबवत्‌ नाड़ियों की प्रमुखता। '''नाड़ीविन्यास''' तीन मुख्य भेदों में बाँटा जाता है : * (1) सभी मुख्य नाड़ियों का पूर्णतया विकसित होना और उनका एक दूसरे से आड़ी नाड़ियों द्वारा जुड़ी होना (एडिफ़ेगिड (Adephagid) प्रकार का होना); * (2) आड़ी नाड़ियों की अनुपस्थिति तथा ग् के प्रारंभिक भाग की अनुपस्थिति (स्टैफ़िलिनिड (Staphylinid) प्रकार का होना); और * (3) ग् तथा क्द्व का दूरस्थ भाग में एक दूसरे से जुडकर एक चक्र का निर्माण करना (कैंथेरिड (Cantharid) प्रकार का होना)। उदर की संरचना भी विभिन्न होती है, किंतु उसमें बहुधा नौ स्पष्ट खंड होते हैं। कई वंशों में उदर के पिछले खंड पर जनन संबंधी प्रवर्ध होते हैं। नर में ये मैथुन में सहायक होते हैं और स्त्री में अंडरोपकों (ओविपॉज़िटरों Ovipositors) का निर्माण करते हैं। इनका संबंध कुछ हद तक अंखरोपण स्वभाव से होता है और ये वर्गीकरण में सहायक हैं। अधिकांश जातियों में किसी न किसी प्रकार के ध्वनि-उत्पादक अंग पाए जाते हैं। इनकी रचना अनेक प्रकार की होती है। इनकी स्थितियाँ भी बहुत विभिन्न होती हैं। उदाहरण के लिए ये शिर के ऊपर तथा अग्र वक्ष पर स्थित हो सकते हैं, या शिर के नीचे के भाग में। स्थिति के अनुसार गहन (1900) ने इनको चार मुख्य भेदों में बाँटा है। स्कैराबीडी वंश के सदस्यों में ये बहुत सुविकसित दशा में मिलते हैं। == जीवन इतिहास == कंचुकपक्ष कीटों के जीवनेतिहास में स्पष्ट रूपांतरण होता है। अंडे विविध स्थानों में दिए जाते हैं और विविध रूप के होते हैं। उदाहरण के लिए ऑसिपस (Ocypus) वंश के अंडे बहुत बड़े और संख्या में थोड़े होते हैं और मिलोइडो (Meloidae) वंश के अंडे बहुत छोटे और बहुसंख्यक होते हैं। हाइड्रोफिलिडी (Hydrophilidae) वंश में अंडे कोषों में सुरक्षित रखे जाते हैं और कैसिडिनी (Cassidinae) उपवंश में वे एक डिंबावरण में लिपटे होते हैं। कॉक्सिनेलिडी (Coccinellidae) के अंडे पत्तियों पर समूहों में दिए जाते हैं और करकुलियोनिडी (Curculionidae) के कीट अपने मुखांग द्वारा पौधों या बीजों में छेद कर उनमें अंडे देते हैं। इसी प्रकार स्कोलाइटिनी (Scolytinae) में स्त्री अंडों और डिंभ की रक्षा और उनका पोषण भी करती है। इनमें वर्धन काल में स्पष्ट रूपांतरण होता है तथा डिंभ विविध प्रकार के हाते हैं। रोचक बात यह है कि ये डिंभ रहन-सहन के अनुरूप संपरिवर्तित होते हैं। एडिफेगा (Adephaga) उपवर्ग में तथा कुछ पालीफ़ागा (Polyphaga) में डिंभ अविकसित कैंपोडाई (Campodai) रूपी होते हैं, अर्थात्‌ ये जंतुभक्षी, लंबी टाँगों, मजबूत मुखांगोंवाले तथा कुछ चिपटे होते हैं। कुकुजॉयडिया (Cucujoidea) के डिंभ कैंपोडाई रूपी तथा एरूसिफ़ार्म (Eruciform) के बीच के होते हैं, अर्थात्‌ उनमें औदरीय टाँगें दिखाई पड़ती हैं। करकुलियोनायडिया में अपाद (ऐपोडस) अर्थात्‌ बिना टाँगों के डिंभ होते हैं। स्पष्ट है कि कैंपोडाई रूपी डिंभ बहुत गतिशील होते हैं, परिवर्तित कैंपोडाई रूपी कम क्रियाशील तथा पादरहित डिंभ गतिविहीन होते हैं। काठ में सुरंग बनानेवाले डिंभ बहुत साधारणत: मांसल होते हैं, इनके मुखांग मजबूत होते हैं और शिर वक्ष में धँसा रहता है। जलीय वंशों के डिंभों की टाँगें तैरने के निमित्त संपरिवर्तित होती है। कुछ वंशों में, जैसे मिलोइडी (Meloidae), राइपिफ़ोरिडी (Rhipiphoridae) तथा माइक्रोमाल्थिडी (Micromalthidae) में अतिरूपांतरण (हाइपरमेटामॉर्फ़ोसिस, hypermetamorphosis) पाया जाता है। इनमें डिंभ की विभिन्न अवस्थाएँ अलग-अलग रूपों की होती हैं। == वर्गीकरण == इतनी विविधता के कारण कंचुकपक्षों का वर्गीकरण विशेष जटिल है और यहाँ उसकी बहुत संक्षिप्त रूपरेखा मात्र ही दी जा सकती है। क्रोसन (Crowson) द्वारा सन्‌ 1955 में दिए गए आधुनिक वर्गीकरण के अनुसार इस गण को चार उपगणों में बाँटा जाता है-आर्कोस्टेमाटा (Archostemata), एडिफ़ेगा (Adephaga), मिक्सोफ़ेगा (Myxophaga), तथा पॉलिफ़ेगा (Polyphage)। आर्कोस्टेमाटा में केवल दो वंश और लगभग 20 जातियाँ हैं : वंश क्यूपेडाइडी (Cupedidae) की जतियाँ केवल जीवाश्म रूप में पाई जाती हैं और माइक्रोमैल्थिडी में जीवित जातियाँ हैं। यह उपगण अति अविकसित है। एडिफ़ेगा उपगण कुछ लक्षणों में अविकिसित तथा कुछ लक्षणों में विशिष्ट है। कुछ सदस्यों को छोड़ सभी जंतुभक्षी होते हैं। इस उपगण में 10 वंश रखे गए हैं-राइसोडाइडी (Rhisodidae), पासिडी (Paussidae), कैराबिडी (Carabidae), ट्रैकीपैकीडी (Trachypachidae), हैलिप्लाइडी (Haliplidae), ऐंफ़िजोइडी (Amphizoidae), हाइग्रोबाइडी (Hygrobiidae), नोटेरिडी (Noteridae), डाइटिस्किडी (Dytiscidae) तथा गाइरिनिडी (Gyrinidae)। इनमें से कैराबिडी प्रारूपिक वंश है और इसके सदस्य संसारव्यापी हैं; तथा डाइटिस्किडी के सदस्य वास्तविक जलीय प्रवृत्ति के हैं। मिस्कोफ़ेगा उपगण में अधिकांश संदेहजनक स्थिति की जातियाँ हैं जिनको चार छोटे वंशों में रखा जाता है-लेपिसेरिडी (Lepiceridae), हाइड्रोस्कैफ़िडी (Hydroscaphidae), स्फ़ीराइडी (Sphaerijdae) तथा कैलिप्टोमेरिडी (Calyptomeridae)। पालीफ़ेगा में अधिकांश बीट्लों की जतियाँ आती हैं जिनकी विविध संरचना तथा रहन-सहन के कारण उनका वर्गीकरण बहुत कठिन समझा जाता है। क्रोसन इस उपगण को 19 वंशसमूहों में बाँटते हैं जिनके अंतर्गत रखे जानेवाले वंशों की कुल संख्या 141 है। इन वंशों का नाम तो यहाँ देना संभव नहीं है, किंतु वंशसमूह इस प्रकार हैं। हाइड्रोफ़िलॉयडिया (Hydrophiloidea) जिसके अंतर्गत अधिकतर जलीय प्रकृति की जातियाँ हैं। इनमें पाँच वंश माने गए हैं; हिस्ट्ररॉयडिया, (Hysteroidea), जिसमें तीन वंश हैं; स्टैफ़िलिनोडिया (Staphylinodea) जिसमें 10 वंश रखे जाते हैं; स्कैराबायडिया (Scaraboidea), जिसमें छह वंश हैं; डैस्किलिफ़ॉर्मिया (Dascilliformia), जिसमें चार वंश हैं; बिरायडिया (Byrrhojdea), जिसमें केवल एक ही वंश है; ड्रायोपायडिया, जिसमें आठ वंश रखे गए हैं; ब्युपेस्टेरायडिया (Bupesteroidea) जिसमें एक ही वंश है; रिपेसेरायडिया (Rhipiceroidea), जिसमें दो वंश हैं; इलेटेरायडिया (Elateroidea), जिसमें छह वंश हैं; कैथेरायडिया (Cantheroidea), जिसमें नौ वंश हैं; बोस्ट्रिकाडिया (Bostrychoid a), जिसमें चार वंश हैं; डरमेस्टायडिया (Dermestoidea) जिसमें पाँच वंश हैं; क्लेरायडिया (Cleroidea), जिसमें पाँच वंश है; लाइमेक्सिलायडिया (Lymexyloidea), जिसमें एक ही वंश है; कुकुजायडिया (Cucujoidea), जो सबसे बड़ा 57 वंशोंवाला उपसमूह है; क्राइसोमेलायडिया (Crysomeloidea), जिसमें केवल दो किंतु बहुत बड़े वंश हैं; करकुलियोनायडिया (Curculoinoidea), जिसमें नौ वंश हैं तथा स्टाइलोपायडिया (Stylopoidea), जिसमें दो वंश रखे जाते हैं। कंचुकपक्ष गण के कीट हमारे लिए बहुत आर्थिक महत्व के हैं। इसके अंतर्गत अनाज, तरकारियों, फलों आदि का विनाश करनेवाली विविध जातियाँ, चावल, आटा, गुदाम में रखी दाल, गेहूँ, चावल आदि में लगनेवाले घुन, सूँड़ी इत्यादि, ऊन चमड़े आदि की 'कीड़ी' तथा काठ में छेद करनेवाले धुन हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[प्राणिविज्ञान]] (जूलोजी) *[[कैलेथस एरैटस]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] fyssym788q2e8iktc6c4klpmb02o79c 6631691 6631689 2026-10-21T07:10:17Z Noukayami 942574 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6631691 wikitext text/x-wiki {{citation needed}} {{Taxobox | name = वर्मपंखी<br><small>Beetle</small> | image = Coleoptera collage.png | image_caption = कुछ वर्मपंखी जातियाँ | regnum = [[प्राणी|जंतु]] | phylum = [[सन्धिपाद|युआर्थ्रोपोडा]] <small>(Euarthropoda)</small> | unranked_subphylum = [[पैनक्रस्टेशिया]] <small>(Pancrustacea)</small> | subphylum = [[षटपाद]] <small>(Hexapoda)</small> | classis = [[कीट|इन्सेक्टा]] <small>(Insecta)</small> | ordo = [[वर्मपंखी]] <small>(Beetle)</small> | ordo_authority = [[कार्ल लीनियस|लीनियस]], 1758 | subdivision_ranks = [[गण (जीवविज्ञान)|उपगण]] | subdivision = * <small>''[[:en:Adephaga]]</small> * <small>''[[:en:Archostemata]]</small> * <small>''[[:en:Myxophaga]]</small> * <small>''[[:en:Polyphaga]]</small> * <small>''[[:en:† Protocoleoptera]]</small> <small>† - [[विलुप्ति|विलुप्त]]</small> }} '''वर्मपंखी गण''' या 'कंचुकपक्ष' (कोलिऑप्टेरा, Coleoptera) [[कीट]]वर्ग (इनसेक्टा) का एक अति विकसित, गुणसंपन्न तथा महान्‌ गण (आर्डर) है। == विशेषताएँ == इसके मुख्य लक्षण ये हैं : दो जोड़े पंखों में से अगले ऊपरी पंखों का कड़ा, मोटे चमड़े जैसा होना; ये अगले पंख पीठ की मध्य रेखा पर एक दूसरे से मिलते हैं और इनको बहुधा पक्षवर्म (एलिट्रा, Elytra) कहते हैं; पिछले पंख पतले, झिल्ली जैसे होते हैं और अगले पंखों के नीचे छिपे रहते हैं जिनसे उनकी रक्षा होती है; उड़ते समय पक्षवर्म संतोलकों का काम करते हैं; इनके वक्षाग्र (प्रोथोरेक्स, Prothorax) बड़े होते हैं; मुख अंग कुतरने या चबाने के योग्य होते हैं; इनके डिंभ (लार्वा) विविध प्रकार के होते हैं, किंतु ये कभी भी प्रारूपिक बहुपादों (पॉलीपॉड्स Polypods) की भाँति के नहीं होते। साधारणत: इस गण के सदस्यों को अंग्रेजी में 'बीट्ल' कहते हैं और ये विविध आकार प्रकार के होने के साथ ही लगभग सभी प्रकार के वातावरण में पाए जाते हैं। उड़ने में काम आनेवाले पंखों पर चोली के समान संरक्षक पक्षवर्म (एलिट्रा) रहने के कारण ही इन जीवों को कंचुकपक्ष कहते हैं। कंचुकपक्ष गण में 2,20,000 से अधिक जातियों का उल्लेख किया जा चुका है और इस प्रकार '''यह कीटवर्ग ही नहीं, वरन्‌ समस्त जंतु संसार का सबसे बड़ा गण है।''' इनकी रहन-सहन बहुत भिन्न होती है; किंतु इनमें से अधिकांश मिट्टी या सड़ते गलते पदार्थों में पाए जाते हैं। कई जातियाँ गोबर, घोड़े के मल, आदि में मिलती हैं और इसलिए इनको [[शमल भृंग|गुबरैला]] कहा जाता है। कुछ जातियाँ जलीय प्रकृति की होती हैं; कुछ वनस्पत्याहारी हैं और इनके डिंभ तथा प्रौढ़ दोनों ही पौधों के विभिन्न भागों को खाते हैं; कुछ जातियाँ, जिनको साधारणत: घुन नाम से अभिहित किया जाता है, काठ, बाँस आदि में छेदकर उनको खोखला करती हैं और उन्हीं में रहती हैं। कुछ सूखे अनाज, मसाले, मेवे आदि का नाश करती हैं। नाप में कंचुकपक्ष एक ओर बहुत छोटे होते हैं, दूसरी ओर काफी बड़े। कोराइलोफ़िडी (Corylophidae) तथा टिलाइडी (Ptiliidae) वंशों के कई सदस्य 0.5 मिलीमीटर से भी कम लंबे होते हैं तो स्कैराबीडी (Scarabaeidae) वंश के डाइनेस्टीज़ हरक्यूलीस (Dynastes hercules) तथा सरैंबाइसिडी (Cerambycidaee) वंश के मैक्रोडॉन्शिया सरविकॉर्निस (Maerodontia Cervicornis) की लंबाई 15.5 सेंटीमीटर तक पहुँचती है। फिर भी संरचना की दृष्टि से इनमें बड़ी समानता है। इनके सिर की विशेषता है गल (ग्रीव, अंग्रेजी में gula) का सामान्यत: उपस्थित होना, अधोहन्वस्थि (मैंडिब्ल्स, mandibles) का बहुविकसित और मजबूत होना, ऊर्ध्वहन्वस्थि (मैक्सिली) का सामान्यत: पूर्ण होना तथा अधरोष्ठ (लेबियम) में चिबुक (मेंटम) का सुविकसित होना। वक्ष भाग में वक्षाग्र बड़ा तथा गतिशील हाता है और वक्षमध्य तथा वक्षपश्च एक दूसरे से जुड़े होते हैं; पृष्ठकाग्र (प्रोनोटम) एक ही पट्ट का बना होता है तथा पार्श्वक (प्लूरान) कई पट्टों में नहीं विभाजित होता। टाँगें बहुधा दौड़ने या खोदने के लिए संपरिवर्तित होती हैं, किंतु जलीय जातियों में ये तैरने योग्य होती हैं। पंखों में पक्षवर्म लाक्षणिक महत्व के हैं तथा पिछले पंख का नाड़ीविन्यास (वेनेशन) अन्य गणों के नाड़ीविन्यास से भिन्न होता है-इसकी विशेषता है लंबवत्‌ नाड़ियों की प्रमुखता। '''नाड़ीविन्यास''' तीन मुख्य भेदों में बाँटा जाता है : * (1) सभी मुख्य नाड़ियों का पूर्णतया विकसित होना और उनका एक दूसरे से आड़ी नाड़ियों द्वारा जुड़ी होना (एडिफ़ेगिड (Adephagid) प्रकार का होना); * (2) आड़ी नाड़ियों की अनुपस्थिति तथा ग् के प्रारंभिक भाग की अनुपस्थिति (स्टैफ़िलिनिड (Staphylinid) प्रकार का होना); और * (3) ग् तथा क्द्व का दूरस्थ भाग में एक दूसरे से जुडकर एक चक्र का निर्माण करना (कैंथेरिड (Cantharid) प्रकार का होना)। उदर की संरचना भी विभिन्न होती है, किंतु उसमें बहुधा नौ स्पष्ट खंड होते हैं। कई वंशों में उदर के पिछले खंड पर जनन संबंधी प्रवर्ध होते हैं। नर में ये मैथुन में सहायक होते हैं और स्त्री में अंडरोपकों (ओविपॉज़िटरों Ovipositors) का निर्माण करते हैं। इनका संबंध कुछ हद तक अंखरोपण स्वभाव से होता है और ये वर्गीकरण में सहायक हैं। अधिकांश जातियों में किसी न किसी प्रकार के ध्वनि-उत्पादक अंग पाए जाते हैं। इनकी रचना अनेक प्रकार की होती है। इनकी स्थितियाँ भी बहुत विभिन्न होती हैं। उदाहरण के लिए ये शिर के ऊपर तथा अग्र वक्ष पर स्थित हो सकते हैं, या शिर के नीचे के भाग में। स्थिति के अनुसार गहन (1900) ने इनको चार मुख्य भेदों में बाँटा है। स्कैराबीडी वंश के सदस्यों में ये बहुत सुविकसित दशा में मिलते हैं। == जीवन इतिहास == कंचुकपक्ष कीटों के जीवनेतिहास में स्पष्ट रूपांतरण होता है। अंडे विविध स्थानों में दिए जाते हैं और विविध रूप के होते हैं। उदाहरण के लिए ऑसिपस (Ocypus) वंश के अंडे बहुत बड़े और संख्या में थोड़े होते हैं और मिलोइडो (Meloidae) वंश के अंडे बहुत छोटे और बहुसंख्यक होते हैं। हाइड्रोफिलिडी (Hydrophilidae) वंश में अंडे कोषों में सुरक्षित रखे जाते हैं और कैसिडिनी (Cassidinae) उपवंश में वे एक डिंबावरण में लिपटे होते हैं। कॉक्सिनेलिडी (Coccinellidae) के अंडे पत्तियों पर समूहों में दिए जाते हैं और करकुलियोनिडी (Curculionidae) के कीट अपने मुखांग द्वारा पौधों या बीजों में छेद कर उनमें अंडे देते हैं। इसी प्रकार स्कोलाइटिनी (Scolytinae) में स्त्री अंडों और डिंभ की रक्षा और उनका पोषण भी करती है। इनमें वर्धन काल में स्पष्ट रूपांतरण होता है तथा डिंभ विविध प्रकार के हाते हैं। रोचक बात यह है कि ये डिंभ रहन-सहन के अनुरूप संपरिवर्तित होते हैं। एडिफेगा (Adephaga) उपवर्ग में तथा कुछ पालीफ़ागा (Polyphaga) में डिंभ अविकसित कैंपोडाई (Campodai) रूपी होते हैं, अर्थात्‌ ये जंतुभक्षी, लंबी टाँगों, मजबूत मुखांगोंवाले तथा कुछ चिपटे होते हैं। कुकुजॉयडिया (Cucujoidea) के डिंभ कैंपोडाई रूपी तथा एरूसिफ़ार्म (Eruciform) के बीच के होते हैं, अर्थात्‌ उनमें औदरीय टाँगें दिखाई पड़ती हैं। करकुलियोनायडिया में अपाद (ऐपोडस) अर्थात्‌ बिना टाँगों के डिंभ होते हैं। स्पष्ट है कि कैंपोडाई रूपी डिंभ बहुत गतिशील होते हैं, परिवर्तित कैंपोडाई रूपी कम क्रियाशील तथा पादरहित डिंभ गतिविहीन होते हैं। काठ में सुरंग बनानेवाले डिंभ बहुत साधारणत: मांसल होते हैं, इनके मुखांग मजबूत होते हैं और शिर वक्ष में धँसा रहता है। जलीय वंशों के डिंभों की टाँगें तैरने के निमित्त संपरिवर्तित होती है। कुछ वंशों में, जैसे मिलोइडी (Meloidae), राइपिफ़ोरिडी (Rhipiphoridae) तथा माइक्रोमाल्थिडी (Micromalthidae) में अतिरूपांतरण (हाइपरमेटामॉर्फ़ोसिस, hypermetamorphosis) पाया जाता है। इनमें डिंभ की विभिन्न अवस्थाएँ अलग-अलग रूपों की होती हैं। == वर्गीकरण == इतनी विविधता के कारण कंचुकपक्षों का वर्गीकरण विशेष जटिल है और यहाँ उसकी बहुत संक्षिप्त रूपरेखा मात्र ही दी जा सकती है। क्रोसन (Crowson) द्वारा सन्‌ 1955 में दिए गए आधुनिक वर्गीकरण के अनुसार इस गण को चार उपगणों में बाँटा जाता है-आर्कोस्टेमाटा (Archostemata), एडिफ़ेगा (Adephaga), मिक्सोफ़ेगा (Myxophaga), तथा पॉलिफ़ेगा (Polyphage)। आर्कोस्टेमाटा में केवल दो वंश और लगभग 20 जातियाँ हैं : वंश क्यूपेडाइडी (Cupedidae) की जतियाँ केवल जीवाश्म रूप में पाई जाती हैं और माइक्रोमैल्थिडी में जीवित जातियाँ हैं। यह उपगण अति अविकसित है। एडिफ़ेगा उपगण कुछ लक्षणों में अविकिसित तथा कुछ लक्षणों में विशिष्ट है। कुछ सदस्यों को छोड़ सभी जंतुभक्षी होते हैं। इस उपगण में 10 वंश रखे गए हैं-राइसोडाइडी (Rhisodidae), पासिडी (Paussidae), कैराबिडी (Carabidae), ट्रैकीपैकीडी (Trachypachidae), हैलिप्लाइडी (Haliplidae), ऐंफ़िजोइडी (Amphizoidae), हाइग्रोबाइडी (Hygrobiidae), नोटेरिडी (Noteridae), डाइटिस्किडी (Dytiscidae) तथा गाइरिनिडी (Gyrinidae)। इनमें से कैराबिडी प्रारूपिक वंश है और इसके सदस्य संसारव्यापी हैं; तथा डाइटिस्किडी के सदस्य वास्तविक जलीय प्रवृत्ति के हैं। मिस्कोफ़ेगा उपगण में अधिकांश संदेहजनक स्थिति की जातियाँ हैं जिनको चार छोटे वंशों में रखा जाता है-लेपिसेरिडी (Lepiceridae), हाइड्रोस्कैफ़िडी (Hydroscaphidae), स्फ़ीराइडी (Sphaerijdae) तथा कैलिप्टोमेरिडी (Calyptomeridae)। पालीफ़ेगा में अधिकांश बीट्लों की जतियाँ आती हैं जिनकी विविध संरचना तथा रहन-सहन के कारण उनका वर्गीकरण बहुत कठिन समझा जाता है। क्रोसन इस उपगण को 19 वंशसमूहों में बाँटते हैं जिनके अंतर्गत रखे जानेवाले वंशों की कुल संख्या 141 है। इन वंशों का नाम तो यहाँ देना संभव नहीं है, किंतु वंशसमूह इस प्रकार हैं। हाइड्रोफ़िलॉयडिया (Hydrophiloidea) जिसके अंतर्गत अधिकतर जलीय प्रकृति की जातियाँ हैं। इनमें पाँच वंश माने गए हैं; हिस्ट्ररॉयडिया, (Hysteroidea), जिसमें तीन वंश हैं; स्टैफ़िलिनोडिया (Staphylinodea) जिसमें 10 वंश रखे जाते हैं; स्कैराबायडिया (Scaraboidea), जिसमें छह वंश हैं; डैस्किलिफ़ॉर्मिया (Dascilliformia), जिसमें चार वंश हैं; बिरायडिया (Byrrhojdea), जिसमें केवल एक ही वंश है; ड्रायोपायडिया, जिसमें आठ वंश रखे गए हैं; ब्युपेस्टेरायडिया (Bupesteroidea) जिसमें एक ही वंश है; रिपेसेरायडिया (Rhipiceroidea), जिसमें दो वंश हैं; इलेटेरायडिया (Elateroidea), जिसमें छह वंश हैं; कैथेरायडिया (Cantheroidea), जिसमें नौ वंश हैं; बोस्ट्रिकाडिया (Bostrychoid a), जिसमें चार वंश हैं; डरमेस्टायडिया (Dermestoidea) जिसमें पाँच वंश हैं; क्लेरायडिया (Cleroidea), जिसमें पाँच वंश है; लाइमेक्सिलायडिया (Lymexyloidea), जिसमें एक ही वंश है; कुकुजायडिया (Cucujoidea), जो सबसे बड़ा 57 वंशोंवाला उपसमूह है; क्राइसोमेलायडिया (Crysomeloidea), जिसमें केवल दो किंतु बहुत बड़े वंश हैं; करकुलियोनायडिया (Curculoinoidea), जिसमें नौ वंश हैं तथा स्टाइलोपायडिया (Stylopoidea), जिसमें दो वंश रखे जाते हैं। कंचुकपक्ष गण के कीट हमारे लिए बहुत आर्थिक महत्व के हैं। इसके अंतर्गत अनाज, तरकारियों, फलों आदि का विनाश करनेवाली विविध जातियाँ, चावल, आटा, गुदाम में रखी दाल, गेहूँ, चावल आदि में लगनेवाले घुन, सूँड़ी इत्यादि, ऊन चमड़े आदि की 'कीड़ी' तथा काठ में छेद करनेवाले धुन हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[प्राणिविज्ञान]] (जूलोजी) *[[कैलेथस एरैटस]] == बाहरी कड़ियाँ == {{प्रवेशद्वार|जीव विज्ञान|image=CG Heart.gif}} === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] {{जीव विज्ञान फुटर}} k0llmsqtcfrhqhmzmcc1842e6ehtn3d साँचा:विकिमीडिया संस्थान 10 529602 6631681 3540716 2026-10-21T06:45:45Z Noukayami 942574 विकिस्पीशीज़ के कड़ी को ठीक किया 6631681 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = विकिमीडिया संस्थान |title = [[विकिमीडिया संस्थान]] |bodyclass = hlist |image = [[चित्र:Wikimedia_Foundation_RGB_logo_with_text.svg||40px]] | group1 = [[विकिमीडिया परियोजना|सामग्री परियोजनाएं]] | list1 = <!--Chronologically by creation date--> [[विकिपीडिया]] {{*}} [[विकि-शब्दकोष]] {{*}} [[विकिकोट]] {{*}} [[विकिपुस्तक]] {{*}} [[विकिस्रोत]] {{*}} [[विकिमीडिया कॉमन्स]] {{*}} [[विकिस्पीशीज़]] {{*}} [[विकिसमाचार]] {{*}} [[विकिविद्यालय]] {{*}} [[विकिडाटा]] {{*}} [[विकियात्रा]] | group2=अन्य | list2= [[:w:List of Wikimedia chapters |विकिमीडिया अध्यायों की सूची]] {{*}} [[विकिमेनिया]] |below= {{*}}२००६ में स्थापित हुई और २०१२ में विकिमीडिया संस्थानसे जुड़ी |belowstyle= text-align:center }}<noinclude> [[Category: संयुक्त राज्य मीडिया कंपनी साँचे]] </noinclude> 8kfwae16toqvh3rl1yuocdked5q1ioc वार्ता:योगी आदित्यनाथ 1 565920 6631556 6286522 2026-10-20T16:39:52Z ~2026-56209-57 954875 /* समाचार में अद्यतन करने से पूर्व सुझाव:19 मार्च 2017 */ उत्तर 6631556 wikitext text/x-wiki {{वार्ता_शीर्षक}} {{ख़बर वार्ता|22 मार्च|2017}} == समाचार में अद्यतन करने से पूर्व सुझाव:19 मार्च 2017 == कृपया निम्लिखित सुधार सुनिश्चित करें: # "1993 में गणित में एमएससी की पढ़ाई के दौरान गुरु गोरखनाथ पर शोध करने ..." (के आगे दिए संदर्भ में केवल बीऍससी का जिक्र है) और "...सबसे युवा सांसद थे।" जैसे महत्वपूर्ण कथनों को उचित संदर्भ दें। # संदर्भो का प्रारूप सुधारें (कम से कम 3, 6 और 7 को पूरा करें) # अंतिम अनुभाग (मुख्यमंत्री बनने के बाद प्रतिक्रियाएं) को बिदुवार लिखने के स्थान पर पैराग्राफ में लिखें। # बाहरी कड़ियाँ अनुभाग में कुछ नहीं लिखा है; या तो उचित कड़ियाँ जोड़ें अथवा यह अनुभाग हटायें। # कम से कम एक नैविगेशन बॉक्स जोड़ें। # श्रेणियों का क्रम सुधारें। --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 16:49, 19 मार्च 2017 (UTC) :{{सुनो|SM7}} इसी कारण मैंने लिखा है अभी अपडेट किया जा रहा है। ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 02:50, 20 मार्च 2017 (UTC) ::'''पूर्ण हुआ''' --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 04:52, 22 मार्च 2017 (UTC) :महंत अवेद्यनाथ योगी आदित्यनाथ के चाचा नहीं मामा थे। [[विशेष:योगदान/~2026-56209-57|~2026-56209-57]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-56209-57|वार्ता]]) 16:39, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) co6xym86o7pl1ajkwbz59kxkugg34so श्रेणी:सेन राजवंश के राजा 14 572525 6631540 6627967 2026-10-20T15:55:29Z Mundhalia746 934684 6631540 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय शासक]] [[श्रेणी:बंगाल के शासक]] owkpz594d57h1lmstg8xwhwr8f089cl कोलडाँडा 0 638743 6631659 6540836 2026-10-21T06:11:40Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6631659 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} '''{{SUBPAGENAME}}''' [[नेपाल]] के [[पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र]] के [[लुम्बिनी अंचल]] में स्थित [[पाल्पा जिला]] का एक गाँव है। यह क्षेत्र अपनी उर्वर भूमि और घनी आबादी के लिए जाना जाता है। नेपाल के प्रशासनिक ढांचे में इसे गाँव विकास समिति (गाविस) के रूप में वर्गीकृत किया गया था। == इन्हें भी देखें == {{पाल्पा जिल्ला}} [[श्रेणी:नेपाल]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रान्त]] [[श्रेणी:पाल्पा जिल्ला]] [[श्रेणी:गाविस]] {{आधार}} 1lf7pim12i8rn9d4jtlgb8jirbp3uyr सारडे 0 707871 6631698 6187328 2026-10-21T07:46:02Z ~2026-56302-39 954952 6631698 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मई 2016}} = '''सारडे''' = '''सारडे कोकण क्षेत्र के रायगढ़ जिले के उरण तालुका का एक गांव है। तालुका के पूर्वी भाग में स्थित इस गांव में मुख्यतः आगरी समाज के लोग निवास करते हैं।''' '''आगरी समाज स्वयं को क्षत्रिय परंपरा से संबंधित मानता है। स्थानीय परंपराओं और मान्यताओं के अनुसार, इस समाज का संबंध राजा नहुष, राजा ययाति तथा उनके वंशजों से माना जाता है। यह भी माना जाता है कि इस समुदाय के कुछ पूर्वज पैठण एवं अन्य क्षेत्रों से क्रमशः कोकण में आकर बसे। एक मान्यता के अनुसार लगभग 700 वर्ष पूर्व कुछ क्षत्रिय बिंब राजा के साथ सैनिकों के रूप में उत्तर कोकण आए और आगे चलकर यहीं स्थायी रूप से बस गए। कालांतर में उन्होंने नमक उत्पादन, कृषि, मत्स्य व्यवसाय तथा फल एवं सब्जी उत्पादन जैसे व्यवसाय अपनाए। आज भी कृषि यहां के प्रमुख व्यवसायों में से एक है।''' '''सारडे गांव अपेक्षाकृत नई बस्ती माना जाता है। इसका मूल गांव वशेणी था तथा सारडे उसका एक "पाडा" अर्थात उपविभाग था। शिलाहार काल में "पाडा" शब्द का प्रचलन हुआ माना जाता है।''' == '''भौगोलिक स्थिति एवं संस्कृति''' == '''गांव एक छोटी पहाड़ी पर बसा हुआ है तथा यहां के घर एक-दूसरे के समीप स्थित हैं। गांव के मध्य-दक्षिण भाग में ब्रिटिश काल का श्री राधा-कृष्ण मंदिर स्थित है। मंदिर के साथ एक सभामंडप भी है। इसमें भगवान श्रीकृष्ण और राधा की सुंदर प्रतिमाएं स्थापित हैं। साथ ही हिंदू धर्म में पवित्र मानी जाने वाली गाय की प्रतिमा भी यहां स्थित है।''' '''स्थानीय परंपरा के अनुसार, श्री राधा-कृष्ण की प्रतिमाएं राजस्थान से तत्कालीन मुंबई बंदरगाह तक लाई गईं और वहां से समुद्री मार्ग द्वारा सारडे गांव में स्थापित की गईं।''' '''सन् 1927 से पूर्व सारडे गांव में राजस्थान के मारवाड़ क्षेत्र के कुछ मारवाड़ी व्यापारी निवास करते थे। वे पनवेल से बैलगाड़ियों द्वारा सामान लाकर गांव में विक्रय करते थे। उस समय आसपास के अनेक गांवों के लोग खरीदारी के लिए यहां आते थे। उस दौर में गांव में पक्की सड़कें नहीं थीं, केवल पगडंडियां थीं।''' '''कहा जाता है कि गांव में रहने वाली मारवाड़ी महिलाएं भगवान श्रीकृष्ण की अनन्य भक्त थीं। गांव में कृष्ण मंदिर न होने के कारण उन्होंने मंदिर निर्माण की इच्छा व्यक्त की। ग्रामवासियों ने भी इस प्रस्ताव का समर्थन किया। आर्थिक संसाधनों की कमी होने के बावजूद मारवाड़ी समुदाय ने मंदिर निर्माण का व्यय वहन करने की इच्छा व्यक्त की, जबकि गांव के कुछ दानवीरों ने मंदिर निर्माण हेतु भूमि दान की। इसके पश्चात राजस्थान से प्रतिमाएं मुंबई लाई गईं और समुद्री मार्ग से सारडे गांव पहुंचाई गईं।''' '''श्री राधा-कृष्ण मंदिर में कृष्ण जन्माष्टमी से पूर्व आयोजित सप्ताह के दौरान श्री राजारामबुवा सारडेकर का भजन विशेष आकर्षण का केंद्र होता था।''' '''भंगारपाड़ा नामक क्षेत्र में कराड़ी समाज की बस्ती है। गांव के दक्षिण भाग में श्री बहिरी देव का मंदिर स्थित है। इस क्षेत्र को स्थानीय रूप से "उघड" कहा जाता है। भंगारपाड़ा से बहने वाली खाड़ी आगे चलकर पातालगंगा नदी की खाड़ी में मिलती है।''' '''गांव के पूर्व और पश्चिम में पर्वत श्रृंखलाएं स्थित हैं। पूर्व दिशा की पर्वत श्रृंखला दक्षिण की ओर आवरे गांव के कडापे क्षेत्र तक फैली हुई है। इन दोनों पर्वत श्रृंखलाओं के मध्य विस्तृत क्षेत्र में धान की खेती बड़े पैमाने पर की जाती है।''' '''पूर्वी पहाड़ी क्षेत्र में स्थित जलस्रोतों और झरनों वाले भाग को "घोल" कहा जाता है। वर्षा ऋतु में यह स्थान आसपास के क्षेत्रों के पर्यटकों को आकर्षित करता है। स्थानीय मान्यता के अनुसार यहां देवकन्याओं का निवास है, जिन्हें गांववासी "बाया" कहते हैं।''' == '''सांस्कृतिक परंपराएं एवं पर्व''' == '''गोपालकाला सारडे गांव का प्रमुख उत्सव है। इसके अतिरिक्त होली, दशहरा, दीपावली तथा आषाढ़ी एकादशी भी उत्साहपूर्वक मनाए जाते हैं।''' '''गोपालकाला उत्सव से पूर्व सात दिनों तक मुख्य मंदिर में हरीनाम सप्ताह का आयोजन किया जाता है। यह परंपरा वर्ष 1948 से निरंतर चली आ रही है। मंदिर का निर्माण वर्ष 1927 में हुआ था।''' == '''अर्थव्यवस्था''' == '''गांव की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि, मत्स्य व्यवसाय और सेवा क्षेत्र पर आधारित है। पूर्व और पश्चिम की पर्वत श्रृंखलाओं के बीच स्थित उपजाऊ क्षेत्र में धान की खेती बड़े पैमाने पर की जाती है।''' '''गांव के अधिकांश युवा गोदामों में कार्यरत हैं, जबकि कुछ लोग न्हावा-शेवा बंदरगाह क्षेत्र में रोजगार प्राप्त करते हैं।''' '''स्थानीय खाड़ी क्षेत्रों में मत्स्य व्यवसाय भी किया जाता है। मछली पकड़ने के लिए आसू, यंडी, वावरी तथा पाग जैसे पारंपरिक जालों का उपयोग किया जाता है। कुछ परिवार इसे व्यवसाय के रूप में करते हैं, जबकि कुछ लोग आजीविका के लिए मत्स्य पालन एवं मत्स्य आखेट पर निर्भर हैं।''' == '''संचार एवं परिवहन व्यवस्था''' == '''सारडे गांव महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडल (एस.टी.) की बस सेवाओं द्वारा उरण, पेण, पनवेल और अलीबाग जैसे प्रमुख नगरों से जुड़ा हुआ है। गांव से उरण की दूरी लगभग 14.6 कि.मी., पेण की दूरी 17.2 कि.मी., पनवेल की दूरी मुंबई-गोवा राजमार्ग से लगभग 29.0 कि.मी. तथा राष्ट्रीय राजमार्ग 348 मार्ग से लगभग 29.3 कि.मी. है। मुंबई का सेवरी क्षेत्र लगभग 36.3 कि.मी. तथा अलीबाग लगभग 46.1 कि.मी. की दूरी पर स्थित है।''' '''पूर्व में जुहीनगर रेलवे स्टेशन से वशेणी गांव तक नवी मुंबई महानगरपालिका की बस सेवा उपलब्ध थी। किंतु खोपटे में हुई एक दुर्घटना के बाद स्थानीय विरोध के कारण यह सेवा बंद कर दी गई। स्थानीय नागरिकों के अनुसार सेवा पुनः आरंभ करने संबंधी कोई ठोस कार्रवाई अब तक नहीं हुई है।''' '''परिणामस्वरूप विद्यार्थियों, नौकरीपेशा व्यक्तियों तथा अन्य यात्रियों को वैकल्पिक परिवहन साधनों पर निर्भर रहना पड़ता है, जिससे उनके यात्रा व्यय में वृद्धि हुई है।''' '''वर्तमान में गांव तथा आसपास के क्षेत्रों में अधिकांश यात्रा निजी दोपहिया, चारपहिया वाहनों, ऑटो-रिक्शा एवं अन्य निजी साधनों से की जाती है। सारडे से कोप्रोली तक ऑटो-रिक्शा का किराया लगभग ₹20 तथा कोप्रोली से नाव्हाशेवा रेलवे स्टेशन तक लगभग ₹30 है। इस प्रकार एक ओर की यात्रा पर लगभग ₹50 का खर्च आता है।''' '''स्थानीय नागरिकों का मत है कि यदि नाव्हाशेवा रेलवे स्टेशन से वशेणी तक नियमित बस सेवा पुनः प्रारंभ की जाए तो यात्रा व्यय में उल्लेखनीय कमी आएगी तथा सुरक्षित एवं सुलभ सार्वजनिक परिवहन उपलब्ध हो सकेगा।''' == '''निकटवर्ती रेलवे स्टेशन''' == '''नेरुल-उरण उपनगरीय रेलमार्ग पर स्थित नाव्हाशेवा रेलवे स्टेशन गांव से लगभग 10.2 कि.मी. दूर है। द्रोणागिरी रेलवे स्टेशन लगभग 11.1 कि.मी., शेमटीखार रेलवे स्टेशन लगभग 10.9 कि.मी. तथा कोकण रेलवे का हमरापुर स्टेशन लगभग 10.9 कि.मी. की दूरी पर स्थित है।''' '''इसके अतिरिक्त जिटे रेलवे स्टेशन लगभग 15.5 कि.मी. तथा पेण रेलवे स्टेशन लगभग 17.2 कि.मी. दूर स्थित है। पेण, कोकण रेलवे का एक महत्वपूर्ण स्टेशन है।''' == '''निकटवर्ती हवाई अड्डे''' == '''प्रस्तावित दि. बा. पाटील अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा, नवी मुंबई, सारडे गांव से लगभग 20.9 कि.मी. की दूरी पर स्थित है। वहीं छत्रपति शिवाजी महाराज अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा, मुंबई, गांव से लगभग 53.9 कि.मी. दूर है।''' == '''निकटवर्ती बंदरगाह एवं जल परिवहन''' == '''जवाहरलाल नेहरू बंदरगाह (जेएनपीए) सारडे गांव से लगभग 14.9 कि.मी. की दूरी पर स्थित है। यहां से मुंबई के गेटवे ऑफ इंडिया तक जल परिवहन सेवा उपलब्ध है।''' '''वशेणी में स्थानीय नौका सेवा उपलब्ध है। मोरा, जो गांव से लगभग 18.1 कि.मी. दूर है, वहां से मुंबई के भाऊचा धक्का तक जल परिवहन सेवा संचालित होती है। इसी प्रकार करंजा, जो गांव से लगभग 12.2 कि.मी. दूर स्थित है, वहां से रेवस (अलीबाग) तक नियमित जल परिवहन सुविधा उपलब्ध है।''' '''इस प्रकार सारडे गांव सड़क, रेल, वायु तथा जलमार्ग के माध्यम से सुगम परिवहन सुविधाओं से युक्त है। प्रस्तावित नवी मुंबई अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा, नाव्हाशेवा क्षेत्र का औद्योगिक विकास तथा परिवहन अवसंरचना के विस्तार से भविष्य में इस क्षेत्र की संपर्क क्षमता और अधिक बढ़ने की संभावना है, जिससे गांव के सामाजिक, शैक्षिक एवं आर्थिक विकास को गति मिलेगी।''' ==जनजीवन== यहाँ पानी को अत्यांधिक महत्व दिया जाता है। यहां के बहुत सारे लोग खेतीपर निर्भर हैं। यहाँ के किसानों ने बहुत सारे आम के बगीचे लगाये हुये हैं। मासेमारी और अन्य व्यवहारीक कार्यों द्वारा भी अपना गुजर बसर करते हैं। [[आजीविका|रोजगार]] और व्यापार के लिए यहाँ के लोग मुंबई और अन्य उपनगरों मे जाके बसे हैं। गाँव में एक सानवी उपाहारगृह है। जहाँ आप चिनी पाककृतीयों का स्वाद ले सकते हैं , इसके अलावा [[मद्यव्यसनिता|मद्यपान]] करने के लिए बियरशॉप उपलब्ध है। विशेष हेअर स्टाईल प्राप्त करने के लिए सलुनकी दुकान है। यहाँ अत्यांधिक महत्व [[क्रिकेट]] नामक खेल को दिया जाता है , गाँव में बहुत सारी क्रिकेट टीम हैं जैसे कि जय हनुमान , विघ्नेश्वर ,विघ्नहर्ता , बि.एन.भोईर स्पोर्ट्स , यहाँ कि विशेषता यह हैं, ओवरआर्म और अंडरआर्म दोनो प्रकारके टेनिस क्रिकेट को उतनाही महत्व दिया जाता हैं | तथाँ अंडरआर्म क्रिकेटके लिए यहांपे गावकरीयोंके बाग में एस.पि.एल नामक स्पर्धा [[सारडे|सारडे विकास मंच]] द्वारा आयोजित कियी जाती हैं। जिसका पुर्ण अर्थ हैं सारडे प्रिमयर लिग . गाँव में [[श्रीराधाकृष्णामंदिर]] , हनुमानमंदिर तथाँ शिवमंदिर यह प्रमुख मंदिर हैं। इसके अलावा गाँव कि दक्षिणी छोर में प्राचिन समय का [[बहिरीदेव]] का मंदिर हैं , तथा पश्चिम में [[कोमनादेवी]] और [[बाया]] नामक देवकन्यायोंके स्थान क्षेत्र हैं | == सारडे विकास मंच == [[सारडे|सारडे विकास मंच]] सारडे गाँव की एक ग्रॉम वासिंयोकी तरफसे निर्माण कियी गई सामाजिक संस्था हैं। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:रायगढ़ ज़िला, महाराष्ट्र]] {{भारत के गाँव आधार}} s5wx3amemzowmaf1mnca68sf9mi2uno पूर्वी गंगवंश 0 719794 6631514 6366519 2026-10-20T14:56:11Z Mundhalia746 934684 6631514 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी गंगवंश''' (ओड़िया : ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଶାସନ/गंग बंश शासन) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] का एक हिन्दू राजवंश था। उन्होने [[कलिंग]] को राजधानी बनाया। उनके राज्य के अन्तर्गत वर्तमान समय का सम्पूर्ण [[ओडिशा|उड़ीसा]] तो था ही, इसके साथ ही [[पश्चिम बंगाल]], [[आन्ध्र प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] के भी कुछ भाग थे।इनका शासन ११वीं शताब्दी से १५वीं शताब्दी तक रहा। उनकी राजधानी का नाम 'कलिंगनगर' था जो वर्तमान समय में आन्ध्र प्रदेश के [[श्रीकाकुलम जिला]] का [[श्रीमुखलिंगम]] है। पहले यह उड़ीसा के गंजम जिले में था। पूर्वी गंगवंश के शासक [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क के सूर्य मन्दिर]] के निर्माण के लिये प्रसिद्ध हैं। [[File:Konarka Temple.jpg|thumb|[[कोणार्क सूर्य मंदिर]]]] == शासकों की सूची == === कलिंग शासक (496–1038 ईस्वी) === * मित्तवर्मन, [[वाकाटक]] शासन के अंतर्गत एक जागीरदार [[पूर्वी गंगवंश]] राजा * इंद्रवर्मन I (496–535), पहला शासक * सामंतवर्मन (537–562) * हस्तिवर्मन (562–578) * इंद्रवर्मन II (578–589) * दानार्णव (589) * इंद्रवर्मन III (589–652) * गुनारव (652–682) * देवेंद्रवर्मन I (652–682) * ''अंतर्काल'' * अनंतवर्मन III (808–812) * राजेंद्रवर्मन II (812–840) * देवेंद्रवर्मन चतुर्थ (840–885) * देवेंद्रवर्मन V (885–895) * गनमहरनव I (895–939) * वज्रहस्त II या अनंगभीमदेव I (895–939) * गुंदामा (939–942) * कामरानवा I (942–977) * विनायदित्य (977–980) * वज्रहस्त अन्याभिमा (980–1038) === त्रिकलिंग शासक (1038–1434 ईस्वी) === * वज्रहस्त अनंतवर्मन या वज्रहस्ता V (1038–1078) * राजराजा देवेंद्रवर्मन या राजराजा देवा I (1078) * [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] (1078–1147) * जटेश्वर देव (1147–1156) * राघव देव (1156–1170) * राजराजा द्वितीय (1170–1178) * अनंग भीम देव II (1178–1198) * राजराजा III (1198–1211) * अनंगभूमि तृतीय या अनंग भीम देव तृतीय (1211–1238) * [[प्रथम नरसिंह देव|नरसिम्हदेव I]] (1238–1264) * भानु देव I (1264–1279) * नरसिंह देव II (1279–1306) * भानु देव II (1306–1328) * नरसिंह देव तृतीय (1328–1352) * भानु देव तृतीय (1352–1379) * नरसिंह देव IV (1379–1424) * भानु देव IV (1424–1434), अंतिम शासक ==इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंग वंश]] *[[गंगवंश (श्वेतक)]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] {{इति-आधार}} lacehyhgke4g0n63khlea2sfmnx6fhs 6631571 6631514 2026-10-20T18:04:26Z Mundhalia746 934684 6631571 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी गंगवंश''' (ओड़िया : ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଶାସନ/गंग बंश शासन) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] का एक हिन्दू राजवंश था। उन्होने [[कलिंग]] को राजधानी बनाया। उनके राज्य के अन्तर्गत वर्तमान समय का सम्पूर्ण [[ओडिशा|उड़ीसा]] तो था ही, इसके साथ ही [[पश्चिम बंगाल]], [[आन्ध्र प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] के भी कुछ भाग थे।इनका शासन ११वीं शताब्दी से १५वीं शताब्दी तक रहा। उनकी राजधानी का नाम 'कलिंगनगर' था जो वर्तमान समय में आन्ध्र प्रदेश के [[श्रीकाकुलम जिला]] का [[श्रीमुखलिंगम]] है। पहले यह उड़ीसा के गंजम जिले में था। पूर्वी गंगवंश के शासक [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क के सूर्य मन्दिर]] के निर्माण के लिये प्रसिद्ध हैं। [[File:Konarka Temple.jpg|thumb|[[कोणार्क सूर्य मंदिर]]]] == शासकों की सूची == === कलिंग शासक (496–1038 ईस्वी) === * मित्तवर्मन, [[वाकाटक]] शासन के अंतर्गत एक जागीरदार [[पूर्वी गंगवंश]] राजा * इंद्रवर्मन I (496–535), पहला शासक * सामंतवर्मन (537–562) * हस्तिवर्मन (562–578) * इंद्रवर्मन II (578–589) * दानार्णव (589) * इंद्रवर्मन III (589–652) * गुनारव (652–682) * देवेंद्रवर्मन I (652–682) * ''अंतर्काल'' * अनंतवर्मन III (808–812) * राजेंद्रवर्मन II (812–840) * देवेंद्रवर्मन चतुर्थ (840–885) * देवेंद्रवर्मन V (885–895) * गनमहरनव I (895–939) * वज्रहस्त II या अनंगभीमदेव I (895–939) * गुंदामा (939–942) * कामरानवा I (942–977) * विनायदित्य (977–980) * वज्रहस्त अन्याभिमा (980–1038) === त्रिकलिंग शासक (1038–1434 ईस्वी) === * वज्रहस्त अनंतवर्मन या वज्रहस्ता V (1038–1078) * राजराजा देवेंद्रवर्मन या राजराजा देवा I (1078) * [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] (1078–1147) * जटेश्वर देव (1147–1156) * राघव देव (1156–1170) * राजराजा द्वितीय (1170–1178) * अनंग भीम देव II (1178–1198) * राजराजा III (1198–1211) * अनंगभूमि तृतीय या अनंगभीमदेव तृतीय (1211–1238) * [[प्रथम नरसिंह देव|नरसिम्हदेव I]] (1238–1264) * भानु देव I (1264–1279) * नरसिंह देव II (1279–1306) * भानु देव II (1306–1328) * नरसिंह देव तृतीय (1328–1352) * भानु देव तृतीय (1352–1379) * नरसिंह देव IV (1379–1424) * भानु देव IV (1424–1434), अंतिम शासक ==इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंग वंश]] *[[गंगवंश (श्वेतक)]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] {{इति-आधार}} 2us4optdzekd4losu76suxizmvdcst2 6631573 6631571 2026-10-20T18:05:51Z Mundhalia746 934684 6631573 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी गंगवंश''' (ओड़िया : ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଶାସନ/गंग बंश शासन) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] का एक हिन्दू राजवंश था। उन्होने [[कलिंग]] को राजधानी बनाया। उनके राज्य के अन्तर्गत वर्तमान समय का सम्पूर्ण [[ओडिशा|उड़ीसा]] तो था ही, इसके साथ ही [[पश्चिम बंगाल]], [[आन्ध्र प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] के भी कुछ भाग थे।इनका शासन ११वीं शताब्दी से १५वीं शताब्दी तक रहा। उनकी राजधानी का नाम 'कलिंगनगर' था जो वर्तमान समय में आन्ध्र प्रदेश के [[श्रीकाकुलम जिला]] का [[श्रीमुखलिंगम]] है। पहले यह उड़ीसा के गंजम जिले में था। पूर्वी गंगवंश के शासक [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क के सूर्य मन्दिर]] के निर्माण के लिये प्रसिद्ध हैं। [[File:Konarka Temple.jpg|thumb|[[कोणार्क सूर्य मंदिर]]]] == शासकों की सूची == === कलिंग शासक (496–1038 ईस्वी) === * मित्तवर्मन, [[वाकाटक]] शासन के अंतर्गत एक जागीरदार [[पूर्वी गंगवंश]] राजा * इंद्रवर्मन I (496–535), पहला शासक * सामंतवर्मन (537–562) * हस्तिवर्मन (562–578) * इंद्रवर्मन II (578–589) * दानार्णव (589) * इंद्रवर्मन III (589–652) * गुनारव (652–682) * देवेंद्रवर्मन I (652–682) * ''अंतर्काल'' * अनंतवर्मन III (808–812) * राजेंद्रवर्मन II (812–840) * देवेंद्रवर्मन चतुर्थ (840–885) * देवेंद्रवर्मन V (885–895) * गनमहरनव I (895–939) * वज्रहस्त II या अनंगभीमदेव I (895–939) * गुंदामा (939–942) * कामरानवा I (942–977) * विनायदित्य (977–980) * वज्रहस्त अन्याभिमा (980–1038) === त्रिकलिंग शासक (1038–1434 ईस्वी) === * वज्रहस्त अनंतवर्मन या वज्रहस्ता V (1038–1078) * राजराजा देवेंद्रवर्मन या राजराजा देवा I (1078) * [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] (1078–1147) * जटेश्वर देव (1147–1156) * राघव देव (1156–1170) * राजराजा द्वितीय (1170–1178) * अनंग भीम देव II (1178–1198) * राजराजा III (1198–1211) * अनंगभूमि तृतीय या अनंगभीम देव तृतीय (1211–1238) * [[प्रथम नरसिंह देव|नरसिम्हदेव I]] (1238–1264) * भानु देव I (1264–1279) * नरसिंह देव II (1279–1306) * भानु देव II (1306–1328) * नरसिंह देव तृतीय (1328–1352) * भानु देव तृतीय (1352–1379) * नरसिंह देव IV (1379–1424) * भानु देव IV (1424–1434), अंतिम शासक ==इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंग वंश]] *[[गंगवंश (श्वेतक)]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] {{इति-आधार}} 5fvd3y9g0rcmsyl7nt9rutvr2ld830r 6631670 6631573 2026-10-21T06:24:06Z Mundhalia746 934684 6631670 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी गंगवंश''' (ओड़िया : ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଶାସନ/गंग बंश शासन) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] का एक हिन्दू राजवंश था। उन्होने [[कलिंग]] को राजधानी बनाया। उनके राज्य के अन्तर्गत वर्तमान समय का सम्पूर्ण [[ओडिशा|उड़ीसा]] तो था ही, इसके साथ ही [[पश्चिम बंगाल]], [[आन्ध्र प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] के भी कुछ भाग थे।इनका शासन ११वीं शताब्दी से १५वीं शताब्दी तक रहा। उनकी राजधानी का नाम 'कलिंगनगर' था जो वर्तमान समय में आन्ध्र प्रदेश के [[श्रीकाकुलम जिला]] का [[श्रीमुखलिंगम]] है। पहले यह उड़ीसा के गंजम जिले में था। पूर्वी गंगवंश के शासक [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क के सूर्य मन्दिर]] के निर्माण के लिये प्रसिद्ध हैं। [[File:Konarka Temple.jpg|thumb|[[कोणार्क सूर्य मंदिर]]]] == शासकों की सूची == === कलिंग शासक (496–1038 ईस्वी) === * मित्तवर्मन, [[वाकाटक]] शासन के अंतर्गत एक जागीरदार [[पूर्वी गंगवंश]] राजा * इंद्रवर्मन I (496–535), पहला शासक * सामंतवर्मन (537–562) * हस्तिवर्मन (562–578) * इंद्रवर्मन II (578–589) * दानार्णव (589) * इंद्रवर्मन III (589–652) * गुनारव (652–682) * देवेंद्रवर्मन I (652–682) * ''अंतर्काल'' * अनंतवर्मन III (808–812) * राजेंद्रवर्मन II (812–840) * देवेंद्रवर्मन चतुर्थ (840–885) * देवेंद्रवर्मन V (885–895) * गनमहरनव I (895–939) * वज्रहस्त II या अनंगभीमदेव I (895–939) * गुंदामा (939–942) * कामरानवा I (942–977) * विनायदित्य (977–980) * वज्रहस्त अन्याभिमा (980–1038) === त्रिकलिंग शासक (1038–1434 ईस्वी) === * वज्रहस्त अनंतवर्मन या वज्रहस्ता V (1038–1078) * राजराजा देवेंद्रवर्मन या राजराजा देव प्रथम (1078) * [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] (1078–1147) * जटेश्वर देव (1147–1156) * राघव देव (1156–1170) * राजराजा देव द्वितीय (1170–1178) * अनंग भीम देव द्वितीय (1178–1198) * [[राजराजा देव तृतीय]] (1198–1211) * [[अनंगभीम देव तृतीय]] या अनंगभूमि तृतीय (1211–1238) * [[नरसिंह देव प्रथम]] (1238–1264) * [[भानु देव प्रथम]] (1264–1279) * नरसिंह देव द्वितीय (1279–1306) * भानु देव द्वितीय (1306–1328) * नरसिंह देव तृतीय (1328–1352) * भानु देव तृतीय (1352–1379) * नरसिंह देव चतुर्थ (1379–1424) * भानु देव चतुर्थ (1424–1434), अंतिम शासक ==इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंग वंश]] *[[गंगवंश (श्वेतक)]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] {{इति-आधार}} acg0mwd1cndzkxt0us59u0uctzqtba3 6631699 6631670 2026-10-21T07:46:18Z Mundhalia746 934684 6631699 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी गंगवंश''' (ओड़िया : ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଶାସନ/गंग बंश शासन) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] का एक हिन्दू राजवंश था। उन्होने [[कलिंग]] को राजधानी बनाया। उनके राज्य के अन्तर्गत वर्तमान समय का सम्पूर्ण [[ओडिशा|उड़ीसा]] तो था ही, इसके साथ ही [[पश्चिम बंगाल]], [[आन्ध्र प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] के भी कुछ भाग थे।इनका शासन ११वीं शताब्दी से १५वीं शताब्दी तक रहा। उनकी राजधानी का नाम 'कलिंगनगर' था जो वर्तमान समय में आन्ध्र प्रदेश के [[श्रीकाकुलम जिला]] का [[श्रीमुखलिंगम]] है। पहले यह उड़ीसा के गंजम जिले में था। पूर्वी गंगवंश के शासक [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क के सूर्य मन्दिर]] के निर्माण के लिये प्रसिद्ध हैं। [[File:Konarka Temple.jpg|thumb|[[कोणार्क सूर्य मंदिर]]]] == शासकों की सूची == === कलिंग शासक (496–1038 ईस्वी) === * मित्तवर्मन, [[वाकाटक]] शासन के अंतर्गत एक जागीरदार [[पूर्वी गंगवंश]] राजा * इंद्रवर्मन I (496–535), पहला शासक * सामंतवर्मन (537–562) * हस्तिवर्मन (562–578) * इंद्रवर्मन II (578–589) * दानार्णव (589) * इंद्रवर्मन III (589–652) * गुनारव (652–682) * देवेंद्रवर्मन I (652–682) * ''अंतर्काल'' * अनंतवर्मन III (808–812) * राजेंद्रवर्मन II (812–840) * देवेंद्रवर्मन चतुर्थ (840–885) * देवेंद्रवर्मन V (885–895) * गनमहरनव I (895–939) * वज्रहस्त II या अनंगभीमदेव I (895–939) * गुंदामा (939–942) * कामरानवा I (942–977) * विनायदित्य (977–980) * वज्रहस्त अन्याभिमा (980–1038) === त्रिकलिंग शासक (1038–1434 ईस्वी) === * वज्रहस्त अनंतवर्मन या वज्रहस्ता V (1038–1078) * राजराजा देवेंद्रवर्मन या राजराजा देव प्रथम (1078) * [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] (1078–1147) * जटेश्वर देव (1147–1156) * राघव देव (1156–1170) * राजराजा देव द्वितीय (1170–1178) * अनंगभीम देव द्वितीय (1178–1198) * [[राजराजा देव तृतीय]] (1198–1211) * [[अनंगभीम देव तृतीय]] या अनंगभूमि तृतीय (1211–1238) * [[नरसिंह देव प्रथम]] (1238–1264) * [[भानु देव प्रथम]] (1264–1279) * नरसिंह देव द्वितीय (1279–1306) * भानु देव द्वितीय (1306–1328) * नरसिंह देव तृतीय (1328–1352) * भानु देव तृतीय (1352–1379) * नरसिंह देव चतुर्थ (1379–1424) * भानु देव चतुर्थ (1424–1434), अंतिम शासक ==इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंग वंश]] *[[गंगवंश (श्वेतक)]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] {{इति-आधार}} hewtye0m9rrcvpno0yhhzs7bftg7poz 6631706 6631699 2026-10-21T08:17:21Z Mundhalia746 934684 6631706 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी गंगवंश''' (ओड़िया : ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଶାସନ/गंग बंश शासन) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] का एक हिन्दू राजवंश था। उन्होने [[कलिंग]] को राजधानी बनाया। उनके राज्य के अन्तर्गत वर्तमान समय का सम्पूर्ण [[ओडिशा|उड़ीसा]] तो था ही, इसके साथ ही [[पश्चिम बंगाल]], [[आन्ध्र प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] के भी कुछ भाग थे।इनका शासन ११वीं शताब्दी से १५वीं शताब्दी तक रहा। उनकी राजधानी का नाम 'कलिंगनगर' था जो वर्तमान समय में आन्ध्र प्रदेश के [[श्रीकाकुलम जिला]] का [[श्रीमुखलिंगम]] है। पहले यह उड़ीसा के गंजम जिले में था। पूर्वी गंगवंश के शासक [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क के सूर्य मन्दिर]] के निर्माण के लिये प्रसिद्ध हैं। [[File:Konarka Temple.jpg|thumb|[[कोणार्क सूर्य मंदिर]]]] == शासकों की सूची == === कलिंग शासक (496–1038 ईस्वी) === * मित्तवर्मन, [[वाकाटक]] शासन के अंतर्गत एक जागीरदार [[पूर्वी गंगवंश]] राजा * इंद्रवर्मन I (496–535), पहला शासक * सामंतवर्मन (537–562) * हस्तिवर्मन (562–578) * इंद्रवर्मन II (578–589) * दानार्णव (589) * इंद्रवर्मन III (589–652) * गुनारव (652–682) * देवेंद्रवर्मन I (652–682) * ''अंतर्काल'' * अनंतवर्मन III (808–812) * राजेंद्रवर्मन II (812–840) * देवेंद्रवर्मन चतुर्थ (840–885) * देवेंद्रवर्मन V (885–895) * गनमहरनव I (895–939) * वज्रहस्त II या अनंगभीमदेव I (895–939) * गुंदामा (939–942) * कामरानवा I (942–977) * विनायदित्य (977–980) * वज्रहस्त अन्याभिमा (980–1038) === त्रिकलिंग शासक (1038–1434 ईस्वी) === * वज्रहस्त अनंतवर्मन या वज्रहस्ता V (1038–1078) * राजराजा देवेंद्रवर्मन या राजराजा देव प्रथम (1078) * [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] (1078–1147) * [[कामार्णव देव]] (1147–1156) * राघव देव (1156–1170) * राजराजा देव द्वितीय (1170–1178) * अनंगभीम देव द्वितीय (1178–1198) * [[राजराजा देव तृतीय]] (1198–1211) * [[अनंगभीम देव तृतीय]] या अनंगभूमि तृतीय (1211–1238) * [[नरसिंह देव प्रथम]] (1238–1264) * [[भानु देव प्रथम]] (1264–1279) * नरसिंह देव द्वितीय (1279–1306) * भानु देव द्वितीय (1306–1328) * नरसिंह देव तृतीय (1328–1352) * भानु देव तृतीय (1352–1379) * नरसिंह देव चतुर्थ (1379–1424) * भानु देव चतुर्थ (1424–1434), अंतिम शासक ==इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंग वंश]] *[[गंगवंश (श्वेतक)]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] {{इति-आधार}} 8kttngnk7smyujv5w9bcl46u0lu7l07 6631728 6631706 2026-10-21T10:04:49Z Mundhalia746 934684 6631728 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी गंगवंश''' (ओड़िया : ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଶାସନ/गंग बंश शासन) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] का एक हिन्दू राजवंश था। उन्होने [[कलिंग]] को राजधानी बनाया। उनके राज्य के अन्तर्गत वर्तमान समय का सम्पूर्ण [[ओडिशा|उड़ीसा]] तो था ही, इसके साथ ही [[पश्चिम बंगाल]], [[आन्ध्र प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] के भी कुछ भाग थे।इनका शासन ११वीं शताब्दी से १५वीं शताब्दी तक रहा। उनकी राजधानी का नाम 'कलिंगनगर' था जो वर्तमान समय में आन्ध्र प्रदेश के [[श्रीकाकुलम जिला]] का [[श्रीमुखलिंगम]] है। पहले यह उड़ीसा के गंजम जिले में था। पूर्वी गंगवंश के शासक [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क के सूर्य मन्दिर]] के निर्माण के लिये प्रसिद्ध हैं। [[File:Konarka Temple.jpg|thumb|[[कोणार्क सूर्य मंदिर]]]] == शासकों की सूची == === कलिंग शासक (496–1038 ईस्वी) === * मित्तवर्मन, [[वाकाटक]] शासन के अंतर्गत एक जागीरदार [[पूर्वी गंगवंश]] राजा * इंद्रवर्मन I (496–535), पहला शासक * सामंतवर्मन (537–562) * हस्तिवर्मन (562–578) * इंद्रवर्मन II (578–589) * दानार्णव (589) * इंद्रवर्मन III (589–652) * गुनारव (652–682) * देवेंद्रवर्मन I (652–682) * ''अंतर्काल'' * अनंतवर्मन III (808–812) * राजेंद्रवर्मन II (812–840) * देवेंद्रवर्मन चतुर्थ (840–885) * देवेंद्रवर्मन V (885–895) * गनमहरनव I (895–939) * वज्रहस्त II या अनंगभीमदेव I (895–939) * गुंदामा (939–942) * कामरानवा I (942–977) * विनायदित्य (977–980) * वज्रहस्त अन्याभिमा (980–1038) === त्रिकलिंग शासक (1038–1434 ईस्वी) === * वज्रहस्त अनंतवर्मन या वज्रहस्ता V (1038–1078) * राजराजा देवेंद्रवर्मन या राजराजा देव प्रथम (1078) * [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] (1078–1147) * [[कामार्णव देव]] (1147–1156) * [[राघव देव]] (1156–1170) * राजराजा देव द्वितीय (1170–1178) * अनंगभीम देव द्वितीय (1178–1198) * [[राजराजा देव तृतीय]] (1198–1211) * [[अनंगभीम देव तृतीय]] या अनंगभूमि तृतीय (1211–1238) * [[नरसिंह देव प्रथम]] (1238–1264) * [[भानु देव प्रथम]] (1264–1279) * नरसिंह देव द्वितीय (1279–1306) * भानु देव द्वितीय (1306–1328) * नरसिंह देव तृतीय (1328–1352) * भानु देव तृतीय (1352–1379) * नरसिंह देव चतुर्थ (1379–1424) * भानु देव चतुर्थ (1424–1434), अंतिम शासक ==इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंग वंश]] *[[गंगवंश (श्वेतक)]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] {{इति-आधार}} lf88mxwcl2iwbfcjl66cvzicubjzzad सोमनाथ लाहिड़ी 0 727431 6631664 6471396 2026-10-21T06:15:56Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6631664 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date= अगस्त 2016}} '''सोमनाथ लाहिड़ी''' (1 सितंबर 1909 – 19 अक्टूबर 1984) [[भारत]] के एक राजनेता एवं [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] के नेता थे। वे बंगाल से [[संविधान सभा]] के सदस्य भी थे। बाद में वे (1952 - 1977) [[पश्चिम बंगाल]] की विधान सभा के सदस्य चुने गए थे।<ref>{{cite web |url=https://www.constitutionofindia.net/constituent_assembly_members/somnath_lahiri |title=Somnath Lahiri |access-date=4 फ़रवरी 2023 |archive-date=11 सितंबर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911180145/https://www.constitutionofindia.net/constituent_assembly_members/somnath_lahiri |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:भारतीय संविधान सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:1901 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९८४ में निधन]] {{आधार}} ahks9f24kvblf6iegnydpazxjgdc5a7 साँचा:भारतीय टी२० क्रिकेट के कप्तान 10 729848 6631486 6497586 2026-10-20T12:32:31Z ~2026-55964-26 954832 6631486 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = भारतीय टी२० क्रिकेट के कप्तान | title = भारतीय टी२० क्रिकेट के कप्तान<span style="color:white;"></span> | titlestyle = background: #0044FF; color: white; | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |listclass = hlist |list1 = * ''२००९: [[वीरेन्द्र सहवाग|सहवाग]]'' * २००७–२०१७: [[महेंद्र सिंह धोनी|धोनी]] * ''२०१०–२०११: [[सुरेश रैना|रैना]]'' * ''२०१५: [[अजिंक्य रहाणे|रहाणे]]'' * ''२०१७–वर्तमान [[विराट कोहली]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:क्रिकेट]] </noinclude> 7mubn4efiewz2tipdjbvz5sc1lrq4qg 6631487 6631486 2026-10-20T12:46:17Z ~2026-55964-26 954832 6631487 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = भारतीय टी२० क्रिकेट के कप्तान | title = भारतीय टी२० क्रिकेट के कप्तान<span style="color:white;"></span> | titlestyle = background: #0033FF; color: white; | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |listclass = hlist |list1 = * ''२००९: [[वीरेन्द्र सहवाग|सहवाग]]'' * २००७–२०१७: [[महेंद्र सिंह धोनी|धोनी]] * ''२०१०–२०११: [[सुरेश रैना|रैना]]'' * ''२०१५: [[अजिंक्य रहाणे|रहाणे]]'' * ''२०१७–वर्तमान [[विराट कोहली]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:क्रिकेट]] </noinclude> biy9l1cp5xmvmcbe09epabdyqc6iyzt जो बाइडन 0 777228 6631635 6345970 2026-10-21T06:03:25Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631635 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Joe Biden presidential portrait.jpg | alt = संयुक्त राज्य अमेरिका के राष्ट्रपति के रूप में जो बाइडेन का आधिकारिक चित्र | caption = आधिकारिक चित्र, 2021 | order = | office = संयुक्त राज्य के 46वे राष्ट्रपति | vicepresident = [[कमला हैरिस]] | term_start = 20 जनवरी 2021 | term_end = 20 जनवरी 2025 | predecessor = [[डोनाल्ड ट्रम्प]] | successor = [[डोनाल्ड ट्रम्प]] | order2 = | office2 = संयुक्त राज्य अमेरिका के 47वे उपराष्ट्रपति | president2 = [[बराक ओबामा]] | term_start2 = 20 जनवरी 2009 | term_end2 = 20 जनवरी 2017 | predecessor2 = [[डिक चेनी]] | successor2 = [[माइक पेंस]] | office3 = डेलावेयर से सीनेटर | term_start3 = 3 जनवरी 1973 | term_end3 = 15 जनवरी 2009 | predecessor3 = [[जे कालेब बोग्स]] | successor3 = [[टेड कॉफ़मैन]] | office4 = चौथे जिले से [[न्यू कैसल काउंटी काउंसिल]]<br/> के सदस्य | term_start4 = 5 जनवरी 1971 | term_end4 = 3 जनवरी 1973 | predecessor4 = लॉरेंस टी मेसिक | successor4 = फ्रांसिस आर स्विफ्ट | birth_name = जोसेफ रॉबिनेट बाइडेन जूनियर | birth_date = {{Birth date and age|1942|11|20}} | birth_place = [[स्क्रैंटन, पेंसिल्वेनिया]], यू.एस. | death_date = | death_place = | party = [[डेमोक्रेटिक पार्टी (यूनाइटेड स्टेट्स)|डेमोक्रेटिक]] (1969-वर्तमान) | otherparty = [[स्वतंत्र राजनीतिज्ञ|स्वतंत्र]] (1969 से पहले) | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[नीलिया हंटर बिडेन|नीलिया हंटर]]|27 अगस्त 1966|18 दिसंबर 1972|reason=मृत्यु}} * {{marriage|[[जिल बाइडेन]]|17 जून 1977}} }} | children = {{flatlist| * [[ब्यू बाइडेन|ब्यू]] * [[हंटर बाइडेन|हंटर]] * [[जो बिडेन का परिवार#नाओमी "एमी" बिडेन|नाओमी]] * [[एशले बिडेन|एशले]] }} | relatives = [[जो बाइडेन का परिवार|बाइडेन परिवार]] | occupation = | residence = {{plainlist| * [[व्हाइट हाउस]] (आधिकारिक निवास) * [[कैंप डेविड]] (ग्रीष्मकालीन वापसी) }} | alma_mater = {{plainlist| * [[डेलावेयर विश्वविद्यालय]] ([[कला स्नातक|बीए]]) * [[सिराक्यूज यूनिवर्सिटी कॉलेज ऑफ लॉ| सिरैक्यूज यूनिवर्सिटी]] ([[ज्यूरिस डॉक्टर|जेडी]]) }} | awards = | signature = Joe Biden Presidential Signature.svg | signature_alt = | website = {{plainlist| * {{URL|joebiden.com|Campaign website}} * {{URL|whitehouse.gov/administration/president-biden/|White House website}} }} | footnotes = {{Collapsible list |titlestyle = background:lavender;text-align:center; |title = Other offices |bullets = on | 2007–2009: Chair of the [[United States Senate Caucus on International Narcotics Control|International Narcotics Control Caucus]] | 2001{{refn|Biden held the chairmanship from January 3 to 20, then was succeeded by [[Jesse Helms]] until June 6, and thereafter held the position until 2003.|group=n}}–2003, 2007–2009: Chair of the [[United States Senate Committee on Foreign Relations|Senate Foreign Relations Committee]] | 1987–1995: Chair of the [[United States Senate Committee on the Judiciary|Senate Judiciary Committee]] |}} | native_name = {{Nobold|Joe Biden}} | native_name_lang = en }} '''जोसेफ़ रॉबिनेट बाइडेन जूनियर''' ([[अंग्रेजी भाषा| अंग्रेजी]]: Joseph Robinette Biden Jr. ; जन्म 20 नवंबर, 1942) एक अमेरिकी राजनीतिज्ञ और [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] केे 46 वे राष्ट्रपति थे।बाइडेन ने 2020 के संयुक्त राज्य अमेरिका के राष्ट्रपति चुनाव में वर्तमान राष्ट्रपति [[डोनाल्ड ट्रंप]] ([[डोनाल्ड ट्रम्प]]) को पराजित कर विजय श्री प्राप्त की और 20 जनवरी, 2021 को इन्होंने अमेरिका के 46वें राष्ट्रपति के रूप में शपथ ली । [[डेमोक्रेटिक पार्टी]] के एक सदस्य, बाइडेन ने, 2009 से 2017 तक संयुक्त राज्य अमेरिका के 47वें उपराष्ट्रपति, और 1973 से 2009 तक [[डेलावेयर]] के [[अमेरिकी सीनेटर |सीनेटर]] के रूप में कार्य किया है। बाइडेन स्क्रैंटन, पेंसिल्वेनिया और न्यू कैसल काउंटी, डेलावेयर मैं पले बढ़े हैं। उन्होने अपनी शिक्षा [[डेलावेयर विश्वविद्यालय]] से प्राप्त की है और उसके बाद उन्होने 1968 में [[सिरैक्यूज़ विश्वविद्यालय]] से कानून की डिग्री हासिल की है। 1970 में इन्हें [[न्यू कैसल काउंटी]] का पार्षद चुना गया। और 1972 में जब उनकी आयु 29 वर्ष की थी तब उन्हें डेलावेयर से अमेरिकी सीनेट के लिए चुना गया और इस प्रकार वे अमेरिकी इतिहास के छठे सबसे कम उम्र के [[सीनेटर]] बने। '''बाइडेन''' सीनेट विदेश संबंध समिति के लंबे समय तक सदस्य रहे, और अंततः इसके अध्यक्ष बने। उन्होंने 1991 में खाड़ी युद्ध का विरोध किया, लेकिन पूर्वी यूरोप में नाटो गठबंधन का विस्तार करने और 1990 के दशक के [[युगोस्लाव युद्धों]] में इसके हस्तक्षेप का समर्थन किया। उन्होंने 2002 में [[इराक युद्ध]] को अधिकृत करने वाले प्रस्ताव का समर्थन किया, लेकिन 2007 में अमेरिकी सैनिकों की संख्या में वृद्धि का विरोध किया। वो 1987 से 1995 तक सीनेट न्यायपालिका समिति के अध्यक्ष रहे और, दवा नीति, अपराध की रोकथाम, और नागरिक स्वतंत्रता के मुद्दों से निपटने; हिंसक अपराध नियंत्रण और कानून प्रवर्तन अधिनियम और महिलाओं के खिलाफ हिंसा अधिनियम को पारित कराने के प्रयास का नेतृत्व किया; और रॉबर्ट बोर्क और क्लेरेंस थॉमस के लिए विवादास्पद सुनवाई सहित [[अमेरिकी उच्चतम न्यायालय]] की छह सुनवाइयों की निगरानी की। वह 1988 में और फिर 2008 में डेमोक्रेटिक राष्ट्रपति पद के नामांकन के लिए असफल प्रयास किए। '''बाइडेन''' छह बार सीनेट के लिए चुने गए थे, और 2008 में जब उन्होंने [[बराक ओबामा]] के राष्ट्रपति चुनाव जीतने के बाद उनकी सरकार के उपराष्ट्रपति के रूप में सेवा करने के लिए इस्तीफा दिया तव वो चौथे सबसे वरिष्ठ सीनेटर थे; 2012 में [[बराक ओबामा]] और '''बाइडेन''' को फिर से चुना गया। उपराष्ट्रपति के रूप में, बाइडेन ने 2009 की गहन मंदी का मुकाबला करने के लिए ‘आधारभूत ढाँचे पर खर्च’ की निगरानी की। कांग्रेस के [[रिपब्लिकन पार्टी|रिपब्लिकन]] सदस्यों के साथ बातचीत कर उन्होनें कर राहत अधिनियम 2010 के को पारित करवाया सहित जिसके कारण एक कराधान गतिरोध हल हो पाया; 2011 का बजट नियंत्रण अधिनियम, जिसने ऋण सीमा संकट को हल किया; और 2012 के अमेरिकी करदाता राहत अधिनियम, के पारित होने से आसन्न "राजकोषीय चट्टान" का हल निकाला । उन्होंने संयुक्त राज्य अमेरिका-रूस नई स्टार्ट संधि, [[लीबिया]] में सैन्य हस्तक्षेप का समर्थन करने के प्रयासों का नेतृत्व किया, और 2011 में अमेरिकी सैनिकों की वापसी के माध्यम से इराक के लिए अमेरिकी नीति तैयार करने में मदद की। सैंडी हुक एलीमेंट्री स्कूल की शूटिंग के बाद, उन्होंने बंदूक हिंसा कार्य दल का नेतृत्व किया। । जनवरी 2017 में, ओबामा ने बाइडेन को स्वतन्त्रता के राष्ट्रपति पदक से सम्मानित किया। अप्रैल 2019 में, बाइडेन ने 2020 के राष्ट्रपति चुनाव में अपनी उम्मीदवारी की घोषणा की, और जून 2020 में वो डेमोक्रेटिक नामांकन को सुरक्षित करने के लिए आवश्यक प्रतिनिधि सीमा तक पहुंच गए। 11 अगस्त को, उन्होंने कैलिफोर्निया के अमेरिकी सीनेटर [[कमला हैरिस]] को अपने उपराष्ट्रपति के दावेदार के रूप में घोषित किया। बाइडेन ने 3 नवंबर के चुनाव में डोनाल्ड ट्रम्प को हराया। 1968 में रिचर्ड निक्सन के बाद राष्ट्रपति चुने जाने वाले दूसरे गैर-पदस्थ उपराष्ट्रपति हैं। ==प्रारंभिक (प्रारम्भिक) जीवन (1942-1965)== '''जोसेफ रॉबनेट बाइडेन जूनियर''' का जन्म 20 नवंबर, 1942 को स्क्रैंटन, [[पेनसिल्वेनिया]] के सेंट मैरी अस्पताल में हुआ था। '''बाइडेन''' के पिता शुरू में धनी थे, लेकिन ''बाइडेन'' के जन्म के समय आर्थिक तंगी का सामना करना पड़ा, और कई वर्षों तक परिवार ''बाइडेन'' के नाना-नानी के साथ रहा। 1950 के दशक के दौरान [[स्क्रैंटन आर्थिक गिरावट]] में ''बाइडेन'' के पिता को स्थिर काम नहीं मिला। 1953 में शुरू हुआ, परिवार क्लेमॉन्ट, डेलावेयर के एक अपार्टमेंट में रहता था, फिर विल्मिंगटन डेलावेयर के एक घर में चला गया। ''बाइडेन सीनियर'' बाद में एक मध्यम वर्ग की जीवन शैली में परिवार को बनाए रखते हुए एक सफल कार विक्रेता बन गया। क्लेमोंट में आर्कमेरे अकादमी,: बिडेन हाई स्कूल फुटबॉल टीम में एक स्टैंडआउट हाफबैक और व्यापक रिसीवर थे; उन्होंने बेसबॉल भी खेला। हालाँकि एक गरीब छात्र, अपने जूनियर और वरिष्ठ वर्षों में कक्षा का अध्यक्ष था। उन्होंने 1961 में स्नातक किया। नेवार्क में '''डेलावेयर विश्वविद्यालय''' में, '''बाइडेन''' ने संक्षेप में फ्रेशमैन फुटबॉल खेला और एक गैर-ग्रहणशील छात्र के रूप में, 1965 में इतिहास और [[राजनीति विज्ञान]] में एक डबल प्रमुख (मेजर) और अंग्रेजी में एक मामूली (माइनर) के साथ कला स्नातक की उपाधि प्राप्त की। ==प्रथम विवाह, लॉ विद्यालय और प्रारंभिक करियर (1966-1972)== 27 अगस्त, 1966 को, '''बाइडेन''' ने अपने माता-पिता की रोमन कैथोलिक से संबंध रखने की अनिच्छा पर काबू पाने के बाद, [[सिरैक्यूज़ विश्वविद्यालय]] में एक छात्र [[नीलिआ हंटर]] (1942-1972) से विवाह किया; यह समारोह न्यू यॉर्क के स्केनेटलिस के एक [[कैथोलिक]] चर्च में आयोजित किया गया था। उनके तीन बच्चे थे: जोसेफ आर। "ब्यू" बाइडेन III (1969-2015), रॉबर्ट हंटर बाइडेन (जन्म 1970), और नाओमी क्रिस्टीना "एमी" बाइडेन (1971-1972)। 1968 में, बाइडेन ने [[सिरैक्यूज़ विश्वविद्यालय कॉलेज ऑफ़ लॉ]] से एक [[ज्यूरिस डॉक्टर]] अर्जित किया, 85 विद्यार्थियों की अपनी कक्षा में 76 वें स्थान पर आए, एक स्वीकार की गई गलती के कारण एक कोर्स में असफल होने के पश्चात उन्होंने कानून में अपने पहले वर्ष में लिखे गए एक पेपर के लिए कानून की समीक्षा का लेख लिखा। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef | before = [[डोनल्ड ट्रम्प]] }} {{s-ttl | title = [[संयुक्त राज्य के राष्ट्रपतियों की सूची|अमेरिका के राष्ट्रपति]] | years = जनवरी 20, 2021–वर्तमान }} {{s-inc}} {{s-end}} {{अमरीकी राष्ट्रपति}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अमेरिका के लोग]] [[श्रेणी:अमेरिका के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:1942 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:अमेरिकी राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:अमेरिका के उपराष्ट्रपति]] {{जीवनचरित-आधार}} im4q69p2c0f6a60tx9eh471eds0avyg ऑपरेशन जिब्राल्टर 0 791380 6631652 6582836 2026-10-21T06:07:57Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631652 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|अंग्रेज़ी|date=अगस्त 2025}} {{ज्ञानसन्दूक सैन्य संघर्ष|conflict=Operation Gibraltar|partof=[[Indo-Pakistani War of 1965]]|date=August 1965|place=[[Jammu and Kashmir]]|result=Operational failure of Pakistan<ref name=Victoria>{{cite book |last = Schofield |first = Victoria |title = Kashmir in conflict: India, Pakistan and the unending war |publisher = I.T. Tauris & Co Ltd, 2003 |isbn = 1-86064-898-3 |page = [https://archive.org/details/00book584554548/page/109 109] |url = https://archive.org/details/00book584554548/page/109 }}</ref><ref name=Rafiq>{{cite book |last = Dossani |first = Rafiq |title = Prospects for peace in South Asia |year = 2005 |url = https://archive.org/details/prospectsforpeac0000unse |publisher = Stanford University Press, 2005 |isbn = 0-8047-5085-8}}</ref><ref name=Robert>{{cite book |last = Wirsing |first = Robert |title = India, Pakistan, and the Kashmir dispute: on regional conflict and its resolution |year = 1994 |url = https://archive.org/details/indiapakistankas00wirs |publisher = St. Martins Press, 1998 |isbn = 0-312-17562-0}}</ref><br>Start of the [[Indo-Pakistani War of 1965]]|combatant1=<div style="text-align: center;">[[File:Flag of India.svg|65px|border]]<br> [[India]]|combatant2=<div style="text-align: center;">[[File:Flag of Pakistan.svg|65px|border]]<br> [[Pakistan]]|commander1=[[File:Flag of Indian Army.svg|20px]] Gen [[Joyanto Nath Chaudhuri|J.N Chaudhurie]]<br>[[File:Flag of Indian Army.svg|20px]] Brig. [[Zorawar Chand Bakhshi|Z.C.Bakhshi]]<ref name="kvkr" />|commander2=[[File:Flag of the Pakistani Army.svg|20px]][[Akhtar Hussain Malik|Maj Gen Akhtar Hussain Malik]]<ref name="kvkr" /><ref name=Mustasad>{{cite book|last=Ahmad|first=Mustasad|title=Living up to heritage: history of the Rajput Regiment 1947-1970|year=1997|publisher=Lancer Publishers,|pages=245|url=https://books.google.com/books?id=QmbePs-M2TgC&lpg=PA244&dq=Operation%20Gibraltar%20Casualties&pg=PA245#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref name=Sukhwant>{{cite book|last=Singh|first=Sukhwant|title=India's Wars Since Independence|pages=416|url=https://books.google.com/books?id=j1VawuyUS-cC&lpg=PA216&dq=Operation%20Gibraltar%20Casualties&pg=PA416#v=onepage&q&f=false}}</ref>|strength1=100,000 – 200,000|strength2=5,000 – 40,000|casualties1=Unknown|casualties2=Unknown}} '''ऑपरेशन जिब्राल्टर''' , पाकिस्तान की जम्मू-कश्मीर में घुसपैठ करने की रणनीति का कोडनाम था जो भारतीय शासन के खिलाफ विद्रोह शुरू करने के लिए किया गया था। सफल होने पर, पाकिस्तान को कश्मीर पर नियंत्रण हासिल करने की उम्मीद थी, लेकिन यह अभियान एक बड़ी विफलता साबित हुई। पाकिस्तान ने ,विशेष रूप से स्पेन के अरब आक्रमण के समानांतर ध्यान आकर्षित करने के लिए ,इस नाम को चुना जिसे जिब्राल्टर के बंदरगाह से लॉन्च किया गया था। [7] अगस्त 1965 में, पाकिस्तानी सेना के आज़ाद कश्मीर नियमित सेना के सैनिकों, [8] [9]जो स्थानीय लोगों के रूप में घुल मिल गए थे, कश्मीरी मुसलमानों के बीच एक उग्रवाद को उकसाने के लक्ष्य से पाकिस्तान से जम्मू-कश्मीर में प्रवेश किया था। हालांकि, समन्वय के अभाव की वजह से शुरूआत से ही रणनीति बहुत ही खराब हो गई थी, और घुसपैठियों को जल्द ही खोजा गया था। इस अभियान ने 1965 में भारत-पाकिस्तान युद्ध की शुरुआत की, जो भारत-पाकिस्तान युद्ध के बाद से दोनों पड़ोसियों के बीच पहली बड़ी लड़ाई थी। ==पृष्ठभूमि == 1 9 47 में उप महाद्वीप के विभाजन के समय, सर सिरिल रैडक्लिफ को ब्रिटिश वासीराय लॉर्ड माउंटबेटन की देखरेख में गठित सीमा आयोग का प्रभार दिया गया था। आयोग ने मुस्लिम बहुसंख्यक क्षेत्रों को पाकिस्तान के गठन के क्षेत्र में शामिल करने का फैसला किया था, जबकि गैर-मुस्लिम क्षेत्रों को भारत में शामिल किया जाना था। जम्मू-कश्मीर, गुरदासपुर, फिरोजपुर जैसे कई प्रदेशों में मुस्लिम बहुमत था, लेकिन उन्हें भारत में शामिल किया गया क्योंकि वे रियासत थे और स्थानीय राजाओं को पाकिस्तान या भारत में शामिल होने का मौका दिया गया था। इससे कश्मीर में एक मजबूत विद्रोह हुआ, जिसमें 86% मुसलमान थे। यह कश्मीर पर भारत-पाक युद्धों का आधार था। पहला कश्मीर युद्ध के बाद, भारत ने कश्मीर के दो-तिहाई से अधिक अपना कब्ज़ा बनाए रखा, पाकिस्तान ने शेष कश्मीर क्षेत्रों को जीतने का अवसर मांगा। भारत के चीन के साथ युद्ध के बाद 1 9 62 में चीन-भारतीय युद्ध के बाद उद्घाटन हुआ और परिणामस्वरूप भारतीय सैन्य कर्मियों और उपकरणों दोनों में बड़े पैमाने पर बदलाव हुए। इस अवधि के दौरान, भारतीय सेना से संख्यात्मक रूप से छोटा होने के बावजूद, पाकिस्तान की सशस्त्र बलों के पास भारत में वायु-शक्ति और कवच में एक गुणात्मक बढ़त थी, [10] जिसने भारत को अपनी रक्षा व्यवस्था का निर्माण पूरा करने से पहले उपयोग करने की मांग की थी। 1 9 65 की गर्मियों में कच्छ प्रकरण के रैन, जहां भारतीय और पाकिस्तानी सेना मज़बूत हुए, पाकिस्तान के लिए कुछ सकारात्मक परिणाम हुए। इसके अलावा, दिसंबर 1 9 63 में, श्रीनगर में हजरतबल मंदिर से एक पवित्र अवशेष [11] के गायब होने से घाटी में मुसलमानों के बीच उथल-पुथल और गहन इस्लामिक भावना पैदा हुई थी, जिसे पाकिस्तान द्वारा विद्रोह के आदर्श के रूप में देखा गया था। [12] इन कारकों ने पाकिस्तानी कमान की सोच को बल मिला: कि सभी युद्धों के खतरे से पीछा गुप्त तरीके का इस्तेमाल कश्मीर में एक प्रस्ताव को मजबूर करेगा। [13] [14] [15] यह मानते हुए कि एक कमजोर भारतीय सेना का जवाब नहीं होगा, पाकिस्तान ने "मुजाहिदीन" और जम्मू-कश्मीर में पाकिस्तान सेना नियमित भेजने का फैसला किया। ऑपरेशन के लिए मूल योजना, जिब्राल्टर को कोडित, 1 9 50 के दशक की शुरुआत में तैयार की गई थी; हालांकि इस योजना को आगे बढ़ाए जाने के लिए इस स्थिति को आगे बढ़ाने के लिए उपयुक्त लग रहा था। तत्कालीन विदेश मंत्री [[ज़ुल्फ़िक़ार अली भुट्टो|जुल्फिकार अली भुट्टो]] और अन्यों के समर्थन में, यह उद्देश्य "घुसपैठ का हमला" था, जो लगभग 40,000 लोगों की एक विशेष प्रशिक्षित अनियमित बल थी, जो बेहद प्रेरित और अच्छी तरह से सशस्त्र था। यह तर्क था कि संघर्ष केवल कश्मीर तक ही सीमित हो सकता है। सेवानिवृत्त पाकिस्तानी जनरल अख्तर हुसैन मलिक के शब्दों में, लक्ष्य "कश्मीर की समस्या को कमजोर करने, भारतीय संकल्प को कमजोर करने और सामान्य युद्ध को उकसाने के बिना भारत को सम्मेलन तालिका में लाने के लिए" थे। [16] परिणामस्वरूप, आधार और खुफिया जानकारी योजना का निष्पादन "ऑपरेशन नुसरत" लॉन्च किया गया था, जिसका उद्देश्य मुकाबला करने के लिए प्रवेश बिंदु के रूप में सेवा करने के लिए, और भारतीय सेना के जवाब को मापने के लिए, और सीआरएल में अंतराल का पता लगाने का उद्देश्य था स्थानीय आबादी। [17] == निष्पादन की योजना == {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="infobox" style="margin-bottom: 10px;" | '''नाम के बल''' | '''ऑपरेशन के क्षेत्र''' |- | Salahudin | [[श्रीनगर जिला|श्रीनगर घाटी]] |- | Ghaznavi | Mendhar-Rajauri |- | तारिक | [[कारगिल]] – [[द्रास]] |- | [[बाबर]] | नॉवशेरा-Sundarbani |- | कासिम | बांदीपोरा-Sonarwain |- | खालिद | Qazinag-Naugam |- | नुसरत | Tithwal-Tangdhar |- | [[सिकंदर महान|Sikandar]] | Gurais |- | खिलजी | Kel-Minimarg |} [[पाकिस्तान के राष्ट्रपति]] अयूब खान के शुरुआती रिजर्वेशन के बावजूद, ऑपरेशन गति में था। अगस्त 1 9 65 के पहले हफ्ते में, (कुछ सूत्रों ने इसे 24 जुलाई को रखा) [18] पाकिस्तानी सैनिक जो आजाद कश्मीर रेजिमेंटल फोर्स (अब आज़ाद कश्मीर रेजिमेंट) के सदस्य थे, भारतीय-और पाकिस्तानी कब्जे वाले फायर लाइन को समाप्त करने लगे। कश्मीर पीर पंजाल रेंज में गुलमर्ग, उड़ी और बारामुल्ला में कई स्तंभों को [[कश्मीर घाटी]] के चारों ओर महत्वपूर्ण ऊंचाइयों पर कब्जा करना था और एक सामान्य विद्रोह को प्रोत्साहित करना था, जिसके बाद पाकिस्तानी सैनिकों द्वारा सीधे मुकाबला किया जाएगा। 30,000 [4] [1 9] के भारतीय स्रोतों के मुताबिक - 40,000 पुरुष लाइन पार कर चुके थे, जबकि पाकिस्तानी सूत्रों ने 5,000-7,000 में इसे ही रखा था। [20] "जिब्राल्टर फोर्स" [4] के रूप में जाना जाने वाले ये सैनिकों का आयोजन किया गया था और [[मेजर जनरल]] अख्तर हुसैन मलिक, जीओसी 12 डिविजन [5] [6] द्वारा सेना का विभाजन 10 बलों (5 कंपनियों प्रत्येक) में किया गया था। [4] 10 बलों को विभिन्न कोड नाम दिए गए थे, जो कि ऐतिहासिक रूप से महत्वपूर्ण मुस्लिम शासकों के बाद थे। [1 9] ऑपरेशन का नाम, जिब्राल्टर, खुद को इस्लामिक अर्थों के लिए चुना गया था। [21] 8 वीं शताब्दी के उमाय्याद ने हिस्पैनिया की विजय जीब्राल्टर से शुरू की, एक ऐसी परिस्थिति जिसकी वजह से पाकिस्तान ने भारतीय कश्मीर के लिए परिकल्पना की थी, अर्थात ऑपरेशन जिब्राल्टर से कश्मीर का विजय। चुना गया क्षेत्र मुख्य रूप से वास्तविक फायर लाइन और साथ ही जनसंख्या वाले कश्मीर घाटी में भी थे। योजना बहु आयामी थी। घुसपैठियों स्थानीय आबादी के साथ मिलना होगा और विद्रोह के लिए उन्हें उत्तेजित कश्मीर में "सशस्त्र विद्रोह" की स्थिति बनाने के लिए, इस बीच, गुरिल्ला युद्ध शुरू होगा, पुलों, सुरंगों और राजमार्गों को नष्ट कर, दुश्मन संचार, उपस्कर प्रतिष्ठानों और मुख्यालयों के साथ-साथ हवाई क्षेत्र पर हमला करने [22] को उत्पीड़ित किया जाएगा - भारतीय शासन के खिलाफ राष्ट्रीय विद्रोह यह माना जाता था कि भारत न तो हमला करेगा [23] और न ही किसी अन्य पूर्ण पैमाने पर युद्ध में शामिल होगा, और कश्मीर की मुक्ति का तेजी से पालन करेगा 9 घुसपैठ बलों में से, कमांडर मेजर मलिक मुनवर खान अली ने महंधर-राजौरी इलाके में अपने उद्देश्य को हासिल करने में कामयाब रहे। == असफलता के कारणों == [[चित्र:1965_Infiltrators.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|एक अवर्गीकृत अमेरिकी विदेश विभाग [[टेलीग्राफ|टेलीग्राम]] की पुष्टि करता है कि के अस्तित्व के सैकड़ों घुसपैठियों के भारतीय राज्य में जम्मू और कश्मीर.]] हालांकि गुप्त घुसपैठ पूरी विफलता थी, जिसकी अंततः 1 9 65 में भारत-पाकिस्तान युद्ध का नेतृत्व किया गया था, सैन्य विश्लेषकों ने इस पर मतभेद किया है कि क्या योजना स्वयं दोषपूर्ण थी या नहीं। कुछ लोगों ने यह माना है कि योजना अच्छी तरह से कल्पना की गई थी, लेकिन खराब निष्पादन [उद्धरण वांछित] के चलते, लेकिन लगभग सभी पाकिस्तानी और तटस्थ विश्लेषकों ने यह रख दिया है कि पूरे अभियान "एक बेईमान प्रयास" [28] और पतन के लिए बर्बाद हो गया। पाकिस्तानी सेना की असफलताओं का अनुमान है कि पाकिस्तानी अग्रिमों द्वारा प्रदान किए गए अवसरों से आम तौर पर असंतुष्ट [[कश्मीरी लोग]] अपने भारतीय शासकों के खिलाफ विद्रोह करेंगे और कश्मीर के एक तेज और निर्णायक आत्मसमर्पण के बारे में लाएंगे। कश्मीरी लोगों ने हालांकि, विद्रोह नहीं किया। इसके बजाय, भारतीय सेना को ऑपरेशन जिब्राल्टर और इस तथ्य के बारे में जानने के लिए पर्याप्त जानकारी दी गई थी कि सेना में विद्रोहियों की लड़ाई नहीं थी, जैसा कि शुरू में था, लेकिन पाकिस्तानी सेना नियमित थे। [2 9] पाकिस्तान वायु सेना के तत्कालीन चीफ [[एयर मार्शल]] नूर खान के मुताबिक आसन्न अभियान पर सैन्य सेवाओं में थोड़ा समन्वय था। [30] पाकिस्तानी लेखक परवेज इकबाल चीमा का कहना है कि पाकिस्तान के चीफ ऑफ आर्मी स्टाफ मुहम्मद मुसा को कथित तौर पर इतना विश्वास था कि यह योजना सफल होगी और संघर्ष कश्मीर में स्थानीय होगा क्योंकि उन्होंने वायु सेना को सूचित नहीं किया, क्योंकि उनका मानना ​​था कि ऑपरेशन की आवश्यकता नहीं होगी किसी भी बड़े वायु क्रिया। [18] कई वरिष्ठ पाकिस्तानी सैनिक अधिकारी और राजनीतिक नेता आसन्न संकट से अनजान थे, इस तरह न केवल भारत ही आश्चर्य की बात है, बल्कि पाकिस्तान भी। [31] कई वरिष्ठ अधिकारी भी इस योजना के खिलाफ थे, क्योंकि विफलता के कारण भारत के साथ एक सर्व-युद्ध के लिए नेतृत्व हो सकता है, जो कि कई लोगों से बचने की इच्छा थी == इन्हें भी देखें == * [[भारत पाकिस्तान युद्ध|भारत-पाकिस्तान युद्धों]] * [[कारगिल युद्ध]] == नोट == {{reflist|2}} == सन्दर्भ == * [https://web.archive.org/web/20120204034815/http://in.rediff.com/news/2005/sep/08war1.htm ब्रिगेडियर शौकत कादिर की पीएएफ पर ''ऑपरेशन जिब्राल्टर: लड़ाई था कि कभी नहीं''] की मेजबानी पर [[रीडिफ.कॉम|Rediff.com]] * [https://web.archive.org/web/20120805182043/http://www.defencejournal.com/2000/sept/grand-slam.htm ग्रैंड स्लैम — एक लड़ाई के अवसरों को खो दिया] मेजर (सेवानिवृत्त.) आगा हुमायूं अमीन, रक्षा जर्नल (पाकिस्तान), सितंबर 2000 * {{Cite book|last=Hassan Abbas|author=Hassan Abbas|year=2004|title=Pakistan's Drift Into Extremism: Allah, The Army, And America's War On Terror|publisher=M.E. Sharpe|isbn=0-7656-1497-9|ISBN=0-7656-1497-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/pakistansdriftin00hass}} * {{Cite book|last=Muhammad Musa|author=Muhammad Musa|year=1983|title=My Version: India-Pakistan War 1965|publisher=Wajidalis}} * [https://web.archive.org/web/20170613142514/http://www.criterion-quarterly.com/operation-gibraltar%E2%80%94an-unmitigated-disaster/ ऑपरेशन जिब्राल्टर — एक Unmigitated आपदा?] {{भारत-पाक सम्बन्ध}} hdfqc2841eocrqr0k4tuube0lvrcbsn विकिडेटा 0 832345 6631680 6533888 2026-10-21T06:43:57Z Noukayami 942574 संदर्भ को ठीक किया 6631680 wikitext text/x-wiki {{selfref|विषय पर विकिपीडिया जानकारी पृष्ठ के लिए [[विकिपीडिया:विकिडाटा]] देखें।}} {{ज्ञानसन्दूक जालस्थल | logo = Wikidata-logo-en.svg | screenshot = Wikidata.png | caption = विकिडेटा का मुख्य पृष्ठ | url = {{आधिकारिक यूआरएल}} | commercial = No | type = {{hlist|class=nowrap |[[ज्ञान आधार]] |[[विकी]]}} | registration = स्वैच्छिक | language = बहुभाषी | owner = {{#statements:P137}} | author = विकिमिडिया समुदाय | alexa = {{nowrap|{{DecreasePositive}} 13,506 {{smaller|({{as of|2018|01|15|alt=January 2018}})}} <ref name="alexa">{{cite web |url=http://www.alexa.com/siteinfo/Wikidata.org |title=Wikidata.org Site Info |publisher=[[Alexa Internet]] |accessdate=2017-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903072643/https://www.alexa.com/siteinfo/wikidata.org |archive-date=3 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref>}} | name = Wikidata | location = | launch date = {{start date and age|2012|10|30|df=y}} }} '''विकिडेटा''' अथवा '''विकिडाटा''' ({{Lang-en|Wikidata}}) विश्व भर के लोगों के स्वैच्छिक सहयोग से निर्मित हो रहा एक ज्ञान आधार (नॉलेज बेस) है। यह [[विकिमीडिया संस्थान|विकिमिडिया फाउंडेशन]] द्वारा आयोजित है। यह मुक्त/मुफ़्त आंकड़ों का एक सर्वसुलभ स्रोत है जिसका उपयोग [[विकिपीडिया]] भी करता है। अन्य लोग भी इसका उपयोग निःशुल्क तथा सार्वजनिक लाइसेन्स के अन्तर्गत कर सकते हैं। जिस प्रकार विकिमिडिया कामन्स मीडिया फाइलों का भंडारण करती है तथा जिसका उपयोग विकिपीडिया के सभी प्रकल्प करते हैं, उसी प्रकार विकिडेटा भी सभी के लिए निःशुल्क आंकड़े भंडारित करता है। विकिडेटा [[विकिबेस]] नामक सॉफ्टवेयर से चलता है। विकिडेटा की विशेषता यह है कि यह मानव एवं मशीन दोनों द्वारा उपयोग किया जा सकता है। == सन्दर्भ == {{Reflist|30em}} == बाहरी कड़ियाँ == {{official website}} *[https://developer.ibm.com/articles/use-wikidata-in-ai-and-cognitive-applications-pt1/ Introduction to Wikidata as a platform and data source] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809005410/https://developer.ibm.com/articles/use-wikidata-in-ai-and-cognitive-applications-pt1/ |date=9 अगस्त 2020 }} *[https://web.archive.org/web/20191115233331/https://wikiedu.org/blog/2019/06/03/why-is-wikidata-important-to-you/ Why is Wikidata important to you?] (विकि शिक्षा) *[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4468594/ Utilizing the Wikidata System to Improve the Quality of Medical Content in Wikipedia in Diverse Languages: A Pilot Study] *[https://www.wikiworkshop.org/2018/papers/wikiworkshop2018_paper_17.pdf Automatically Generating Wikipedia Info-boxes from Wikidata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191104141523/http://wikiworkshop.org/2018/papers/wikiworkshop2018_paper_17.pdf |date=4 नवंबर 2019 }} *[https://web.archive.org/web/20191218151012/https://medium.com/u-change/exploring-wikidata-for-nlp-24c4a7babf0f Exploring Wikidata for Natural language processing] *[https://web.archive.org/web/20191030005915/https://scholarworks.iupui.edu/bitstream/handle/1805/16690/Lemus-Rojas_Pintscher_Wikidata_2017-07-03.pdf Wikidata and Libraries: Facilitating Open Knowledge] [[श्रेणी:ऑनलाइन डेटाबेस]] [[श्रेणी:विकिमीडिया परियोजनाएँ]] rbthctr7j19209var3v393m9idbwdqj शुतीया राजवंश 0 835504 6631609 6218448 2026-10-20T23:26:43Z Ananya Taye 649241 fixed spelling. also the eastern borders is Bharali not Subansiri. Added source. 6631609 wikitext text/x-wiki [[Image:Sutiya Kingdom Map.jpg|right|thumb|300px|शुतीया राज्य]] '''शुतीया राज्य''' या '''साडिया'''([[असमिया]]: চুতীয়া ৰাজ্য सुतिया/ सूतीया/ साडिया राज्य) अनुमानतः ११८७ सन में स्थापित एक राज्य था जो [[ब्रह्मपुत्र नदी]] के उत्तर भराली नदी और [[दिसां नदी]] के मध्यवर्ती अंचल<ref>{{Cite book |last=Dutta |first=Sristidhar |url=http://ignca.gov.in/Asi_data/72269.pdf |title=Mataks and their Kingdom |year=1985 |publisher=Chugh Publications |place=Allahabad |access-date=11 June 2019 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227070648/http://ignca.gov.in/Asi_data/72269.pdf |url-status=live|page=28}}</ref> में स्थित एक विशाल साम्राज्य था। ११८७ में [[वीरपाल]] ने [[शदिया]] को शुतीया राज्य की राजधानी बनाया। इसके बाद लगभग दश सम्राटों ने यहाँ राज किया। <ref>{{Cite web |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |title=रामिरेज़, फिलिप्प,''मार्जिन के लोग:पाठ 1'',पृष्ट.4 |access-date=10 जून 2021 |archive-date=11 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611214210/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |url-status=live }}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:असम का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राज्य और साम्राज्य]] 1teg1fzjm8569hca0rux2f08h787seb 6631610 6631609 2026-10-20T23:27:10Z Ananya Taye 649241 6631610 wikitext text/x-wiki [[Image:Sutiya Kingdom Map.jpg|right|thumb|300px|शुतीया राज्य]] '''शुतीया राज्य''' या '''साडिया'''([[असमिया]]: চুতীয়া ৰাজ্য सुतिया/ सूतीया/ साडिया राज्य) अनुमानतः ११८७ सन में स्थापित एक राज्य था जो [[ब्रह्मपुत्र नदी]] के उत्तर भराली नदी और दिसां नदी के मध्यवर्ती अंचल<ref>{{Cite book |last=Dutta |first=Sristidhar |url=http://ignca.gov.in/Asi_data/72269.pdf |title=Mataks and their Kingdom |year=1985 |publisher=Chugh Publications |place=Allahabad |access-date=11 June 2019 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227070648/http://ignca.gov.in/Asi_data/72269.pdf |url-status=live|page=28}}</ref> में स्थित एक विशाल साम्राज्य था। ११८७ में [[वीरपाल]] ने [[शदिया]] को शुतीया राज्य की राजधानी बनाया। इसके बाद लगभग दश सम्राटों ने यहाँ राज किया। <ref>{{Cite web |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |title=रामिरेज़, फिलिप्प,''मार्जिन के लोग:पाठ 1'',पृष्ट.4 |access-date=10 जून 2021 |archive-date=11 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611214210/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |url-status=live }}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:असम का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राज्य और साम्राज्य]] 1j25dd4gp4mvp648n1frtcqzoo21x2x 6631611 6631610 2026-10-20T23:27:34Z Ananya Taye 649241 6631611 wikitext text/x-wiki [[Image:Sutiya Kingdom Map.jpg|right|thumb|300px|शुतीया राज्य]] '''शुतीया राज्य''' या '''साडिया'''([[असमिया]]: চুতীয়া ৰাজ্য सुतिया/ सूतीया/ साडिया राज्य) अनुमानतः ११८७ सन में स्थापित एक राज्य था जो [[ब्रह्मपुत्र नदी]] के उत्तर भराली नदी और दिसां नदी के मध्यवर्ती अंचल<ref>{{Cite book |last=Dutta |first=Sristidhar |url=http://ignca.gov.in/Asi_data/72269.pdf |title=Mataks and their Kingdom |year=1985 |publisher=Chugh Publications |place=Allahabad |access-date=11 June 2019 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227070648/http://ignca.gov.in/Asi_data/72269.pdf |url-status=live|page=28}}</ref> में स्थित एक विशाल साम्राज्य था। ११८७ में वीरपाल ने शदिया को शुतीया राज्य की राजधानी बनाया। इसके बाद लगभग दश सम्राटों ने यहाँ राज किया। <ref>{{Cite web |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |title=रामिरेज़, फिलिप्प,''मार्जिन के लोग:पाठ 1'',पृष्ट.4 |access-date=10 जून 2021 |archive-date=11 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611214210/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01446144/document |url-status=live }}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:असम का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राज्य और साम्राज्य]] lrxzt6ibdk9n3olpbylwe1bmsxfhqa7 सौम्या टंडन 0 837198 6631672 6095967 2026-10-21T06:29:12Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6631672 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = सौम्या टंडन | image = Saumya_Tandon_at_Elle_Beauty_Awards_2016_(14)_(cropped).jpg | education = | known_for = ''[[भाभी जी घर पर है!]]'' | caption = Tandon in 2013 | birth_date = {{Birth date and age|1984|11|03|df=y}} | birth_place = [[Bhopal]], [[Madhya Pradesh]], भारत | nationality = भारतीय | occupation = {{hlist|Model|actress|television personality}} | spouse = {{marriage|Saurabh Devendra Singh|2016}}<ref name="Indianexpress.com">{{cite news| url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/bhabhiji-ghar-par-hain-actor-saumya-tandon-ties-the-knot-4424629/| work=[[Indianexpress.com]]| title=Bhabi Ji Ghar Par Hai actor Saumya Tandon ties the knot}}</ref> | children = 1 | website = {{URL|www.saumyatandon.net/}} | yearsactive = 2006{{ndash}}present }} '''सौम्या टंडन''' (अंग्रेजी: [[:en:Saumya Tandon|Saumya Tandon]]) एक [[भारतीय]] फिल्म और टेलीविजन [[अभिनेत्री]] है।<ref>{{cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/tv/stars/saumya-tandon-sets-the-internet-on-fire-with-her-bikini-pictures-from-mauritius/articleshow/101013782.cms|title=Saumya Tandon sets the internet on fire with her bikini pictures from Mauritius|access-date=16 जून 2023|archive-date=16 जून 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616014122/https://photogallery.indiatimes.com/tv/stars/saumya-tandon-sets-the-internet-on-fire-with-her-bikini-pictures-from-mauritius/articleshow/101013782.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://aajtak.intoday.in/story/bhabi-ji-ghar-par-hain-fame-anita-bhabhi-saumya-tandon-love-for-night-dresses-style-written-update-1-939727.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910195437/http://aajtak.intoday.in/story/bhabi-ji-ghar-par-hain-fame-anita-bhabhi-saumya-tandon-love-for-night-dresses-style-written-update-1-939727.html |archive-date=10 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref> टंडन ने अपने करियर के शुरुआती दिनों में मॉडलिंग का भी कार्यभार संभाला। वह 'फेमिना कव्हर गर्ल' 2006 थीं। वह वर्तमान में लोकप्रिय कॉमेडी [[टेलिविज़न और रेडियो धारावाहिक|धारावाहिक]] `[[भाबीजी घर पर हैं!|भाभी जी घर पर हैं]]' में 'अनीता भाभी' या 'गोरी मेम' का चरित्र निभा रही हैं। उन्होंने सह-मेज़बान के तौर पर 'जोर का झटका: कुल वाइपआउट' (वाइपआउट प्रारूप पर आधारित) शाहरुख खान के साथ 2011 में काम किया। उसने तीन सत्रों के लिए '[[डांस इण्डिया डांस|डांस इंडिया डांस]]' की मेजबानी की है जिसके लिए उन्हें सर्वश्रेष्ठ एंकर पुरस्कार भी मिला है। उन्होंने तीन सीजन के लिए डेरेक ओ'ब्रायन के साथ 'बोर्नवीटा क्विज़' प्रतियोगिता आयोजित की। [[इम्तियाज़ अली]] की [[जब वी मेट]] में, शाहिद कपूर और [[करीना कपूर]] अभिनय के साथ उन्होंने करीना की सहायक चरित्र अभिनेत्री की भूमिका को निभाई। उन्होंने तीन सत्रों के लिए 'एल जी मलिका-ए-किचन' भी आयोजित की। ==प्रारंभिक जीवन== '''सौम्या टंडन''' का जन्म 3 नवंबर 1984 को [[भोपाल]], [[मध्य प्रदेश]] में हुआ था। वह उज्जैन में बड़ी हुई, जहाँँ इन्होंने स्नातक स्तर की पढ़ाई पूरी की। ==व्यक्तिगत जीवन== टंडन अपने निजी जीवन के बारे में बात करने में बहुत अनिच्छुक है। 2016 में उन्होंने अपने प्रेमी सौरभ देवेंद्र सिंह से विवाह किया। शादी से पहले, उसने 10 साल तक उसे दिनांकित किया। वह अक्षय कुमार द्वारा उनकी फिटनेस के लिए प्रेरित है। जब उनकी ट्रोल की जाती है और नकारात्मक टिप्पणियाँँ पोस्ट करने वालों को अवरुद्ध करने की इच्छा होती है तो वह बहुत सख्त होती है। वह विभिन्न प्रकार के कपड़े पहनना पसंद करती है। उन्होंने कहा: हम टीवी पर देखते हैं कि अभिनेत्री एक ही तरह की साड़ी पहनती हैं, लेकिन रंग बदलते रहते हैं। ऐसा लगता है कि वे एक विनिर्माण इकाई में हैं। हालाँकि, मैंने अपने संगठनों को एक-दूसरे से काफी अलग रखा है। ड्रेसिंग खत्म नहीं हुआ है ... मैं सिर्फ एक मंत्र का पालन करती हूँँ, जो 'कम है'। 2017 में टंडन ने [[सोनू निगम]] को अपने अज़ान विवाद के लिए समर्थन देने के लिए बयान दिया: आपको यह साबित करने के लिए दूसरों को चिल्लाने और परेशान करने की आवश्यकता नहीं है कि आप कितने धार्मिक हैं। सोनू निगम से मैं सहमत हूँ। == इन्हें भी देखें == * [[दिव्यांका त्रिपाठी]] * [[नेहा पेंडसे]] * [[भूमिका गुरुंग]] * [[शिल्पा शिंदे]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|25em}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|2777374}} [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:धारावाहिक अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 10o0a9uhqala0v1zy5k3t4yl8yqj30i 6631700 6631672 2026-10-21T07:51:28Z विक्रम प्रताप 911487 चित्र अद्यतन ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]]) 6631700 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = सौम्या टंडन | image = Saumya tandon Cropped.jpg | education = | known_for = ''[[भाभी जी घर पर है!]]'' | caption = 2016 में टंडन | birth_date = {{Birth date and age|1984|11|03|df=y}} | birth_place = [[Bhopal]], [[Madhya Pradesh]], भारत | nationality = भारतीय | occupation = {{hlist|Model|actress|television personality}} | spouse = {{marriage|Saurabh Devendra Singh|2016}}<ref name="Indianexpress.com">{{cite news| url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/bhabhiji-ghar-par-hain-actor-saumya-tandon-ties-the-knot-4424629/| work=[[Indianexpress.com]]| title=Bhabi Ji Ghar Par Hai actor Saumya Tandon ties the knot}}</ref> | children = 1 | website = {{URL|www.saumyatandon.net/}} | yearsactive = 2006{{ndash}}present }} '''सौम्या टंडन''' (अंग्रेजी: [[:en:Saumya Tandon|Saumya Tandon]]) एक [[भारतीय]] फिल्म और टेलीविजन [[अभिनेत्री]] है।<ref>{{cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/tv/stars/saumya-tandon-sets-the-internet-on-fire-with-her-bikini-pictures-from-mauritius/articleshow/101013782.cms|title=Saumya Tandon sets the internet on fire with her bikini pictures from Mauritius|access-date=16 जून 2023|archive-date=16 जून 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616014122/https://photogallery.indiatimes.com/tv/stars/saumya-tandon-sets-the-internet-on-fire-with-her-bikini-pictures-from-mauritius/articleshow/101013782.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://aajtak.intoday.in/story/bhabi-ji-ghar-par-hain-fame-anita-bhabhi-saumya-tandon-love-for-night-dresses-style-written-update-1-939727.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910195437/http://aajtak.intoday.in/story/bhabi-ji-ghar-par-hain-fame-anita-bhabhi-saumya-tandon-love-for-night-dresses-style-written-update-1-939727.html |archive-date=10 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref> टंडन ने अपने करियर के शुरुआती दिनों में मॉडलिंग का भी कार्यभार संभाला। वह 'फेमिना कव्हर गर्ल' 2006 थीं। वह वर्तमान में लोकप्रिय कॉमेडी [[टेलिविज़न और रेडियो धारावाहिक|धारावाहिक]] `[[भाबीजी घर पर हैं!|भाभी जी घर पर हैं]]' में 'अनीता भाभी' या 'गोरी मेम' का चरित्र निभा रही हैं। उन्होंने सह-मेज़बान के तौर पर 'जोर का झटका: कुल वाइपआउट' (वाइपआउट प्रारूप पर आधारित) शाहरुख खान के साथ 2011 में काम किया। उसने तीन सत्रों के लिए '[[डांस इण्डिया डांस|डांस इंडिया डांस]]' की मेजबानी की है जिसके लिए उन्हें सर्वश्रेष्ठ एंकर पुरस्कार भी मिला है। उन्होंने तीन सीजन के लिए डेरेक ओ'ब्रायन के साथ 'बोर्नवीटा क्विज़' प्रतियोगिता आयोजित की। [[इम्तियाज़ अली]] की [[जब वी मेट]] में, शाहिद कपूर और [[करीना कपूर]] अभिनय के साथ उन्होंने करीना की सहायक चरित्र अभिनेत्री की भूमिका को निभाई। उन्होंने तीन सत्रों के लिए 'एल जी मलिका-ए-किचन' भी आयोजित की। ==प्रारंभिक जीवन== '''सौम्या टंडन''' का जन्म 3 नवंबर 1984 को [[भोपाल]], [[मध्य प्रदेश]] में हुआ था। वह उज्जैन में बड़ी हुई, जहाँँ इन्होंने स्नातक स्तर की पढ़ाई पूरी की। ==व्यक्तिगत जीवन== टंडन अपने निजी जीवन के बारे में बात करने में बहुत अनिच्छुक है। 2016 में उन्होंने अपने प्रेमी सौरभ देवेंद्र सिंह से विवाह किया। शादी से पहले, उसने 10 साल तक उसे दिनांकित किया। वह अक्षय कुमार द्वारा उनकी फिटनेस के लिए प्रेरित है। जब उनकी ट्रोल की जाती है और नकारात्मक टिप्पणियाँँ पोस्ट करने वालों को अवरुद्ध करने की इच्छा होती है तो वह बहुत सख्त होती है। वह विभिन्न प्रकार के कपड़े पहनना पसंद करती है। उन्होंने कहा: हम टीवी पर देखते हैं कि अभिनेत्री एक ही तरह की साड़ी पहनती हैं, लेकिन रंग बदलते रहते हैं। ऐसा लगता है कि वे एक विनिर्माण इकाई में हैं। हालाँकि, मैंने अपने संगठनों को एक-दूसरे से काफी अलग रखा है। ड्रेसिंग खत्म नहीं हुआ है ... मैं सिर्फ एक मंत्र का पालन करती हूँँ, जो 'कम है'। 2017 में टंडन ने [[सोनू निगम]] को अपने अज़ान विवाद के लिए समर्थन देने के लिए बयान दिया: आपको यह साबित करने के लिए दूसरों को चिल्लाने और परेशान करने की आवश्यकता नहीं है कि आप कितने धार्मिक हैं। सोनू निगम से मैं सहमत हूँ। == इन्हें भी देखें == * [[दिव्यांका त्रिपाठी]] * [[नेहा पेंडसे]] * [[भूमिका गुरुंग]] * [[शिल्पा शिंदे]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|25em}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|2777374}} [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:धारावाहिक अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 2wnwuhto88ewhbyjpn4gkb4ktic5lai 6631701 6631700 2026-10-21T07:51:54Z विक्रम प्रताप 911487 सुधार 6631701 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = सौम्या टंडन | image = Saumya tandon Cropped.jpg | education = | known_for = ''[[भाभी जी घर पर है!]]'' | caption = 2017 में टंडन | birth_date = {{Birth date and age|1984|11|03|df=y}} | birth_place = [[Bhopal]], [[Madhya Pradesh]], भारत | nationality = भारतीय | occupation = {{hlist|Model|actress|television personality}} | spouse = {{marriage|Saurabh Devendra Singh|2016}}<ref name="Indianexpress.com">{{cite news| url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/bhabhiji-ghar-par-hain-actor-saumya-tandon-ties-the-knot-4424629/| work=[[Indianexpress.com]]| title=Bhabi Ji Ghar Par Hai actor Saumya Tandon ties the knot}}</ref> | children = 1 | website = {{URL|www.saumyatandon.net/}} | yearsactive = 2006{{ndash}}present }} '''सौम्या टंडन''' (अंग्रेजी: [[:en:Saumya Tandon|Saumya Tandon]]) एक [[भारतीय]] फिल्म और टेलीविजन [[अभिनेत्री]] है।<ref>{{cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/tv/stars/saumya-tandon-sets-the-internet-on-fire-with-her-bikini-pictures-from-mauritius/articleshow/101013782.cms|title=Saumya Tandon sets the internet on fire with her bikini pictures from Mauritius|access-date=16 जून 2023|archive-date=16 जून 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616014122/https://photogallery.indiatimes.com/tv/stars/saumya-tandon-sets-the-internet-on-fire-with-her-bikini-pictures-from-mauritius/articleshow/101013782.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://aajtak.intoday.in/story/bhabi-ji-ghar-par-hain-fame-anita-bhabhi-saumya-tandon-love-for-night-dresses-style-written-update-1-939727.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910195437/http://aajtak.intoday.in/story/bhabi-ji-ghar-par-hain-fame-anita-bhabhi-saumya-tandon-love-for-night-dresses-style-written-update-1-939727.html |archive-date=10 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref> टंडन ने अपने करियर के शुरुआती दिनों में मॉडलिंग का भी कार्यभार संभाला। वह 'फेमिना कव्हर गर्ल' 2006 थीं। वह वर्तमान में लोकप्रिय कॉमेडी [[टेलिविज़न और रेडियो धारावाहिक|धारावाहिक]] `[[भाबीजी घर पर हैं!|भाभी जी घर पर हैं]]' में 'अनीता भाभी' या 'गोरी मेम' का चरित्र निभा रही हैं। उन्होंने सह-मेज़बान के तौर पर 'जोर का झटका: कुल वाइपआउट' (वाइपआउट प्रारूप पर आधारित) शाहरुख खान के साथ 2011 में काम किया। उसने तीन सत्रों के लिए '[[डांस इण्डिया डांस|डांस इंडिया डांस]]' की मेजबानी की है जिसके लिए उन्हें सर्वश्रेष्ठ एंकर पुरस्कार भी मिला है। उन्होंने तीन सीजन के लिए डेरेक ओ'ब्रायन के साथ 'बोर्नवीटा क्विज़' प्रतियोगिता आयोजित की। [[इम्तियाज़ अली]] की [[जब वी मेट]] में, शाहिद कपूर और [[करीना कपूर]] अभिनय के साथ उन्होंने करीना की सहायक चरित्र अभिनेत्री की भूमिका को निभाई। उन्होंने तीन सत्रों के लिए 'एल जी मलिका-ए-किचन' भी आयोजित की। ==प्रारंभिक जीवन== '''सौम्या टंडन''' का जन्म 3 नवंबर 1984 को [[भोपाल]], [[मध्य प्रदेश]] में हुआ था। वह उज्जैन में बड़ी हुई, जहाँँ इन्होंने स्नातक स्तर की पढ़ाई पूरी की। ==व्यक्तिगत जीवन== टंडन अपने निजी जीवन के बारे में बात करने में बहुत अनिच्छुक है। 2016 में उन्होंने अपने प्रेमी सौरभ देवेंद्र सिंह से विवाह किया। शादी से पहले, उसने 10 साल तक उसे दिनांकित किया। वह अक्षय कुमार द्वारा उनकी फिटनेस के लिए प्रेरित है। जब उनकी ट्रोल की जाती है और नकारात्मक टिप्पणियाँँ पोस्ट करने वालों को अवरुद्ध करने की इच्छा होती है तो वह बहुत सख्त होती है। वह विभिन्न प्रकार के कपड़े पहनना पसंद करती है। उन्होंने कहा: हम टीवी पर देखते हैं कि अभिनेत्री एक ही तरह की साड़ी पहनती हैं, लेकिन रंग बदलते रहते हैं। ऐसा लगता है कि वे एक विनिर्माण इकाई में हैं। हालाँकि, मैंने अपने संगठनों को एक-दूसरे से काफी अलग रखा है। ड्रेसिंग खत्म नहीं हुआ है ... मैं सिर्फ एक मंत्र का पालन करती हूँँ, जो 'कम है'। 2017 में टंडन ने [[सोनू निगम]] को अपने अज़ान विवाद के लिए समर्थन देने के लिए बयान दिया: आपको यह साबित करने के लिए दूसरों को चिल्लाने और परेशान करने की आवश्यकता नहीं है कि आप कितने धार्मिक हैं। सोनू निगम से मैं सहमत हूँ। == इन्हें भी देखें == * [[दिव्यांका त्रिपाठी]] * [[नेहा पेंडसे]] * [[भूमिका गुरुंग]] * [[शिल्पा शिंदे]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|25em}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|2777374}} [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:धारावाहिक अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 8v9za2lexq85645q3ouhj8dkab6jh9o एक्सकैलिबर राइफल 0 838298 6631633 5972587 2026-10-21T06:03:05Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631633 wikitext text/x-wiki {{Infobox Weapon |name=एक्सकैलिबर राइफल<br/>Excalibur rifle | image= [[File:Amogh & Excalibur.jpg|thumb|300px]] | image_size = 300 |caption=अमोघ कार्बाइन और एक्सक्लिबिर एक्सकैलिबर (नीचे) |origin= [[भारत]] |type= आक्रमण राइफल <!-- Type selection --> |is_ranged=Yes <!-- Service history --> |service=''2017-18'' से भारतीय अर्ध सैनिक बलों के द्वारा उपयोग किया जा रहा है |used_by= |wars= <!-- Production history --> |designer=[[आर्ममेंट रिसर्च एंड डेवलपमेंट एस्टाब्लिशमेंट]] (एआरडीई) |produced=2012-present |design_date= |manufacturer=[[आयुध कारखाने बोर्ड]] (ओएफबी) |production_date= |number=15<ref name="TH">{{cite news|title=Excalibur rifle awaits certification trials|url=http://m.thehindu.com/news/national/excalibur-rifle-awaits-certification-trials/article8816470.ece|accessdate=8 July 2016|publisher=The Hindu|date=7 July 2016}}{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |variants= <!-- General specifications --> |weight=3.81 किग्रा (बिना मैगजीन)<br> 4.03 किलो (पूर्ण मैगजीन के साथ)<ref name="OFB INDIA"/> |length={{convert|895|mm|in|1|abbr=on}}<ref name="OFB INDIA"/> |part_length={{convert|400|mm|in|abbr=on}}<ref name="OFB INDIA"/> <!-- Ranged weapon specifications --> |cartridge=5.56×45मिमी नाटो |action=गैस संचालित, घूर्णन बोल्ट |rate=650-700 राउंड/मिनट<ref name="OFB INDIA"/> |velocity={{convert| 900|m/s|0|lk=on|abbr=on}} |range=450 मीटर<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=137795|title=Excalibur Rifle 5.56mm|author=Press India Bureau|date=|work=pib.nic.in|accessdate=22 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160823003547/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=137795|archive-date=23 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> |feed=20/30-राउंड वियोज्य बॉक्स मैगजीन<ref name="OFB INDIA">{{cite web|title=RIFLE EXCALIBUR 5.56 MM|url=http://ofbindia.gov.in/products/data/weapons/wsc/23.htm|website=ofbindia.gov.in/|publisher=OFB INDIA|accessdate=2 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420054849/http://ofbindia.gov.in/products/data/weapons/wsc/23.htm|archive-date=20 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> |sights=इनबिल्ट आयरन दृष्टि }} '''एक्सकैलिबर राइफल (Excalibur rifle)''' एक आक्रमण राइफल है जो भारतीय सेना के मानक राइफल [[इंसास राइफल]] पर आधारित है। इस राइफल में इंसास राइफल के कई सुधार हुए हैं और भारतीय सेना के मानक आक्रमण राइफल इंसास राइफल को एक्सकैलिबर राइफल से बदलने की उम्मीद है। हालांकि, भारतीय सेना ने सितंबर 2016 में प्रतिस्थापन के लिए टेंडर डालवाये।<ref name=ToI>{{cite web|url=http://m.timesofindia.com/india/Once-again-Army-starts-global-hunt-for-a-new-generation-assault-rifle/articleshow/54553688.cms|title=Once again, Army starts global hunt for a new-generation assault rifle|author=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|date=28 September 2016|work=timesofindia.com|accessdate=10 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161002094444/http://m.timesofindia.com/india/Once-again-Army-starts-global-hunt-for-a-new-generation-assault-rifle/articleshow/54553688.cms|archive-date=2 अक्तूबर 2016|url-status=live}}</ref> एक्सकैलिबर राइफल ऑर्डनेंस फॅक्टरी तिरुचिरापल्ली, छोटे हथियार फैक्टरी, कानपुर और इचलपुर शस्त्रागार में आयुध कारखाने बोर्ड द्वारा निर्मित किया जाएगा। == इतिहास == भारतीय सेना ने 1990 के दशक के अंत से [[इंसास राइफल]] का इस्तेमाल किया और [[कारगिल युद्ध]] के दौरान [[इंसास राइफल]] से कार्रवाई की। [[इंसास राइफल]] को कई विश्वसनीयता मुद्दों खरा नहीं उतरा था जैसे कि ठंडे मौसम के कारण मैगजीन की क्रैकिंग, उपयोगकर्ता की आंखों में गोली छोडते समय तेल आना और 3 राउंड पर सेट होने पर राइफल स्वचालित मोड में चली जा रही थी [[इंसास राइफल]] में स्वचालित मोड था भी नही। नवंबर 2011 में, भारतीय सेना ने करीब 2,600 करोड़ रुपये (यूएस$400 मिलियन) में 65,678 बहु-कैलिबर राइफलों के लिए 34 विक्रेताओं के प्रस्ताव के लिए अनुरोध (Request for proposal) भेजा।<ref name=global-tender>{{cite news|title=Army issues global tender for new assault rifles|url=http://zeenews.india.com/news/nation/army-issues-global-tender-for-new-assault-rifles_744679.html|accessdate=28 May 2014|newspaper=[[ज़ी न्यूज़]]|date=30 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529090405/http://zeenews.india.com/news/nation/army-issues-global-tender-for-new-assault-rifles_744679.html|archive-date=29 मई 2014|url-status=live}}</ref><ref name=five-cos>{{cite news|title=Five cos left in race to supply multi-calibre rifles to Army|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/five-cos-left-in-race-to-supply-multi-calibre-rifles-to-army-112112800433_1.html|accessdate=28 May 2014|newspaper=[[Business Standard]]|date=28 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529085035/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/five-cos-left-in-race-to-supply-multi-calibre-rifles-to-army-112112800433_1.html|archive-date=29 मई 2014|url-status=live}}</ref> टेंडर में भारत में करीब 100,000 राइफलों का निर्माण करने के लिए एक लाइसेंस भी शामिल था, जिसमें कुल 5,500 करोड़ रुपये का अनुमान लगाया गया था।<ref name=butter>{{cite news|title=Guns and Butter in Billion-dollar Arms Deal|url=http://indiatoday.intoday.in/story/billion-dollar-arms-deal-in-army-gun-manufacturers/1/221665.html|accessdate=28 May 2014|date=21 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529052737/http://indiatoday.intoday.in/story/billion-dollar-arms-deal-in-army-gun-manufacturers/1/221665.html|archive-date=29 मई 2014|url-status=live}}</ref> कार्बाइन और एलएमजी के लिए भी इसी प्रकार के टेंडर जारी किए गए।<ref name=weary-army>{{cite news|title=INSAS-weary army shops for new infantry arms|url=http://www.newindianexpress.com/thesundaystandard/article1381326.ece|accessdate=28 May 2014|newspaper=[[द न्यू इंडियन एक्सप्रेस]]|date=16 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529054154/http://www.newindianexpress.com/thesundaystandard/article1381326.ece|archive-date=29 मई 2014|url-status=live}}</ref> हालांकि, सेना ने निर्माताओं को 15 जून 2015 को एक पत्र भेजा, ताकि उन्हें सूचित किया जा सके कि टेंडर वापस ले लिया गया है। टेंडर को रद्द करने के बाद, सेना ने इंसास राइफल की जगह लेने के लिए आर्ममेंट रिसर्च एंड डेवलपमेंट एस्टाब्लिशमेंट द्वारा विकसित नई एक्सकैलिबर राइफल को चुनने का फैसला किया। 3 जुलाई 2016 को, भारतीय मीडिया ने बताया कि भारतीय सेना ने एक्सकैलिबर राइफल को अपने मानक आक्रमण राइफल के लिए खारिज कर दिया है क्योंकि यह सेना की आवश्यकताओं के मानको से मेल नहीं खाती थी।<ref name="rejected">{{cite news|title=Army hunts for lethal assault rifle, junks DRDO's Excalibur|url=http://m.economictimes.com/news/defence/army-hunts-for-lethal-assault-rifle-junks-drdos-excalibur/articleshow/53028957.cms|accessdate=3 July 2016|publisher=Economic Times|date=3 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160707204220/http://m.economictimes.com/news/defence/army-hunts-for-lethal-assault-rifle-junks-drdos-excalibur/articleshow/53028957.cms|archive-date=7 जुलाई 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Army-hunts-for-lethal-assault-rifle-junks-DRDOs-Excalibur/articleshow/53027875.cms|title=Indian army throw plan to induct desi rifle|website=timesofindia.indiatimes.com|accessdate=3 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703023444/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Army-hunts-for-lethal-assault-rifle-junks-DRDOs-Excalibur/articleshow/53027875.cms|archive-date=3 जुलाई 2016|url-status=live}}</ref> सितंबर 2016 में भारतीय सेना ने घोषणा की कि वह 1,85,000 7.62x51मिमी-कैलिबर आक्रमण राइफलों के लिए एक टेंडर शुरू कर रही है। अक्टूबर 2016 में भारतीय सेना ने घोषणा की है कि जब तक उपयुक्त प्रतिस्थापन नहीं मिल पाता है, तब तक एक्सकैलिबर राइफल्स को अंतरिम आक्रमण राइफल के रूप में अपनाया जाएगा।<ref>{{Cite web |url=http://dmilt.com/asia/india-army-agrees-to-adopt-excalibur-rifles-as-interim-solution |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107160450/http://dmilt.com/asia/india-army-agrees-to-adopt-excalibur-rifles-as-interim-solution |archive-date=7 नवंबर 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.janes.com/article/65209/ia-to-induct-excalibur-as-interim-assault-rifle |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918154348/http://www.janes.com/article/65209/ia-to-induct-excalibur-as-interim-assault-rifle |archive-date=18 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref> == परीक्षण == सेना ने 2014-15 में एक्सकैलिबर का परीक्षण किया। कुछ परीक्षणों में यह शामिल थे: * पानी और मिट्टी में लगभग आधे घंटे के लिए इसे डुबकी के बाद राइफल फायरिंग। * उपयोगकर्ता विश्वसनीयता परीक्षण। * 24,000 राउंड फायर करने के बाद स्टॉपपेज की संख्या की जांच == इंसास और एक्सकैलिबर के बीच अंतर == * एक स्वचालित फायर मोड है। * एक छोटे हैंडगार्ड के साथ है। * तह (foldable) हो जाने वाला बट-स्टॉक है। == उपयोगकर्ता == *[[पश्चिम बंगाल]] पुलिस - आदेश पर 292 इकाई <ref>{{cite web|url=http://m.timesofindia.com/city/kolkata/Excalibur-muscle-for-Bengal-police/articleshow/53565435.cms|title=Excalibur muscle for Bengal police|author=The Times of India|date=6 August 2016|work=timesofindia.com|accessdate=6 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110220505/http://m.timesofindia.com/city/kolkata/Excalibur-muscle-for-Bengal-police/articleshow/53565435.cms|archive-date=10 नवंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nyoooz.com/kolkata/563893/excalibur-muscle-for-bengal-police|title=Excalibur muscle for Bengal police|first=|last=NYOOOZ|date=6 August 2016|work=nyoooz.com|accessdate=6 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821014353/http://www.nyoooz.com/kolkata/563893/excalibur-muscle-for-bengal-police|archive-date=21 अगस्त 2016|url-status=dead}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[इंसास राइफल]] * [[मल्टी कैलिबर व्यक्तिगत हथियार प्रणाली]] * [[रक्षा अनुसंधान एवं विकास संगठन]] * [[भारतीय सशस्‍त्र सेनाएँ|भारतीय सेना]] {{रक्षा अनुसंधान एवं विकास संगठन}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय सेना]] [[श्रेणी:भारत के हथियार]] 8v8kkbrkbpo927n84x60xd692zva9pm एलन मस्क 0 877677 6631581 6626276 2026-10-20T18:52:29Z ~2026-56232-37 954889 /* */ 6631581 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = एलन मस्क _lakshya_ | image = Elon Musk - 54820081119 (cropped).jpg | alt = A close-up of Musk's face while giving a speech | caption = 2025 में मस्क | birth_name = एलन रीव मस्क | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1971|6|28}} | birth_place = प्रिटोरिया, [[त्रांसवाल प्रान्त|त्रांसवाल]], [[दक्षिण अफ़्रीका]] | residence = बेल एयर्स, [[लॉस एंजेलिस]], [[कैलिफ़ोर्निया]], संयुक्त राज्य<ref name="forbesbuyshome.com">{{cite news |title=Billionaire Tesla CEO Elon Musk Buys Neighbor's Home in Bel Air For billions |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/trulia/2013/11/01/billionaire-tesla-ceo-elon-musk-buys-home/ |accessdate=November 1, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917081642/https://www.forbes.com/sites/trulia/2013/11/01/billionaire-tesla-ceo-elon-musk-buys-home/ |archive-date=17 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref><ref name=bloombergbuyshome>{{cite news |title=Inside Elon Musk's M Bel Air Mansion |work=[[Bloomberg News]] |url=https://www.bloomberg.com/news/videos/b/6e27fcba-309d-494e-b87d-c73fb8bb1750 |accessdate=August 21, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207033543/http://www.bloomberg.com/news/videos/b/6e27fcba-309d-494e-b87d-c73fb8bb1750 |archivedate=February 7, 2015 |df=mdy-all }}</ref> | citizenship = {{Plainlist * दक्षिण अफ़्रीका (1971–वर्तमान) * कनाडा (1989–वर्तमान) * संयुक्त राज्य (2002–वर्तमान) }} | alma mater = {{plainlist| * [[क्वींस विश्वविद्यालय]] * [[पेनसिलवेनिया विश्वविद्यालय]]<ref>{{Cite news |url=http://www.mercurynews.com/business/ci_25541448/timeline-elon-musk-accomplishments |title=Timeline: Elon Musk's accomplishments |last=Hull |first=Dana |date=April 11, 2014 |accessdate=June 11, 2015 |via=[[Mercury News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160823063129/http://www.mercurynews.com/business/ci_25541448/timeline-elon-musk-accomplishments |archive-date=23 अगस्त 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://csq.com/2013/01/elon-musk-patriarchs-and-prodigies/ |title=Elon Musk: Patriarchs and Prodigies |year=2013 |accessdate=June 11, 2015 |website=CSQ |publisher=C-Suite Quarterly |last=Zanerhaft |first=Jaron |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503210455/http://www.csq.com/2013/01/elon-musk-patriarchs-and-prodigies/ |archive-date=3 मई 2015 |url-status=live }}</ref> * [[स्टैनफोर्ड विश्वविद्यालय]]<ref>{{Cite web |url=http://ecorner.stanford.edu/videos/377/Career-Development |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 फ़रवरी 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026072353/http://ecorner.stanford.edu/videos/377/Career-Development |archive-date=26 अक्तूबर 2017 |url-status=dead }}</ref> }} | occupation = [[उद्यमी]], [[अभियन्ता]], [[आविष्कारक]], और [[निवेशक]] | known_for = [[ट्विटर]], [[स्पेसएक्स]], [[पेपाल|पेपैल]], [[टेस्ला मोटर्स]], [[हाइपरलुप]], [[सोलारसिटी]], ओपनएआई, [[बोरिंग कंपनी]], [[न्यूरालिंक]], [[ज़िप2]] | networth = 280&nbsp;बिलियन [[अमेरिकी डॉलर|यूएस$]] (08 जनवरी 2021)<!--DO NOT UPDATE THIS UNLESS YOU UPDATE THE ACCESS DATE--><ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/profile/elon-musk/|title=Elon Musk|work=Forbes|access-date=January 20, 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140210112624/http://www.forbes.com/profile/elon-musk/|archive-date=10 फ़रवरी 2014|url-status=live}}</ref> | title = {{plainlist| * [[ट्विटर]] के सीईओ * [[स्पेसएक्स]] के सीईओ * [[टेस्ला मोटर्स|टेस्ला inc. ]] के सीईओ * [[न्यूरालिंक]] के सीईओ * [[सोलारसिटी]] के चेयरमैन * ओपनएआई के को-चेयरमैन}} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|जस्टिन मस्क|2000|2008|reason=divorced}} * तलुला रिले ({{abbr|m.|married}} 2010–{{abbr|div.|divorced}} 2012; {{abbr|m.|married}} 2013–{{abbr|div.|divorced}} 2016)<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/21/elon-musk-talulah-riley-file-divorce-second-marriage |title=Actor Talulah Riley files to divorce billionaire Elon Musk, again |date=March 21, 2016 |accessdate=April 20, 2016 |work=[[The Guardian]] |quote="The pair first married in 2010 and divorced in 2012. They remarried 18 months later." |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616231332/https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/21/elon-musk-talulah-riley-file-divorce-second-marriage |archive-date=16 जून 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="withdrawn">{{cite web |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3185591/Elon-Musk-withdraws-divorce-papers-against-wife-Talulah-Riley-one-month-pair-spotted-holding-hands-Allen-Company-conference.html |title=Elon Musk withdraws Talulah Riley divorce papers after being spotted at Allen & Company conference |date=August 5, 2015 |work=Mail Online |access-date=7 फ़रवरी 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170705044458/http://www.dailymail.co.uk/news/article-3185591/Elon-Musk-withdraws-divorce-papers-against-wife-Talulah-Riley-one-month-pair-spotted-holding-hands-Allen-Company-conference.html |archive-date=5 जुलाई 2017 |url-status=live }}</ref> }} | children = बुलडॉग (लक्ष्य सक्सेना) | parents = {{plainlist| * एरोल () मस्क (पिता) * मेई मस्क (माता)}} | relatives = {{plainlist| * किम्बल मस्क (भाई) * टोस्का मस्क (बहन) * लिंडन रीव (चचेरा भाई)}} | signature = Elon Musk Signature.svg | signature_alt = Elon Musk |उपनाम=}} '''एलन रीव मस्क''' (जन्म 28 जून 1971; मूल उच्चारण: ईलॉन रीव मस्क) दक्षिण अफ़्रीकी-कनाडाई-अमेरिकी [[व्यापारी|दिग्गज व्यापारी]], [[निवेशक]] और [[इंजीनियर|इंजिनियर]] हैं। एलन [[स्पेसएक्स]] के संस्थापक, सीईओ और मुख्य डिज़ाइनर; [[टेस्ला मोटर्स|टेस्ला कंपनी]] के सह-संस्थापक, सीईओ और उत्पाद के वास्तुकार; ओपनएआई के सह-अध्यक्ष; न्यूरालिंक के संस्थापक सीईओ; द बोरिंग कंपनी के संस्थापक और [[ट्विटर|ट्विटर इंक]]. के मालिक और सीईओ है। इसके अलावा वह सोलरसिटी के सह-संस्थापक और पूर्व अध्यक्ष, ज़िप2 के सह-संस्थापक और [[एक्स.कॉम]] के संस्थापक हैं, जो कि बाद में कॉन्फ़िनिटी के साथ विलय हो गया और उसे नया नाम [[पेपाल|पेपैल]] मिला। 2 दिसंबर [[फ़ोर्ब्स पत्रिका की दुनिया के सबसे शक्तिशाली लोगों की सूची|के सबसे शक्तिशाली लोगों की सूची]] में 21वाँ स्थान प्राप्त हुआ। 08 जनवरी 2021 तक, एलन की कुल संपत्ति 254 अरब अमेरिकी डॉलर है, 230.4 बिलियन अमरीकी डालर (2022) और फोर्ब्स द्वारा [[अरबपतियों की सूची|विश्व के सबसे धनवान व्यक्ति]] के रूप में सूचीबद्ध किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/zara-hatke/elon-musk-gives-strange-reaction-to-becoming-worlds-richest-man-see-funny-memes-on-social-media-2349498|title=दुनिया का सबसे अमीर आदमी बनने पर एलन मस्क ने दिया ‘अजीब’ रिएक्शन, सोशल मीडिया पर छाए Funny Memes|website=NDTVIndia|access-date=2021-02-09|archive-date=10 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210232011/https://khabar.ndtv.com/news/zara-hatke/elon-musk-gives-strange-reaction-to-becoming-worlds-richest-man-see-funny-memes-on-social-media-2349498|url-status=dead}}</ref> एलन ने कहा है कि सोलरसिटी, टेस्ला और स्पेसएक्स का लक्ष्य, [[विश्व]] और [[मानवता]] को बदलने के लिए उनके दृष्टिकोण के चारों ओर घूमता हैं। उनके लक्ष्यों में [[संधारणीय ऊर्जा]] उत्पादन और उपयोग के माध्यम से [[भूमंडलीय ऊष्मीकरण]] (ग्लोबल वॉर्मिंग) को कम करना और मंगल का उपनिवेशण तथा मंगल ग्रह पर [[मानव बस्ती]] की स्थापना के द्वारा "मानव विलुप्त होने के संकट" को कम करना शामिल है। अपने मुख्य व्यवसायिक व्यवसायों के अतिरिक्त, उन्होंने एक उच्च गति परिवहन प्रणाली की कल्पना की, जिसे हाईपरलूप के रूप में जाना जाता है, और उसने बिजली के पंखे के प्रणोदन के द्वारा सुपरसॉनिक जेट विमानों का ऊर्ध्वाधर उड़ान भरना और उतरना प्रक्रिया को प्रस्तावित किया है, जिसे मस्क इलेक्ट्रिक जेट के रूप में जाना जाता है। 2022 में 44 अरब डॉलर में प्रमुख अमेरिकी सोशल नेटवर्किंग सेवा [[ट्विटर]] खरीदने के लिए भी सहमत हुए। जिसके 3 महीने बाद एलन मस्क ने ये डील कैंसल कर दी |<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/technology/tech-news/story/elon-musk-twitter-deal-cancelled-twitter-deal-timeline-three-month-of-love-deal-and-breakup-ttec-1496229-2022-07-09|title=Love, डील और धोखा, तीन महीने में हुआ Twitter और Elon Musk का तलाक|date=2022-07-09|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-07-14}}</ref> हालाँकि 27 अक्टूबर 2022 को उन्होंने ट्विटर खरीद लिया और इसके नए मालिक बन गए<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/technology/tech-news/story/elon-musk-tweet-after-twitter-deal-elon-musk-become-twitter-new-boss-ttec-1563711-2022-10-28|title=Twitter खरीदने के बाद Elon Musk ने CEO पराग अग्रवाल को किया टर्मिनेट, हेडक्वॉर्टर से बाहर निकलवाया|date=2022-10-28|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-10-28}}</ref> | == प्रारंभिक जीवन == एलन मस्क का जन्म 28 जून 1971 को, दक्षिण अफ्रीका के प्रिटोरिया, ट्रांसवाल, मेय मस्क के बेटे (नी हॉल्डमन) के यहाँ हुआ था, जो रेजिना, सस्केचेवान, कनाडा, से एक मॉडल और आहार विशेषज्ञ थे और एक दक्षिण अफ़्रीकी विद्युत इंजिनियर, पायलट और नाविक भी थे। उनका एक छोटा भाई, किम्बल (1972 का जन्म), और एक छोटी बहन, तोस्का (1974 का जन्म) है। उनके नाना, डॉ जोशुआ हॉल्डमन, अमेरिकी मूल के कनाडाई थे। उनकी धर्मपत्नी ब्रितानी थीं। 1980 में उनके माता-पिता के तलाक के बाद, मस्क ज़्यादातर अपने पिता के साथ प्रिटोरिया के उपनगरीय इलाके में रहते थे, यह विकल्प उन्होंने अपने माता-पिता के अलग होने के दो साल बाद बनाया था, लेकिन बाद में उन्हें इसका पछतावा हुआ। उनका एक सौतेली बहन और एक सौतेला भाई भी है।<ref>{{Cite web|url=http://hindi.webdunia.com/international-hindi-news/elon-musk-118022300031_1.html|title=एलन मस्क: लोग समझते थे पागल, बना डाला दुनिया का सबसे ताकतवर अंतरिक्षयान|last=Webdunia|website=hindi.webdunia.com|language=hi|access-date=2021-02-11}}</ref> इस तथ्य के कारण कि उनके पिता ज़ाम्बिया में एक पन्ना खदान के मालिक थे, मस्क एक "भव्य जीवन शैली" के साथ बड़े हुए जिसके कारण उनके जीवन में बाद में उनके कई हित थे। अपने बचपन के समय, मस्क एक शौकीन चावला पाठक थे। 10 वर्ष की आयु में, उन्होंने कॉमडोर VIC-20 का उपयोग करते हुए कंप्यूटिंग में रुचि विकसित की। उन्होंने स्वयं को कंप्यूटर प्रोग्रैमिंग सिखाई और, 12 वर्ष की आयु तक, उन्होंने एक बेसिक-आधारित विडियो गेम का कोड बेच दिया, जिसे उन्होंने ब्लास्टार टू पीसी और ऑफ़िस टेक्नॉलजी पत्रिका में लगभग 500 डॉलर में बेचा। उनके बचपन के पढ़ने में इसहाक असिमोव की फ़ाउंडेशन श्रृंखला शामिल थी, जिसमें से उन्होंने सबक लिया कि "आपको उन कार्यों के सेट को लेने की कोशिश करनी चाहिए जो सभ्यता को लम्बा करने की संभावना रखते हैं, एक अंधेरे युग की संभावना को कम करते हैं और एक अंधेरे युग की लंबाई को कम करते हैं।" एक है"। {{एलन मस्क}} == शिक्षा == मस्क ने स्कूली पढ़ाई वॉटरक्लोफ़ हाउस प्रिपरेटरी स्कूल और ब्रायनस्टन हाई स्कूल से की। 17 साल की उम्र में एलन मस्क कनाडा चले गए। वहाँ क्वीन्स यूनिवर्सिटी में नामांकित किया गया और दो साल बाद पेंसिल्वेनिया विश्वविद्यालय (University of Pennsylvania) चले गए, जहाँ उन्होंने अर्थशास्त्र और भौतिकी में स्नातक की डिग्री प्राप्त की, फिर स्टैनफ़र्ड विश्वविद्यालय में भाग लेने के लिए 1995 में कैलिफ़ोर्निया चले गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/topic/elon-musk|title=Elon Musk Latest News, Updates in Hindi {{!}} एलन मस्क के समाचार और अपडेट - AajTak|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-07-14}}</ref> ==एलन मस्क दर्शन== एलन मस्क कहते थे, "जब मैं कॉलिज में था, मैं उन चीज़ों में सम्मिलित होना चाहता था जो विश्व को बदल सके"। मस्क ने सीखा कि सबसे कठिन बात, योग्य प्रश्नों के साथ अपने आपको प्रस्तुत करना है, और जिस दिन उन्होंने ऐसा करना आरम्भ किया, बाकी सब उन्हें सरलता से प्राप्त होने लगा। मस्क ने सोचा कि मनुष्य को सही प्रश्न पूछने और उनका उत्तर पाने के लिए अपनी चेतना की सीमाओं का विस्तार करना होगा और इस प्रकार उन्होंने अपना प्रश्न पाया: किस वस्तु का, मनुष्य के भविष्य पर सबसे अधिक प्रभाव होगा? और मस्क ने पाया कि ये चीज़ें हैं – इंटरनेट और अंतरिक्ष उपनिवेशीकरण। वह इन सभी में योगदान करने का प्रयास करना चाहते थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.janamkatha.com/2019/12/success-story-of-elon-musk-in-hindi.html|title=Elon Musk Biography, Net Worth, Companies, News, Quotes in Hindi, एलन मस्क जीवनी|website=JanamKatha » Biography, Essay, Govt Schemes in hindi|language=hi|access-date=2022-02-04|archive-date=5 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205161308/https://www.janamkatha.com/2019/12/success-story-of-elon-musk-in-hindi.html|url-status=dead}}</ref> एलन ने कहा है कि सोलरसिटी, [[टेस्ला मोटर्स|टेस्ला]] और [[स्पेसएक्स]] का लक्ष्य, विश्व और मानवता को बदलने के लिए उनके दृष्टिकोण के चारों ओर घूमता हैं। उनके लक्ष्यों में संधारणीय ऊर्जा उत्पादन और उपयोग के माध्यम से भूमंडलीय ऊष्मीकरण (ग्लोबल वॉर्मिंग) को कम करना और मंगल ग्रह पर मानव बस्ती की स्थापना के द्वारा "मानव विलुप्त होने के संकट" को कम करना शामिल है।<ref>{{Cite web|url=http://www.janamkatha.com/2019/12/success-story-of-elon-musk-in-hindi.html|title=Elon Musk Biography, Net Worth, Companies, News, Quotes in Hindi, एलन मस्क जीवनी|website=JanamKatha » Biography, Essay, Govt Schemes in hindi|language=hi|access-date=2022-02-04|archive-date=5 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205161308/https://www.janamkatha.com/2019/12/success-story-of-elon-musk-in-hindi.html|url-status=dead}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== मस्क की पहली पत्नी का नाम जेसिका है। उन्होंने २००० में विवाह किया और २००८ में अलग हो गए। उनके पहले बच्चे, बेटे नेवादा अलेक्ज़ेंडर मस्क की 10 सप्ताह की आयु में [[अचानक शिशु मृत्यु सिंड्रोम]] (एसआईडीएस) से मृत्यु हो गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/hi-in/money/topstories/elon-musk-birthday-3-%E0%A4%AC-%E0%A4%AC-%E0%A4%AF-%E0%A4%82-6-%E0%A4%AC%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9A-%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AC-%E0%A4%AA-%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A6-%E0%A4%B2%E0%A4%9A%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%B0/ar-AALvMLM?ocid=BingNewsSearch|title=Elon Musk Birthday : 3 बीबियां, 6 बच्चों के बाप हैं मस्क, पढ़ें दिलचस्प स्टोरी|website=www.msn.com|access-date=2021-07-04}}</ref> वे अपने पाँच जीवित बच्चों की कस्टडी साझा करते हैं। २००८ में, मस्क ने अंग्रेज़ी अभिनेत्री तालुलाह रिले को डेट करना आरम्भ किया और २०१० में दोनों ने विवाह किया। २०१२ में, मस्क ने रिले से घोषित विवाह-विच्छेद कर दिया। २०१३ में मस्क और रिले ने दुबारा विवाह किया। दिसंबर २०१४ में, मस्क ने रिले से पुनः विवाह विच्छेद के लिए याचिका दी; हालाँकि, कार्रवाई वापस ले ली गई थी। २०१६ में एक दूसरे तलाक को अंतिम रूप दिया गया। मस्क ने 2017 में [[एम्बर हर्ड]] को कई महीनों तक डेट किया। मस्क पर बाद में हर्ड के साथ संबंध रखने का आरोप लगाया गया, जबकि वह अभी भी [[जॉनी डेप]] से विवाहित थी।<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/hollywood-news/pirates-of-the-caribbean-actor-johnny-depp-claims-that-ex-wife-amber-heard-cheated-on-him-with-elon-musk-before-divorce/articleshow/74907764.cms|title=जॉनी डेप का खुलासा- एक्‍स वाइफ ऐम्‍बर हर्ड डिवॉर्स से पहले ही एलन को कर रही थीं डेट, रात को मेरे घर बुलाती थीं!|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-07-04}}</ref> मई 2018 में, मस्क और कनाडाई संगीतकार, ग्रिम्स ने खुलासा किया कि वह डेटिंग कर रहे थे। मई 2020 में ग्रिम्स ने अपने बेटे को जन्म दिया। मस्क और ग्रिम्स के अनुसार, उनका नाम "X A-12" था;<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/viral-news/story-elon-musk-and-grimes-name-their-son-x-a-e-a-12-know-what-does-it-mean-3197782.html/|title=टेस्ला के सीईओ एलन मस्क ने अपने बेटे का नाम रखा X Æ A-12 , मतलब तलाशने लगे सोशल मीडिया यूजर|website=Hindustan|language=hindi|access-date=2021-07-04}}</ref> हालाँकि, नाम ने [[कैलिफ़ोर्निया]] के नियमों का उल्लंघन किया होगा, क्योंकि इसमें ऐसे अक्षर थे जो आधुनिक अंग्रेजी वर्णमाला में नहीं हैं, और फिर इसे "X A-Xii" में बदल दिया गया। इसने और अधिक भ्रम पैदा किया, क्योंकि Æ आधुनिक अंग्रेज़ी वर्णमाला में एक अक्षर नहीं है। बच्चे को अंततः "X AE A-XII" नाम दिया गया, जिसमें "X" पहले नाम के रूप में और "AE A-XII" मध्य नाम के रूप में था। २००० के दशक के आरम्भ से २०२० के अन्त तक, मस्क [[कैलिफ़ोर्निया]] में रहते थे, जहां टेस्ला और स्पेसएक्स दोनों की स्थापना हुई थी और जहाँ उनका मुख्यालय अभी भी स्थित है। दिसंबर २०२० में, मस्क यह कहते हुए [[टेक्सस]] चले गए कि कैलिफ़ोर्निया अपनी आर्थिक सफलता से "संतुष्ट" हो गया है। मई २०२१ में, सैटरडे नाइट लाइव की मेज़बानी करते हुए मस्क ने टिप्पणी की थी कि उन्हें एस्पर्जर्स सिंड्रोम है।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/hindi/international-57051134|title=एलन मस्क बोले, मुझे है एस्पर्जर्स सिंड्रोम, मेरा दिमाग़ अलग तरीके से काम करता है|work=BBC News हिंदी|access-date=2022-02-04|language=hi}}</ref> ==व्यापार कैरियर== ===ज़िप2=== 1995 में, मस्क, उनके भाई किम्बल और ग्रेग कोरी ने ज़िप2 की स्थापना की। एलन मस्क ने उन्हें 28,000 डॉलर की फ़ंडिंग दी। कंपनी ने नक्शों, दिशाओं और येलो पेजिज़ के साथ एक इंटरनेट सिटी गाइड विकसित किया और इसे अख़बारों में विज्ञापित किया। उन्होंने पालो अल्टो में एक छोटे से किराए के कार्यालय में काम किया, मस्क हर रात वेबसाइट को कोडिंग करते थे।<ref>{{cite web |title=Elon Musk: 12 साल की उम्र में बनाया वीडियो गेम, आज है दुनिया का दूसरा सबसे अमीर आदमी |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/elon-musk-is-now-worlds-second-richest-man-once-wanted-to-sell-tesla-know-elon-musk-life-story-upns/814745 |website=zeenews.india.com |accessdate=1 अप्रैल 2023}}</ref> ===X.कॉम=== 1999 में, मस्क ने एक ऑनलाइन वित्तीय सेवा और ई-मेल भुगतान कंपनी X.कॉम की सह-स्थापना की। X.कॉम पहले संघीय बीमाकृत ऑनलाइन बैंकों में से एक था, और इसके संचालन के शुरुआती महीनों में 200,000 से अधिक ग्राहक शामिल हुए। भले ही मस्क ने कंपनी की स्थापना की, निवेशकों ने उन्हें अनुभवहीन माना और साल के अंत तक उनकी जगह इंटुइट के सीईओ बिल हैरिस को ले लिया। ==संपत्ति== 2002 में जब पेपाल को ईबे को बेचा गया था तब मस्क ने $175.8 मिलियन कमाए थे। उन्हें पहली बार 2012 में फ़ोर्ब्स बिलियनेयर्ज़ लिस्ट में सूचीबद्ध किया गया था, जब उनकी कुल संपत्ति $2 बिलियन थी।<ref>{{cite web |title=How Elon Musk Became A Billionaire Twice Over |url=https://www.forbes.com/sites/calebmelby/2012/03/12/how-elon-musk-became-a-billionaire-twice-over/?sh=6209a9961c88 |website=forbes.com |accessdate=24 मार्च 2023}}</ref>2020 की शुरुआत में मस्क की कुल संपत्ति 27 अरब डॉलर थी। वर्ष के अंत तक उनकी कुल संपत्ति में $150 बिलियन की वृद्धि हुई थी, जो कि ज़्यादातर टेस्ला स्टॉक के लगभग 20% स्टॉक से थी। नवंबर 2020 में, मस्क फ़ेसबुक के सह-संस्थापक मार्क ज़करबर्ग को पीछे छोड़ते हुए दुनिया के तीसरे सबसे अमीर व्यक्ति बन गए; एक हफ्ते बाद वह माइक्रोसॉफ़्ट के सह-संस्थापक बिल गेट्स को पछाड़कर दूसरे सबसे अमीर बन गए।<ref>{{cite web |title=बिल गेट्स को पछाड़ कर दुनिया के दूसरे सबसे अमीर बनने के करीब पहुंचे एलन मस्क |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/business/business-news/tesla-elon-musk-close-to-dethroning-bill-gates-world-second-richest-person/articleshow/79344191.cms |website=indiatimes.com |accessdate=24 मार्च 2023}}</ref> जनवरी 2021 में, $185 बिलियन की कुल संपत्ति के साथ मस्क ने ऐमेज़ॉन के संस्थापक जेफ़ बेज़ोस को पछाड़ा और दुनिया के सबसे अमीर व्यक्ति बन गए।<ref>{{cite web |title=World Richest Person 2021: Jeff Bezos को पीछे छोड़कर दुनिया के सबसे अमीर बन सकते हैं Elon Musk |url=https://zeenews.india.com/hindi/business/elon-musk-to-be-world-richest-person-2021-accroding-to-bloomberg-billionaires-index-list/823434 |website=zeenews.india.com |accessdate=24 मार्च 2023}}</ref>नवंबर 2021 में मस्क 300 बिलियन डॉलर से अधिक की संपत्ति वाले पहले व्यक्ति बने। 30 दिसंबर 2022 को यह बताया गया कि टेस्ला शेयर मूल्यों में गिरावट के कारण मस्क ने अपनी संपत्ति में से 200 बिलियन डॉलर खो दिए थे। इस वजह से मस्क इतिहास में इतनी बड़ी राशि खोने वाले पहले व्यक्ति बन गए।<ref>{{cite web |title=Elon Musk Wealth: 200 बिलियन डॉलर की संपत्ति गंवाने वाले दुनिया के पहले शख्स बने मस्क, जानें क्या है कारण? |url=https://www.amarujala.com/business/business-diary/elon-musk-becomes-first-person-ever-to-lose-200-billion |website=amarujala.com |accessdate=24 मार्च 2023}}</ref> == इन्हें भी देखें== * [[स्पेसएक्स]] * [[फाल्कन हैवी]] * [[इंस्पिरेशन 4]] * [[एलन मस्क की टेस्ला रोडस्टर]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|3}} [[श्रेणी:1971 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:अमेरिकी इंजीनियर]] [[श्रेणी:अमेरिकी उद्यमी]] [[श्रेणी:अमेरिकी अरबपति]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] ljnwu34zj1dchlk70u02s1kjpmnc0cf 6631585 6631581 2026-10-20T19:13:27Z ~2026-56232-37 954889 /* */ 6631585 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = एलन मस्क | image = Elon Musk - 54820081119 (cropped).jpg | alt = A close-up of Musk's face while giving a speech | caption = 2025 में मस्क | birth_name = एलन रीव मस्क | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1971|6|28}} | birth_place = प्रिटोरिया, [[त्रांसवाल प्रान्त|त्रांसवाल]], [[दक्षिण अफ़्रीका]] | residence = बेल एयर्स, [[लॉस एंजेलिस]], [[कैलिफ़ोर्निया]], संयुक्त राज्य<ref name="forbesbuyshome.com">{{cite news |title=Billionaire Tesla CEO Elon Musk Buys Neighbor's Home in Bel Air For billions |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/trulia/2013/11/01/billionaire-tesla-ceo-elon-musk-buys-home/ |accessdate=November 1, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917081642/https://www.forbes.com/sites/trulia/2013/11/01/billionaire-tesla-ceo-elon-musk-buys-home/ |archive-date=17 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref><ref name=bloombergbuyshome>{{cite news |title=Inside Elon Musk's M Bel Air Mansion |work=[[Bloomberg News]] |url=https://www.bloomberg.com/news/videos/b/6e27fcba-309d-494e-b87d-c73fb8bb1750 |accessdate=August 21, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207033543/http://www.bloomberg.com/news/videos/b/6e27fcba-309d-494e-b87d-c73fb8bb1750 |archivedate=February 7, 2015 |df=mdy-all }}</ref> | citizenship = {{Plainlist * दक्षिण अफ़्रीका (1971–वर्तमान) * कनाडा (1989–वर्तमान) * संयुक्त राज्य (2002–वर्तमान) }} | alma mater = {{plainlist| * [[क्वींस विश्वविद्यालय]] * [[पेनसिलवेनिया विश्वविद्यालय]]<ref>{{Cite news |url=http://www.mercurynews.com/business/ci_25541448/timeline-elon-musk-accomplishments |title=Timeline: Elon Musk's accomplishments |last=Hull |first=Dana |date=April 11, 2014 |accessdate=June 11, 2015 |via=[[Mercury News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160823063129/http://www.mercurynews.com/business/ci_25541448/timeline-elon-musk-accomplishments |archive-date=23 अगस्त 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://csq.com/2013/01/elon-musk-patriarchs-and-prodigies/ |title=Elon Musk: Patriarchs and Prodigies |year=2013 |accessdate=June 11, 2015 |website=CSQ |publisher=C-Suite Quarterly |last=Zanerhaft |first=Jaron |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503210455/http://www.csq.com/2013/01/elon-musk-patriarchs-and-prodigies/ |archive-date=3 मई 2015 |url-status=live }}</ref> * [[स्टैनफोर्ड विश्वविद्यालय]]<ref>{{Cite web |url=http://ecorner.stanford.edu/videos/377/Career-Development |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 फ़रवरी 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026072353/http://ecorner.stanford.edu/videos/377/Career-Development |archive-date=26 अक्तूबर 2017 |url-status=dead }}</ref> }} | occupation = [[उद्यमी]], [[अभियन्ता]], [[आविष्कारक]], और [[निवेशक]] | known_for = [[ट्विटर]], [[स्पेसएक्स]], [[पेपाल|पेपैल]], [[टेस्ला मोटर्स]], [[हाइपरलुप]], [[सोलारसिटी]], ओपनएआई, [[बोरिंग कंपनी]], [[न्यूरालिंक]], [[ज़िप2]] | networth = 280&nbsp;बिलियन [[अमेरिकी डॉलर|यूएस$]] (08 जनवरी 2021)<!--DO NOT UPDATE THIS UNLESS YOU UPDATE THE ACCESS DATE--><ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/profile/elon-musk/|title=Elon Musk|work=Forbes|access-date=January 20, 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140210112624/http://www.forbes.com/profile/elon-musk/|archive-date=10 फ़रवरी 2014|url-status=live}}</ref> | title = {{plainlist| * [[ट्विटर]] के सीईओ * [[स्पेसएक्स]] के सीईओ * [[टेस्ला मोटर्स|टेस्ला inc. ]] के सीईओ * [[न्यूरालिंक]] के सीईओ * [[सोलारसिटी]] के चेयरमैन * ओपनएआई के को-चेयरमैन}} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|जस्टिन मस्क|2000|2008|reason=divorced}} * तलुला रिले ({{abbr|m.|married}} 2010–{{abbr|div.|divorced}} 2012; {{abbr|m.|married}} 2013–{{abbr|div.|divorced}} 2016)<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/21/elon-musk-talulah-riley-file-divorce-second-marriage |title=Actor Talulah Riley files to divorce billionaire Elon Musk, again |date=March 21, 2016 |accessdate=April 20, 2016 |work=[[The Guardian]] |quote="The pair first married in 2010 and divorced in 2012. They remarried 18 months later." |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616231332/https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/21/elon-musk-talulah-riley-file-divorce-second-marriage |archive-date=16 जून 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="withdrawn">{{cite web |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3185591/Elon-Musk-withdraws-divorce-papers-against-wife-Talulah-Riley-one-month-pair-spotted-holding-hands-Allen-Company-conference.html |title=Elon Musk withdraws Talulah Riley divorce papers after being spotted at Allen & Company conference |date=August 5, 2015 |work=Mail Online |access-date=7 फ़रवरी 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170705044458/http://www.dailymail.co.uk/news/article-3185591/Elon-Musk-withdraws-divorce-papers-against-wife-Talulah-Riley-one-month-pair-spotted-holding-hands-Allen-Company-conference.html |archive-date=5 जुलाई 2017 |url-status=live }}</ref> }} | children = बुलडॉग (लक्ष्य सक्सेना) | parents = {{plainlist| * एरोल () मस्क (पिता) * मेई मस्क (माता)}} | relatives = {{plainlist| * किम्बल मस्क (भाई) * टोस्का मस्क (बहन) * लिंडन रीव (चचेरा भाई)}} | signature = Elon Musk Signature.svg | signature_alt = Elon Musk |उपनाम=}} '''एलन रीव मस्क''' (जन्म 28 जून 1971; मूल उच्चारण: ईलॉन रीव मस्क) दक्षिण अफ़्रीकी-कनाडाई-अमेरिकी [[व्यापारी|दिग्गज व्यापारी]], [[निवेशक]] और [[इंजीनियर|इंजिनियर]] हैं। एलन [[स्पेसएक्स]] के संस्थापक, सीईओ और मुख्य डिज़ाइनर; [[टेस्ला मोटर्स|टेस्ला कंपनी]] के सह-संस्थापक, सीईओ और उत्पाद के वास्तुकार; ओपनएआई के सह-अध्यक्ष; न्यूरालिंक के संस्थापक सीईओ; द बोरिंग कंपनी के संस्थापक और [[ट्विटर|ट्विटर इंक]]. के मालिक और सीईओ है। इसके अलावा वह सोलरसिटी के सह-संस्थापक और पूर्व अध्यक्ष, ज़िप2 के सह-संस्थापक और [[एक्स.कॉम]] के संस्थापक हैं, जो कि बाद में कॉन्फ़िनिटी के साथ विलय हो गया और उसे नया नाम [[पेपाल|पेपैल]] मिला। 2 दिसंबर [[फ़ोर्ब्स पत्रिका की दुनिया के सबसे शक्तिशाली लोगों की सूची|के सबसे शक्तिशाली लोगों की सूची]] में 21वाँ स्थान प्राप्त हुआ। 08 जनवरी 2021 तक, एलन की कुल संपत्ति 254 अरब अमेरिकी डॉलर है, 230.4 बिलियन अमरीकी डालर (2022) और फोर्ब्स द्वारा [[अरबपतियों की सूची|विश्व के सबसे धनवान व्यक्ति]] के रूप में सूचीबद्ध किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/zara-hatke/elon-musk-gives-strange-reaction-to-becoming-worlds-richest-man-see-funny-memes-on-social-media-2349498|title=दुनिया का सबसे अमीर आदमी बनने पर एलन मस्क ने दिया ‘अजीब’ रिएक्शन, सोशल मीडिया पर छाए Funny Memes|website=NDTVIndia|access-date=2021-02-09|archive-date=10 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210232011/https://khabar.ndtv.com/news/zara-hatke/elon-musk-gives-strange-reaction-to-becoming-worlds-richest-man-see-funny-memes-on-social-media-2349498|url-status=dead}}</ref> एलन ने कहा है कि सोलरसिटी, टेस्ला और स्पेसएक्स का लक्ष्य, [[विश्व]] और [[मानवता]] को बदलने के लिए उनके दृष्टिकोण के चारों ओर घूमता हैं। उनके लक्ष्यों में [[संधारणीय ऊर्जा]] उत्पादन और उपयोग के माध्यम से [[भूमंडलीय ऊष्मीकरण]] (ग्लोबल वॉर्मिंग) को कम करना और मंगल का उपनिवेशण तथा मंगल ग्रह पर [[मानव बस्ती]] की स्थापना के द्वारा "मानव विलुप्त होने के संकट" को कम करना शामिल है। अपने मुख्य व्यवसायिक व्यवसायों के अतिरिक्त, उन्होंने एक उच्च गति परिवहन प्रणाली की कल्पना की, जिसे हाईपरलूप के रूप में जाना जाता है, और उसने बिजली के पंखे के प्रणोदन के द्वारा सुपरसॉनिक जेट विमानों का ऊर्ध्वाधर उड़ान भरना और उतरना प्रक्रिया को प्रस्तावित किया है, जिसे मस्क इलेक्ट्रिक जेट के रूप में जाना जाता है। 2022 में 44 अरब डॉलर में प्रमुख अमेरिकी सोशल नेटवर्किंग सेवा [[ट्विटर]] खरीदने के लिए भी सहमत हुए। जिसके 3 महीने बाद एलन मस्क ने ये डील कैंसल कर दी |<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/technology/tech-news/story/elon-musk-twitter-deal-cancelled-twitter-deal-timeline-three-month-of-love-deal-and-breakup-ttec-1496229-2022-07-09|title=Love, डील और धोखा, तीन महीने में हुआ Twitter और Elon Musk का तलाक|date=2022-07-09|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-07-14}}</ref> हालाँकि 27 अक्टूबर 2022 को उन्होंने ट्विटर खरीद लिया और इसके नए मालिक बन गए<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/technology/tech-news/story/elon-musk-tweet-after-twitter-deal-elon-musk-become-twitter-new-boss-ttec-1563711-2022-10-28|title=Twitter खरीदने के बाद Elon Musk ने CEO पराग अग्रवाल को किया टर्मिनेट, हेडक्वॉर्टर से बाहर निकलवाया|date=2022-10-28|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-10-28}}</ref> | == प्रारंभिक जीवन == एलन मस्क का जन्म 28 जून 1971 को, दक्षिण अफ्रीका के प्रिटोरिया, ट्रांसवाल, मेय मस्क के बेटे (नी हॉल्डमन) के यहाँ हुआ था, जो रेजिना, सस्केचेवान, कनाडा, से एक मॉडल और आहार विशेषज्ञ थे और एक दक्षिण अफ़्रीकी विद्युत इंजिनियर, पायलट और नाविक भी थे। उनका एक छोटा भाई, किम्बल (1972 का जन्म), और एक छोटी बहन, तोस्का (1974 का जन्म) है। उनके नाना, डॉ जोशुआ हॉल्डमन, अमेरिकी मूल के कनाडाई थे। उनकी धर्मपत्नी ब्रितानी थीं। 1980 में उनके माता-पिता के तलाक के बाद, मस्क ज़्यादातर अपने पिता के साथ प्रिटोरिया के उपनगरीय इलाके में रहते थे, यह विकल्प उन्होंने अपने माता-पिता के अलग होने के दो साल बाद बनाया था, लेकिन बाद में उन्हें इसका पछतावा हुआ। उनका एक सौतेली बहन और एक सौतेला भाई भी है।<ref>{{Cite web|url=http://hindi.webdunia.com/international-hindi-news/elon-musk-118022300031_1.html|title=एलन मस्क: लोग समझते थे पागल, बना डाला दुनिया का सबसे ताकतवर अंतरिक्षयान|last=Webdunia|website=hindi.webdunia.com|language=hi|access-date=2021-02-11}}</ref> इस तथ्य के कारण कि उनके पिता ज़ाम्बिया में एक पन्ना खदान के मालिक थे, मस्क एक "भव्य जीवन शैली" के साथ बड़े हुए जिसके कारण उनके जीवन में बाद में उनके कई हित थे। अपने बचपन के समय, मस्क एक शौकीन चावला पाठक थे। 10 वर्ष की आयु में, उन्होंने कॉमडोर VIC-20 का उपयोग करते हुए कंप्यूटिंग में रुचि विकसित की। उन्होंने स्वयं को कंप्यूटर प्रोग्रैमिंग सिखाई और, 12 वर्ष की आयु तक, उन्होंने एक बेसिक-आधारित विडियो गेम का कोड बेच दिया, जिसे उन्होंने ब्लास्टार टू पीसी और ऑफ़िस टेक्नॉलजी पत्रिका में लगभग 500 डॉलर में बेचा। उनके बचपन के पढ़ने में इसहाक असिमोव की फ़ाउंडेशन श्रृंखला शामिल थी, जिसमें से उन्होंने सबक लिया कि "आपको उन कार्यों के सेट को लेने की कोशिश करनी चाहिए जो सभ्यता को लम्बा करने की संभावना रखते हैं, एक अंधेरे युग की संभावना को कम करते हैं और एक अंधेरे युग की लंबाई को कम करते हैं।" एक है"। {{एलन मस्क}} == शिक्षा == मस्क ने स्कूली पढ़ाई वॉटरक्लोफ़ हाउस प्रिपरेटरी स्कूल और ब्रायनस्टन हाई स्कूल से की। 17 साल की उम्र में एलन मस्क कनाडा चले गए। वहाँ क्वीन्स यूनिवर्सिटी में नामांकित किया गया और दो साल बाद पेंसिल्वेनिया विश्वविद्यालय (University of Pennsylvania) चले गए, जहाँ उन्होंने अर्थशास्त्र और भौतिकी में स्नातक की डिग्री प्राप्त की, फिर स्टैनफ़र्ड विश्वविद्यालय में भाग लेने के लिए 1995 में कैलिफ़ोर्निया चले गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/topic/elon-musk|title=Elon Musk Latest News, Updates in Hindi {{!}} एलन मस्क के समाचार और अपडेट - AajTak|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-07-14}}</ref> ==एलन मस्क दर्शन== एलन मस्क कहते थे, "जब मैं कॉलिज में था, मैं उन चीज़ों में सम्मिलित होना चाहता था जो विश्व को बदल सके"। मस्क ने सीखा कि सबसे कठिन बात, योग्य प्रश्नों के साथ अपने आपको प्रस्तुत करना है, और जिस दिन उन्होंने ऐसा करना आरम्भ किया, बाकी सब उन्हें सरलता से प्राप्त होने लगा। मस्क ने सोचा कि मनुष्य को सही प्रश्न पूछने और उनका उत्तर पाने के लिए अपनी चेतना की सीमाओं का विस्तार करना होगा और इस प्रकार उन्होंने अपना प्रश्न पाया: किस वस्तु का, मनुष्य के भविष्य पर सबसे अधिक प्रभाव होगा? और मस्क ने पाया कि ये चीज़ें हैं – इंटरनेट और अंतरिक्ष उपनिवेशीकरण। वह इन सभी में योगदान करने का प्रयास करना चाहते थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.janamkatha.com/2019/12/success-story-of-elon-musk-in-hindi.html|title=Elon Musk Biography, Net Worth, Companies, News, Quotes in Hindi, एलन मस्क जीवनी|website=JanamKatha » Biography, Essay, Govt Schemes in hindi|language=hi|access-date=2022-02-04|archive-date=5 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205161308/https://www.janamkatha.com/2019/12/success-story-of-elon-musk-in-hindi.html|url-status=dead}}</ref> एलन ने कहा है कि सोलरसिटी, [[टेस्ला मोटर्स|टेस्ला]] और [[स्पेसएक्स]] का लक्ष्य, विश्व और मानवता को बदलने के लिए उनके दृष्टिकोण के चारों ओर घूमता हैं। उनके लक्ष्यों में संधारणीय ऊर्जा उत्पादन और उपयोग के माध्यम से भूमंडलीय ऊष्मीकरण (ग्लोबल वॉर्मिंग) को कम करना और मंगल ग्रह पर मानव बस्ती की स्थापना के द्वारा "मानव विलुप्त होने के संकट" को कम करना शामिल है।<ref>{{Cite web|url=http://www.janamkatha.com/2019/12/success-story-of-elon-musk-in-hindi.html|title=Elon Musk Biography, Net Worth, Companies, News, Quotes in Hindi, एलन मस्क जीवनी|website=JanamKatha » Biography, Essay, Govt Schemes in hindi|language=hi|access-date=2022-02-04|archive-date=5 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205161308/https://www.janamkatha.com/2019/12/success-story-of-elon-musk-in-hindi.html|url-status=dead}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== मस्क की पहली पत्नी का नाम जेसिका है। उन्होंने २००० में विवाह किया और २००८ में अलग हो गए। उनके पहले बच्चे, बेटे नेवादा अलेक्ज़ेंडर मस्क की 10 सप्ताह की आयु में [[अचानक शिशु मृत्यु सिंड्रोम]] (एसआईडीएस) से मृत्यु हो गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/hi-in/money/topstories/elon-musk-birthday-3-%E0%A4%AC-%E0%A4%AC-%E0%A4%AF-%E0%A4%82-6-%E0%A4%AC%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9A-%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AC-%E0%A4%AA-%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A6-%E0%A4%B2%E0%A4%9A%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%B0/ar-AALvMLM?ocid=BingNewsSearch|title=Elon Musk Birthday : 3 बीबियां, 6 बच्चों के बाप हैं मस्क, पढ़ें दिलचस्प स्टोरी|website=www.msn.com|access-date=2021-07-04}}</ref> वे अपने पाँच जीवित बच्चों की कस्टडी साझा करते हैं। २००८ में, मस्क ने अंग्रेज़ी अभिनेत्री तालुलाह रिले को डेट करना आरम्भ किया और २०१० में दोनों ने विवाह किया। २०१२ में, मस्क ने रिले से घोषित विवाह-विच्छेद कर दिया। २०१३ में मस्क और रिले ने दुबारा विवाह किया। दिसंबर २०१४ में, मस्क ने रिले से पुनः विवाह विच्छेद के लिए याचिका दी; हालाँकि, कार्रवाई वापस ले ली गई थी। २०१६ में एक दूसरे तलाक को अंतिम रूप दिया गया। मस्क ने 2017 में [[एम्बर हर्ड]] को कई महीनों तक डेट किया। मस्क पर बाद में हर्ड के साथ संबंध रखने का आरोप लगाया गया, जबकि वह अभी भी [[जॉनी डेप]] से विवाहित थी।<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/hollywood-news/pirates-of-the-caribbean-actor-johnny-depp-claims-that-ex-wife-amber-heard-cheated-on-him-with-elon-musk-before-divorce/articleshow/74907764.cms|title=जॉनी डेप का खुलासा- एक्‍स वाइफ ऐम्‍बर हर्ड डिवॉर्स से पहले ही एलन को कर रही थीं डेट, रात को मेरे घर बुलाती थीं!|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-07-04}}</ref> मई 2018 में, मस्क और कनाडाई संगीतकार, ग्रिम्स ने खुलासा किया कि वह डेटिंग कर रहे थे। मई 2020 में ग्रिम्स ने अपने बेटे को जन्म दिया। मस्क और ग्रिम्स के अनुसार, उनका नाम "X A-12" था;<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/viral-news/story-elon-musk-and-grimes-name-their-son-x-a-e-a-12-know-what-does-it-mean-3197782.html/|title=टेस्ला के सीईओ एलन मस्क ने अपने बेटे का नाम रखा X Æ A-12 , मतलब तलाशने लगे सोशल मीडिया यूजर|website=Hindustan|language=hindi|access-date=2021-07-04}}</ref> हालाँकि, नाम ने [[कैलिफ़ोर्निया]] के नियमों का उल्लंघन किया होगा, क्योंकि इसमें ऐसे अक्षर थे जो आधुनिक अंग्रेजी वर्णमाला में नहीं हैं, और फिर इसे "X A-Xii" में बदल दिया गया। इसने और अधिक भ्रम पैदा किया, क्योंकि Æ आधुनिक अंग्रेज़ी वर्णमाला में एक अक्षर नहीं है। बच्चे को अंततः "X AE A-XII" नाम दिया गया, जिसमें "X" पहले नाम के रूप में और "AE A-XII" मध्य नाम के रूप में था। २००० के दशक के आरम्भ से २०२० के अन्त तक, मस्क [[कैलिफ़ोर्निया]] में रहते थे, जहां टेस्ला और स्पेसएक्स दोनों की स्थापना हुई थी और जहाँ उनका मुख्यालय अभी भी स्थित है। दिसंबर २०२० में, मस्क यह कहते हुए [[टेक्सस]] चले गए कि कैलिफ़ोर्निया अपनी आर्थिक सफलता से "संतुष्ट" हो गया है। मई २०२१ में, सैटरडे नाइट लाइव की मेज़बानी करते हुए मस्क ने टिप्पणी की थी कि उन्हें एस्पर्जर्स सिंड्रोम है।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/hindi/international-57051134|title=एलन मस्क बोले, मुझे है एस्पर्जर्स सिंड्रोम, मेरा दिमाग़ अलग तरीके से काम करता है|work=BBC News हिंदी|access-date=2022-02-04|language=hi}}</ref> ==व्यापार कैरियर== ===ज़िप2=== 1995 में, मस्क, उनके भाई किम्बल और ग्रेग कोरी ने ज़िप2 की स्थापना की। एलन मस्क ने उन्हें 28,000 डॉलर की फ़ंडिंग दी। कंपनी ने नक्शों, दिशाओं और येलो पेजिज़ के साथ एक इंटरनेट सिटी गाइड विकसित किया और इसे अख़बारों में विज्ञापित किया। उन्होंने पालो अल्टो में एक छोटे से किराए के कार्यालय में काम किया, मस्क हर रात वेबसाइट को कोडिंग करते थे।<ref>{{cite web |title=Elon Musk: 12 साल की उम्र में बनाया वीडियो गेम, आज है दुनिया का दूसरा सबसे अमीर आदमी |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/elon-musk-is-now-worlds-second-richest-man-once-wanted-to-sell-tesla-know-elon-musk-life-story-upns/814745 |website=zeenews.india.com |accessdate=1 अप्रैल 2023}}</ref> ===X.कॉम=== 1999 में, मस्क ने एक ऑनलाइन वित्तीय सेवा और ई-मेल भुगतान कंपनी X.कॉम की सह-स्थापना की। X.कॉम पहले संघीय बीमाकृत ऑनलाइन बैंकों में से एक था, और इसके संचालन के शुरुआती महीनों में 200,000 से अधिक ग्राहक शामिल हुए। भले ही मस्क ने कंपनी की स्थापना की, निवेशकों ने उन्हें अनुभवहीन माना और साल के अंत तक उनकी जगह इंटुइट के सीईओ बिल हैरिस को ले लिया। ==संपत्ति== 2002 में जब पेपाल को ईबे को बेचा गया था तब मस्क ने $175.8 मिलियन कमाए थे। उन्हें पहली बार 2012 में फ़ोर्ब्स बिलियनेयर्ज़ लिस्ट में सूचीबद्ध किया गया था, जब उनकी कुल संपत्ति $2 बिलियन थी।<ref>{{cite web |title=How Elon Musk Became A Billionaire Twice Over |url=https://www.forbes.com/sites/calebmelby/2012/03/12/how-elon-musk-became-a-billionaire-twice-over/?sh=6209a9961c88 |website=forbes.com |accessdate=24 मार्च 2023}}</ref>2020 की शुरुआत में मस्क की कुल संपत्ति 27 अरब डॉलर थी। वर्ष के अंत तक उनकी कुल संपत्ति में $150 बिलियन की वृद्धि हुई थी, जो कि ज़्यादातर टेस्ला स्टॉक के लगभग 20% स्टॉक से थी। नवंबर 2020 में, मस्क फ़ेसबुक के सह-संस्थापक मार्क ज़करबर्ग को पीछे छोड़ते हुए दुनिया के तीसरे सबसे अमीर व्यक्ति बन गए; एक हफ्ते बाद वह माइक्रोसॉफ़्ट के सह-संस्थापक बिल गेट्स को पछाड़कर दूसरे सबसे अमीर बन गए।<ref>{{cite web |title=बिल गेट्स को पछाड़ कर दुनिया के दूसरे सबसे अमीर बनने के करीब पहुंचे एलन मस्क |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/business/business-news/tesla-elon-musk-close-to-dethroning-bill-gates-world-second-richest-person/articleshow/79344191.cms |website=indiatimes.com |accessdate=24 मार्च 2023}}</ref> जनवरी 2021 में, $185 बिलियन की कुल संपत्ति के साथ मस्क ने ऐमेज़ॉन के संस्थापक जेफ़ बेज़ोस को पछाड़ा और दुनिया के सबसे अमीर व्यक्ति बन गए।<ref>{{cite web |title=World Richest Person 2021: Jeff Bezos को पीछे छोड़कर दुनिया के सबसे अमीर बन सकते हैं Elon Musk |url=https://zeenews.india.com/hindi/business/elon-musk-to-be-world-richest-person-2021-accroding-to-bloomberg-billionaires-index-list/823434 |website=zeenews.india.com |accessdate=24 मार्च 2023}}</ref>नवंबर 2021 में मस्क 300 बिलियन डॉलर से अधिक की संपत्ति वाले पहले व्यक्ति बने। 30 दिसंबर 2022 को यह बताया गया कि टेस्ला शेयर मूल्यों में गिरावट के कारण मस्क ने अपनी संपत्ति में से 200 बिलियन डॉलर खो दिए थे। इस वजह से मस्क इतिहास में इतनी बड़ी राशि खोने वाले पहले व्यक्ति बन गए।<ref>{{cite web |title=Elon Musk Wealth: 200 बिलियन डॉलर की संपत्ति गंवाने वाले दुनिया के पहले शख्स बने मस्क, जानें क्या है कारण? |url=https://www.amarujala.com/business/business-diary/elon-musk-becomes-first-person-ever-to-lose-200-billion |website=amarujala.com |accessdate=24 मार्च 2023}}</ref> == इन्हें भी देखें== * [[स्पेसएक्स]] * [[फाल्कन हैवी]] * [[इंस्पिरेशन 4]] * [[एलन मस्क की टेस्ला रोडस्टर]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|3}} [[श्रेणी:1971 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:अमेरिकी इंजीनियर]] [[श्रेणी:अमेरिकी उद्यमी]] [[श्रेणी:अमेरिकी अरबपति]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] lgvaz5m12cnbvu6dqc40flqyavs3ghm इलेक्ट्रॉन ढांचा 0 884006 6631617 5894312 2026-10-21T03:18:51Z SM7 89247 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व2|शीह व2]]) 6631617 wikitext text/x-wiki {{db-test}} {{भूमिका फिर लिखें|date=मार्च 2018}} {{स्रोतहीन|date=मार्च 2018}} इलेक्ट्रॉन का ढांचा.... हाइड्रोजन के नाभीक में प्रोटान ओर इलेक्ट्रॉन होते हैं न्यूट्रॉन नहीं होता है 1s² इलेक्ट्रॉन की कक्षा होती हे. {{श्रेणी कम|date=मार्च 2018}} eomthrp5cd3we15wr2cw8m8ocb2oco9 शिवरानी देवी 0 926906 6631669 6621894 2026-10-21T06:24:05Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:एक स्रोत|एक स्रोत]]}} और {{[[साँचा:कड़ियाँ कम|कड़ियाँ कम]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6631669 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{एक स्रोत|date=अक्टूबर 2026}} {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} }} '''शिवरानी देवी''' प्रेमचंद कथा-सम्राट [[प्रेमचंद|मुंशी प्रेमचंद]] की जीवन-संगिनी थीं। == जीवन == शिवरानी देवी के पिता का नाम '''मुंशी देवीप्रसाद था'''। वे बाल-विधवा थीं। १९०६ में उनका [[विवाह]] मुंशी प्रेमचंद से हुआ। शिवरानी देवी ने स्वाधीनता आंदोलन में सक्रिय भाग लिया। वे स्वाधीनता के लिए लड़ीं। १९३० में उन्हें २ महीने का कारावास हुआ। वे साहित्य रचना भी करतीं थीं। उनकी रचनाएं "[[चाँद (पत्रिका)|चाँद]]" व "[[हंस पत्रिका|हंस]]" में प्रकाशित हईं हैं। == रचनाएँ == * '''प्रेमचंद घर में''' (नयी किताब प्रकाशन, दिल्ली) (१९४४)- प्रेमचंद की जीवनी-८ मई २०२० को जनसत्ता में प्रकाशित लेख में इस जीवनी का एक अंश छपा। उस अंश में अपनी पहली कहानी पर बात करते हुए वे लिखतीं हैं कि- "मेरी पहली 'साहस' नाम की कहानी चाँद में छपी।"<ref>{{cite web |title=प्रेमचंद: बाल विधवा को बनाया था जीवनसाथी, पत्नी के आइडिया पर लिखा करते थे कहानियां |url=https://www.jansatta.com/national/premchand-birth-anniversary-married-a-child-widow-shivrani-devi-wrote-stories-on-her-idea/390476/ |website=जनसत्ता |accessdate=8 मई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929075650/http://www.jansatta.com/national/premchand-birth-anniversary-married-a-child-widow-shivrani-devi-wrote-stories-on-her-idea/390476/ |archive-date=29 सितंबर 2017 |url-status=dead }}</ref> * '''कौमुदी''', '''पगली''' और '''नारी ह्रदय''' इनके तीन कहानी संग्रह नयी किताब प्रकाशन, दिल्ली से प्रकाशित हुआ है।   ==इन्हें भी देखें== * [[प्रेमचंद]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [https://web.archive.org/web/20180715235709/https://www.pustak.org/books/bookdetails/4021] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:स्वतंत्रता सेनानी]] fmtayau33uqiq3bunyvix9i35hzwvk3 विकिपीडिया:प्रयोगस्थल 4 935970 6631542 6631465 2026-10-20T16:02:29Z चाहर धर्मेंद्र 703114 प्रयोगस्थल खाली किया। 6631542 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> nqyrael75jv4pl2ws5ryi3yf27rl3hh सदस्य:डाॅ जीतराम भट्ट/प्रयोगपृष्ठ 2 945621 6631524 6622249 2026-10-20T15:36:35Z Jeet Ram Bhatt 597347 संस्कृत शास्त्रों में पत्रकारिता एवं संचार के सूत्र एवं सिद्धान्त विषय के विभिन्न उपविषयों को आधार बना कर शोधकार्य का निर्देशन 6631524 wikitext text/x-wiki 🎃योगदान क्रियेटिव कॉमन्स ऍट्रीब्यूशन/शेयर-अलाइक लाइसेंस ३.० तथा GFDL की शर्तों के तहत उपलब्ध किये हुए माने जायेंगे (अधिक जानकारी के लिये उपयोग की शर्तें देखें)। आपका लिखा हुआ कोई भी पाठ अन्य सदस्यों द्वारा संपादित और पुनः वितरित हो सकता है। आप यह भी प्रमाणित कर रहे हैं कि यह लेख सामग्री आपने स्वयं लिखी है अथवा जनार्पित या किसी अन्य मुक्त स्रोत से कॉपी की है। कॉपीराइट वाले लेखों को, बिना अनुमति के, यहाँ नहीं डालिये ! = '''प्रो.जीतराम भट्ट''' = प्रो.जीतराम भट्ट की प्रारम्भिक शिक्षा गाॅवं के विद्यालय में ही हुई। इसके अनन्तर ऋषिकेश में इन्होंने गुरुकुल परम्परा से वेद, वेदांग, उपनिषद्, दर्शन, योग, ध्यान, कुण्डलिनी आदि विषयों का गहन अध्ययन किया। प्रो.भट्ट ने हिमाचल प्रदेश विश्वविद्यालय शिमला हि0प्र0 से एम.ए.,(लोक प्रशासन),सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय वाराणसी से आचार्य (व्याकरण), राष्ट्रीय संस्कृत संस्थान, भारत सरकार से बी.एड्., हे0नं0ब0गढ़वाल विश्वविद्यालय श्रीनगर, उत्तराखण्ड से पीएच.डी.,लोकमान्य संस्कृत विद्यापीठ (विश्वविद्यालय), येवले, महाराष्ट्र से डी.लिट्. की उपाधियां प्राप्त कीं। (1.) '''उपसचिव''', दिल्ली संस्कृत अकादमी, दिल्ली सरकार में दिनांक 11.12.1998 से 30.04.2013 तक उपसचिव पद पर कार्यालयप्रशासन, वित्तीय प्रबन्धन, राष्ट्रीय स्तर के कार्यक्रमों का संचालन और संस्कृतग्रन्थों के शोध व प्रकाशन का अनुभव तथा दिल्ली के संस्कृत-विद्यालयों के निरीक्षण का अनुभव। '''(2.)''' '''निदेशक''', डा.गो.गि.ला.शा. प्राच्य विद्या प्रतिष्ठान, दिल्ली सरकार में दिनांक 01.05.2013 से निरन्तर वर्तमान में निदेशक पद पर कार्यालय-प्रशासन, वित्तीय प्रबन्धन, राष्ट्रीय स्तर के कार्यक्रमों का संचालन और संस्कृत-ग्रन्थों के शोध व प्रकाशन का दायित्व तथा दिल्ली के संस्कृत-विद्यालयों/गुरुकुलों के निरीक्षण, पाठ्यक्रम-निर्माण, परीक्षाओं के संचालन आदि का दायित्व। '''(3.)''' '''सचिव''', दिल्ली संस्कृत अकादमी, दिल्ली सरकार में दिनांक 03.07.2015 से 27.01.2021 तक सचिव पद पर कार्यालय-प्रशासन, वित्तीय प्रबन्धन, राष्ट्रीय स्तर के कार्यक्रमों का संचालन और संस्कृतग्रन्थों के शोध व प्रकाशन का कार्य। '''(4.)''' '''सचिव''', हिन्दी अकादमी, दिल्ली सरकार में दिनांक 26.02.2016 से 05.01.2023 तक सचिव पद पर कार्यालय-प्रशासन, वित्तीय प्रबन्धन, राष्ट्रीय स्तर के कार्यक्रमों का संचालन और हिन्दी-ग्रन्थों के शोध व प्रकाशन का कार्य। '''(5.)''' '''संस्थापक सचिव''', गढ़वाली, कुमाउॅंनी एवं जौनसारी अकादमी, दिल्ली सरकार में दिनांक 17.10.2019 से 05.01.2023 तक सचिव पद पर कार्यालयप्रशासन, वित्तीय प्रबन्धन, राष्ट्रीय स्तर के कार्यक्रमों का संचालन और हिन्दीग्रन्थों के शोध व प्रकाशन का कार्य। '''(6.)''' '''प्रोफेसर एवं''' '''शोध-निर्देशक''' आदरी प्रोफेसर के  रूप में  माखनलाल चतुर्वेदी राष्ट्रीय पत्रकारिता एवं संचार विश्वविद्यालय, भोपाल के शोध संकाय में ‘संस्कृत शास्त्रों में पत्रकारिता एवं संचार के सूत्र’ विषय पर अनुसन्धान के लिए पंजीकृत 8 शोध-छात्रों का शोध-निर्देशन प्रो.जीतराम भट्ट के व्यक्तित्व और कृतित्व पर दो विश्वविद्यालयों में शोधार्थी शोधकार्य किया गया। '''(7.)'''.'''अध्यापन और अकादमिक कार्यों का दायित्व-''' (1.) दो वर्षों तक माध्यमिक कक्षाओं में संस्कृत एवं हिन्दी विषयों का अध्यापन (2.)एक वर्ष तक संस्कृत-आचार्य के रूप में साहित्य व व्याकरण का अध्यापन अनुभव (3.) छः वर्ष, सात महीने तक संस्कृतशिक्षक (टी.जी.टी.) के रूप में संस्कृत एवं हिन्दी विषयों का अध्यापन अनुभव (4.)पांच वर्ष दो महीने ग्यारह दिन तक संस्कृतप्रवक्ता (पी.जी.टी.) के रूप में संस्कृत विषय का अध्यापन अनुभव '''(8.) रचनाएं/साहित्यकार के रूप में योगदान (Published Books)''' 1. मौलिक काव्य एवं ग्रन्थ- 1. अनुभूतिशतकम् (संस्कृत-काव्य) 2. भक्तिवल्लरी ( संस्कृत-काव्य) 3. संस्कृत-गीत-निर्झरिणी ( संस्कृत-काव्य) 4. वैचित्र्यम् ( संस्कृत-काव्य) 5. श्रीमदुमाशंकरकाव्यम् ( संस्कृत-काव्य) 6. प्रसिद्धानि छन्दांसि मधुराणि गीतानि च (संस्कृत-गीत) 7. संस्कृत-शिक्षण-काव्यम् (संस्कृत-काव्य ) 8. द्वादशज्योतिर्लिंगस्तोत्रम् (संस्कृत-काव्य) 9. श्रीगोस्वामिचरितम् ( संस्कृत-काव्यम्) 10. नवरसरुचिरा (संस्कत-काव्य) 11. शिक्षावली (संस्कृत-काव्य) 12. भक्तिरसामृतम्-एक अध्ययन(हिन्दी गद्य) 13. व्यावहारिकसंस्कृतशब्दकोशः (शब्दकोश) 14. संस्कृतवाङ्मय में जलविज्ञान (हिन्दी-अनुवाद) 15. श्रीमन्नारायणीयम् (हिन्दी-अनुवाद) 16. श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् (हिन्दी-अनुवाद) 17. श्रीवायुपुराण (आंग्लानुवाद) 18. शतपथब्राह्मण (आंग्लानुवाद का सम्पादन) 19. श्रीविन्सरस्तोत्ररत्नावली(हिन्दी-अनुवाद) 20.भक्तिरसामृत का शश्वत आनन्द (हिन्दी-गद्य) 21. इक्कीस धर्मसंहिताएं (धर्मशास्त्र के 21ग्रन्थों का अनुवाद) 22. स्वयमेव संस्कृत-शिक्षणम् (हिन्दी-गद्य) 23. ईश्वर-समाराधना (हिन्दी अनुवाद-सहित) 24. जीतू बग्ड्वाल(गढ़वाली उपन्यास) 25. संस्कृत-स्वाध्ययनम् (संस्कृत-गद्य) 26. संस्कृते लोकप्रशासनं शासनप्रबन्धनं च(ग्रन्थ) 27. श्रीशनि-समाराधना(ग्रन्थ) 28. संस्कृतवाग्व्याहरणम् (संस्कृत-गद्य) 29. हिन्दी के ललित निबन्ध (गद्य) 30. पहाड़ का गीत (गढ़वाली काव्य) 31 बारहखड़ी की फुलझड़ी (हिन्दी काव्य) 32. वरान्निबोधत (संस्कृत-गद्य) 33. संस्कृतसाहित्ये पर्यावरणम् (संस्कृत-गद्य) 34. प्राच्यज्ञानम् (संस्कृत-गद्य) 35.संस्कृत-शब्दकोश 36. परशुराम (नाटक) 37. आदर्श चरित्र कथाएं 38.मंगल, मांगलिक और हम 39.कविताओं का आनन्दवन 40.नेपथ्य के स्वर 41.उत्तराखण्ड की भाषाओं की लोकयात्रा (निबन्धात्मक) 42.शिव-नन्दा की माया (गढ़वाली नाटक) 43.गढ़वाली लोकगीत (गढ़वाली गीत-संग्रह) 44.जीतू बगड्वाल़ (गढ़वाली लोक-नृत्य) 45.गढ़वाली में रामलीलाा के गीत (गढ़वाली गीत-संग्रह) 46.‘उड़ि जा हिंलास’ (गढ़वाली काव्य) 47.गढ़वाली भाषा का व्याकरण 48.गढ़वाली-हिन्दी शब्दकोश 49.कुमाउंनी एवं गढ़वाली गीतों का संस्कृत अनुवाद 50.दुधब्वैलि अर उत्तराखण्ड (निबन्धात्मक) 51.नाट्यसप्तकम् (संस्कृत लघुनाटक) 52.अभिनय से आदर्श का सन्देश '''(9)'''. '''प्रकाशित मौलिक संस्कृत एवं हिन्दी के चार्ट''' 1. वर्णमाला 2. कारकाणि 3. वाक्यप्रयोगः 4. सन्धिः 5 .समासः 6. मुख्या अव्ययाः 7. समयः 8. सुभाषितानि 9. उपसर्गाः 10. तिथयः 11. वर्णो के उच्चारणस्थान 12. लोकोक्तियां 13. हिन्दी के शब्द 14. शब्दों के भेद 15. कारक और वचन 16. वाच्य 17. पर्यायवाची शब्द 18. विलोम शब्द 19. विराम चिह्न 20. मुहावरे 3. प्रकाशित मौलिक सी.डी.- 1. संस्कृत के मधुर गीत 2. संस्कृत के प्रसिद्ध छन्द 3. आधार आश्रय और वास्तुशास्त्र 4. जीवन में योग का उपयोग 5. सफलता, उन्नति और ज्योतिषशास्त्र 6. श्रीशनि-आराधना '''(10.). प्रकाशित मौलिक संस्कृत-शोधनिबन्ध एवं कविताएं-''' 1. शिक्षातन्त्रे नवीननीतिः 2. नवनीत्यां संस्कृतस्य स्थितिः 3. भारते सुरभारतीस्थितिः 4. स्वयं पृच्छतीत्थम् 5. संस्कृतभाषा एव राष्ट्रभाषापदे आरोहणीया 6. संस्कृतम् अन्ताराष्ट्रिया लोकप्रिया भाषा भविष्यति 7. उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधयत 8. संस्कृते प्रबन्धनं लोकप्रशासनं च 9. स्वातन्त्र्यगीतिः 10. स्वस्ति पन्थामनुचरेम 11. भक्तिरसामृतस्योद्भवः 12. रसाभिव्यक्तिः 13. संस्कृतसाहित्ये भक्तिः 14. भक्तिरसामृतस्य नवधाः धाराः 15. भो सुभाष! 16. संस्कृतं रक्षणीयम् 17. संस्कृते शासनपद्धतिः 18. संस्कृतज्ञाः स्वातन्त्र्यसेनान्यः 19. समर्पितौ स्वातन्त्र्यसेनान्यौ 20. स्वातन्त्र्यसेनान्यः गो0गणेशदत्त महोदयाः 21. स्वातन्त्र्यसंग्रामे स्वा0 ओमानन्दसरस्वती 22. स्वातन्त्र्यसेनान्यः पं0उमाशंकर दीक्षितः 23. गो0गिरिधारीलालवर्याणां व्यक्तित्वं कृतित्वं च 24. काकस्य महत्ता 24. देवीस्तुतिः 25. विभिन्नपत्रपत्रिकासु सामयिकसमाचाराः 26. हास्यपंचकम् 27. देवीस्तुतिः 28. अष्टाध्यायां शृंगाररसः 29. वादे वादे जायते तत्त्वबोधः 30.संस्कृत-साहित्ये भक्तिरसामृतम् 31.पुराणेषु सृष्टि-प्रक्रिया 32. शिशुपालवधकाव्यम् महाकविः माघश्च 33.धर्मसंस्थापनार्थाय भगवत्सम्भव: 34.भारतीयसंस्कृतौपर्यावरणमहत्त्वम् 35.संस्कृतावाड्मये वर्णितम् विज्ञानम् 36.संस्कृतशासनस्य सूत्राणि 37.युक्ताहारः स्वास्थमारोग्यं च 38. व्याकरणशास्त्रस्य परम्परा 39.वैदिकवाड्.मये लोकप्रबन्धनम् 40.संस्कृतशास्त्रदृष्ट्या युक्ताहारः स्वास्थ्यं च 41.भारत की महत्त्वपुर्ण धरोहर संस्कृत 42.देश की उन्नति में शाकाहार 43.संस्कृतशास्त्रेषु समय-गणना 44.संस्कृत की प्रासंगिकता 45.भारत की महत्त्वपूर्ण धरोहर 46.दो हजार चैतीस के बाद संस्कृत सीखने हेतु 47.दोषों पर विजय की आवश्यकता 48.शिक्षा मानव में मानवता के गुण विकसित करती हैं। 49.स्वयं पृच्छतीत्थम् 50.स्वातन्त्रयगीतिः 51. शिशु-गीतानि इनके अतिरिक्त संस्कृत व हिन्दी के पत्र-पत्रिकाओं में 100 से अधिक शोध-लेख व कविताएं प्रकाशित '''(11.)''' '''सम्पादन एवं लेखन-''' सन् 1987 में दिल्ली संस्कृत अकादमी की स्थापना से ही सतत रूप से आदरी सम्पादक, उपसम्पादक और सम्पादक के रूप में संस्कृत-पत्रिका, संस्कृत-ग्रन्थों का लेखन, सम्पादन का कार्य-अनुभव। इसके अतिरिक्त विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं व पुस्तकों का सम्पादन अनुभव- .'''(क)''' '''पत्र-पत्रिकाओं का सम्पादन-''' 1. सन् 1994 से सततरूप से संस्कृतपत्रिका दिशाभारती (पाक्षिक) का सम्पादक (27 वर्ष) 2. सन् 1987 से 1998 तक संस्कृतपत्रिका-संस्कृतमंजरी का आदरी सम्पादक (3 वर्ष) 3. सन् 1998 से संस्कृतमंजरी का उपसम्पादक. के रूप में सम्पादनकार्य (22 वर्ष) 4. संस्कृत-चन्द्रिका एवं संस्कृतमंजरी का सम्पादक (5 वर्ष 6 महीने) 5. हिन्दी मासिक पत्रिका ‘इन्द्रप्रस्थ भारती’’ का सम्पादक (फरवरी 2016 से जनवरी 2023 तक)(7 वर्ष) 6. सन् 1981 से 1982 तक ‘योग-वेदान्त’ हिन्दी मासिक में उपसम्पादक 7. सन् 1990 से 1991 तक क्रान्ति का अमर सन्देश (हिन्दी साप्ताहिक)का सम्पादन 8. सन् 19993 में एक वर्ष दिशा-भारती (हिन्दी मासिक)का सम्पादन 9. सन्1993 से 1998 तक भारती (हिन्दी वार्षिक) का सम्पादन 10. सन्1996 से 1997 तक अभिव्यक्ति (हिन्दी त्रैमासिक) का सम्पादन 11. सन् 2013 से संस्कृतवाणी पाक्षिक का मार्गदर्शक 12. सन् 2013 से संस्कृत-रत्नाकर मासिक का मार्गदर्शक 13. सन् 2014 से सनातन सन्देश हिन्दी मासिक का मार्गदर्शक '''(ख)''' '''संस्कृत-ग्रन्थ, काव्य, कैसेट/सी.डी. आदि का सम्पादन-''' 1.संस्कृतसूक्तिसमुच्चय-वैदिकखण्ड(1 खण्ड) 2.संस्कृतसूक्तिसमुच्चय-ब्राह्मणखण्ड (2 खण्ड) 3.आरण्यकखण्ड(3 खण्ड) 4.सांख्ययोगखण्ड(4 खण्ड) 5.वेदान्तखण्ड(5 खण्ड) 6.मीमांसाखण्ड(6 खण्ड) 7.न्यायवैशेषिकखण्ड(7 खण्ड) 8.जैनदर्शनखण्ड(8 खण्ड) 9.बौद्ध एवं चार्वाक खण्ड(9 खण्ड) 10.वेदांगखण्ड(10 खण्ड) 11.रामायणखण्ड(11 खण्ड) 12.महाभारतखण्ड(12 खण्ड) 13.पुराणखण्ड(13 खण्ड) 14.काव्य एवं महाकाव्य (14 खण्ड) खण्ड 15.काव्यशास्त्रखण्ड(15 खण्ड) 16.गद्यखण्ड(16 खण्ड) 17.संस्कृतनाट्यखण्ड(17 खण्ड) 18.आधुनिकसंस्कृतनाट्यखण्ड(18 खण्ड) 19.आधुनिककाव्यखण्ड(19 खण्ड) 20.मुक्तकखण्ड(20खण्ड) 21.व्याकरणखण्ड(21 खण्ड) 22.संस्कृतवाङ्मये विज्ञानम् 23.विंशशताब्दीसंस्कृतकाव्यामृतम् प्रथमो भागः 24.संस्कृतलघुनाट्यचयः 25.संस्कृतलघुकथाचयः 26.संस्कृतवाङ्मये जलविज्ञानम् 27.संस्कृतवाङ्य में जलविज्ञान (हिन्दी अनुवाद) 28.संस्कृतवाङ्मये कृषिविज्ञानम् 29.भारती (कवितासंग्रह) 30.भावना (कवितासंग्रह) 31.लघुकथासंग्रह 32.लघुनाट्यसंग्रह 33.कथालतिका 34.नाट्यलतिका 35.कथावल्लरी 36.नाट्यवल्लरी 37.प्रभा (कवितासंग्रह) 38.व्यवस्था (कवितासंग्रह) 39.समस्या (कवितासंग्रह) 40.संस्कृतदैनन्दिनी ( सात भाग) 41.वार्षिकी (12 भाग) 42.प्रियदर्शिनीयम् 43.सुभाषचन्द्रकाव्यवल्लरी 44.स्वतन्त्रता 45.संस्कृतवाङ्मये शासनप्रबन्धनपद्धतिः 46.संस्कृतकथाकौमुदी 47.स्वातन्त्र्यस्वर्णसौरभम् 48.दिल्लीस्थाः विंशशताब्दीयाः संस्कृतरचनाकाराः 49.संस्कृतनाट्यकौमुदी 50.श्रीरवीन्द्रकाव्यकुसुमांजलिः(चार भाग) 51.शंकरग्रन्थावलिः भागः 1(उपनिषद्भाष्यम्) 52.संस्कृतिः(कवितासंग्रह) 53.वर्णात्मकं भगवतीसुप्रभातम्(कैसेट) 54.हनुमत्सुप्रभातम् (कैसेट) 55.सौन्दर्यलहरी (सी. डी.) 2 भाग 56.भक्तिरसामृतम् (कैसेट 5 भाग) 57.संस्कृतकैलेण्डर (सात) 58.विंशशताब्दीसंस्कृतकाव्यामृतम् 2 भागः 59.चाणक्यसूत्र (हिन्दी अंग्रेजी अनुवादसहित) 60.संस्कृत कथा मंजरी 61.संस्कृत नाट्य मंजरी 62.भीमशतकम् 65.साधना 66.व्याकरणकौमुदी दो भागों में 67.वाक्यरचनाप्रदीपः दो भागों में 68.साहित्यमंजरी तीन भागों में 69.भारतीयविज्ञानचन्द्रिका तीन भागों में 70.‘‘दिल्ली’’संस्कृतकाव्य 71.संस्कृत-सूक्ति-सुरभिः 72.दर्शनपरिशीलनम् 73.संस्कृत-साहित्य-परिशीलनम् 74.काव्य और सौन्दर्य-विविध आयाम 75. अठारह किस्से '''(12.)'''. '''अन्य दायित्व-''' 1.संगठनात्मक कार्य एवं लोक-प्रबन्धन- (1.) सन् 1990 में अखिल भारतीय स्तर पर संस्कृत के प्रचारप्रसार के लिए दिल्ली में भारत संस्कृत परिषद् की स्थापना में महत्त्वपूर्ण भूमिका। परिषद् का संस्थापक सदस्य। (2.) सन् 1993 से 1997 तक भारत संस्कृत परिषद्, नई दिल्ली में महासचिव के रूप में प्रशासनिक उत्तरदायित्व का निर्वाह करते हुए संस्कृत व्यवहार शिविरों का संयोजन एवं प्रशिक्षण (5 वर्ष) (3.) सन् 1994 से 1998 तक अखिल भारतीय संस्कृत पत्रकारिता संघ के सदस्य के रूप में पत्रकारिता सम्मेलनों का संयोजन (5 वर्ष) (4.) सन् 1995 से 1997 तक दिल्ली राज्यस्तरीय श्रीओम्प्रकाश सोनी प्रतियोगिताओं का संयोजन (3 वर्ष) (5.) सन् 1997 से 1998 तक परिवार कल्याण निदेशालय दिल्ली सरकार की पल्स पोलियो सेना का कमलानगर, दिल्ली क्षेत्र में नेतृत्व (2 वर्ष) (6.) सन्1991 से विविध सामाजिक और सरकारी संस्थाओं में निरन्तर रूप से विद्वत्सभाओं,काव्यगोष्ठियों, संस्कृतसम्मेलनों,परिचर्चाओं, कवि-सम्मेलनों का संयोजन और संचालन (20 वर्षों से) (7.)सन् 1988 में गांधी स्मृति एवं दर्शन समिति भारत सरकार का प्रतियोगिता आयोजन 2. संस्कृत माध्यम से संस्कृत-सम्भाषण-शिविरों में प्रशिक्षण का कार्य- सन्1991 से सतत रूप से भारत संस्कृत भारत परिषद्, नई दिल्ली और दिल्ली संस्कृत अकादमी, दिल्ली सरकार द्वारा आयोजित संस्कृत शिक्षण-कक्षाओं और संस्कृत-सम्भाषण शिविरों में संस्कृत के जिज्ञासुओं को संस्कृत-माध्यम से प्रशिक्षण देने का कार्य। '''(13.)'''. '''काव्यपाठ, शोधनिबन्ध-प्रस्तुति, व्याख्यान और कार्यक्रम-संयोजन-''' विभिन्न विश्वविद्यालयों, संस्थाओं, अकादमियों, दूरदर्शन, आकाशवाणी आदि द्वारा आयोजित राष्ट्रीय स्तर पर कविसम्मेलनों, शोधसंगोष्ठियों, परिचर्चाओं, कक्षाओं, कार्यशालाओं, अखिल भारतीय कवि सम्मेलनों में संस्कृत, हिन्दी और गढ़वाली भाषा में काव्यपाठ तथा विविध विषयों पर शोधनिबन्ध की प्रस्तुति, व्याख्यान और विविध कार्यक्रमों का संयोजन व संचालन का अनुभव । '''(14.)'''. '''दूरदर्शन के वार्तावली धारावाहिक में संस्कृत कक्षाओं का संचालन और निर्णय -''' दूरदर्शन के डी डी न्यूज चैनल पर वार्तावली साप्ताहिक कार्यक्रम प्रारम्भ करने में महत्त्वपूर्ण भूमिका और सन् 2015 से सतत रूप से प्रसारित होने वाले साप्ताहिक संस्कृत कार्यक्रम ‘वार्तावली’ में संस्कृत-कक्षाओं का शिक्षण और चल-चित्रगीतों की अनुवाद-प्रतियोगिता में निर्णायक का दायित्व । 5. आकाशवाणी के सर्वभाषा कवि सम्मेलन की चयन समिति का सदस्य- सन् 2015 से सतत रूप से आकाशवाणी के अखिल भारतीय सर्वभाषा कवि सम्मेलन के लिए संस्कृत कवि चयन समिति के सदस्य का दायित्व । 6. दूरदर्शन और आकाशवाणी पर हिन्दी और संस्कृत में अनेक वार्ताओं और परिचर्चाओं में सहभागिता- सन् 2013 से सतत रूप से दूरदर्शन और आकाशवाणी पर विभिन्न वार्ताओं, कविसम्मेलनों और परिचर्चाओं में सहभागिता। '''(15.)'''. '''विभिन्न संस्थाओं और संस्थानों की समिति के सदस्य के रूप में क्रियाशीलता-''' 1.महर्षिसान्दीपनि राष्ट्रीय वेद विद्या प्रतिष्ठान,भारत सरकार, उज्जैन की संचालन समिति का सदस्य 2.श्रीलालबहादुर शास्त्री राष्ट्रीय संस्कृत विश्वविद्यालय, नई दिल्ली की आन्तरिक गुणवत्ता आश्वासन समिति का सदस्य 3.उत्तरप्रदेश संस्कृत संस्थान, लखनऊ की संचालन समिति का सदस्य 4.हरियाणा संस्कृत अकादमी, पंचकूला की संचालन समिति का सदस्य 5.उत्तराखण्ड संस्कृत अकादमी, हरिद्वार की संचालन समिति का सदस्य 6.गुरुरामराय शिक्षा समिति, आरामबाग, नई दिल्ली का सदस्य 7.अखिल भारतीय संस्कृत साहित्य सम्मेलन, नई दिल्ली संचालन समिति का सदस्य एवं पुरस्कार चयन समिति का सदस्य 8.ई-निविदा समिति कला, संस्कृति व भाषाविभाग, दिल्ली तीन वर्ष तक अध्यक्ष और वर्तमान में सदस्य। 9.कला, संस्कृति व भाषा विभाग, दिल्ली की कार्यक्रम-उपसमिति का सदस्य 10.साहित्य कला परिषद्, नईदिल्ली की कलाकार चयन समिति का सदस्य 11.साहित्य अकादमी,नईदिल्ली के पुरस्कारों में संस्कृत लेखकों के लिए परीक्षक '''(16.)''' '''सम्मान एवं पुरस्कार-''' 1 संस्कृत सेवा सम्मान- संस्कृत अकादमी, हरियाणा सरकार 2 संस्कृत समाराधक सम्मान-दिल्ली संस्कृत अकादमी, दिल्ली सरकार 3 संस्कृत-विद्वत्सम्मान- आसाम संस्कृत परिषद् गौहाटी 4 सेवा सम्मान-भारत संस्कृत परिषद्, नई दिल्ली 5 साहित्य-गौरव- पर्वतीय लोक कला समिति दिल्ली 6 विद्वत्सम्मान-आर्ष गुरुकुल देहरादून, उत्तराखण्ड 7 साहित्य सम्मान- श्रीचन्द्रकुंवर बर्त्वाल साहित्य परिषद् दिल्ली 8. संस्कृत-व्रती सम्मान-‘भारत संस्कृत परिषद्’ नई दिल्ली 9. साधक सम्मान-गाँधी स्मृति एवं दर्शन समिति, भारत सरकार 10.संस्कृत-विद्वत्सम्मान-श्रीहनुमत् शिक्षा सोसायटी, नई दिल्ली 11.विद्वद्भूषण-सम्मान- अखिल भारतीय विद्वत्परिषद् वाराणसी, उ. प्र. 12.सरस्वती-सम्मान-लोकभाषा प्रचार समिति, उड़ीसा 13.लोकमान्य तिलक गौरव पुरस्कार-वृत्तपत्र लेखक मंच, महाराष्ट्र 14.संस्कृत-गौरव-सम्मान भारतीय संस्कृति समाज, माडल टाउन, नई दिल्ली 15.अटल सम्मान-वैभव वेलफेयर सोसायटी, संसद भवन नई दिल्ली 16.राष्ट्रीय एकता पुरस्कार-भारतीय बौद्ध संघ, नई दिल्ली 17.वाग्योग सम्मान- वाग्योग-चेतना पीठम्, वाराणसी, उ.प्र 2018 18.सम्पादक-रत्नसम्मान-बृजलोकसाहित्य-कलासंस्कृति अकादमी, आगरा, उ.प्र.2021 19.‘शिक्षा क्षेत्र का ग्लोबल अवार्ड’ रेडियो मेरी आवाज 2021 20.महाकवि कालिदास सम्मान अखित भारतीय विद्वत्परिषद्, वाराणसी उ.प्र. 2022 21.ट्रु मीडिया सम्मान’ ट्रु मीडया सम्पादन समूह, नई दिल्ली 2022 22.‘विश्वरंग सम्मान’ रबीन्द्रनाथ टैगोर विश्वविद्यालय, भोपाल, म.प्र. 2022 23.‘नटसम्राट बेस्ट थिएटर प्रमोटर सम्मान’ नटसम्राट क्रिएटिव थि्एटर ग्रुप 2022 24.‘आचार्यश्री अवार्ड’ रेडियो मेरी आवाज 2022 25.श्रीचन्द्रकुंवर बर्त्वाल साहित्य परिषद् दिल्ली द्वारा लोकभाषा के लिए ‘साहित्य सम्मान’ 26.‘हिन्दी गौरव संस्था, नई दिल्ली द्वारा विशिष्ट हिन्दी सेवी-सम्मान’ 27.उत्तराखण्ड लोकमंच दिल्ली द्वारा ‘उत्तरायणी सम्मान’ 28.पर्वतीय लोक-विकास समिति, नई दिल्ली द्वारा ‘‘गढ़-गौरव सम्मान’’ 29.गढ़वाल रामलीला समिति किशन गंज, नई दिल्ली द्वारा विशिष्ट सारस्वत सम्मान 30.उत्तराखण्ड मैत्रीसंघ संस्था, कर्मपुरा नई दिल्ली द्वारा उत्तराखण्ड गौरव सम्मान 31.अखिल भारतीय सर्वभाषा संस्कृति समन्वय समिति द्वारा लोकभाषा सम्मान 32.‘कलश कलाश्री’ संस्था, द्वारका, नई दिल्ली द्वारा उत्तराखण्डी भाषाओं के उन्नयन के लिए कलाश्री सम्मान 33.उत्तराखण्डी भाषाओं के विकास के लिए ‘बड़थ्वाल कुटुम्ब’ संस्था द्वारा ‘पं.मुकुन्दराम दैवज्ञ सम्मान’ 34. बद्री केदार सांस्कृतिक एवं सामाजिक संस्था, दिल्ली द्वारा ‘गित्येर’ सम्मान, 35-कामरूप वेदाध्ययन मण्डलम्, असम द्वारा 'महामहोपाध्याय सम्मान'। oxkxe92yaglaju529gvi61s1537f72p वंदे भारत एक्सप्रेस 0 975694 6631493 6630785 2026-10-20T13:39:40Z ~2026-56018-57 954843 /* */ vande Bharat Express 6631493 wikitext text/x-wiki {{About|वंदे भारत रेलगाड़ी शृंखला|[[शयनयान]] रूपान्तर|वंदे भारत शयनयान|अन्य उपयोगों|वंदे भारत (बहुविकल्पी)}} {{Infobox rail service | name = वंदे भारत एक्सप्रेस | color = 28457D | color2 = FF7220 | image = {{Photomontage |position=center |photo1a=Vande Bharat Express around Mumbai.jpg |photo2a=Specially Designed Mini Vande Bharat Express train.jpg |photo2b=New_Jalpaiguri_Patna_Saffron_Grey_Mini_Vande_Bharat_Transet_2024-03-04-061128.jpg |size=300 |spacing=2 |color=white |border=0}} | caption = विभिन्न रंग-रूपों में वंदे भारत एक्सप्रेस रेलगाड़ियाँ | type = {{ill|अन्तर नगर रेल|en|Inter-city rail}} {{ill|अर्ध-उच्चगति रेल|en|Higher-speed rail}} | status = संचालित | locale = {{IND}} | predecessor = [[शताब्दी एक्सप्रेस]] | first = {{start date and age|df=yes|2019|02|15}} | website = {{URL|https://indianrail.gov.in}} | line_used = [[#सेवाएँ|८०]] | class = {{ubl|[[भारतीय रेल डिब्बा भण्डार#वातानुकूलित कार्यकारी श्रेणी (ई॰सी॰)|वातानुकूलित कार्यकारी श्रेणी (ई॰सी॰)]]|[[भारतीय रेल डिब्बा भण्डार#कुर्सी यान (सी॰सी॰)|कुर्सी यान (सी॰सी॰)]]}} | access = हाँ | seating = {{ubl|{{ill|रेल सीट#घूर्णनशील क्रॉस सीटें|en|Train seat|lt=घूर्णनशील क्रॉस सीटें}} (ई॰सी॰/EC)|{{ill|रेल सीट#क्रॉस सीटें|en|Train seat|lt=क्रॉस सीटें}} (सी॰सी॰/CC)}} | catering = ऑन-बोर्ड खानपान | observation = [[खिड़की#स्थिर|विस्तृत स्थिर खिड़कियाँ]] | entertainment = {{Hlist|[[भारतीय मानक IS 1293 विद्युत् आउटलेट|विद्युत् आउटलेट]]|{{ill|सूचनामूलक मनोरंजन प्रणाली|en|Infotainment system}}|[[एलईडी|पठन प्रकाश]]|[[वाई-फ़ाई]]}} | baggage = ऊपरी रैक | otherfacilities = {{Hlist|[[वातानुकूलन]]|{{ill|स्वचालित द्वार|en|Automatic door}}|[[शौचालय#जैव-शौचालय|जैव-निर्वात शौचालय]]|{{ill|सीसीटीवी|en|CCTV}}|[[गन्ध]] नियंत्रण|{{ill|रोलर ब्लाइंड|en|Window blind}}|{{ill|संवेदी जल नल|en|Tap water}}|[[धूम्र संसूचक]]}} | stock = [[वंदे भारत|वंदे भारत (रेलसेट)]] | gauge = {{track gauge|1,676mm|allk=on}} [[ब्रॉड गेज]] | el = {{25 kV 50 Hz}} {{ill|ओवरहेड लाइन|en|Overhead line}} द्वारा | speed = {{ubl|{{cvt|160|km/h}} (अधिकतम)|{{cvt|83|km/h}} (औसत)<ref>{{cite news |title=Vande Bharat Express averages 83 kmph, falls short of its top speed of 130 kmph |url=https://www.livemint.com/news/india/vande-bharat-express-averages-83-kmph-falls-short-of-its-top-speed-of-130-kmph-here-s-why-11681807481923.html |work=[[Livemint]] |date=18 April 2023 |access-date=7 March 2024 |archive-date=17 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317062159/https://www.livemint.com/news/india/vande-bharat-express-averages-83-kmph-falls-short-of-its-top-speed-of-130-kmph-here-s-why-11681807481923.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Built to hit 180 kmph, Why do Vande Bharat Express trains run at 83 kmph average speed? RTI reply reveals |url=https://www.financialexpress.com/business/railways-built-to-hit-180-kmph-why-do-vande-bharat-express-trains-run-at-83-kmph-average-speed-rti-reply-reveals-3051648/ |newspaper=[[द फ़ाइनेंशियल एक्सप्रेस (भारत)|द फ़ाइनेंशियल एक्सप्रेस]] |date=19 April 2023 |access-date=7 March 2024 |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419053810/https://www.financialexpress.com/business/railways-built-to-hit-180-kmph-why-do-vande-bharat-express-trains-run-at-83-kmph-average-speed-rti-reply-reveals-3051648/ |url-status=live }}</ref>}} | trainlength = {{ubl|{{cvt|192|m}} (8 डिब्बे)|{{cvt|384|m}} (16 डिब्बे)|{{cvt|480|m}} (20 डिब्बे)}} | owners = [[भारतीय रेल]] | map = [[File:Vande Bharat Express-hi.svg|320px]] | map_state = Vande Bharat Express Lucknow tu New Delhi Lucknow junction subah 6 10 per chalegi }} '''वंदे भारत एक्सप्रेस''', जिसे पहले '''ट्रेन १८''' के नाम से जाना जाता था, एक भारतीय अर्ध-हाई स्पीड ट्रेन और भारत की पहली [[इलेक्ट्रिक मल्टिपल इकाई|बिना इंजन की]] ट्रेन है।<ref name="express24">{{cite web |title=Train 18, India’s first engine-less train, set to hit tracks on October 29 |url=https://indianexpress.com/article/india/train-18-indias-first-engine-less-train-set-to-hit-tracks-on-october-29-5415892/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=24 अक्टूबर 2018 |access-date=7 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106233913/https://indianexpress.com/article/india/train-18-indias-first-engine-less-train-set-to-hit-tracks-on-october-29-5415892/ |archive-date=6 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> यह पूरी तरह से भारत में डिजाइन और निर्मित होने वाली पहली ट्रेन भी है। इसे [[सवारी डिब्बा कारखाना, चेन्नै]] (आईसीएफ) द्वारा १८ महीने की अवधि में भारत सरकार के [[मेक इन इंडिया]] पहल के तहत डिजाइन और बनाया गया था। पहली रेक की यूनिट लागत को १०० करोड़ (यूएस $१४ मिलियन) के रूप में दिया गया था, हालांकि यूनिट लागत अगले उत्पादन के साथ नीचे आने की उम्मीद है।<ref name ="prabhakar">{{cite news |last1=Prabhakar |first1=Siddarth |title=First Made-in-India engineless train gets on track for trial run - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/first-made-in-india-train-set-ready-for-trial-run/articleshow/66324376.cms |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |date=अक्टूबर 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105101450/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/first-made-in-india-train-set-ready-for-trial-run/articleshow/66324376.cms |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> मूल कीमत पर, यह यूरोप से आयातित एक समान ट्रेन की तुलना में ४०% कम महंगा होने का अनुमान है।<ref name="arora">{{cite news |last1=अरोड़ा |first1=रजत |title=Made-in-India 160 km per hour train to run from June |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/made-in-india-160-km-per-hour-train-to-run-from-june/articleshow/63323107.cms |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |date=March 16, 2018 |location=[[नई दिल्ली]], भारत |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627202039/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/made-in-india-160-km-per-hour-train-to-run-from-june/articleshow/63323107.cms |archive-date=27 जून 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन को फरवरी २०१९ में सेवा शुरू करने की योजना है, जिस तारीख से दूसरी इकाई का निर्माण और सेवा के लिए तैयार किया जाएगा।<ref name="rupera" /> रेलवे का पहला परीक्षण रन २९ नवंबर, २०१८ को [[चेन्नई]] में हुआ,<ref name="unitedtrial">{{cite news |title=Self-propelled Train 18 debuts for trial run |url=http://www.uniindia.com/news/india/self-propelled-train-18-debuts-for-trial-run/1391824.html |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[यूनाइटेड न्यूज आफ इंडिया]] |date=29 अक्टूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105012318/http://www.uniindia.com/news/india/self-propelled-train-18-debuts-for-trial-run/1391824.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन के ब्रेक और क्रू ओरिएंटेशन पर ध्यान केंद्रित किया,<ref name="ndtvsethi">{{cite news |last1=Sethi |first1=Nidhi |title=India's First Engineless Train To Make Debut On Tracks Today: 10 Points |url=https://www.ndtv.com/india-news/zero-discharge-cctv-cameras-on-indias-first-engineless-train-10-points-1938873 |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[एनडीटीवी इंडिया]] |publisher=[[एनडीटीवी इंडिया]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105061835/https://www.ndtv.com/india-news/zero-discharge-cctv-cameras-on-indias-first-engineless-train-10-points-1938873 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> और ७ नवंबर को दिल्ली में और बाद में राजस्थान में परीक्षण किया जाएगा।<ref name="ndtvstalin" /> दिल्ली के बाद, स्पीड परीक्षण आयोजित किया जाएगा, पहले १५० किलोमीटर प्रति घंटा (९३ मील प्रति घंटे), और उसके बाद १६० किलोमीटर प्रति घंटा (९९ मील प्रति घंटे) की ऑपरेटिंग गति पर।<ref name="ndtvsethi" /> भारत के [[अनुसन्धान अभिकल्प एवं मानक संगठन]] द्वारा एक टीम को परीक्षण की निगरानी के लिए और अंतिम गति परीक्षण के लिए आगे संगठित किया गया।<ref name="businessstandard">{{cite news |title=Special team to ensure speedy trials of India's first engine-less train |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/special-team-to-ensure-speedy-trials-of-india-s-first-engine-less-train-118102800186_1.html |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[बिजनेस स्टैंडर्ड]] |date=अक्टूबर 28, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062002/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/special-team-to-ensure-speedy-trials-of-india-s-first-engine-less-train-118102800186_1.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेनों का पहला सेट दिल्ली-भोपाल [[शताब्दी एक्स्प्रेस]] की जगह [[नई दिल्ली]] और [[भोपाल]] के बीच चलेगा, जो तीस साल से चल रहा है<ref name="ndtv" /> और यात्रा के समय को १५ प्रतिशत तक कम करेगा।<ref name="express24" /> १६० किलोमीटर प्रति घंटे (९९ मील प्रति घंटे) की ऑपरेटिंग गति पर, यह शताब्दी एक्सप्रेस को ३० किलोमीटर प्रति घंटे (१९ मील प्रति घंटे) से पीछे कर देगा।<ref name="ndtv">{{cite news |title=Pics: Train 18 To Begin Trial Run Today. Here Are 10 Things To Know |url=https://www.ndtv.com/business/train-18-indias-fastest-train-route-launch-date-today-features-engineless-rotating-seats-in-pictures-1939151 |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=एनडीटीवी प्रोफिट |publisher=एनडीटीवी इंडिया |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062047/https://www.ndtv.com/business/train-18-indias-fastest-train-route-launch-date-today-features-engineless-rotating-seats-in-pictures-1939151 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन १८ का बाहरी ढांचा [[शिनकानसेन|बुलेट ट्रेन]] की तरह है,<ref name="prabhakar" /> जिसके प्रत्येक छोर की वायुगतिकीय संकीर्णता है।<ref name="ectimespti" /> इसमें ट्रेन के प्रत्येक छोर पर एक ड्राइवर कोच है, जो लाइन के प्रत्येक छोर पर तेजी से बदलाव को सहज बनाता है।<ref name="unitedtrial" /> आंतरिक रूप से, ट्रेन में १,१२८ यात्रियों की बैठने की क्षमता के साथ १६ यात्री कारें हैं।<ref name="shine">{{cite news |last1=Shine |first1=Jacob |title=Train 18, India's first engine-less train, is also the country's fastest |url=https://www.business-standard.com/article/indian-railways/the-crown-jewel-of-indian-railways-is-a-billion-rupee-made-in-india-train-118102900370_1.html?utm_source=SEO&utm_medium=ST |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[बिजनेस स्टैंडर्ड]] |location=[[नई दिल्ली]], [[भारत]] |date=29 अक्टूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030092231/https://www.business-standard.com/article/indian-railways/the-crown-jewel-of-indian-railways-is-a-billion-rupee-made-in-india-train-118102900370_1.html?utm_source=SEO&utm_medium=ST |archive-date=30 अक्तूबर 2018 |url-status=live }}</ref> केंद्र में दो प्रथम श्रेणी के डिब्बे हैं जिनमें ५२ यात्री प्रत्येक में बैठ सकते हैं, बाकी के कोच डिब्बों में ७८ यात्री प्रत्येक में बैठे सकते हैं।<ref name="ndtv" /> ट्रेन की सीटें, ब्रेकिंग सिस्टम, दरवाजे और ट्रांसफार्मर ट्रेन के एकमात्र तत्व हैं जिन्हें आयात किया गया है,<ref name="prabhakar" /> उन्हें अगले इकाई के उत्पादन पर घरेलू रूप से बनाने की योजना है।<ref name="ndtvstalin">{{cite news |last1=Stalin |first1=J Sam Daniel |title=Inside India's 'Fastest' Train - 360-Degree Rotating Seats, Sliding Steps |url=https://www.ndtv.com/india-news/inside-indias-fastest-train-360-degree-rotating-seats-sliding-steps-on-engineless-train-18-trainset-1939051 |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[एनडीटीवी इंडिया]] |publisher=[[एनडीटीवी इंडिया]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062045/https://www.ndtv.com/india-news/inside-indias-fastest-train-360-degree-rotating-seats-sliding-steps-on-engineless-train-18-trainset-1939051 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> अगले वर्ष में एक, और उसके अगले वर्ष चार और इकाइयों के उत्पादन की योजना बनाई गई है।<ref name="ectimespti">{{cite news |title=Train 18: Country's first engine-less train rolled out; Train 20 next |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/train-18-countrys-first-engine-less-train-rolled-out-train-20-next/articleshow/66419774.cms |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105160418/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/train-18-countrys-first-engine-less-train-rolled-out-train-20-next/articleshow/66419774.cms |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> उन इकाइयों में से दो लेआउट में स्लीपर कारों को शामिल करेंगे।<ref name="ndtvsethi" /> भारतीय रेलवे और आईसीएफ ट्रेन २० के विकास की भी योजना बना रहे हैं, <ref>{{Cite web|url=https://hindimerijaan.com/train-18-vande-bharat-express-in-hindi/|title=ट्रेन 20 की योजना|last=हिंदी मेरी|first=जान|date=18 फरवरी 2019|website=Hindi Meri Jaan|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226144910/http://hindimerijaan.com/train-18-vande-bharat-express-in-hindi/|archive-date=26 फ़रवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>एक और अर्ध-हाई स्पीड ट्रेन जो राजधानी एक्सप्रेस की जगह लेगी। २०२० में लाइन का अनावरण किया जा सकता है।<ref name="train20">{{cite news |title=After Train 18, Indian Railways focuses on the next-gen Train 20 that'll replace Rajdhani |url=https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/after-train-18-the-next-gen-train-20-is-set-to-join-indian-rail-network/story/287488.html |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=बिज़नेस स्टैंडर्ड |publisher=लिविंग मीडिया |date=नवम्बर 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105160508/https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/after-train-18-the-next-gen-train-20-is-set-to-join-indian-rail-network/story/287488.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Kalaburagi - SMVT Bengaluru Vande Bharat Express.jpg|center|600px|thumb|कलबुरगी-बंगलुरु वन्दे भारत एक्सप्रेस]] == सक्रिय सेवाएँ == {| class="wikitable sortable" |+ ! rowspan="2" |क्र.सं. ! rowspan="2" |ट्रेन का नाम ! rowspan="2" |गाड़ी संख्या ! rowspan="2" |मूल स्टेशन ! rowspan="2" |टर्मिनल स्टेशन ! rowspan="2" |क्षेत्र ! rowspan="2" |रुकती ! rowspan="2" |डिब्बे ! rowspan="2" |आवृत्ति. ! rowspan="2" |दूरी ! rowspan="2" |यात्रा के समय ! colspan="2" |रफ़्तार ! rowspan="2" |उद्घाटन समारोह |- !अधिकतम !औसत |- !१ |नई दिल्ली-वाराणसी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४३६/२२४३५ |नई दिल्ली |वाराणसी जंक्शन |एन.आर. |२ |१६ |गुरु को छोड़कर |७५९ किमी (४७२ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |९५ किमी/घंटा (५९ मील प्रति घंटे) |१५ फरवरी २०१९ |- !२ |नई दिल्ली-श्री माता वैष्णो देवी कटरा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४३९/२२४४० |नई दिल्ली |श्री माता वैष्णो देवी कटरा |एन.आर. |३ |१६ |मंगल को छोड़कर |६५५ किमी (४०७ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |३ अक्टूबर २०१९ |- !३ |मुंबई सेंट्रल-गांधीनगर कैपिटल वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९०१/२०९०२ |मुंबई सेंट्रल |गांधीनगर राजधानी |डब्ल्यूआर |५ |१६ |बुध को छोड़कर |५२२ किमी (३२४ मील) |०६ घंटे २५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |३० सितंबर २०२२ |- !४ |नई दिल्ली-अम्ब अंदौरा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४४७/२२४४८ |नई दिल्ली |अंब अंदौरा |एन.आर. |४ |१६ |शुक्र को छोड़कर |४१२ किमी (२५६ मील) |०५ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७९ किमी/घंटा (४९ मील प्रति घंटे) |१३ अक्टूबर २०२२ |- !५ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-मैसूर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६०७/२०६०८ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |मैसूर जंक्शन |एसआर |२ |१६ |बुध को छोड़कर |४९७ किमी (३०९ मील) |०६ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |११ नवंबर २०२२ |- !६ |बिलासपुर-नागपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८२५/२०८२६ |बिलासपुर जंक्शन |नागपुर जंक्शन |एसईसीआर |४ |८ |शनिवार को छोड़कर |४१२ किमी (२५६ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७७ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |११ दिसंबर २०२२ |- !७ |हावड़ा-न्यू जलपाईगुड़ी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३०१/२२३०२ |हावड़ा जंक्शन |न्यू जलपाईगुड़ी जंक्शन |एर |३ |१६ |बुध को छोड़कर |५६६ किमी (३५२ मील) |०७ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |३० दिसंबर २०२२ |- !८ |विशाखापत्तनम-सिकंदराबाद वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८३३/२०८३४ |विशाखापत्तनम जंक्शन |सिकंदराबाद जंक्शन |ईसीओआर |५ |१६ |रवि को छोड़कर |६९८ किमी (४३४ मील) |०८ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |१५ जनवरी २०२३ |- !९ |मुंबई सीएसएमटी-सोलापुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२५/२२२२६ |मुंबई सीएसएमटी |सोलापुर |करोड़ |५ |१६ |बुध को छोड़कर (२२२२५) गुरु को छोड़कर (२२२२६) |४५४ किमी (२८२ मील) |०६ घंटे ३५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६९ किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |१० फरवरी २०२३ |- !१० |मुंबई सीएसएमटी-साईंनगर शिरडी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२३/२२२२४ |मुंबई सीएसएमटी |साईनगर शिर्डी |करोड़ |४ |१६ |मंगल को छोड़कर |३४१ किमी (२१२ मील) |०५ घंटे ५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६७ किमी/घंटा (४२ मील प्रति घंटे) |- !११ |रानी कमलापति (हबीबगंज)-हज़रत निज़ामुद्दीन वंदे भारत एक्सप्रेस |२०१७१/२०१७२ |हबीबगंज (रानी कमलापति) |हज़रत निज़ामुद्दीन |डब्ल्यूसीआर |३ |१६ |शनिवार को छोड़कर |७०२ किमी (४३६ मील) |०७ घंटे ३० मिनट |१६० किमी/घंटा (९९ मील प्रति घंटे) |९२ किमी/घंटा (५७ मील प्रति घंटे) |१ अप्रैल २०२३ |- !१२ |सिकंदराबाद-तिरुपति वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०१/२०७०२ |सिकंदराबाद जंक्शन |तिरुपति |एससीआर |४ |१६ |मंगल को छोड़कर |६६२ किमी (४११ मील) |०८ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८० किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |८ अप्रैल २०२३ |- !१३ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-कोयंबटूर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४३/२०६४४ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |कोयंबटूर जंक्शन |एसआर |३ |८ |बुध को छोड़कर |४९५ किमी (३०८ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |- !१४ |अजमेर- दिल्ली छावनी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९७७/२०९७८ |अजमेर जंक्शन |दिल्ली छावनी |एनडब्ल्यूआर |४ |१६ |बुध को छोड़कर |४२९ किमी (२६७ मील) |०५ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |१२ अप्रैल २०२३ |- !१५ |कासरगोड - तिरुवनंतपुरम वंदे भारत एक्सप्रेस (कोट्टायम के माध्यम से) |२०६३३/२०६३४ |कासरगोड |तिरुवनंतपुरम सेंट्रल |एसआर |८ |१६ |गुरु को छोड़कर |५८६ किमी (३६४ मील) |०८ घंटे १० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७२ किमी/घंटा (४५ मील प्रति घंटे) |२५ अप्रैल २०२३ |- !१६ |हावड़ा-पुरी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२८९५/२२८९६ |हावड़ा जंक्शन |पुरी |एसईआर |७ |१६ |गुरु को छोड़कर |५०० किमी (३१० मील) |०६ घंटे २५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७८ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |१८ मई २०२३ |- !१७ |देहरादून-आनंद विहार टर्मिनल वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४५८/२२४५७ |देहरादून टर्मिनल |दिल्ली आनंद विहार |एन.आर. |६ |८ |बुध को छोड़कर |३०२ किमी (१८८ मील) |०४ घंटे ४५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |६४ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |२५ मई २०२३ |- !१८ |न्यू जलपाईगुड़ी-गुवाहाटी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२७/२२२२८ |न्यू जलपाईगुड़ी जंक्शन |गुवाहाटी |एनएफआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |४०७ किमी (२५३ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७४ किमी/घंटा (४६ मील प्रति घंटे) |२९ मई २०२३ |- !१९ |मुंबई सीएसएमटी-मडगांव वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२९/२२२३० |मुंबई सीएसएमटी |मडगांव जंक्शन |करोड़ |७ |८ |शुक्र को छोड़कर |५८१ किमी (३६१ मील) |०७ घंटे ४५ मिनट |१२० किमी/घंटा (७५ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="५" |२७ जून २०२३ |- !२० |पटना-रांची वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३४९/२२३५० |पटना जंक्शन |रांची जंक्शन |ईसीआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |३७९ किमी (२३५ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६३ किमी/घंटा (३९ मील प्रति घंटे) |- !२१ |केएसआर बेंगलुरु-धारवाड़ वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६६१/२०६६२ |केएसआर बेंगलुरु सिटी जं |धारवाड़ |एसडब्ल्यूआर |३ |८ |मंगल को छोड़कर |४९५ किमी (३०८ मील) |०६ घंटे २५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !२२ |रानी कमलापति (हबीबगंज)-रीवा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०१७३/ २०१७४ |हबीबगंज (रानी कमलापति) |रीवा टर्मिनल |डब्ल्यूसीआर |८ |८ |मंगल को छोड़कर |५६८ किमी (३५३ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !२३ |इंदौर-नागपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९११/२०९१२ |इंदौर जंक्शन |नागपुर जंक्शन |डब्ल्यूआर |४ |८ |रवि को छोड़कर |६३६ किमी (३९५ मील) |०८ घंटे २० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !२४ |जोधपुर-साबरमती (अहमदाबाद) वंदे भारत एक्सप्रेस |१२४६१/१२४६२ |जोधपुर जंक्शन |साबरमती जंक्शन |एनडब्ल्यूआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |४४९ किमी (२७९ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |७ जुलाई २०२३ |- !२५ |गोरखपुर-लखनऊ चारबाग वंदे भारत एक्सप्रेस |२२५४९/२२५५० |गोरखपुर जंक्शन |लखनऊ चारबाग |नेर |२ |८ |शनिवार को छोड़कर |२९६ किमी (१८४ मील) |०४ घंटे १० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !२६ |उदयपुर शहर-जयपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९७९/२०९८० |उदयपुर शहर |जयपुर जंक्शन |एनडब्ल्यूआर |७ |८ |मंगल को छोड़कर |४२५ किमी (२६४ मील) |०६ घंटे २० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६९ किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) | rowspan="९" |२४ सितंबर २०२३ |- !२७ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-विजयवाड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६७७/२०६७८ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |विजयवाड़ा जंक्शन |एसआर |४ |८ |मंगल को छोड़कर |५१४ किमी (३१९ मील) |०६ घंटे ४० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७७ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |- !२८ |चेन्नई एग्मोर-तिरुनेलवेली वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६६५/२०६६६ |चेन्नई एग्मोर |तिरुनेलवेली जंक्शन |एसआर |६ |८ |मंगल को छोड़कर |६५० किमी (४०० मील) |०७ घंटे ५० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |८३ किमी/घंटा (५२ मील प्रति घंटे) |- !२९ |काचीगुडा-यशवंतपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०३/२०७०४ |काचीगुडा |यशवन्तपुर जंक्शन |एससीआर |४ |८ |बुध को छोड़कर |६१२ किमी (३८० मील) |०८ घंटे १५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७४ किमी/घंटा (४६ मील प्रति घंटे) |- !३० |पटना-हावड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३४८/२२३४७ |पटना जंक्शन |हावड़ा जंक्शन |ईसीआर |७ |८ |बुध को छोड़कर |५३२ किमी (३३१ मील) |०६ घंटे ३५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |- !३१ |रांची-हावड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८९८/२०८९७ |रांची जंक्शन |हावड़ा जंक्शन |एसईआर |६ |८ |मंगल को छोड़कर |४५८ किमी (२८५ मील) |०७ घंटे ०५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६५ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |- !३२ |पुरी-राउरकेला वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८३६/२०८३५ |पुरी |राउरकेला जंक्शन |ईसीओआर |५ |८ |शनिवार को छोड़कर |५०६ किमी (३१४ मील) |०७ घंटे ४५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६५ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |- !३३ |कासरगोड - तिरुवनंतपुरम वंदे भारत एक्सप्रेस (अलप्पुझा के माध्यम से) |२०६३१/२०६३२ |कासरगोड |तिरुवनंतपुरम सेंट्रल |एसआर |८ |८ |सोमवार को छोड़कर (२०६३२) मंगलवार को छोड़कर (२०६३१) |५७४ किमी (३५७ मील) |०८ घंटे ०५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !३४ |अहमदाबाद-जामनगर वंदे भारत एक्सप्रेस |२२९२५/२२९२६ |अहमदाबाद जंक्शन |जामनगर |डब्ल्यूआर |६ |८ |बुध को छोड़कर (२२९२६) मंगल को छोड़कर (२२९२५) |३३१ किमी (२०६ मील) |०४ घंटे २५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !३५ |वाराणसी-नई दिल्ली वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४१५/२२४१६ |वाराणसी जंक्शन |नई दिल्ली |एन.आर. |२ |१६ |मंगल को छोड़कर |७५९ किमी (४७२ मील) |०८ घंटे ०५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |९४ किमी/घंटा (५८ मील प्रति घंटे) |१८ दिसंबर २०२३ |- !३६ |आनंद विहार-अयोध्या धाम वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४२६/२२४२५ |दिल्ली आनंद विहार |अयोध्या धाम |एन.आर. |२ |८ |बुध को छोड़कर |६२८ किमी (३९० मील) |०८ घंटे २० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="६" |३० दिसंबर २०२३ |- !३७ |एसएमवीडी कटरा-नई दिल्ली वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४७८/२२४७७ |श्री माता वैष्णो देवी कटरा |नई दिल्ली |एन.आर. |३ |१६ |बुध को छोड़कर |६५५ किमी (४०७ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |- !३८ |अमृतसर- दिल्ली जंक्शन वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४८८/२२४८७ |अमृतसर जंक्शन |दिल्ली जंक्शन |एन.आर. |५ |८ |शुक्र को छोड़कर |४४७ किमी (२७८ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |- !३९ |कोयंबटूर-बेंगलुरु छावनी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४२/२०६४१ |कोयंबटूर जंक्शन |बेंगलुरु छावनी |एसआर |५ |८ |गुरु को छोड़कर |३७४ किमी (२३२ मील) |०६ घंटे ३० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |५८ किमी/घंटा (३६ मील प्रति घंटे) |- !४० |मंगलुरु सेंट्रल-मडगांव वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४६/२०६४५ |मंगलुरु सेंट्रल |मडगांव जंक्शन |एसआर |२ |८ |गुरु को छोड़कर |३१९ किमी (१९८ मील) |०४ घंटे ३५ मिनट |१२० किमी/घंटा (७५ मील प्रति घंटे) |७० किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) |- !४१ |जालना-मुंबई सीएसएमटी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०५/२०७०६ |जलना |मुंबई सीएसएमटी |एससीआर |६ |८ |बुध को छोड़कर |४३५ किमी (२७० मील) |०७ घंटे २० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |५९ किमी/घंटा (३७ मील प्रति घंटे) |} ==वंदे भारत एक्सप्रेस की खासियत== वंदे भारत एक्सप्रेस की सुरक्षा को प्राथमिकता देते हुए, इसे कई आधुनिक सुरक्षा सुविधाओं से लैस किया गया है। सुरक्षा की दृष्टि से, यह ट्रेन निम्नलिखित महत्वपूर्ण पहलुओं को शामिल करती है: # '''सीसीटीवी निगरानी:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में सभी कोच और '''महत्वपूर्ण स्थानों पर''' सीसीटीवी कैमरे लगाए गए हैं। ये कैमरे यात्रा के दौरान किसी भी असामान्य गतिविधि की निगरानी करते हैं और आपातकालीन स्थितियों में त्वरित प्रतिक्रिया की सुविधा प्रदान करते हैं। # '''सुरक्षा कर्मी:''' ट्रेन में प्रशिक्षित सुरक्षा कर्मियों की तैनाती की जाती है, जो यात्रियों की सुरक्षा को सुनिश्चित करते हैं। ये कर्मी हर स्थिति से निपटने के लिए तैयार रहते हैं और यात्रियों को सुरक्षा का विश्वास दिलाते हैं। # '''आपातकालीन संचार प्रणाली:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में अत्याधुनिक आपातकालीन संचार प्रणाली मौजूद है। इसमें आपातकालीन स्थिति में यात्रियों को '''तुरंत सहायता उपलब्ध कराने के लिए''' विशेष सिस्टम शामिल हैं। # '''फायर सेफ्टी व्यवस्था:''' ट्रेन में अग्निशामक यंत्र और फायर अलार्म की व्यवस्था की गई है, जो किसी भी संभावित आग लगने की स्थिति में त्वरित प्रतिक्रिया की सुविधा प्रदान करती है।<ref>{{Cite web|url=https://newsfactory1.com/%e0%a4%b5%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%87-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%b8-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%81/|title=वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाएँ, सुरक्षा, तेज़ी: यात्रियों के लिए क्या है खास?|last=kanaujiya|first=Adarsh|date=16 सितम्बर 2024|website=News factory1|access-date=3 अक्तूबर 2024|archive-date=7 अक्तूबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091957/https://newsfactory1.com/%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%81/|url-status=dead}}</ref> वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाएँ यात्रियों के लिए एक आरामदायक और शानदार यात्रा अनुभव सुनिश्चित करती हैं। इसकी प्रमुख [https://newsfactory1.com/%e0%a4%b5%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%87-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%b8-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%81/ '''सुविधाएँ'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007091957/https://newsfactory1.com/%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%81/ |date=7 अक्तूबर 2024 }} निम्नलिखित हैं: # '''आरामदायक सीटें:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में सीटों को विशेष रूप से '''आरामदायक और सुविधाजनक बनाया''' गया है। इन सीटों में एडजस्टेबल हेडरेस्ट और लेगरेस्ट की सुविधा उपलब्ध है, जिससे लंबे समय की यात्रा भी आरामदायक होती है। # '''स्वच्छता:''' ट्रेन की स्वच्छता का विशेष ध्यान रखा गया है। प्रत्येक कोच और शौचालय को नियमित रूप से साफ किया जाता है, जिससे यात्रियों को एक स्वच्छ और ताजगी भरी यात्रा का अनुभव होता है। # '''वायरलेस चार्जिंग:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में प्रत्येक सीट के पास वायरलेस चार्जिंग पोर्ट्स उपलब्ध हैं, जिससे यात्री अपने मोबाइल और अन्य इलेक्ट्रॉनिक उपकरणों को आसानी से चार्ज कर सकते हैं। # '''उत्कृष्ट भोजन सेवाएँ:''' ट्रेन में यात्रियों को उच्च गुणवत्ता का भोजन प्रदान किया जाता है। एक विशेष कैटरिंग सेवा द्वारा स्वादिष्ट और पौष्टिक भोजन की पेशकश की जाती है। # '''वॉयस कमांड सिस्टम:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में वॉयस कमांड सिस्टम की सुविधा भी है, जो यात्रियों को ट्रेन की विभिन्न सुविधाओं का '''उपयोग करने में मदद करती है।''' # '''आधुनिक डिजाइन:''' ट्रेन का डिज़ाइन भारतीय संस्कृति और आधुनिकता का बेहतरीन संगम है। इसके आंतरिक सजावट और सुविधाएँ एक प्रीमियम अनुभव प्रदान करती हैं। == वंदे भारत एक्सप्रेस की तेज़ी == वंदे भारत एक्सप्रेस की तेज़ी इसे भारतीय रेलवे की अन्य ट्रेनों से अलग बनाती है। इसकी प्रमुख विशेषताएँ इस प्रकार हैं: # '''हाई स्पीड:''' वंदे भारत एक्सप्रेस 160 किमी/घंटा की अधिकतम गति से यात्रा करती है, जो इसे भारत की सबसे तेज़ ट्रेनों में से एक बनाती है। # '''स्मूद और स्टेबल रनिंग:''' ट्रेन की डिजाइन और तकनीक इसे एक स्मूद और स्थिर यात्रा का अनुभव प्रदान करती है, जिससे यात्रियों को झटके या असुविधा का सामना नहीं करना पड़ता। # '''सीधे मार्ग:''' वंदे भारत एक्सप्रेस के मार्ग को इस तरह से डिज़ाइन किया गया है कि इसमें कम से कम स्टॉपेज होते हैं, जिससे यात्रा का समय कम होता है और गति बनाए रखी जाती है। # '''उन्नत प्रौद्योगिकी:''' ट्रेन में नवीनतम ट्रैक्शन और ब्रेकिंग तकनीक का उपयोग किया गया है, जो इसकी गति और प्रदर्शन को बेहतर बनाता है। ===== आइए वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाओ पर एक नजर डालते हैं, यह ज्ञान आपके लिए बहुत महत्वपूर्ण है। ===== 1. वंदे भारत एक्सप्रेस 100% स्वदेशी ट्रेन है। 2. इसकी गति बहुत ही कम समय में 160 किमी/घंटा से 200 किमी/घंटा तक पहुंच जाती है। 3. भारतीय ट्रेनों में स्वतंत्र लोकोमोटिव होते हैं। हालाँकि, वंदे भारत ट्रेन में मेट्रो ट्रेन के समान एक एकीकृत मोटर इंजन है। 4. वंदे भारत एक्सप्रेस ट्रेन 100 किमी की स्पीड तक पहुँचने में मात्र 52 सेकंड का समय लगाती है। 5. इस ट्रेन में स्वचालित दरवाजे होते हैं ये दरवाजे मेट्रो की तरह ही अपने आप खुलते हैं। इसके अलावा, ट्रेनें कई आधुनिक सुविधाओं से लैस हैं। 6. वंदे भारत एक्सप्रेस ट्रेन के अंदर की सीट 360 डिग्री घूमती है। 7. इस ट्रेन में भोजन और नाश्ता भी सर्व किया जाता है। जिसकी कीमत टिकट में ही शामिल होती है। 8. यात्रियों की सुविधा सुनिश्चित करने के लिए, ट्रेन पूरी तरह से ऑनबोर्ड वाई-फाई प्रणाली से सुसज्जित है। इसके अलावा, प्रत्येक सीट के नीचे मोबाइल फोन और लैपटॉप चार्ज करने के लिए चार्जिंग स्टेशन हैं। 9. वंदे भारत ट्रेन में जीपीएस सिस्टम लगा हुआ है जो आने वाले स्टेशनों और अन्य जानकारी के बारे में जानकारी प्रदान करता है। 10. स्वच्छता की दृष्टि से ट्रेन में बायोवैक्यूम शौचालय बनाए गए हैं जैसा कि हवाई जहाज़ में उपयोग किया जाता है। 11. बाहर का अच्छा दृश्य दिखाने के लिए बड़ी-बड़ी खिड़कियाँ लगाई गई हैं जिससे यात्री नज़ारों का आनंद उठा सके । 12. यात्रियों की सुरक्षा सुनिश्चित करने के लिए ट्रेन के प्रत्येक डिब्बे में सीसीटीवी कैमरे लगाए गए हैं। 13. यात्रियों की सुरक्षा के लिए इस ट्रेन में ऐसे सेंसर लगाए गए हैं कि दरवाजे तब तक नहीं खुलेंगे जब तक ट्रेन पूरी तरह से रुक न जाए। जिससे कोई भी यात्री चलती ट्रेन में न ही उतरे और न ही चढ़ पाए । 14. वंदे भारत ट्रेन भी विकलांग लोगों की जरूरतों को ध्यान में रखकर बनाई गई थी। इसलिए इस ट्रेन के कुछ डिब्बों में विकलांगों के लिए उनकी व्हीलचेयर रखने के लिए अलग से जगह बनायी गई है । अधिक जानकारी के लिए नीचे दी हुई लिंक पर क्लिक करके पढ़ सकते हैं [http://वंदे%20भारत%20एक्सप्रेस%20और%2015%20रोचक%20तथ्य%20|%20TOP%2015%20AMAZING%20FACT%20ABOUT%20VANDE%20BHARAT%20EXPRESS%20TRAIN वंदे भारत एक्सप्रेस और 15 रोचक तथ्य | TOP 15 AMAZING FACT ABOUT VANDE BHARAT EXPRESS TRAIN] ==इन्हें भी देखें== * [[भारत में रेल परिवहन]] * [[भारत में तीव्र गति रेल]] * [[गतिमान एक्सप्रेस]] * [[वन्दे मातरम्]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|30em}} [[श्रेणी:रेल]] 8jhepl645003si1n4wdahdzb8def5hk 6631494 6631493 2026-10-20T13:44:11Z ~2026-56018-57 954843 /* वंदे भारत एक्सप्रेस की खासियत */ vande Bharat Express 6631494 wikitext text/x-wiki {{About|वंदे भारत रेलगाड़ी शृंखला|[[शयनयान]] रूपान्तर|वंदे भारत शयनयान|अन्य उपयोगों|वंदे भारत (बहुविकल्पी)}} {{Infobox rail service | name = वंदे भारत एक्सप्रेस | color = 28457D | color2 = FF7220 | image = {{Photomontage |position=center |photo1a=Vande Bharat Express around Mumbai.jpg |photo2a=Specially Designed Mini Vande Bharat Express train.jpg |photo2b=New_Jalpaiguri_Patna_Saffron_Grey_Mini_Vande_Bharat_Transet_2024-03-04-061128.jpg |size=300 |spacing=2 |color=white |border=0}} | caption = विभिन्न रंग-रूपों में वंदे भारत एक्सप्रेस रेलगाड़ियाँ | type = {{ill|अन्तर नगर रेल|en|Inter-city rail}} {{ill|अर्ध-उच्चगति रेल|en|Higher-speed rail}} | status = संचालित | locale = {{IND}} | predecessor = [[शताब्दी एक्सप्रेस]] | first = {{start date and age|df=yes|2019|02|15}} | website = {{URL|https://indianrail.gov.in}} | line_used = [[#सेवाएँ|८०]] | class = {{ubl|[[भारतीय रेल डिब्बा भण्डार#वातानुकूलित कार्यकारी श्रेणी (ई॰सी॰)|वातानुकूलित कार्यकारी श्रेणी (ई॰सी॰)]]|[[भारतीय रेल डिब्बा भण्डार#कुर्सी यान (सी॰सी॰)|कुर्सी यान (सी॰सी॰)]]}} | access = हाँ | seating = {{ubl|{{ill|रेल सीट#घूर्णनशील क्रॉस सीटें|en|Train seat|lt=घूर्णनशील क्रॉस सीटें}} (ई॰सी॰/EC)|{{ill|रेल सीट#क्रॉस सीटें|en|Train seat|lt=क्रॉस सीटें}} (सी॰सी॰/CC)}} | catering = ऑन-बोर्ड खानपान | observation = [[खिड़की#स्थिर|विस्तृत स्थिर खिड़कियाँ]] | entertainment = {{Hlist|[[भारतीय मानक IS 1293 विद्युत् आउटलेट|विद्युत् आउटलेट]]|{{ill|सूचनामूलक मनोरंजन प्रणाली|en|Infotainment system}}|[[एलईडी|पठन प्रकाश]]|[[वाई-फ़ाई]]}} | baggage = ऊपरी रैक | otherfacilities = {{Hlist|[[वातानुकूलन]]|{{ill|स्वचालित द्वार|en|Automatic door}}|[[शौचालय#जैव-शौचालय|जैव-निर्वात शौचालय]]|{{ill|सीसीटीवी|en|CCTV}}|[[गन्ध]] नियंत्रण|{{ill|रोलर ब्लाइंड|en|Window blind}}|{{ill|संवेदी जल नल|en|Tap water}}|[[धूम्र संसूचक]]}} | stock = [[वंदे भारत|वंदे भारत (रेलसेट)]] | gauge = {{track gauge|1,676mm|allk=on}} [[ब्रॉड गेज]] | el = {{25 kV 50 Hz}} {{ill|ओवरहेड लाइन|en|Overhead line}} द्वारा | speed = {{ubl|{{cvt|160|km/h}} (अधिकतम)|{{cvt|83|km/h}} (औसत)<ref>{{cite news |title=Vande Bharat Express averages 83 kmph, falls short of its top speed of 130 kmph |url=https://www.livemint.com/news/india/vande-bharat-express-averages-83-kmph-falls-short-of-its-top-speed-of-130-kmph-here-s-why-11681807481923.html |work=[[Livemint]] |date=18 April 2023 |access-date=7 March 2024 |archive-date=17 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317062159/https://www.livemint.com/news/india/vande-bharat-express-averages-83-kmph-falls-short-of-its-top-speed-of-130-kmph-here-s-why-11681807481923.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Built to hit 180 kmph, Why do Vande Bharat Express trains run at 83 kmph average speed? RTI reply reveals |url=https://www.financialexpress.com/business/railways-built-to-hit-180-kmph-why-do-vande-bharat-express-trains-run-at-83-kmph-average-speed-rti-reply-reveals-3051648/ |newspaper=[[द फ़ाइनेंशियल एक्सप्रेस (भारत)|द फ़ाइनेंशियल एक्सप्रेस]] |date=19 April 2023 |access-date=7 March 2024 |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419053810/https://www.financialexpress.com/business/railways-built-to-hit-180-kmph-why-do-vande-bharat-express-trains-run-at-83-kmph-average-speed-rti-reply-reveals-3051648/ |url-status=live }}</ref>}} | trainlength = {{ubl|{{cvt|192|m}} (8 डिब्बे)|{{cvt|384|m}} (16 डिब्बे)|{{cvt|480|m}} (20 डिब्बे)}} | owners = [[भारतीय रेल]] | map = [[File:Vande Bharat Express-hi.svg|320px]] | map_state = Vande Bharat Express Lucknow tu New Delhi Lucknow junction subah 6 10 per chalegi }} '''वंदे भारत एक्सप्रेस''', जिसे पहले '''ट्रेन १८''' के नाम से जाना जाता था, एक भारतीय अर्ध-हाई स्पीड ट्रेन और भारत की पहली [[इलेक्ट्रिक मल्टिपल इकाई|बिना इंजन की]] ट्रेन है।<ref name="express24">{{cite web |title=Train 18, India’s first engine-less train, set to hit tracks on October 29 |url=https://indianexpress.com/article/india/train-18-indias-first-engine-less-train-set-to-hit-tracks-on-october-29-5415892/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=24 अक्टूबर 2018 |access-date=7 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106233913/https://indianexpress.com/article/india/train-18-indias-first-engine-less-train-set-to-hit-tracks-on-october-29-5415892/ |archive-date=6 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> यह पूरी तरह से भारत में डिजाइन और निर्मित होने वाली पहली ट्रेन भी है। इसे [[सवारी डिब्बा कारखाना, चेन्नै]] (आईसीएफ) द्वारा १८ महीने की अवधि में भारत सरकार के [[मेक इन इंडिया]] पहल के तहत डिजाइन और बनाया गया था। पहली रेक की यूनिट लागत को १०० करोड़ (यूएस $१४ मिलियन) के रूप में दिया गया था, हालांकि यूनिट लागत अगले उत्पादन के साथ नीचे आने की उम्मीद है।<ref name ="prabhakar">{{cite news |last1=Prabhakar |first1=Siddarth |title=First Made-in-India engineless train gets on track for trial run - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/first-made-in-india-train-set-ready-for-trial-run/articleshow/66324376.cms |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |date=अक्टूबर 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105101450/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/first-made-in-india-train-set-ready-for-trial-run/articleshow/66324376.cms |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> मूल कीमत पर, यह यूरोप से आयातित एक समान ट्रेन की तुलना में ४०% कम महंगा होने का अनुमान है।<ref name="arora">{{cite news |last1=अरोड़ा |first1=रजत |title=Made-in-India 160 km per hour train to run from June |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/made-in-india-160-km-per-hour-train-to-run-from-june/articleshow/63323107.cms |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |date=March 16, 2018 |location=[[नई दिल्ली]], भारत |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627202039/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/made-in-india-160-km-per-hour-train-to-run-from-june/articleshow/63323107.cms |archive-date=27 जून 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन को फरवरी २०१९ में सेवा शुरू करने की योजना है, जिस तारीख से दूसरी इकाई का निर्माण और सेवा के लिए तैयार किया जाएगा।<ref name="rupera" /> रेलवे का पहला परीक्षण रन २९ नवंबर, २०१८ को [[चेन्नई]] में हुआ,<ref name="unitedtrial">{{cite news |title=Self-propelled Train 18 debuts for trial run |url=http://www.uniindia.com/news/india/self-propelled-train-18-debuts-for-trial-run/1391824.html |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[यूनाइटेड न्यूज आफ इंडिया]] |date=29 अक्टूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105012318/http://www.uniindia.com/news/india/self-propelled-train-18-debuts-for-trial-run/1391824.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन के ब्रेक और क्रू ओरिएंटेशन पर ध्यान केंद्रित किया,<ref name="ndtvsethi">{{cite news |last1=Sethi |first1=Nidhi |title=India's First Engineless Train To Make Debut On Tracks Today: 10 Points |url=https://www.ndtv.com/india-news/zero-discharge-cctv-cameras-on-indias-first-engineless-train-10-points-1938873 |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[एनडीटीवी इंडिया]] |publisher=[[एनडीटीवी इंडिया]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105061835/https://www.ndtv.com/india-news/zero-discharge-cctv-cameras-on-indias-first-engineless-train-10-points-1938873 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> और ७ नवंबर को दिल्ली में और बाद में राजस्थान में परीक्षण किया जाएगा।<ref name="ndtvstalin" /> दिल्ली के बाद, स्पीड परीक्षण आयोजित किया जाएगा, पहले १५० किलोमीटर प्रति घंटा (९३ मील प्रति घंटे), और उसके बाद १६० किलोमीटर प्रति घंटा (९९ मील प्रति घंटे) की ऑपरेटिंग गति पर।<ref name="ndtvsethi" /> भारत के [[अनुसन्धान अभिकल्प एवं मानक संगठन]] द्वारा एक टीम को परीक्षण की निगरानी के लिए और अंतिम गति परीक्षण के लिए आगे संगठित किया गया।<ref name="businessstandard">{{cite news |title=Special team to ensure speedy trials of India's first engine-less train |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/special-team-to-ensure-speedy-trials-of-india-s-first-engine-less-train-118102800186_1.html |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[बिजनेस स्टैंडर्ड]] |date=अक्टूबर 28, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062002/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/special-team-to-ensure-speedy-trials-of-india-s-first-engine-less-train-118102800186_1.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेनों का पहला सेट दिल्ली-भोपाल [[शताब्दी एक्स्प्रेस]] की जगह [[नई दिल्ली]] और [[भोपाल]] के बीच चलेगा, जो तीस साल से चल रहा है<ref name="ndtv" /> और यात्रा के समय को १५ प्रतिशत तक कम करेगा।<ref name="express24" /> १६० किलोमीटर प्रति घंटे (९९ मील प्रति घंटे) की ऑपरेटिंग गति पर, यह शताब्दी एक्सप्रेस को ३० किलोमीटर प्रति घंटे (१९ मील प्रति घंटे) से पीछे कर देगा।<ref name="ndtv">{{cite news |title=Pics: Train 18 To Begin Trial Run Today. Here Are 10 Things To Know |url=https://www.ndtv.com/business/train-18-indias-fastest-train-route-launch-date-today-features-engineless-rotating-seats-in-pictures-1939151 |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=एनडीटीवी प्रोफिट |publisher=एनडीटीवी इंडिया |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062047/https://www.ndtv.com/business/train-18-indias-fastest-train-route-launch-date-today-features-engineless-rotating-seats-in-pictures-1939151 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन १८ का बाहरी ढांचा [[शिनकानसेन|बुलेट ट्रेन]] की तरह है,<ref name="prabhakar" /> जिसके प्रत्येक छोर की वायुगतिकीय संकीर्णता है।<ref name="ectimespti" /> इसमें ट्रेन के प्रत्येक छोर पर एक ड्राइवर कोच है, जो लाइन के प्रत्येक छोर पर तेजी से बदलाव को सहज बनाता है।<ref name="unitedtrial" /> आंतरिक रूप से, ट्रेन में १,१२८ यात्रियों की बैठने की क्षमता के साथ १६ यात्री कारें हैं।<ref name="shine">{{cite news |last1=Shine |first1=Jacob |title=Train 18, India's first engine-less train, is also the country's fastest |url=https://www.business-standard.com/article/indian-railways/the-crown-jewel-of-indian-railways-is-a-billion-rupee-made-in-india-train-118102900370_1.html?utm_source=SEO&utm_medium=ST |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[बिजनेस स्टैंडर्ड]] |location=[[नई दिल्ली]], [[भारत]] |date=29 अक्टूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030092231/https://www.business-standard.com/article/indian-railways/the-crown-jewel-of-indian-railways-is-a-billion-rupee-made-in-india-train-118102900370_1.html?utm_source=SEO&utm_medium=ST |archive-date=30 अक्तूबर 2018 |url-status=live }}</ref> केंद्र में दो प्रथम श्रेणी के डिब्बे हैं जिनमें ५२ यात्री प्रत्येक में बैठ सकते हैं, बाकी के कोच डिब्बों में ७८ यात्री प्रत्येक में बैठे सकते हैं।<ref name="ndtv" /> ट्रेन की सीटें, ब्रेकिंग सिस्टम, दरवाजे और ट्रांसफार्मर ट्रेन के एकमात्र तत्व हैं जिन्हें आयात किया गया है,<ref name="prabhakar" /> उन्हें अगले इकाई के उत्पादन पर घरेलू रूप से बनाने की योजना है।<ref name="ndtvstalin">{{cite news |last1=Stalin |first1=J Sam Daniel |title=Inside India's 'Fastest' Train - 360-Degree Rotating Seats, Sliding Steps |url=https://www.ndtv.com/india-news/inside-indias-fastest-train-360-degree-rotating-seats-sliding-steps-on-engineless-train-18-trainset-1939051 |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[एनडीटीवी इंडिया]] |publisher=[[एनडीटीवी इंडिया]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062045/https://www.ndtv.com/india-news/inside-indias-fastest-train-360-degree-rotating-seats-sliding-steps-on-engineless-train-18-trainset-1939051 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> अगले वर्ष में एक, और उसके अगले वर्ष चार और इकाइयों के उत्पादन की योजना बनाई गई है।<ref name="ectimespti">{{cite news |title=Train 18: Country's first engine-less train rolled out; Train 20 next |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/train-18-countrys-first-engine-less-train-rolled-out-train-20-next/articleshow/66419774.cms |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105160418/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/train-18-countrys-first-engine-less-train-rolled-out-train-20-next/articleshow/66419774.cms |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> उन इकाइयों में से दो लेआउट में स्लीपर कारों को शामिल करेंगे।<ref name="ndtvsethi" /> भारतीय रेलवे और आईसीएफ ट्रेन २० के विकास की भी योजना बना रहे हैं, <ref>{{Cite web|url=https://hindimerijaan.com/train-18-vande-bharat-express-in-hindi/|title=ट्रेन 20 की योजना|last=हिंदी मेरी|first=जान|date=18 फरवरी 2019|website=Hindi Meri Jaan|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226144910/http://hindimerijaan.com/train-18-vande-bharat-express-in-hindi/|archive-date=26 फ़रवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>एक और अर्ध-हाई स्पीड ट्रेन जो राजधानी एक्सप्रेस की जगह लेगी। २०२० में लाइन का अनावरण किया जा सकता है।<ref name="train20">{{cite news |title=After Train 18, Indian Railways focuses on the next-gen Train 20 that'll replace Rajdhani |url=https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/after-train-18-the-next-gen-train-20-is-set-to-join-indian-rail-network/story/287488.html |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=बिज़नेस स्टैंडर्ड |publisher=लिविंग मीडिया |date=नवम्बर 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105160508/https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/after-train-18-the-next-gen-train-20-is-set-to-join-indian-rail-network/story/287488.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Kalaburagi - SMVT Bengaluru Vande Bharat Express.jpg|center|600px|thumb|कलबुरगी-बंगलुरु वन्दे भारत एक्सप्रेस]] == सक्रिय सेवाएँ == {| class="wikitable sortable" |+ ! rowspan="2" |क्र.सं. ! rowspan="2" |ट्रेन का नाम ! rowspan="2" |गाड़ी संख्या ! rowspan="2" |मूल स्टेशन ! rowspan="2" |टर्मिनल स्टेशन ! rowspan="2" |क्षेत्र ! rowspan="2" |रुकती ! rowspan="2" |डिब्बे ! rowspan="2" |आवृत्ति. ! rowspan="2" |दूरी ! rowspan="2" |यात्रा के समय ! colspan="2" |रफ़्तार ! rowspan="2" |उद्घाटन समारोह |- !अधिकतम !औसत |- !१ |नई दिल्ली-वाराणसी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४३६/२२४३५ |नई दिल्ली |वाराणसी जंक्शन |एन.आर. |२ |१६ |गुरु को छोड़कर |७५९ किमी (४७२ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |९५ किमी/घंटा (५९ मील प्रति घंटे) |१५ फरवरी २०१९ |- !२ |नई दिल्ली-श्री माता वैष्णो देवी कटरा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४३९/२२४४० |नई दिल्ली |श्री माता वैष्णो देवी कटरा |एन.आर. |३ |१६ |मंगल को छोड़कर |६५५ किमी (४०७ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |३ अक्टूबर २०१९ |- !३ |मुंबई सेंट्रल-गांधीनगर कैपिटल वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९०१/२०९०२ |मुंबई सेंट्रल |गांधीनगर राजधानी |डब्ल्यूआर |५ |१६ |बुध को छोड़कर |५२२ किमी (३२४ मील) |०६ घंटे २५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |३० सितंबर २०२२ |- !४ |नई दिल्ली-अम्ब अंदौरा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४४७/२२४४८ |नई दिल्ली |अंब अंदौरा |एन.आर. |४ |१६ |शुक्र को छोड़कर |४१२ किमी (२५६ मील) |०५ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७९ किमी/घंटा (४९ मील प्रति घंटे) |१३ अक्टूबर २०२२ |- !५ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-मैसूर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६०७/२०६०८ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |मैसूर जंक्शन |एसआर |२ |१६ |बुध को छोड़कर |४९७ किमी (३०९ मील) |०६ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |११ नवंबर २०२२ |- !६ |बिलासपुर-नागपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८२५/२०८२६ |बिलासपुर जंक्शन |नागपुर जंक्शन |एसईसीआर |४ |८ |शनिवार को छोड़कर |४१२ किमी (२५६ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७७ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |११ दिसंबर २०२२ |- !७ |हावड़ा-न्यू जलपाईगुड़ी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३०१/२२३०२ |हावड़ा जंक्शन |न्यू जलपाईगुड़ी जंक्शन |एर |३ |१६ |बुध को छोड़कर |५६६ किमी (३५२ मील) |०७ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |३० दिसंबर २०२२ |- !८ |विशाखापत्तनम-सिकंदराबाद वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८३३/२०८३४ |विशाखापत्तनम जंक्शन |सिकंदराबाद जंक्शन |ईसीओआर |५ |१६ |रवि को छोड़कर |६९८ किमी (४३४ मील) |०८ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |१५ जनवरी २०२३ |- !९ |मुंबई सीएसएमटी-सोलापुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२५/२२२२६ |मुंबई सीएसएमटी |सोलापुर |करोड़ |५ |१६ |बुध को छोड़कर (२२२२५) गुरु को छोड़कर (२२२२६) |४५४ किमी (२८२ मील) |०६ घंटे ३५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६९ किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |१० फरवरी २०२३ |- !१० |मुंबई सीएसएमटी-साईंनगर शिरडी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२३/२२२२४ |मुंबई सीएसएमटी |साईनगर शिर्डी |करोड़ |४ |१६ |मंगल को छोड़कर |३४१ किमी (२१२ मील) |०५ घंटे ५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६७ किमी/घंटा (४२ मील प्रति घंटे) |- !११ |रानी कमलापति (हबीबगंज)-हज़रत निज़ामुद्दीन वंदे भारत एक्सप्रेस |२०१७१/२०१७२ |हबीबगंज (रानी कमलापति) |हज़रत निज़ामुद्दीन |डब्ल्यूसीआर |३ |१६ |शनिवार को छोड़कर |७०२ किमी (४३६ मील) |०७ घंटे ३० मिनट |१६० किमी/घंटा (९९ मील प्रति घंटे) |९२ किमी/घंटा (५७ मील प्रति घंटे) |१ अप्रैल २०२३ |- !१२ |सिकंदराबाद-तिरुपति वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०१/२०७०२ |सिकंदराबाद जंक्शन |तिरुपति |एससीआर |४ |१६ |मंगल को छोड़कर |६६२ किमी (४११ मील) |०८ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८० किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |८ अप्रैल २०२३ |- !१३ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-कोयंबटूर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४३/२०६४४ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |कोयंबटूर जंक्शन |एसआर |३ |८ |बुध को छोड़कर |४९५ किमी (३०८ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |- !१४ |अजमेर- दिल्ली छावनी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९७७/२०९७८ |अजमेर जंक्शन |दिल्ली छावनी |एनडब्ल्यूआर |४ |१६ |बुध को छोड़कर |४२९ किमी (२६७ मील) |०५ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |१२ अप्रैल २०२३ |- !१५ |कासरगोड - तिरुवनंतपुरम वंदे भारत एक्सप्रेस (कोट्टायम के माध्यम से) |२०६३३/२०६३४ |कासरगोड |तिरुवनंतपुरम सेंट्रल |एसआर |८ |१६ |गुरु को छोड़कर |५८६ किमी (३६४ मील) |०८ घंटे १० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७२ किमी/घंटा (४५ मील प्रति घंटे) |२५ अप्रैल २०२३ |- !१६ |हावड़ा-पुरी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२८९५/२२८९६ |हावड़ा जंक्शन |पुरी |एसईआर |७ |१६ |गुरु को छोड़कर |५०० किमी (३१० मील) |०६ घंटे २५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७८ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |१८ मई २०२३ |- !१७ |देहरादून-आनंद विहार टर्मिनल वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४५८/२२४५७ |देहरादून टर्मिनल |दिल्ली आनंद विहार |एन.आर. |६ |८ |बुध को छोड़कर |३०२ किमी (१८८ मील) |०४ घंटे ४५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |६४ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |२५ मई २०२३ |- !१८ |न्यू जलपाईगुड़ी-गुवाहाटी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२७/२२२२८ |न्यू जलपाईगुड़ी जंक्शन |गुवाहाटी |एनएफआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |४०७ किमी (२५३ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७४ किमी/घंटा (४६ मील प्रति घंटे) |२९ मई २०२३ |- !१९ |मुंबई सीएसएमटी-मडगांव वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२९/२२२३० |मुंबई सीएसएमटी |मडगांव जंक्शन |करोड़ |७ |८ |शुक्र को छोड़कर |५८१ किमी (३६१ मील) |०७ घंटे ४५ मिनट |१२० किमी/घंटा (७५ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="५" |२७ जून २०२३ |- !२० |पटना-रांची वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३४९/२२३५० |पटना जंक्शन |रांची जंक्शन |ईसीआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |३७९ किमी (२३५ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६३ किमी/घंटा (३९ मील प्रति घंटे) |- !२१ |केएसआर बेंगलुरु-धारवाड़ वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६६१/२०६६२ |केएसआर बेंगलुरु सिटी जं |धारवाड़ |एसडब्ल्यूआर |३ |८ |मंगल को छोड़कर |४९५ किमी (३०८ मील) |०६ घंटे २५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !२२ |रानी कमलापति (हबीबगंज)-रीवा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०१७३/ २०१७४ |हबीबगंज (रानी कमलापति) |रीवा टर्मिनल |डब्ल्यूसीआर |८ |८ |मंगल को छोड़कर |५६८ किमी (३५३ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !२३ |इंदौर-नागपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९११/२०९१२ |इंदौर जंक्शन |नागपुर जंक्शन |डब्ल्यूआर |४ |८ |रवि को छोड़कर |६३६ किमी (३९५ मील) |०८ घंटे २० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !२४ |जोधपुर-साबरमती (अहमदाबाद) वंदे भारत एक्सप्रेस |१२४६१/१२४६२ |जोधपुर जंक्शन |साबरमती जंक्शन |एनडब्ल्यूआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |४४९ किमी (२७९ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |७ जुलाई २०२३ |- !२५ |गोरखपुर-लखनऊ चारबाग वंदे भारत एक्सप्रेस |२२५४९/२२५५० |गोरखपुर जंक्शन |लखनऊ चारबाग |नेर |२ |८ |शनिवार को छोड़कर |२९६ किमी (१८४ मील) |०४ घंटे १० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !२६ |उदयपुर शहर-जयपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९७९/२०९८० |उदयपुर शहर |जयपुर जंक्शन |एनडब्ल्यूआर |७ |८ |मंगल को छोड़कर |४२५ किमी (२६४ मील) |०६ घंटे २० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६९ किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) | rowspan="९" |२४ सितंबर २०२३ |- !२७ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-विजयवाड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६७७/२०६७८ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |विजयवाड़ा जंक्शन |एसआर |४ |८ |मंगल को छोड़कर |५१४ किमी (३१९ मील) |०६ घंटे ४० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७७ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |- !२८ |चेन्नई एग्मोर-तिरुनेलवेली वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६६५/२०६६६ |चेन्नई एग्मोर |तिरुनेलवेली जंक्शन |एसआर |६ |८ |मंगल को छोड़कर |६५० किमी (४०० मील) |०७ घंटे ५० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |८३ किमी/घंटा (५२ मील प्रति घंटे) |- !२९ |काचीगुडा-यशवंतपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०३/२०७०४ |काचीगुडा |यशवन्तपुर जंक्शन |एससीआर |४ |८ |बुध को छोड़कर |६१२ किमी (३८० मील) |०८ घंटे १५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७४ किमी/घंटा (४६ मील प्रति घंटे) |- !३० |पटना-हावड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३४८/२२३४७ |पटना जंक्शन |हावड़ा जंक्शन |ईसीआर |७ |८ |बुध को छोड़कर |५३२ किमी (३३१ मील) |०६ घंटे ३५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |- !३१ |रांची-हावड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८९८/२०८९७ |रांची जंक्शन |हावड़ा जंक्शन |एसईआर |६ |८ |मंगल को छोड़कर |४५८ किमी (२८५ मील) |०७ घंटे ०५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६५ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |- !३२ |पुरी-राउरकेला वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८३६/२०८३५ |पुरी |राउरकेला जंक्शन |ईसीओआर |५ |८ |शनिवार को छोड़कर |५०६ किमी (३१४ मील) |०७ घंटे ४५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६५ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |- !३३ |कासरगोड - तिरुवनंतपुरम वंदे भारत एक्सप्रेस (अलप्पुझा के माध्यम से) |२०६३१/२०६३२ |कासरगोड |तिरुवनंतपुरम सेंट्रल |एसआर |८ |८ |सोमवार को छोड़कर (२०६३२) मंगलवार को छोड़कर (२०६३१) |५७४ किमी (३५७ मील) |०८ घंटे ०५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !३४ |अहमदाबाद-जामनगर वंदे भारत एक्सप्रेस |२२९२५/२२९२६ |अहमदाबाद जंक्शन |जामनगर |डब्ल्यूआर |६ |८ |बुध को छोड़कर (२२९२६) मंगल को छोड़कर (२२९२५) |३३१ किमी (२०६ मील) |०४ घंटे २५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !३५ |वाराणसी-नई दिल्ली वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४१५/२२४१६ |वाराणसी जंक्शन |नई दिल्ली |एन.आर. |२ |१६ |मंगल को छोड़कर |७५९ किमी (४७२ मील) |०८ घंटे ०५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |९४ किमी/घंटा (५८ मील प्रति घंटे) |१८ दिसंबर २०२३ |- !३६ |आनंद विहार-अयोध्या धाम वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४२६/२२४२५ |दिल्ली आनंद विहार |अयोध्या धाम |एन.आर. |२ |८ |बुध को छोड़कर |६२८ किमी (३९० मील) |०८ घंटे २० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="६" |३० दिसंबर २०२३ |- !३७ |एसएमवीडी कटरा-नई दिल्ली वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४७८/२२४७७ |श्री माता वैष्णो देवी कटरा |नई दिल्ली |एन.आर. |३ |१६ |बुध को छोड़कर |६५५ किमी (४०७ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |- !३८ |अमृतसर- दिल्ली जंक्शन वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४८८/२२४८७ |अमृतसर जंक्शन |दिल्ली जंक्शन |एन.आर. |५ |८ |शुक्र को छोड़कर |४४७ किमी (२७८ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |- !३९ |कोयंबटूर-बेंगलुरु छावनी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४२/२०६४१ |कोयंबटूर जंक्शन |बेंगलुरु छावनी |एसआर |५ |८ |गुरु को छोड़कर |३७४ किमी (२३२ मील) |०६ घंटे ३० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |५८ किमी/घंटा (३६ मील प्रति घंटे) |- !४० |मंगलुरु सेंट्रल-मडगांव वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४६/२०६४५ |मंगलुरु सेंट्रल |मडगांव जंक्शन |एसआर |२ |८ |गुरु को छोड़कर |३१९ किमी (१९८ मील) |०४ घंटे ३५ मिनट |१२० किमी/घंटा (७५ मील प्रति घंटे) |७० किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) |- !४१ |जालना-मुंबई सीएसएमटी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०५/२०७०६ |जलना |मुंबई सीएसएमटी |एससीआर |६ |८ |बुध को छोड़कर |४३५ किमी (२७० मील) |०७ घंटे २० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |५९ किमी/घंटा (३७ मील प्रति घंटे) |} ==वंदे भारत एक्सप्रेस की खासियत vande Bharat Express Lucknow tu New Delhi abhi train bahut chalegi permanent chalegi hamesha roj chalegi ab yah gadi== वंदे भारत एक्सप्रेस की सुरक्षा को प्राथमिकता देते हुए, इसे कई आधुनिक सुरक्षा सुविधाओं से लैस किया गया है। सुरक्षा की दृष्टि से, यह ट्रेन निम्नलिखित महत्वपूर्ण पहलुओं को शामिल करती है: # '''सीसीटीवी निगरानी:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में सभी कोच और '''महत्वपूर्ण स्थानों पर''' सीसीटीवी कैमरे लगाए गए हैं। ये कैमरे यात्रा के दौरान किसी भी असामान्य गतिविधि की निगरानी करते हैं और आपातकालीन स्थितियों में त्वरित प्रतिक्रिया की सुविधा प्रदान करते हैं। Lucknow Sprite Tejas Express ka root purani Delhi se kar diya jaaye abhi Lucknow se nahin chalegi # '''सुरक्षा कर्मी:''' ट्रेन में प्रशिक्षित सुरक्षा कर्मियों की तैनाती की जाती है, जो यात्रियों की सुरक्षा को सुनिश्चित करते हैं। ये कर्मी हर स्थिति से निपटने के लिए तैयार रहते हैं और यात्रियों को सुरक्षा का विश्वास दिलाते हैं। # '''आपातकालीन संचार प्रणाली:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में अत्याधुनिक आपातकालीन संचार प्रणाली मौजूद है। इसमें आपातकालीन स्थिति में यात्रियों को '''तुरंत सहायता उपलब्ध कराने के लिए''' विशेष सिस्टम शामिल हैं। # '''फायर सेफ्टी व्यवस्था:''' ट्रेन में अग्निशामक यंत्र और फायर अलार्म की व्यवस्था की गई है, जो किसी भी संभावित आग लगने की स्थिति में त्वरित प्रतिक्रिया की सुविधा प्रदान करती है।<ref>{{Cite web|url=https://newsfactory1.com/%e0%a4%b5%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%87-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%b8-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%81/|title=वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाएँ, सुरक्षा, तेज़ी: यात्रियों के लिए क्या है खास?|last=kanaujiya|first=Adarsh|date=16 सितम्बर 2024|website=News factory1|access-date=3 अक्तूबर 2024|archive-date=7 अक्तूबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091957/https://newsfactory1.com/%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%81/|url-status=dead}}</ref> वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाएँ यात्रियों के लिए एक आरामदायक और शानदार यात्रा अनुभव सुनिश्चित करती हैं। इसकी प्रमुख [https://newsfactory1.com/%e0%a4%b5%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%87-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%b8-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%81/ '''सुविधाएँ'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007091957/https://newsfactory1.com/%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%81/ |date=7 अक्तूबर 2024 }} निम्नलिखित हैं: # '''आरामदायक सीटें:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में सीटों को विशेष रूप से '''आरामदायक और सुविधाजनक बनाया''' गया है। इन सीटों में एडजस्टेबल हेडरेस्ट और लेगरेस्ट की सुविधा उपलब्ध है, जिससे लंबे समय की यात्रा भी आरामदायक होती है। # '''स्वच्छता:''' ट्रेन की स्वच्छता का विशेष ध्यान रखा गया है। प्रत्येक कोच और शौचालय को नियमित रूप से साफ किया जाता है, जिससे यात्रियों को एक स्वच्छ और ताजगी भरी यात्रा का अनुभव होता है। # '''वायरलेस चार्जिंग:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में प्रत्येक सीट के पास वायरलेस चार्जिंग पोर्ट्स उपलब्ध हैं, जिससे यात्री अपने मोबाइल और अन्य इलेक्ट्रॉनिक उपकरणों को आसानी से चार्ज कर सकते हैं। # '''उत्कृष्ट भोजन सेवाएँ:''' ट्रेन में यात्रियों को उच्च गुणवत्ता का भोजन प्रदान किया जाता है। एक विशेष कैटरिंग सेवा द्वारा स्वादिष्ट और पौष्टिक भोजन की पेशकश की जाती है। # '''वॉयस कमांड सिस्टम:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में वॉयस कमांड सिस्टम की सुविधा भी है, जो यात्रियों को ट्रेन की विभिन्न सुविधाओं का '''उपयोग करने में मदद करती है।''' # '''आधुनिक डिजाइन:''' ट्रेन का डिज़ाइन भारतीय संस्कृति और आधुनिकता का बेहतरीन संगम है। इसके आंतरिक सजावट और सुविधाएँ एक प्रीमियम अनुभव प्रदान करती हैं। == वंदे भारत एक्सप्रेस की तेज़ी == वंदे भारत एक्सप्रेस की तेज़ी इसे भारतीय रेलवे की अन्य ट्रेनों से अलग बनाती है। इसकी प्रमुख विशेषताएँ इस प्रकार हैं: # '''हाई स्पीड:''' वंदे भारत एक्सप्रेस 160 किमी/घंटा की अधिकतम गति से यात्रा करती है, जो इसे भारत की सबसे तेज़ ट्रेनों में से एक बनाती है। # '''स्मूद और स्टेबल रनिंग:''' ट्रेन की डिजाइन और तकनीक इसे एक स्मूद और स्थिर यात्रा का अनुभव प्रदान करती है, जिससे यात्रियों को झटके या असुविधा का सामना नहीं करना पड़ता। # '''सीधे मार्ग:''' वंदे भारत एक्सप्रेस के मार्ग को इस तरह से डिज़ाइन किया गया है कि इसमें कम से कम स्टॉपेज होते हैं, जिससे यात्रा का समय कम होता है और गति बनाए रखी जाती है। # '''उन्नत प्रौद्योगिकी:''' ट्रेन में नवीनतम ट्रैक्शन और ब्रेकिंग तकनीक का उपयोग किया गया है, जो इसकी गति और प्रदर्शन को बेहतर बनाता है। ===== आइए वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाओ पर एक नजर डालते हैं, यह ज्ञान आपके लिए बहुत महत्वपूर्ण है। ===== 1. वंदे भारत एक्सप्रेस 100% स्वदेशी ट्रेन है। 2. इसकी गति बहुत ही कम समय में 160 किमी/घंटा से 200 किमी/घंटा तक पहुंच जाती है। 3. भारतीय ट्रेनों में स्वतंत्र लोकोमोटिव होते हैं। हालाँकि, वंदे भारत ट्रेन में मेट्रो ट्रेन के समान एक एकीकृत मोटर इंजन है। 4. वंदे भारत एक्सप्रेस ट्रेन 100 किमी की स्पीड तक पहुँचने में मात्र 52 सेकंड का समय लगाती है। 5. इस ट्रेन में स्वचालित दरवाजे होते हैं ये दरवाजे मेट्रो की तरह ही अपने आप खुलते हैं। इसके अलावा, ट्रेनें कई आधुनिक सुविधाओं से लैस हैं। 6. वंदे भारत एक्सप्रेस ट्रेन के अंदर की सीट 360 डिग्री घूमती है। 7. इस ट्रेन में भोजन और नाश्ता भी सर्व किया जाता है। जिसकी कीमत टिकट में ही शामिल होती है। 8. यात्रियों की सुविधा सुनिश्चित करने के लिए, ट्रेन पूरी तरह से ऑनबोर्ड वाई-फाई प्रणाली से सुसज्जित है। इसके अलावा, प्रत्येक सीट के नीचे मोबाइल फोन और लैपटॉप चार्ज करने के लिए चार्जिंग स्टेशन हैं। 9. वंदे भारत ट्रेन में जीपीएस सिस्टम लगा हुआ है जो आने वाले स्टेशनों और अन्य जानकारी के बारे में जानकारी प्रदान करता है। 10. स्वच्छता की दृष्टि से ट्रेन में बायोवैक्यूम शौचालय बनाए गए हैं जैसा कि हवाई जहाज़ में उपयोग किया जाता है। 11. बाहर का अच्छा दृश्य दिखाने के लिए बड़ी-बड़ी खिड़कियाँ लगाई गई हैं जिससे यात्री नज़ारों का आनंद उठा सके । 12. यात्रियों की सुरक्षा सुनिश्चित करने के लिए ट्रेन के प्रत्येक डिब्बे में सीसीटीवी कैमरे लगाए गए हैं। 13. यात्रियों की सुरक्षा के लिए इस ट्रेन में ऐसे सेंसर लगाए गए हैं कि दरवाजे तब तक नहीं खुलेंगे जब तक ट्रेन पूरी तरह से रुक न जाए। जिससे कोई भी यात्री चलती ट्रेन में न ही उतरे और न ही चढ़ पाए । 14. वंदे भारत ट्रेन भी विकलांग लोगों की जरूरतों को ध्यान में रखकर बनाई गई थी। इसलिए इस ट्रेन के कुछ डिब्बों में विकलांगों के लिए उनकी व्हीलचेयर रखने के लिए अलग से जगह बनायी गई है । अधिक जानकारी के लिए नीचे दी हुई लिंक पर क्लिक करके पढ़ सकते हैं [http://वंदे%20भारत%20एक्सप्रेस%20और%2015%20रोचक%20तथ्य%20|%20TOP%2015%20AMAZING%20FACT%20ABOUT%20VANDE%20BHARAT%20EXPRESS%20TRAIN वंदे भारत एक्सप्रेस और 15 रोचक तथ्य | TOP 15 AMAZING FACT ABOUT VANDE BHARAT EXPRESS TRAIN] ==इन्हें भी देखें== * [[भारत में रेल परिवहन]] * [[भारत में तीव्र गति रेल]] * [[गतिमान एक्सप्रेस]] * [[वन्दे मातरम्]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|30em}} [[श्रेणी:रेल]] 8q2acnkeqt7jh48xw26kigou4wm68y8 6631495 6631494 2026-10-20T13:44:59Z JavaHurricane 537035 [[Special:Contributions/~2026-56018-57|~2026-56018-57]] ([[User talk:~2026-56018-57|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6630785 wikitext text/x-wiki {{About|वंदे भारत रेलगाड़ी शृंखला|[[शयनयान]] रूपान्तर|वंदे भारत शयनयान|अन्य उपयोगों|वंदे भारत (बहुविकल्पी)}} {{Infobox rail service | name = वंदे भारत एक्सप्रेस | color = 28457D | color2 = FF7220 | image = {{Photomontage |position=center |photo1a=Vande Bharat Express around Mumbai.jpg |photo2a=Specially Designed Mini Vande Bharat Express train.jpg |photo2b=New_Jalpaiguri_Patna_Saffron_Grey_Mini_Vande_Bharat_Transet_2024-03-04-061128.jpg |size=300 |spacing=2 |color=white |border=0}} | caption = विभिन्न रंग-रूपों में वंदे भारत एक्सप्रेस रेलगाड़ियाँ | type = {{ill|अन्तर नगर रेल|en|Inter-city rail}} {{ill|अर्ध-उच्चगति रेल|en|Higher-speed rail}} | status = संचालित | locale = {{IND}} | predecessor = [[शताब्दी एक्सप्रेस]] | first = {{start date and age|df=yes|2019|02|15}} | website = {{URL|https://indianrail.gov.in}} | line_used = [[#सेवाएँ|८०]] | class = {{ubl|[[भारतीय रेल डिब्बा भण्डार#वातानुकूलित कार्यकारी श्रेणी (ई॰सी॰)|वातानुकूलित कार्यकारी श्रेणी (ई॰सी॰)]]|[[भारतीय रेल डिब्बा भण्डार#कुर्सी यान (सी॰सी॰)|कुर्सी यान (सी॰सी॰)]]}} | access = हाँ | seating = {{ubl|{{ill|रेल सीट#घूर्णनशील क्रॉस सीटें|en|Train seat|lt=घूर्णनशील क्रॉस सीटें}} (ई॰सी॰/EC)|{{ill|रेल सीट#क्रॉस सीटें|en|Train seat|lt=क्रॉस सीटें}} (सी॰सी॰/CC)}} | catering = ऑन-बोर्ड खानपान | observation = [[खिड़की#स्थिर|विस्तृत स्थिर खिड़कियाँ]] | entertainment = {{Hlist|[[भारतीय मानक IS 1293 विद्युत् आउटलेट|विद्युत् आउटलेट]]|{{ill|सूचनामूलक मनोरंजन प्रणाली|en|Infotainment system}}|[[एलईडी|पठन प्रकाश]]|[[वाई-फ़ाई]]}} | baggage = ऊपरी रैक | otherfacilities = {{Hlist|[[वातानुकूलन]]|{{ill|स्वचालित द्वार|en|Automatic door}}|[[शौचालय#जैव-शौचालय|जैव-निर्वात शौचालय]]|{{ill|सीसीटीवी|en|CCTV}}|[[गन्ध]] नियंत्रण|{{ill|रोलर ब्लाइंड|en|Window blind}}|{{ill|संवेदी जल नल|en|Tap water}}|[[धूम्र संसूचक]]}} | stock = [[वंदे भारत|वंदे भारत (रेलसेट)]] | gauge = {{track gauge|1,676mm|allk=on}} [[ब्रॉड गेज]] | el = {{25 kV 50 Hz}} {{ill|ओवरहेड लाइन|en|Overhead line}} द्वारा | speed = {{ubl|{{cvt|160|km/h}} (अधिकतम)|{{cvt|83|km/h}} (औसत)<ref>{{cite news |title=Vande Bharat Express averages 83 kmph, falls short of its top speed of 130 kmph |url=https://www.livemint.com/news/india/vande-bharat-express-averages-83-kmph-falls-short-of-its-top-speed-of-130-kmph-here-s-why-11681807481923.html |work=[[Livemint]] |date=18 April 2023 |access-date=7 March 2024 |archive-date=17 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317062159/https://www.livemint.com/news/india/vande-bharat-express-averages-83-kmph-falls-short-of-its-top-speed-of-130-kmph-here-s-why-11681807481923.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Built to hit 180 kmph, Why do Vande Bharat Express trains run at 83 kmph average speed? RTI reply reveals |url=https://www.financialexpress.com/business/railways-built-to-hit-180-kmph-why-do-vande-bharat-express-trains-run-at-83-kmph-average-speed-rti-reply-reveals-3051648/ |newspaper=[[द फ़ाइनेंशियल एक्सप्रेस (भारत)|द फ़ाइनेंशियल एक्सप्रेस]] |date=19 April 2023 |access-date=7 March 2024 |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419053810/https://www.financialexpress.com/business/railways-built-to-hit-180-kmph-why-do-vande-bharat-express-trains-run-at-83-kmph-average-speed-rti-reply-reveals-3051648/ |url-status=live }}</ref>}} | trainlength = {{ubl|{{cvt|192|m}} (8 डिब्बे)|{{cvt|384|m}} (16 डिब्बे)|{{cvt|480|m}} (20 डिब्बे)}} | owners = [[भारतीय रेल]] | map = [[File:Vande Bharat Express-hi.svg|320px]] | map_state = collapsed }} '''वंदे भारत एक्सप्रेस''', जिसे पहले '''ट्रेन १८''' के नाम से जाना जाता था, एक भारतीय अर्ध-हाई स्पीड ट्रेन और भारत की पहली [[इलेक्ट्रिक मल्टिपल इकाई|बिना इंजन की]] ट्रेन है।<ref name="express24">{{cite web |title=Train 18, India’s first engine-less train, set to hit tracks on October 29 |url=https://indianexpress.com/article/india/train-18-indias-first-engine-less-train-set-to-hit-tracks-on-october-29-5415892/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=24 अक्टूबर 2018 |access-date=7 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106233913/https://indianexpress.com/article/india/train-18-indias-first-engine-less-train-set-to-hit-tracks-on-october-29-5415892/ |archive-date=6 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> यह पूरी तरह से भारत में डिजाइन और निर्मित होने वाली पहली ट्रेन भी है। इसे [[सवारी डिब्बा कारखाना, चेन्नै]] (आईसीएफ) द्वारा १८ महीने की अवधि में भारत सरकार के [[मेक इन इंडिया]] पहल के तहत डिजाइन और बनाया गया था। पहली रेक की यूनिट लागत को १०० करोड़ (यूएस $१४ मिलियन) के रूप में दिया गया था, हालांकि यूनिट लागत अगले उत्पादन के साथ नीचे आने की उम्मीद है।<ref name ="prabhakar">{{cite news |last1=Prabhakar |first1=Siddarth |title=First Made-in-India engineless train gets on track for trial run - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/first-made-in-india-train-set-ready-for-trial-run/articleshow/66324376.cms |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |date=अक्टूबर 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105101450/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/first-made-in-india-train-set-ready-for-trial-run/articleshow/66324376.cms |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> मूल कीमत पर, यह यूरोप से आयातित एक समान ट्रेन की तुलना में ४०% कम महंगा होने का अनुमान है।<ref name="arora">{{cite news |last1=अरोड़ा |first1=रजत |title=Made-in-India 160 km per hour train to run from June |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/made-in-india-160-km-per-hour-train-to-run-from-june/articleshow/63323107.cms |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |date=March 16, 2018 |location=[[नई दिल्ली]], भारत |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627202039/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/made-in-india-160-km-per-hour-train-to-run-from-june/articleshow/63323107.cms |archive-date=27 जून 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन को फरवरी २०१९ में सेवा शुरू करने की योजना है, जिस तारीख से दूसरी इकाई का निर्माण और सेवा के लिए तैयार किया जाएगा।<ref name="rupera" /> रेलवे का पहला परीक्षण रन २९ नवंबर, २०१८ को [[चेन्नई]] में हुआ,<ref name="unitedtrial">{{cite news |title=Self-propelled Train 18 debuts for trial run |url=http://www.uniindia.com/news/india/self-propelled-train-18-debuts-for-trial-run/1391824.html |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[यूनाइटेड न्यूज आफ इंडिया]] |date=29 अक्टूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105012318/http://www.uniindia.com/news/india/self-propelled-train-18-debuts-for-trial-run/1391824.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन के ब्रेक और क्रू ओरिएंटेशन पर ध्यान केंद्रित किया,<ref name="ndtvsethi">{{cite news |last1=Sethi |first1=Nidhi |title=India's First Engineless Train To Make Debut On Tracks Today: 10 Points |url=https://www.ndtv.com/india-news/zero-discharge-cctv-cameras-on-indias-first-engineless-train-10-points-1938873 |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[एनडीटीवी इंडिया]] |publisher=[[एनडीटीवी इंडिया]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105061835/https://www.ndtv.com/india-news/zero-discharge-cctv-cameras-on-indias-first-engineless-train-10-points-1938873 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> और ७ नवंबर को दिल्ली में और बाद में राजस्थान में परीक्षण किया जाएगा।<ref name="ndtvstalin" /> दिल्ली के बाद, स्पीड परीक्षण आयोजित किया जाएगा, पहले १५० किलोमीटर प्रति घंटा (९३ मील प्रति घंटे), और उसके बाद १६० किलोमीटर प्रति घंटा (९९ मील प्रति घंटे) की ऑपरेटिंग गति पर।<ref name="ndtvsethi" /> भारत के [[अनुसन्धान अभिकल्प एवं मानक संगठन]] द्वारा एक टीम को परीक्षण की निगरानी के लिए और अंतिम गति परीक्षण के लिए आगे संगठित किया गया।<ref name="businessstandard">{{cite news |title=Special team to ensure speedy trials of India's first engine-less train |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/special-team-to-ensure-speedy-trials-of-india-s-first-engine-less-train-118102800186_1.html |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[बिजनेस स्टैंडर्ड]] |date=अक्टूबर 28, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062002/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/special-team-to-ensure-speedy-trials-of-india-s-first-engine-less-train-118102800186_1.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेनों का पहला सेट दिल्ली-भोपाल [[शताब्दी एक्स्प्रेस]] की जगह [[नई दिल्ली]] और [[भोपाल]] के बीच चलेगा, जो तीस साल से चल रहा है<ref name="ndtv" /> और यात्रा के समय को १५ प्रतिशत तक कम करेगा।<ref name="express24" /> १६० किलोमीटर प्रति घंटे (९९ मील प्रति घंटे) की ऑपरेटिंग गति पर, यह शताब्दी एक्सप्रेस को ३० किलोमीटर प्रति घंटे (१९ मील प्रति घंटे) से पीछे कर देगा।<ref name="ndtv">{{cite news |title=Pics: Train 18 To Begin Trial Run Today. Here Are 10 Things To Know |url=https://www.ndtv.com/business/train-18-indias-fastest-train-route-launch-date-today-features-engineless-rotating-seats-in-pictures-1939151 |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=एनडीटीवी प्रोफिट |publisher=एनडीटीवी इंडिया |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062047/https://www.ndtv.com/business/train-18-indias-fastest-train-route-launch-date-today-features-engineless-rotating-seats-in-pictures-1939151 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन १८ का बाहरी ढांचा [[शिनकानसेन|बुलेट ट्रेन]] की तरह है,<ref name="prabhakar" /> जिसके प्रत्येक छोर की वायुगतिकीय संकीर्णता है।<ref name="ectimespti" /> इसमें ट्रेन के प्रत्येक छोर पर एक ड्राइवर कोच है, जो लाइन के प्रत्येक छोर पर तेजी से बदलाव को सहज बनाता है।<ref name="unitedtrial" /> आंतरिक रूप से, ट्रेन में १,१२८ यात्रियों की बैठने की क्षमता के साथ १६ यात्री कारें हैं।<ref name="shine">{{cite news |last1=Shine |first1=Jacob |title=Train 18, India's first engine-less train, is also the country's fastest |url=https://www.business-standard.com/article/indian-railways/the-crown-jewel-of-indian-railways-is-a-billion-rupee-made-in-india-train-118102900370_1.html?utm_source=SEO&utm_medium=ST |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[बिजनेस स्टैंडर्ड]] |location=[[नई दिल्ली]], [[भारत]] |date=29 अक्टूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030092231/https://www.business-standard.com/article/indian-railways/the-crown-jewel-of-indian-railways-is-a-billion-rupee-made-in-india-train-118102900370_1.html?utm_source=SEO&utm_medium=ST |archive-date=30 अक्तूबर 2018 |url-status=live }}</ref> केंद्र में दो प्रथम श्रेणी के डिब्बे हैं जिनमें ५२ यात्री प्रत्येक में बैठ सकते हैं, बाकी के कोच डिब्बों में ७८ यात्री प्रत्येक में बैठे सकते हैं।<ref name="ndtv" /> ट्रेन की सीटें, ब्रेकिंग सिस्टम, दरवाजे और ट्रांसफार्मर ट्रेन के एकमात्र तत्व हैं जिन्हें आयात किया गया है,<ref name="prabhakar" /> उन्हें अगले इकाई के उत्पादन पर घरेलू रूप से बनाने की योजना है।<ref name="ndtvstalin">{{cite news |last1=Stalin |first1=J Sam Daniel |title=Inside India's 'Fastest' Train - 360-Degree Rotating Seats, Sliding Steps |url=https://www.ndtv.com/india-news/inside-indias-fastest-train-360-degree-rotating-seats-sliding-steps-on-engineless-train-18-trainset-1939051 |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[एनडीटीवी इंडिया]] |publisher=[[एनडीटीवी इंडिया]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062045/https://www.ndtv.com/india-news/inside-indias-fastest-train-360-degree-rotating-seats-sliding-steps-on-engineless-train-18-trainset-1939051 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> अगले वर्ष में एक, और उसके अगले वर्ष चार और इकाइयों के उत्पादन की योजना बनाई गई है।<ref name="ectimespti">{{cite news |title=Train 18: Country's first engine-less train rolled out; Train 20 next |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/train-18-countrys-first-engine-less-train-rolled-out-train-20-next/articleshow/66419774.cms |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105160418/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/train-18-countrys-first-engine-less-train-rolled-out-train-20-next/articleshow/66419774.cms |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> उन इकाइयों में से दो लेआउट में स्लीपर कारों को शामिल करेंगे।<ref name="ndtvsethi" /> भारतीय रेलवे और आईसीएफ ट्रेन २० के विकास की भी योजना बना रहे हैं, <ref>{{Cite web|url=https://hindimerijaan.com/train-18-vande-bharat-express-in-hindi/|title=ट्रेन 20 की योजना|last=हिंदी मेरी|first=जान|date=18 फरवरी 2019|website=Hindi Meri Jaan|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226144910/http://hindimerijaan.com/train-18-vande-bharat-express-in-hindi/|archive-date=26 फ़रवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>एक और अर्ध-हाई स्पीड ट्रेन जो राजधानी एक्सप्रेस की जगह लेगी। २०२० में लाइन का अनावरण किया जा सकता है।<ref name="train20">{{cite news |title=After Train 18, Indian Railways focuses on the next-gen Train 20 that'll replace Rajdhani |url=https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/after-train-18-the-next-gen-train-20-is-set-to-join-indian-rail-network/story/287488.html |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=बिज़नेस स्टैंडर्ड |publisher=लिविंग मीडिया |date=नवम्बर 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105160508/https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/after-train-18-the-next-gen-train-20-is-set-to-join-indian-rail-network/story/287488.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Kalaburagi - SMVT Bengaluru Vande Bharat Express.jpg|center|600px|thumb|कलबुरगी-बंगलुरु वन्दे भारत एक्सप्रेस]] == सक्रिय सेवाएँ == {| class="wikitable sortable" |+ ! rowspan="2" |क्र.सं. ! rowspan="2" |ट्रेन का नाम ! rowspan="2" |गाड़ी संख्या ! rowspan="2" |मूल स्टेशन ! rowspan="2" |टर्मिनल स्टेशन ! rowspan="2" |क्षेत्र ! rowspan="2" |रुकती ! rowspan="2" |डिब्बे ! rowspan="2" |आवृत्ति. ! rowspan="2" |दूरी ! rowspan="2" |यात्रा के समय ! colspan="2" |रफ़्तार ! rowspan="2" |उद्घाटन समारोह |- !अधिकतम !औसत |- !१ |नई दिल्ली-वाराणसी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४३६/२२४३५ |नई दिल्ली |वाराणसी जंक्शन |एन.आर. |२ |१६ |गुरु को छोड़कर |७५९ किमी (४७२ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |९५ किमी/घंटा (५९ मील प्रति घंटे) |१५ फरवरी २०१९ |- !२ |नई दिल्ली-श्री माता वैष्णो देवी कटरा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४३९/२२४४० |नई दिल्ली |श्री माता वैष्णो देवी कटरा |एन.आर. |३ |१६ |मंगल को छोड़कर |६५५ किमी (४०७ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |३ अक्टूबर २०१९ |- !३ |मुंबई सेंट्रल-गांधीनगर कैपिटल वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९०१/२०९०२ |मुंबई सेंट्रल |गांधीनगर राजधानी |डब्ल्यूआर |५ |१६ |बुध को छोड़कर |५२२ किमी (३२४ मील) |०६ घंटे २५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |३० सितंबर २०२२ |- !४ |नई दिल्ली-अम्ब अंदौरा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४४७/२२४४८ |नई दिल्ली |अंब अंदौरा |एन.आर. |४ |१६ |शुक्र को छोड़कर |४१२ किमी (२५६ मील) |०५ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७९ किमी/घंटा (४९ मील प्रति घंटे) |१३ अक्टूबर २०२२ |- !५ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-मैसूर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६०७/२०६०८ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |मैसूर जंक्शन |एसआर |२ |१६ |बुध को छोड़कर |४९७ किमी (३०९ मील) |०६ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |११ नवंबर २०२२ |- !६ |बिलासपुर-नागपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८२५/२०८२६ |बिलासपुर जंक्शन |नागपुर जंक्शन |एसईसीआर |४ |८ |शनिवार को छोड़कर |४१२ किमी (२५६ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७७ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |११ दिसंबर २०२२ |- !७ |हावड़ा-न्यू जलपाईगुड़ी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३०१/२२३०२ |हावड़ा जंक्शन |न्यू जलपाईगुड़ी जंक्शन |एर |३ |१६ |बुध को छोड़कर |५६६ किमी (३५२ मील) |०७ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |३० दिसंबर २०२२ |- !८ |विशाखापत्तनम-सिकंदराबाद वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८३३/२०८३४ |विशाखापत्तनम जंक्शन |सिकंदराबाद जंक्शन |ईसीओआर |५ |१६ |रवि को छोड़कर |६९८ किमी (४३४ मील) |०८ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |१५ जनवरी २०२३ |- !९ |मुंबई सीएसएमटी-सोलापुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२५/२२२२६ |मुंबई सीएसएमटी |सोलापुर |करोड़ |५ |१६ |बुध को छोड़कर (२२२२५) गुरु को छोड़कर (२२२२६) |४५४ किमी (२८२ मील) |०६ घंटे ३५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६९ किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |१० फरवरी २०२३ |- !१० |मुंबई सीएसएमटी-साईंनगर शिरडी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२३/२२२२४ |मुंबई सीएसएमटी |साईनगर शिर्डी |करोड़ |४ |१६ |मंगल को छोड़कर |३४१ किमी (२१२ मील) |०५ घंटे ५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६७ किमी/घंटा (४२ मील प्रति घंटे) |- !११ |रानी कमलापति (हबीबगंज)-हज़रत निज़ामुद्दीन वंदे भारत एक्सप्रेस |२०१७१/२०१७२ |हबीबगंज (रानी कमलापति) |हज़रत निज़ामुद्दीन |डब्ल्यूसीआर |३ |१६ |शनिवार को छोड़कर |७०२ किमी (४३६ मील) |०७ घंटे ३० मिनट |१६० किमी/घंटा (९९ मील प्रति घंटे) |९२ किमी/घंटा (५७ मील प्रति घंटे) |१ अप्रैल २०२३ |- !१२ |सिकंदराबाद-तिरुपति वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०१/२०७०२ |सिकंदराबाद जंक्शन |तिरुपति |एससीआर |४ |१६ |मंगल को छोड़कर |६६२ किमी (४११ मील) |०८ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८० किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |८ अप्रैल २०२३ |- !१३ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-कोयंबटूर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४३/२०६४४ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |कोयंबटूर जंक्शन |एसआर |३ |८ |बुध को छोड़कर |४९५ किमी (३०८ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |- !१४ |अजमेर- दिल्ली छावनी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९७७/२०९७८ |अजमेर जंक्शन |दिल्ली छावनी |एनडब्ल्यूआर |४ |१६ |बुध को छोड़कर |४२९ किमी (२६७ मील) |०५ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |१२ अप्रैल २०२३ |- !१५ |कासरगोड - तिरुवनंतपुरम वंदे भारत एक्सप्रेस (कोट्टायम के माध्यम से) |२०६३३/२०६३४ |कासरगोड |तिरुवनंतपुरम सेंट्रल |एसआर |८ |१६ |गुरु को छोड़कर |५८६ किमी (३६४ मील) |०८ घंटे १० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७२ किमी/घंटा (४५ मील प्रति घंटे) |२५ अप्रैल २०२३ |- !१६ |हावड़ा-पुरी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२८९५/२२८९६ |हावड़ा जंक्शन |पुरी |एसईआर |७ |१६ |गुरु को छोड़कर |५०० किमी (३१० मील) |०६ घंटे २५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७८ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |१८ मई २०२३ |- !१७ |देहरादून-आनंद विहार टर्मिनल वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४५८/२२४५७ |देहरादून टर्मिनल |दिल्ली आनंद विहार |एन.आर. |६ |८ |बुध को छोड़कर |३०२ किमी (१८८ मील) |०४ घंटे ४५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |६४ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |२५ मई २०२३ |- !१८ |न्यू जलपाईगुड़ी-गुवाहाटी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२७/२२२२८ |न्यू जलपाईगुड़ी जंक्शन |गुवाहाटी |एनएफआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |४०७ किमी (२५३ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७४ किमी/घंटा (४६ मील प्रति घंटे) |२९ मई २०२३ |- !१९ |मुंबई सीएसएमटी-मडगांव वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२९/२२२३० |मुंबई सीएसएमटी |मडगांव जंक्शन |करोड़ |७ |८ |शुक्र को छोड़कर |५८१ किमी (३६१ मील) |०७ घंटे ४५ मिनट |१२० किमी/घंटा (७५ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="५" |२७ जून २०२३ |- !२० |पटना-रांची वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३४९/२२३५० |पटना जंक्शन |रांची जंक्शन |ईसीआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |३७९ किमी (२३५ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६३ किमी/घंटा (३९ मील प्रति घंटे) |- !२१ |केएसआर बेंगलुरु-धारवाड़ वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६६१/२०६६२ |केएसआर बेंगलुरु सिटी जं |धारवाड़ |एसडब्ल्यूआर |३ |८ |मंगल को छोड़कर |४९५ किमी (३०८ मील) |०६ घंटे २५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !२२ |रानी कमलापति (हबीबगंज)-रीवा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०१७३/ २०१७४ |हबीबगंज (रानी कमलापति) |रीवा टर्मिनल |डब्ल्यूसीआर |८ |८ |मंगल को छोड़कर |५६८ किमी (३५३ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !२३ |इंदौर-नागपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९११/२०९१२ |इंदौर जंक्शन |नागपुर जंक्शन |डब्ल्यूआर |४ |८ |रवि को छोड़कर |६३६ किमी (३९५ मील) |०८ घंटे २० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !२४ |जोधपुर-साबरमती (अहमदाबाद) वंदे भारत एक्सप्रेस |१२४६१/१२४६२ |जोधपुर जंक्शन |साबरमती जंक्शन |एनडब्ल्यूआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |४४९ किमी (२७९ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |७ जुलाई २०२३ |- !२५ |गोरखपुर-लखनऊ चारबाग वंदे भारत एक्सप्रेस |२२५४९/२२५५० |गोरखपुर जंक्शन |लखनऊ चारबाग |नेर |२ |८ |शनिवार को छोड़कर |२९६ किमी (१८४ मील) |०४ घंटे १० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !२६ |उदयपुर शहर-जयपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९७९/२०९८० |उदयपुर शहर |जयपुर जंक्शन |एनडब्ल्यूआर |७ |८ |मंगल को छोड़कर |४२५ किमी (२६४ मील) |०६ घंटे २० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६९ किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) | rowspan="९" |२४ सितंबर २०२३ |- !२७ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-विजयवाड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६७७/२०६७८ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |विजयवाड़ा जंक्शन |एसआर |४ |८ |मंगल को छोड़कर |५१४ किमी (३१९ मील) |०६ घंटे ४० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७७ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |- !२८ |चेन्नई एग्मोर-तिरुनेलवेली वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६६५/२०६६६ |चेन्नई एग्मोर |तिरुनेलवेली जंक्शन |एसआर |६ |८ |मंगल को छोड़कर |६५० किमी (४०० मील) |०७ घंटे ५० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |८३ किमी/घंटा (५२ मील प्रति घंटे) |- !२९ |काचीगुडा-यशवंतपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०३/२०७०४ |काचीगुडा |यशवन्तपुर जंक्शन |एससीआर |४ |८ |बुध को छोड़कर |६१२ किमी (३८० मील) |०८ घंटे १५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७४ किमी/घंटा (४६ मील प्रति घंटे) |- !३० |पटना-हावड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३४८/२२३४७ |पटना जंक्शन |हावड़ा जंक्शन |ईसीआर |७ |८ |बुध को छोड़कर |५३२ किमी (३३१ मील) |०६ घंटे ३५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |- !३१ |रांची-हावड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८९८/२०८९७ |रांची जंक्शन |हावड़ा जंक्शन |एसईआर |६ |८ |मंगल को छोड़कर |४५८ किमी (२८५ मील) |०७ घंटे ०५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६५ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |- !३२ |पुरी-राउरकेला वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८३६/२०८३५ |पुरी |राउरकेला जंक्शन |ईसीओआर |५ |८ |शनिवार को छोड़कर |५०६ किमी (३१४ मील) |०७ घंटे ४५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६५ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |- !३३ |कासरगोड - तिरुवनंतपुरम वंदे भारत एक्सप्रेस (अलप्पुझा के माध्यम से) |२०६३१/२०६३२ |कासरगोड |तिरुवनंतपुरम सेंट्रल |एसआर |८ |८ |सोमवार को छोड़कर (२०६३२) मंगलवार को छोड़कर (२०६३१) |५७४ किमी (३५७ मील) |०८ घंटे ०५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !३४ |अहमदाबाद-जामनगर वंदे भारत एक्सप्रेस |२२९२५/२२९२६ |अहमदाबाद जंक्शन |जामनगर |डब्ल्यूआर |६ |८ |बुध को छोड़कर (२२९२६) मंगल को छोड़कर (२२९२५) |३३१ किमी (२०६ मील) |०४ घंटे २५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !३५ |वाराणसी-नई दिल्ली वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४१५/२२४१६ |वाराणसी जंक्शन |नई दिल्ली |एन.आर. |२ |१६ |मंगल को छोड़कर |७५९ किमी (४७२ मील) |०८ घंटे ०५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |९४ किमी/घंटा (५८ मील प्रति घंटे) |१८ दिसंबर २०२३ |- !३६ |आनंद विहार-अयोध्या धाम वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४२६/२२४२५ |दिल्ली आनंद विहार |अयोध्या धाम |एन.आर. |२ |८ |बुध को छोड़कर |६२८ किमी (३९० मील) |०८ घंटे २० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="६" |३० दिसंबर २०२३ |- !३७ |एसएमवीडी कटरा-नई दिल्ली वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४७८/२२४७७ |श्री माता वैष्णो देवी कटरा |नई दिल्ली |एन.आर. |३ |१६ |बुध को छोड़कर |६५५ किमी (४०७ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |- !३८ |अमृतसर- दिल्ली जंक्शन वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४८८/२२४८७ |अमृतसर जंक्शन |दिल्ली जंक्शन |एन.आर. |५ |८ |शुक्र को छोड़कर |४४७ किमी (२७८ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |- !३९ |कोयंबटूर-बेंगलुरु छावनी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४२/२०६४१ |कोयंबटूर जंक्शन |बेंगलुरु छावनी |एसआर |५ |८ |गुरु को छोड़कर |३७४ किमी (२३२ मील) |०६ घंटे ३० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |५८ किमी/घंटा (३६ मील प्रति घंटे) |- !४० |मंगलुरु सेंट्रल-मडगांव वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४६/२०६४५ |मंगलुरु सेंट्रल |मडगांव जंक्शन |एसआर |२ |८ |गुरु को छोड़कर |३१९ किमी (१९८ मील) |०४ घंटे ३५ मिनट |१२० किमी/घंटा (७५ मील प्रति घंटे) |७० किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) |- !४१ |जालना-मुंबई सीएसएमटी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०५/२०७०६ |जलना |मुंबई सीएसएमटी |एससीआर |६ |८ |बुध को छोड़कर |४३५ किमी (२७० मील) |०७ घंटे २० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |५९ किमी/घंटा (३७ मील प्रति घंटे) |} ==वंदे भारत एक्सप्रेस की खासियत== वंदे भारत एक्सप्रेस की सुरक्षा को प्राथमिकता देते हुए, इसे कई आधुनिक सुरक्षा सुविधाओं से लैस किया गया है। सुरक्षा की दृष्टि से, यह ट्रेन निम्नलिखित महत्वपूर्ण पहलुओं को शामिल करती है: # '''सीसीटीवी निगरानी:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में सभी कोच और '''महत्वपूर्ण स्थानों पर''' सीसीटीवी कैमरे लगाए गए हैं। ये कैमरे यात्रा के दौरान किसी भी असामान्य गतिविधि की निगरानी करते हैं और आपातकालीन स्थितियों में त्वरित प्रतिक्रिया की सुविधा प्रदान करते हैं। # '''सुरक्षा कर्मी:''' ट्रेन में प्रशिक्षित सुरक्षा कर्मियों की तैनाती की जाती है, जो यात्रियों की सुरक्षा को सुनिश्चित करते हैं। ये कर्मी हर स्थिति से निपटने के लिए तैयार रहते हैं और यात्रियों को सुरक्षा का विश्वास दिलाते हैं। # '''आपातकालीन संचार प्रणाली:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में अत्याधुनिक आपातकालीन संचार प्रणाली मौजूद है। इसमें आपातकालीन स्थिति में यात्रियों को '''तुरंत सहायता उपलब्ध कराने के लिए''' विशेष सिस्टम शामिल हैं। # '''फायर सेफ्टी व्यवस्था:''' ट्रेन में अग्निशामक यंत्र और फायर अलार्म की व्यवस्था की गई है, जो किसी भी संभावित आग लगने की स्थिति में त्वरित प्रतिक्रिया की सुविधा प्रदान करती है।<ref>{{Cite web|url=https://newsfactory1.com/%e0%a4%b5%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%87-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%b8-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%81/|title=वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाएँ, सुरक्षा, तेज़ी: यात्रियों के लिए क्या है खास?|last=kanaujiya|first=Adarsh|date=16 सितम्बर 2024|website=News factory1|access-date=3 अक्तूबर 2024|archive-date=7 अक्तूबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091957/https://newsfactory1.com/%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%81/|url-status=dead}}</ref> वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाएँ यात्रियों के लिए एक आरामदायक और शानदार यात्रा अनुभव सुनिश्चित करती हैं। इसकी प्रमुख [https://newsfactory1.com/%e0%a4%b5%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%87-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%b8-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%81/ '''सुविधाएँ'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007091957/https://newsfactory1.com/%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%81/ |date=7 अक्तूबर 2024 }} निम्नलिखित हैं: # '''आरामदायक सीटें:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में सीटों को विशेष रूप से '''आरामदायक और सुविधाजनक बनाया''' गया है। इन सीटों में एडजस्टेबल हेडरेस्ट और लेगरेस्ट की सुविधा उपलब्ध है, जिससे लंबे समय की यात्रा भी आरामदायक होती है। # '''स्वच्छता:''' ट्रेन की स्वच्छता का विशेष ध्यान रखा गया है। प्रत्येक कोच और शौचालय को नियमित रूप से साफ किया जाता है, जिससे यात्रियों को एक स्वच्छ और ताजगी भरी यात्रा का अनुभव होता है। # '''वायरलेस चार्जिंग:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में प्रत्येक सीट के पास वायरलेस चार्जिंग पोर्ट्स उपलब्ध हैं, जिससे यात्री अपने मोबाइल और अन्य इलेक्ट्रॉनिक उपकरणों को आसानी से चार्ज कर सकते हैं। # '''उत्कृष्ट भोजन सेवाएँ:''' ट्रेन में यात्रियों को उच्च गुणवत्ता का भोजन प्रदान किया जाता है। एक विशेष कैटरिंग सेवा द्वारा स्वादिष्ट और पौष्टिक भोजन की पेशकश की जाती है। # '''वॉयस कमांड सिस्टम:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में वॉयस कमांड सिस्टम की सुविधा भी है, जो यात्रियों को ट्रेन की विभिन्न सुविधाओं का '''उपयोग करने में मदद करती है।''' # '''आधुनिक डिजाइन:''' ट्रेन का डिज़ाइन भारतीय संस्कृति और आधुनिकता का बेहतरीन संगम है। इसके आंतरिक सजावट और सुविधाएँ एक प्रीमियम अनुभव प्रदान करती हैं। == वंदे भारत एक्सप्रेस की तेज़ी == वंदे भारत एक्सप्रेस की तेज़ी इसे भारतीय रेलवे की अन्य ट्रेनों से अलग बनाती है। इसकी प्रमुख विशेषताएँ इस प्रकार हैं: # '''हाई स्पीड:''' वंदे भारत एक्सप्रेस 160 किमी/घंटा की अधिकतम गति से यात्रा करती है, जो इसे भारत की सबसे तेज़ ट्रेनों में से एक बनाती है। # '''स्मूद और स्टेबल रनिंग:''' ट्रेन की डिजाइन और तकनीक इसे एक स्मूद और स्थिर यात्रा का अनुभव प्रदान करती है, जिससे यात्रियों को झटके या असुविधा का सामना नहीं करना पड़ता। # '''सीधे मार्ग:''' वंदे भारत एक्सप्रेस के मार्ग को इस तरह से डिज़ाइन किया गया है कि इसमें कम से कम स्टॉपेज होते हैं, जिससे यात्रा का समय कम होता है और गति बनाए रखी जाती है। # '''उन्नत प्रौद्योगिकी:''' ट्रेन में नवीनतम ट्रैक्शन और ब्रेकिंग तकनीक का उपयोग किया गया है, जो इसकी गति और प्रदर्शन को बेहतर बनाता है। ===== आइए वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाओ पर एक नजर डालते हैं, यह ज्ञान आपके लिए बहुत महत्वपूर्ण है। ===== 1. वंदे भारत एक्सप्रेस 100% स्वदेशी ट्रेन है। 2. इसकी गति बहुत ही कम समय में 160 किमी/घंटा से 200 किमी/घंटा तक पहुंच जाती है। 3. भारतीय ट्रेनों में स्वतंत्र लोकोमोटिव होते हैं। हालाँकि, वंदे भारत ट्रेन में मेट्रो ट्रेन के समान एक एकीकृत मोटर इंजन है। 4. वंदे भारत एक्सप्रेस ट्रेन 100 किमी की स्पीड तक पहुँचने में मात्र 52 सेकंड का समय लगाती है। 5. इस ट्रेन में स्वचालित दरवाजे होते हैं ये दरवाजे मेट्रो की तरह ही अपने आप खुलते हैं। इसके अलावा, ट्रेनें कई आधुनिक सुविधाओं से लैस हैं। 6. वंदे भारत एक्सप्रेस ट्रेन के अंदर की सीट 360 डिग्री घूमती है। 7. इस ट्रेन में भोजन और नाश्ता भी सर्व किया जाता है। जिसकी कीमत टिकट में ही शामिल होती है। 8. यात्रियों की सुविधा सुनिश्चित करने के लिए, ट्रेन पूरी तरह से ऑनबोर्ड वाई-फाई प्रणाली से सुसज्जित है। इसके अलावा, प्रत्येक सीट के नीचे मोबाइल फोन और लैपटॉप चार्ज करने के लिए चार्जिंग स्टेशन हैं। 9. वंदे भारत ट्रेन में जीपीएस सिस्टम लगा हुआ है जो आने वाले स्टेशनों और अन्य जानकारी के बारे में जानकारी प्रदान करता है। 10. स्वच्छता की दृष्टि से ट्रेन में बायोवैक्यूम शौचालय बनाए गए हैं जैसा कि हवाई जहाज़ में उपयोग किया जाता है। 11. बाहर का अच्छा दृश्य दिखाने के लिए बड़ी-बड़ी खिड़कियाँ लगाई गई हैं जिससे यात्री नज़ारों का आनंद उठा सके । 12. यात्रियों की सुरक्षा सुनिश्चित करने के लिए ट्रेन के प्रत्येक डिब्बे में सीसीटीवी कैमरे लगाए गए हैं। 13. यात्रियों की सुरक्षा के लिए इस ट्रेन में ऐसे सेंसर लगाए गए हैं कि दरवाजे तब तक नहीं खुलेंगे जब तक ट्रेन पूरी तरह से रुक न जाए। जिससे कोई भी यात्री चलती ट्रेन में न ही उतरे और न ही चढ़ पाए । 14. वंदे भारत ट्रेन भी विकलांग लोगों की जरूरतों को ध्यान में रखकर बनाई गई थी। इसलिए इस ट्रेन के कुछ डिब्बों में विकलांगों के लिए उनकी व्हीलचेयर रखने के लिए अलग से जगह बनायी गई है । अधिक जानकारी के लिए नीचे दी हुई लिंक पर क्लिक करके पढ़ सकते हैं [http://वंदे%20भारत%20एक्सप्रेस%20और%2015%20रोचक%20तथ्य%20|%20TOP%2015%20AMAZING%20FACT%20ABOUT%20VANDE%20BHARAT%20EXPRESS%20TRAIN वंदे भारत एक्सप्रेस और 15 रोचक तथ्य | TOP 15 AMAZING FACT ABOUT VANDE BHARAT EXPRESS TRAIN] ==इन्हें भी देखें== * [[भारत में रेल परिवहन]] * [[भारत में तीव्र गति रेल]] * [[गतिमान एक्सप्रेस]] * [[वन्दे मातरम्]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|30em}} [[श्रेणी:रेल]] azvkaydqzs05roc5hsyc53xfy7feczt सदस्य वार्ता:Bhuwal chaudhary 3 984424 6631632 5837977 2026-10-21T05:55:27Z ~2026-56144-55 954929 /* */ Biography of update 6631632 wikitext text/x-wiki Bhuwal Chaudhary Biography | भुवाल चौधरी की जीवनी Age, Birthday, Family, Education, Career & Social Media | उम्र, जन्मदिन, परिवार, शिक्षा, करियर और सोशल मीडिया ENGLISH BIOGRAPHY Who Is Bhuwal Chaudhary? Bhuwal Chaudhary, also known as Surya Chaudhary, is an Indian Digital Creator, Internet Personality, and YouTuber associated with Bihar, India. He is known online by the name Bhuwal Chaudhary Official and is working to establish his digital identity through YouTube, Instagram, Facebook, and other online platforms. Born on 3 April 2001 in Baraura, Bihar, Bhuwal Chaudhary has interests in entertainment, music, cinema, computer technology, and digital media. His journey reflects his interest in creating online content, sharing personal experiences, exploring different places, and connecting with audiences through digital platforms. Through his online presence, he aims to develop his identity, improve his content, and reach viewers from different parts of India. Personal Information - Full Name: Bhuwal Chaudhary - Also Known As: Surya Chaudhary - Profession: Digital Creator, Internet Personality, YouTuber - Online Name: Bhuwal Chaudhary Official - Date of Birth: 3 April 2001 - Age: 25 years as of October 2026 - Birthplace: Baraura, Bihar, India - Hometown: Ramgarh, Kaimur (Bhabua), Bihar - Nationality: Indian - Religion: Hinduism, as provided - Marital Status: Unmarried, as provided - Father's Name: Banarasi Chaudhary - Mother's Name: Late Sharda Devi - Family: Nine members, according to the information provided - Languages: Bhojpuri, Hindi, and English - Height: Approximately 5 feet 7 inches, as provided - Eye Colour: Black, as provided - Hair Colour: Black, as provided - Hobbies: Singing and watching movies - Interests: Music, cinema, cricket, computer technology, travel, and digital media Note: Personal details are based on the information provided for this biography and have not been independently verified. Early Life and Family Background Bhuwal Chaudhary was born on 3 April 2001 in Baraura village, Bihar, India. His roots are associated with the Kaimur (Bhabua) district, while Ramgarh is identified as his hometown. His father, Banarasi Chaudhary, worked in agriculture, and his mother, the late Sharda Devi, took care of the family. According to the information provided, he comes from a family of nine members. His family background and connection with Bihar are important parts of his personal story. The region's culture, traditions, language, and everyday experiences form part of the background from which his interests and aspirations have developed. From an early age, Bhuwal developed an interest in music, films, entertainment, and technology. Over time, these interests became connected with his desire to explore digital media and create content for online audiences. Education and Computer Knowledge Bhuwal Chaudhary pursued his education in Bihar. According to the information provided, he studied at Government G.B. College and completed an ADCA (Advanced Diploma in Computer Applications) course in Ramgarh. His interest in computer applications and digital technology complements his work with online platforms. Computer knowledge can be useful in understanding digital tools, online publishing, and the technical aspects of content creation. His educational background and interest in technology are part of his personal development and continuing journey in the digital world. Note: Educational qualifications and institution details should be verified before formal publication. Career and Digital Journey Bhuwal Chaudhary is developing his online identity under the name Bhuwal Chaudhary Official. His digital journey is connected with his interest in creating content, exploring online platforms, and sharing experiences with viewers. As a Digital Creator, Internet Personality, and YouTuber, he is interested in entertainment, lifestyle, travel, music, everyday experiences, and informative topics. His journey involves learning about digital platforms, experimenting with content ideas, improving video presentation, and developing a consistent online identity. He aims to continue learning, improve the quality of his content, and connect with audiences from different regions of India. Digital Content and Creative Interests Bhuwal Chaudhary has a range of interests that influence the subjects he explores online. Lifestyle and Daily Experiences: Sharing everyday activities, personal experiences, and moments from daily life. Travel and Exploration: Discovering destinations, visiting different places, and sharing experiences from across India. Entertainment and Music: Exploring content ideas inspired by Indian cinema, music, and entertainment. Informative Topics: Sharing information about digital subjects, useful tips, and topics related to online platforms. These interests provide opportunities to explore different content ideas and develop his creative direction over time. YouTube Journey YouTube is an important platform in Bhuwal Chaudhary's digital journey. His channel is associated with the name Bhuwal Chaudhary Official. Through YouTube, he aims to publish videos, share experiences, explore different subjects, and connect with viewers. His interests include lifestyle, travel, entertainment, daily experiences, and informative content. His goal is to improve his videos, develop his presentation style, and build a stronger connection with his audience through consistent content creation. YouTube also provides him with a platform to document experiences and share his interests with viewers from different parts of India. Internet Personality and Online Identity Bhuwal Chaudhary is building his online identity through social media and digital platforms. The name Bhuwal Chaudhary Official represents his public-facing online identity. A consistent online name, accurate biographical information, original content, and verified profile links can help viewers identify his official accounts. His online journey reflects his interest in digital communication, entertainment, and sharing personal experiences. He aims to continue developing his presence and connecting with viewers through online platforms. Social Media Presence and Audience According to the social media figures provided for this biography, his reported audience was: - Instagram: Approximately 12,600 followers - Facebook: Approximately 9,400 followers - YouTube: Approximately 1,800 subscribers These figures are based on the information supplied and are not verified live statistics. They should be updated before publication because audience numbers change over time. Favourite Actors Bhuwal Chaudhary has an interest in Indian cinema. His favourite actors include: - N. T. Rama Rao Jr. (Jr NTR) - Himesh Reshammiya - Sanjay Dutt - Nandamuri Balakrishna - Allu Arjun - Mahesh Babu - Suniel Shetty Favourite Actress - Anushka Shetty Favourite Singers Music is one of Bhuwal Chaudhary's personal interests. His favourite singers include: - Sonu Nigam - Jubin Nautiyal - Kumar Sanu - Udit Narayan - Alka Yagnik - Anuradha Paudwal - Arijit Singh - Himesh Reshammiya Favourite Cricketers Bhuwal Chaudhary also has an interest in cricket. His favourite cricketers include: - Mahendra Singh Dhoni - Virat Kohli - Rohit Sharma Other Favourite Things - Favourite Sport: Cricket - Favourite Car: Honda City - Favourite Colour: Yellow - Favourite Travel Destination: Uttarakhand - Favourite Movies: Chand Ke Paar Chalo and Sooryavansham Official Social Media Profiles Bhuwal Chaudhary's online identity is associated with the name Bhuwal Chaudhary Official. The platforms listed for his social media presence include: - YouTube: Bhuwal Chaudhary Official - Instagram: Bhuwal Chaudhary Official - Facebook: Bhuwal Chaudhary - Pinterest: Bhuwal Chaudhary Official Direct links to the correct official profiles should be added after verification so that visitors can easily find the right accounts. Vision and Future Goals Bhuwal Chaudhary aims to continue developing his digital identity and expanding his online presence. His interests in entertainment, lifestyle, travel, music, and technology provide opportunities to explore different subjects and share experiences. He wants to discover places across India and connect with viewers from different regions. His future goals include learning new skills, improving the quality of his videos, exploring creative ideas, and developing a consistent identity across digital platforms. Through Bhuwal Chaudhary Official, he aims to continue sharing his interests and experiences while developing his journey as a digital creator. Conclusion Bhuwal Chaudhary, also known as Surya Chaudhary, is an Indian Digital Creator, Internet Personality, and YouTuber associated with Baraura, Bihar, India. His personal background, education, interests in music and technology, and ongoing digital journey form part of his online identity. Through Bhuwal Chaudhary Official, he is working to develop his presence on YouTube and other social media platforms. Bhuwal Chaudhary — Digital Creator | Internet Personality | YouTuber --- हिंदी जीवनी भुवाल चौधरी कौन हैं? भुवाल चौधरी, जिन्हें सूर्य चौधरी के नाम से भी जाना जाता है, बिहार, भारत से संबंध रखने वाले एक डिजिटल क्रिएटर, इंटरनेट पर्सनैलिटी और यूट्यूबर हैं। वे ऑनलाइन दुनिया में Bhuwal Chaudhary Official नाम से अपनी पहचान विकसित कर रहे हैं। उनकी ऑनलाइन उपस्थिति यूट्यूब, इंस्टाग्राम, फेसबुक और अन्य डिजिटल प्लेटफॉर्म से जुड़ी है। भुवाल चौधरी का जन्म 3 अप्रैल 2001 को बिहार के बरौरा गाँव में हुआ था। उन्हें मनोरंजन, संगीत, फिल्मों, कंप्यूटर तकनीक और डिजिटल मीडिया में रुचि है। उनकी डिजिटल यात्रा ऑनलाइन कंटेंट बनाने, अपने अनुभव साझा करने, अलग-अलग जगहों को जानने और डिजिटल माध्यमों से दर्शकों से जुड़ने की रुचि को दर्शाती है। वे अपनी ऑनलाइन पहचान को मजबूत बनाने, अपने कंटेंट में सुधार करने और भारत के अलग-अलग हिस्सों के दर्शकों तक पहुँचने की दिशा में काम कर रहे हैं। व्यक्तिगत जानकारी - पूरा नाम: भुवाल चौधरी - दूसरा नाम: सूर्य चौधरी - पेशा: डिजिटल क्रिएटर, इंटरनेट पर्सनैलिटी, यूट्यूबर - ऑनलाइन नाम: Bhuwal Chaudhary Official - जन्म तिथि: 3 अप्रैल 2001 - उम्र: अक्टूबर 2026 के अनुसार 25 वर्ष - जन्म स्थान: बरौरा, बिहार, भारत - गृहनगर: रामगढ़, कैमूर (भभुआ), बिहार - राष्ट्रीयता: भारतीय - धर्म: हिंदू, उपलब्ध कराई गई जानकारी के अनुसार - वैवाहिक स्थिति: अविवाहित, उपलब्ध कराई गई जानकारी के अनुसार - पिता का नाम: बनारसी चौधरी - माता का नाम: स्वर्गीय शारदा देवी - परिवार: उपलब्ध कराई गई जानकारी के अनुसार नौ सदस्य - भाषाएँ: भोजपुरी, हिंदी और अंग्रेज़ी - लंबाई: लगभग 5 फीट 7 इंच, उपलब्ध कराई गई जानकारी के अनुसार - आँखों का रंग: काला, उपलब्ध कराई गई जानकारी के अनुसार - बालों का रंग: काला, उपलब्ध कराई गई जानकारी के अनुसार - शौक: गाना गाना और फिल्में देखना - रुचियाँ: संगीत, सिनेमा, क्रिकेट, कंप्यूटर तकनीक, यात्रा और डिजिटल मीडिया नोट: यह व्यक्तिगत जानकारी उपलब्ध कराए गए विवरण पर आधारित है और स्वतंत्र रूप से सत्यापित नहीं की गई है। प्रारंभिक जीवन और पारिवारिक पृष्ठभूमि भुवाल चौधरी का जन्म 3 अप्रैल 2001 को बिहार के बरौरा गाँव में हुआ था। उनका संबंध बिहार के कैमूर (भभुआ) जिले से है और रामगढ़ को उनका गृहनगर बताया गया है। उनके पिता का नाम बनारसी चौधरी है, जो खेती-किसानी से जुड़े थे। उनकी माता स्वर्गीय शारदा देवी थीं, जिन्होंने परिवार की देखभाल की। उपलब्ध कराई गई जानकारी के अनुसार, उनका परिवार नौ सदस्यों का है। उनकी पारिवारिक पृष्ठभूमि और बिहार से जुड़ाव उनके व्यक्तिगत जीवन का महत्वपूर्ण हिस्सा हैं। स्थानीय संस्कृति, भाषा, परंपराओं और रोजमर्रा के जीवन से जुड़े अनुभव उनकी पृष्ठभूमि का हिस्सा हैं। भुवाल चौधरी को बचपन से संगीत, फिल्मों, मनोरंजन और तकनीक में रुचि रही है। समय के साथ इन रुचियों के साथ डिजिटल मीडिया को समझने और ऑनलाइन कंटेंट बनाने में भी उनकी दिलचस्पी विकसित हुई। शिक्षा और कंप्यूटर का ज्ञान भुवाल चौधरी ने बिहार में शिक्षा प्राप्त की। उपलब्ध कराई गई जानकारी के अनुसार, उन्होंने Government G.B. College में पढ़ाई की और रामगढ़ में ADCA (Advanced Diploma in Computer Applications) का कोर्स किया। कंप्यूटर एप्लिकेशन और डिजिटल तकनीक में उनकी रुचि ऑनलाइन प्लेटफॉर्म को समझने में सहायक हो सकती है। कंप्यूटर का ज्ञान डिजिटल टूल्स, ऑनलाइन प्रकाशन और कंटेंट निर्माण से जुड़े तकनीकी कामों में उपयोगी होता है। उनकी शिक्षा और तकनीक में रुचि उनके व्यक्तिगत विकास तथा डिजिटल दुनिया में आगे बढ़ने के प्रयासों का हिस्सा हैं। नोट: औपचारिक रूप से प्रकाशित करने से पहले शैक्षणिक योग्यता और संस्थान से संबंधित विवरण की पुष्टि कर लें। करियर और डिजिटल सफर भुवाल चौधरी Bhuwal Chaudhary Official नाम से अपनी डिजिटल पहचान विकसित कर रहे हैं। उनका डिजिटल सफर कंटेंट बनाने, ऑनलाइन प्लेटफॉर्म को समझने और दर्शकों के साथ अपने अनुभव साझा करने की रुचि से जुड़ा है। डिजिटल क्रिएटर, इंटरनेट पर्सनैलिटी और यूट्यूबर के रूप में उनकी रुचि मनोरंजन, लाइफस्टाइल, यात्रा, संगीत, रोजमर्रा के अनुभवों और जानकारीपूर्ण विषयों में है। वे डिजिटल प्लेटफॉर्म पर नई चीजें सीखने, कंटेंट के अलग-अलग विचारों को आजमाने, वीडियो की प्रस्तुति सुधारने और एक समान ऑनलाइन पहचान विकसित करने का प्रयास कर रहे हैं। उनका उद्देश्य लगातार सीखना, अपने कंटेंट की गुणवत्ता में सुधार करना और भारत के अलग-अलग क्षेत्रों के दर्शकों से जुड़ना है। डिजिटल कंटेंट और रचनात्मक रुचियाँ भुवाल चौधरी की कई रुचियाँ हैं, जो उनके ऑनलाइन कंटेंट के विषयों को प्रभावित करती हैं। लाइफस्टाइल और दैनिक जीवन: रोजमर्रा की गतिविधियों, व्यक्तिगत अनुभवों और दैनिक जीवन के पलों को साझा करना। यात्रा और नई जगहें: भारत के अलग-अलग पर्यटन स्थलों और स्थानों को जानना तथा यात्रा के अनुभव साझा करना। मनोरंजन और संगीत: भारतीय सिनेमा, संगीत और मनोरंजन से प्रेरित कंटेंट के विचारों को तलाशना। जानकारीपूर्ण विषय: डिजिटल दुनिया, उपयोगी टिप्स और ऑनलाइन प्लेटफॉर्म से संबंधित विषयों के बारे में जानकारी साझा करना। इन रुचियों के माध्यम से वे नए कंटेंट विचारों को समझने और समय के साथ अपनी रचनात्मक दिशा विकसित करने का प्रयास कर रहे हैं। यूट्यूब का सफर यूट्यूब भुवाल चौधरी की डिजिटल यात्रा का एक महत्वपूर्ण हिस्सा है। उनका चैनल Bhuwal Chaudhary Official नाम से जुड़ा है। यूट्यूब के माध्यम से वे वीडियो प्रकाशित करने, अपने अनुभव साझा करने, अलग-अलग विषयों पर कंटेंट बनाने और दर्शकों से जुड़ने में रुचि रखते हैं। उनकी रुचियों में लाइफस्टाइल, यात्रा, मनोरंजन, दैनिक जीवन और जानकारीपूर्ण वीडियो शामिल हैं। उनका उद्देश्य वीडियो की गुणवत्ता सुधारना, अपनी प्रस्तुति शैली विकसित करना और नियमित रूप से कंटेंट बनाकर दर्शकों के साथ बेहतर जुड़ाव स्थापित करना है। यूट्यूब उन्हें अपने अनुभवों को रिकॉर्ड करने और भारत के अलग-अलग हिस्सों के दर्शकों तक पहुँचाने का माध्यम प्रदान करता है। इंटरनेट पर्सनैलिटी और ऑनलाइन पहचान भुवाल चौधरी सोशल मीडिया और डिजिटल प्लेटफॉर्म के माध्यम से अपनी ऑनलाइन पहचान विकसित कर रहे हैं। Bhuwal Chaudhary Official नाम उनकी सार्वजनिक डिजिटल पहचान का प्रमुख हिस्सा है। एक समान ऑनलाइन नाम, सही जीवनी, वास्तविक कंटेंट और सत्यापित सोशल मीडिया लिंक लोगों को उनके आधिकारिक अकाउंट पहचानने में मदद कर सकते हैं। उनकी ऑनलाइन यात्रा डिजिटल माध्यमों से संवाद करने, मनोरंजन और व्यक्तिगत अनुभव साझा करने की रुचि को दर्शाती है। वे अपनी ऑनलाइन उपस्थिति विकसित करने और दर्शकों से जुड़ने की दिशा में आगे बढ़ रहे हैं। सोशल मीडिया उपस्थिति और दर्शक इस जीवनी के लिए उपलब्ध कराई गई जानकारी के अनुसार, उनके सोशल मीडिया आँकड़े इस प्रकार थे: - इंस्टाग्राम: लगभग 12,600 फॉलोअर्स - फेसबुक: लगभग 9,400 फॉलोअर्स - यूट्यूब: लगभग 1,800 सब्सक्राइबर्स ये आँकड़े उपलब्ध कराई गई जानकारी पर आधारित हैं और वर्तमान लाइव आँकड़े नहीं हैं। सोशल मीडिया पर संख्या बदलती रहती है, इसलिए वेबसाइट पर प्रकाशित करने से पहले इन्हें अपडेट करना चाहिए। पसंदीदा अभिनेता भुवाल चौधरी को भारतीय सिनेमा में रुचि है। उनके पसंदीदा अभिनेताओं में शामिल हैं: - जूनियर एनटीआर - हिमेश रेशमिया - संजय दत्त - नंदमुरी बालकृष्ण - अल्लू अर्जुन - महेश बाबू - सुनील शेट्टी पसंदीदा अभिनेत्री - अनुष्का शेट्टी पसंदीदा गायक संगीत भुवाल चौधरी की व्यक्तिगत रुचियों में शामिल है। उनके पसंदीदा गायकों में शामिल हैं: - सोनू निगम - जुबिन नौटियाल - कुमार सानू - उदित नारायण - अलका याज्ञनिक - अनुराधा पौडवाल - अरिजीत सिंह - हिमेश रेशमिया पसंदीदा क्रिकेटर भुवाल चौधरी को क्रिकेट में भी रुचि है। उनके पसंदीदा क्रिकेटरों में शामिल हैं: - महेंद्र सिंह धोनी - विराट कोहली - रोहित शर्मा अन्य पसंदीदा चीजें - पसंदीदा खेल: क्रिकेट - पसंदीदा कार: होंडा सिटी - पसंदीदा रंग: पीला - पसंदीदा पर्यटन स्थल: उत्तराखंड - पसंदीदा फिल्में: चाँद के पार चलो और सूर्यवंशम ये पसंद उनकी संगीत, खेल, यात्रा और भारतीय मनोरंजन में रुचि को दर्शाती हैं। आधिकारिक सोशल मीडिया अकाउंट भुवाल चौधरी की ऑनलाइन पहचान Bhuwal Chaudhary Official नाम से जुड़ी है। उपलब्ध जानकारी के अनुसार, उनके सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म में शामिल हैं: - यूट्यूब: Bhuwal Chaudhary Official - इंस्टाग्राम: Bhuwal Chaudhary Official - फेसबुक: Bhuwal Chaudhary - पिंटरेस्ट: Bhuwal Chaudhary Official सभी आधिकारिक अकाउंट के सही लिंक की पुष्टि करके यहाँ जोड़ना चाहिए, ताकि लोग सीधे सही प्रोफाइल तक पहुँच सकें। भविष्य के लक्ष्य भुवाल चौधरी का उद्देश्य अपनी डिजिटल पहचान को विकसित करना और ऑनलाइन प्लेटफॉर्म पर अपनी उपस्थिति को मजबूत बनाना है। मनोरंजन, लाइफस्टाइल, यात्रा, संगीत और तकनीक में उनकी रुचि उन्हें अलग-अलग विषयों पर कंटेंट बनाने और अपने अनुभव साझा करने के अवसर देती है। वे भारत के अलग-अलग हिस्सों की यात्रा करने और विभिन्न क्षेत्रों के दर्शकों से जुड़ने में रुचि रखते हैं। उनके भविष्य के लक्ष्यों में नई चीजें सीखना, वीडियो की गुणवत्ता सुधारना, रचनात्मक विचारों को विकसित करना और अलग-अलग डिजिटल प्लेटफॉर्म पर एक समान पहचान बनाए रखना शामिल है। Bhuwal Chaudhary Official के माध्यम से वे अपनी रुचियों और अनुभवों को साझा करते हुए डिजिटल कंटेंट के क्षेत्र में अपनी यात्रा को आगे बढ़ाना चाहते हैं। निष्कर्ष भुवाल चौधरी, जिन्हें सूर्य चौधरी के नाम से भी जाना जाता है, बिहार के बरौरा गाँव से संबंध रखने वाले एक भारतीय डिजिटल क्रिएटर, इंटरनेट पर्सनैलिटी और यूट्यूबर हैं। उनकी पारिवारिक पृष्ठभूमि, शिक्षा, संगीत और तकनीक में रुचि तथा डिजिटल सफर उनकी ऑनलाइन पहचान का हिस्सा हैं। Bhuwal Chaudhary Official नाम से वे यूट्यूब और अन्य सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म पर अपनी उपस्थिति विकसित करने की दिशा में काम कर रहे हैं। यह जीवनी उनके व्यक्तिगत जीवन, शिक्षा, रुचियों, डिजिटल गतिविधियों और भविष्य के लक्ष्यों को एक ही प्रोफाइल में प्रस्तुत करती है। भुवाल चौधरी — Digital Creator | Internet Personality | YouTuber odmjfobu2hzwomn6r00hkiobzqwjpt9 नरसिंह देव प्रथम 0 999289 6631572 6625061 2026-10-20T18:05:32Z Mundhalia746 934684 6631572 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name='लाङ्गुळा' नरसिंह देव प्रथम |title=यवनबानिबल्लभ, हम्मीरमानमर्दन, गजपति |reign=1238-1264 ई. | predecessor = अनंगभीम देव तृतीय |successor=भानु देव प्रथम |spouse=सीता देवी ([[मालवा]] की [[परमार]] राजकुमारी), चोद देवी ([[चोल राजवंश|चोल]] राज्कुमारी), आदि |house=[[पूर्वी गंगवंश]] |father=[[अनंगभीम देव तृतीय]] |mother=कस्तूरा देवी |religion=हिन्दू |image=Narasingha Deva Practicing Archery.jpg |caption=कोणार्क के खंडहरों से टूटे हुए पत्थर के पैनल में नरसिंह देव प्रथम को तीरंदाजी का अभ्यास करते हुए दर्शाया गया है }} '''प्रथम नरसिंह देव''' [[पूर्वी गंगवंश]] के राजा थे जिन्होने [[ओडिशा|उत्कल]] पर सन् १२३८ ई से १२६४ यतक शासन किया। उनके शासनकाल में प्रतिष्ठित मन्दिरों में [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क का सूर्य मंदिर]], [[बालेश्वर]] का राइबणिआ दुर्गसमूह, [[ढेङ्कानाळ]] का कपिळास शिव मन्दिर तथा रेमुणा का क्षीरचोरा गोपीनाथ मन्दिर उल्लेखनीय हैं। उन्होंने १२४३ के [[कातासिन की लड़ाई]] में [[मामलुक साम्राज्य]] के बंगाल गवर्नर, तुघराल तुघन खान को हरा कर अतिरिक्त क्षेत्रों पर कब्जा किया था।<ref name="Majumdar">{{cite book |title=The History and Culture of the Indian People: The Delhi Sultante |edition=2nd |editor=R. C. Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=XKVFAQAAMAAJ |year=1960 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |page=70}}</ref> ==निर्माण और सांस्कृतिक योगदान== चंद्रशेखर मंदिर शिलालेख में नरसिंह देव प्रथम का उल्लेख परममहेश्वर, दुर्गा-पुत्र और पुरुषोत्तमपुत्र के रूप में किया गया है। शीर्षकों से पता चलता है कि वह अपने शासन के दौरान शैव, शक्ति और जगन्नाथ संप्रदायों के रक्षक और अनुयायी थे। उनके द्वारा निर्मित कोणार्क सूर्य मंदिर की एक मूर्ति उनके शीर्षक और एक पुजारी के अनुसार संप्रदायों के तीन प्रमुख देवताओं के सामने झुकती हुई दिखाई देती है। लिंगराज मंदिर के शिलालेखों में लिखा गया है कि उन्होंने राह क्षेत्र और गौड़ा साम्राज्य से भाग रहे शरणार्थियों को शरण देने के लिए सदाशिव मठ का निर्माण किया था। श्रीकुरम मंदिर के शिलालेख के अनुसार, वह बिना किसी बुरे स्वभाव और आंदोलन के एक शांत व्यक्ति थे। उनके पास बहुमूल्य लेख थे और वे कला, वास्तुकला और धर्म के सच्चे शिक्षार्थी थे।<ref name=n1>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/118685/10/10_chapter%204.pdf|title=Narasimhadeva I (1238-1264 A.D.)|website=www.shodhganga.inflibnet.ac.in|access-date=10 August 2017}}</ref> उन्होंने [[नीतिशास्त्र]] (कानून की पुस्तक) का पालन करते हुए [[मरीचि]] और [[पराशर ऋषि]] की परंपराओं द्वारा राज्य का प्रशासन किया। आस्था और आध्यात्मिकता के प्रति अपने समर्पण के कारण, उन्होंने कोणार्क, कपिलाश, खिराचोरा गोपीनाथ, श्रीकुरम, [[वराह लक्ष्मी नरसिम्हा मंदिर, सिंहचलम | वराह लक्ष्मी नरसिम्हा मंदिर]] जैसे कई मंदिरों के लिए सिंहंचलम और अनंत वासुदेव मंदिर में निर्माण परियोजनाओं को चालू और पूरा किया। उनके शासन के दौरान [[संस्कृत भाषा]] और [[ओड़िया भाषा]] दोनों को अदालती भाषाओं के रूप में संरक्षण दिया गया था और विद्याधर की एकावली जैसी संस्कृत कृतियों को इस समय के दौरान लिखा गया था। उनके द्वारा निर्मित कपिलाश मंदिर में एक शिलालेख उनकी तुलना विष्णु के [[वराह]] अवतार से करता है जिन्होंने [[वेद]] और दुनिया को अनिश्चितता के महासागरों से बचाया और उठाया। वह ओडिशा के राजाओं के बीच 'गजपति' या युद्ध हाथियों के स्वामी की उपाधि का उपयोग करने वाले पहले राजा थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.harekrsna.com/sun/features/06-15/features3475.htm|title=Middle Kingdoms of India, Part 50|website=www.harekrsna.com|access-date=11 August 2017}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क का सूर्य मन्दिर]] *[[कातासिन की लड़ाई|कातासिन का युद्ध]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 6zdyjwpwz7ci39f1kzxrgadxijprhen 6631575 6631572 2026-10-20T18:08:50Z Mundhalia746 934684 6631575 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name='लाङ्गुळा' नरसिंह देव प्रथम |title=यवनबानिबल्लभ, हम्मीरमानमर्दन, गजपति |reign=1238-1264 ई. | predecessor = [[अनंगभीम देव तृतीय]] |successor=[[भानु देव प्रथम]] |spouse=सीता देवी ([[मालवा]] की [[परमार]] राजकुमारी), चोद देवी ([[चोल राजवंश|चोल]] राज्कुमारी), आदि |house=[[पूर्वी गंगवंश]] |father=अनंगभीम देव तृतीय |mother=कस्तूरा देवी |religion=हिन्दू |image=Narasingha Deva Practicing Archery.jpg |caption=कोणार्क के खंडहरों से टूटे हुए पत्थर के पैनल में नरसिंह देव प्रथम को तीरंदाजी का अभ्यास करते हुए दर्शाया गया है }} '''प्रथम नरसिंह देव''' [[पूर्वी गंगवंश]] के राजा थे जिन्होने [[ओडिशा|उत्कल]] पर सन् १२३८ ई से १२६४ यतक शासन किया। उनके शासनकाल में प्रतिष्ठित मन्दिरों में [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क का सूर्य मंदिर]], [[बालेश्वर]] का राइबणिआ दुर्गसमूह, [[ढेङ्कानाळ]] का कपिळास शिव मन्दिर तथा रेमुणा का क्षीरचोरा गोपीनाथ मन्दिर उल्लेखनीय हैं। उन्होंने १२४३ के [[कातासिन की लड़ाई]] में [[मामलुक साम्राज्य]] के बंगाल गवर्नर, तुघराल तुघन खान को हरा कर अतिरिक्त क्षेत्रों पर कब्जा किया था।<ref name="Majumdar">{{cite book |title=The History and Culture of the Indian People: The Delhi Sultante |edition=2nd |editor=R. C. Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=XKVFAQAAMAAJ |year=1960 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |page=70}}</ref> ==निर्माण और सांस्कृतिक योगदान== चंद्रशेखर मंदिर शिलालेख में नरसिंह देव प्रथम का उल्लेख परममहेश्वर, दुर्गा-पुत्र और पुरुषोत्तमपुत्र के रूप में किया गया है। शीर्षकों से पता चलता है कि वह अपने शासन के दौरान शैव, शक्ति और जगन्नाथ संप्रदायों के रक्षक और अनुयायी थे। उनके द्वारा निर्मित कोणार्क सूर्य मंदिर की एक मूर्ति उनके शीर्षक और एक पुजारी के अनुसार संप्रदायों के तीन प्रमुख देवताओं के सामने झुकती हुई दिखाई देती है। लिंगराज मंदिर के शिलालेखों में लिखा गया है कि उन्होंने राह क्षेत्र और गौड़ा साम्राज्य से भाग रहे शरणार्थियों को शरण देने के लिए सदाशिव मठ का निर्माण किया था। श्रीकुरम मंदिर के शिलालेख के अनुसार, वह बिना किसी बुरे स्वभाव और आंदोलन के एक शांत व्यक्ति थे। उनके पास बहुमूल्य लेख थे और वे कला, वास्तुकला और धर्म के सच्चे शिक्षार्थी थे।<ref name=n1>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/118685/10/10_chapter%204.pdf|title=Narasimhadeva I (1238-1264 A.D.)|website=www.shodhganga.inflibnet.ac.in|access-date=10 August 2017}}</ref> उन्होंने [[नीतिशास्त्र]] (कानून की पुस्तक) का पालन करते हुए [[मरीचि]] और [[पराशर ऋषि]] की परंपराओं द्वारा राज्य का प्रशासन किया। आस्था और आध्यात्मिकता के प्रति अपने समर्पण के कारण, उन्होंने कोणार्क, कपिलाश, खिराचोरा गोपीनाथ, श्रीकुरम, [[वराह लक्ष्मी नरसिम्हा मंदिर, सिंहचलम | वराह लक्ष्मी नरसिम्हा मंदिर]] जैसे कई मंदिरों के लिए सिंहंचलम और अनंत वासुदेव मंदिर में निर्माण परियोजनाओं को चालू और पूरा किया। उनके शासन के दौरान [[संस्कृत भाषा]] और [[ओड़िया भाषा]] दोनों को अदालती भाषाओं के रूप में संरक्षण दिया गया था और विद्याधर की एकावली जैसी संस्कृत कृतियों को इस समय के दौरान लिखा गया था। उनके द्वारा निर्मित कपिलाश मंदिर में एक शिलालेख उनकी तुलना विष्णु के [[वराह]] अवतार से करता है जिन्होंने [[वेद]] और दुनिया को अनिश्चितता के महासागरों से बचाया और उठाया। वह ओडिशा के राजाओं के बीच 'गजपति' या युद्ध हाथियों के स्वामी की उपाधि का उपयोग करने वाले पहले राजा थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.harekrsna.com/sun/features/06-15/features3475.htm|title=Middle Kingdoms of India, Part 50|website=www.harekrsna.com|access-date=11 August 2017}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क का सूर्य मन्दिर]] *[[कातासिन की लड़ाई|कातासिन का युद्ध]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] qlpiqnnpfof29z7jmnjl8w9z1dypxzf 6631658 6631575 2026-10-21T06:11:33Z Mundhalia746 934684 6631658 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name='लाङ्गुळा' नरसिंह देव प्रथम |title=यवनबानिबल्लभ, हम्मीरमानमर्दन, गजपति | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक |reign=1238-1264 ई. | predecessor = [[अनंगभीम देव तृतीय]] |successor=[[भानु देव प्रथम]] |spouse=सीता देवी ([[मालवा]] की [[परमार]] राजकुमारी), चोद देवी ([[चोल राजवंश|चोल]] राज्कुमारी), आदि |house=[[पूर्वी गंगवंश]] |father=अनंगभीम देव तृतीय |mother=कस्तूरा देवी |religion=हिन्दू |image=Narasingha Deva Practicing Archery.jpg |caption=कोणार्क के खंडहरों से टूटे हुए पत्थर के पैनल में नरसिंह देव प्रथम को तीरंदाजी का अभ्यास करते हुए दर्शाया गया है }} '''प्रथम नरसिंह देव''' [[पूर्वी गंगवंश]] के राजा थे जिन्होने [[ओडिशा|उत्कल]] पर सन् १२३८ ई से १२६४ यतक शासन किया। उनके शासनकाल में प्रतिष्ठित मन्दिरों में [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क का सूर्य मंदिर]], [[बालेश्वर]] का राइबणिआ दुर्गसमूह, [[ढेङ्कानाळ]] का कपिळास शिव मन्दिर तथा रेमुणा का क्षीरचोरा गोपीनाथ मन्दिर उल्लेखनीय हैं। उन्होंने १२४३ के [[कातासिन की लड़ाई]] में [[मामलुक साम्राज्य]] के बंगाल गवर्नर, तुघराल तुघन खान को हरा कर अतिरिक्त क्षेत्रों पर कब्जा किया था।<ref name="Majumdar">{{cite book |title=The History and Culture of the Indian People: The Delhi Sultante |edition=2nd |editor=R. C. Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=XKVFAQAAMAAJ |year=1960 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |page=70}}</ref> ==निर्माण और सांस्कृतिक योगदान== चंद्रशेखर मंदिर शिलालेख में नरसिंह देव प्रथम का उल्लेख परममहेश्वर, दुर्गा-पुत्र और पुरुषोत्तमपुत्र के रूप में किया गया है। शीर्षकों से पता चलता है कि वह अपने शासन के दौरान शैव, शक्ति और जगन्नाथ संप्रदायों के रक्षक और अनुयायी थे। उनके द्वारा निर्मित कोणार्क सूर्य मंदिर की एक मूर्ति उनके शीर्षक और एक पुजारी के अनुसार संप्रदायों के तीन प्रमुख देवताओं के सामने झुकती हुई दिखाई देती है। लिंगराज मंदिर के शिलालेखों में लिखा गया है कि उन्होंने राह क्षेत्र और गौड़ा साम्राज्य से भाग रहे शरणार्थियों को शरण देने के लिए सदाशिव मठ का निर्माण किया था। श्रीकुरम मंदिर के शिलालेख के अनुसार, वह बिना किसी बुरे स्वभाव और आंदोलन के एक शांत व्यक्ति थे। उनके पास बहुमूल्य लेख थे और वे कला, वास्तुकला और धर्म के सच्चे शिक्षार्थी थे।<ref name=n1>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/118685/10/10_chapter%204.pdf|title=Narasimhadeva I (1238-1264 A.D.)|website=www.shodhganga.inflibnet.ac.in|access-date=10 August 2017}}</ref> उन्होंने [[नीतिशास्त्र]] (कानून की पुस्तक) का पालन करते हुए [[मरीचि]] और [[पराशर ऋषि]] की परंपराओं द्वारा राज्य का प्रशासन किया। आस्था और आध्यात्मिकता के प्रति अपने समर्पण के कारण, उन्होंने कोणार्क, कपिलाश, खिराचोरा गोपीनाथ, श्रीकुरम, [[वराह लक्ष्मी नरसिम्हा मंदिर, सिंहचलम | वराह लक्ष्मी नरसिम्हा मंदिर]] जैसे कई मंदिरों के लिए सिंहंचलम और अनंत वासुदेव मंदिर में निर्माण परियोजनाओं को चालू और पूरा किया। उनके शासन के दौरान [[संस्कृत भाषा]] और [[ओड़िया भाषा]] दोनों को अदालती भाषाओं के रूप में संरक्षण दिया गया था और विद्याधर की एकावली जैसी संस्कृत कृतियों को इस समय के दौरान लिखा गया था। उनके द्वारा निर्मित कपिलाश मंदिर में एक शिलालेख उनकी तुलना विष्णु के [[वराह]] अवतार से करता है जिन्होंने [[वेद]] और दुनिया को अनिश्चितता के महासागरों से बचाया और उठाया। वह ओडिशा के राजाओं के बीच 'गजपति' या युद्ध हाथियों के स्वामी की उपाधि का उपयोग करने वाले पहले राजा थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.harekrsna.com/sun/features/06-15/features3475.htm|title=Middle Kingdoms of India, Part 50|website=www.harekrsna.com|access-date=11 August 2017}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क का सूर्य मन्दिर]] *[[कातासिन की लड़ाई|कातासिन का युद्ध]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 468iefsqewrze3wdqbcd82mk3ei4otz 6631673 6631658 2026-10-21T06:32:28Z Mundhalia746 934684 6631673 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name='लाङ्गुळा' नरसिंह देव प्रथम |title=यवनबानिबल्लभ, हम्मीरमानमर्दन, गजपति | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक |reign=1238-1264 ई. | predecessor = [[अनंगभीम देव तृतीय]] |successor=[[भानु देव प्रथम]] |spouse=सीता देवी ([[मालवा]] की [[परमार]] राजकुमारी), चोद देवी ([[चोल राजवंश|चोल]] राज्कुमारी), आदि |house=[[पूर्वी गंगवंश]] |father=अनंगभीम देव तृतीय |mother=कस्तूरा देवी |religion=हिन्दू |image=Narasingha Deva Practicing Archery.jpg |caption=कोणार्क के खंडहरों से टूटे हुए पत्थर के पैनल में नरसिंह देव प्रथम को तीरंदाजी का अभ्यास करते हुए दर्शाया गया है }} '''प्रथम नरसिंह देव''' [[पूर्वी गंगवंश]] के राजा थे जिन्होने [[ओडिशा|उत्कल]] पर सन् १२३८ ई से १२६४ यतक शासन किया। उनके शासनकाल में प्रतिष्ठित मन्दिरों में [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क का सूर्य मंदिर]], [[बालेश्वर]] का राइबणिआ दुर्गसमूह, [[ढेङ्कानाळ]] का कपिळास शिव मन्दिर तथा रेमुणा का क्षीरचोरा गोपीनाथ मन्दिर उल्लेखनीय हैं। उन्होंने १२४३ के [[कातासिन की लड़ाई]] में [[मामलुक साम्राज्य]] के बंगाल गवर्नर, तुघराल तुघन खान को हरा कर अतिरिक्त क्षेत्रों पर कब्जा किया था।<ref name="Majumdar">{{cite book |title=The History and Culture of the Indian People: The Delhi Sultante |edition=2nd |editor=R. C. Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=XKVFAQAAMAAJ |year=1960 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |page=70}}</ref> ==निर्माण और सांस्कृतिक योगदान== चंद्रशेखर मंदिर शिलालेख में नरसिंह देव प्रथम का उल्लेख परममहेश्वर, दुर्गा-पुत्र और पुरुषोत्तमपुत्र के रूप में किया गया है। शीर्षकों से पता चलता है कि वह अपने शासन के दौरान शैव, शक्ति और जगन्नाथ संप्रदायों के रक्षक और अनुयायी थे। उनके द्वारा निर्मित कोणार्क सूर्य मंदिर की एक मूर्ति उनके शीर्षक और एक पुजारी के अनुसार संप्रदायों के तीन प्रमुख देवताओं के सामने झुकती हुई दिखाई देती है। लिंगराज मंदिर के शिलालेखों में लिखा गया है कि उन्होंने राह क्षेत्र और गौड़ा साम्राज्य से भाग रहे शरणार्थियों को शरण देने के लिए सदाशिव मठ का निर्माण किया था। श्रीकुरम मंदिर के शिलालेख के अनुसार, वह बिना किसी बुरे स्वभाव और आंदोलन के एक शांत व्यक्ति थे। उनके पास बहुमूल्य लेख थे और वे कला, वास्तुकला और धर्म के सच्चे शिक्षार्थी थे।<ref name=n1>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/118685/10/10_chapter%204.pdf|title=Narasimhadeva I (1238-1264 A.D.)|website=www.shodhganga.inflibnet.ac.in|access-date=10 August 2017}}</ref> उन्होंने [[नीतिशास्त्र]] (कानून की पुस्तक) का पालन करते हुए [[मरीचि]] और [[पराशर ऋषि]] की परंपराओं द्वारा राज्य का प्रशासन किया। आस्था और आध्यात्मिकता के प्रति अपने समर्पण के कारण, उन्होंने कोणार्क, कपिलाश, खिराचोरा गोपीनाथ, श्रीकुरम, [[वराह लक्ष्मी नरसिम्हा मंदिर, सिंहचलम | वराह लक्ष्मी नरसिम्हा मंदिर]] जैसे कई मंदिरों के लिए सिंहंचलम और अनंत वासुदेव मंदिर में निर्माण परियोजनाओं को चालू और पूरा किया। उनके शासन के दौरान [[संस्कृत भाषा]] और [[ओड़िया भाषा]] दोनों को अदालती भाषाओं के रूप में संरक्षण दिया गया था और विद्याधर की एकावली जैसी संस्कृत कृतियों को इस समय के दौरान लिखा गया था। उनके द्वारा निर्मित कपिलाश मंदिर में एक शिलालेख उनकी तुलना विष्णु के [[वराह]] अवतार से करता है जिन्होंने [[वेद]] और दुनिया को अनिश्चितता के महासागरों से बचाया और उठाया। वह ओडिशा के राजाओं के बीच 'गजपति' या युद्ध हाथियों के स्वामी की उपाधि का उपयोग करने वाले पहले राजा थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.harekrsna.com/sun/features/06-15/features3475.htm|title=Middle Kingdoms of India, Part 50|website=www.harekrsna.com|access-date=11 August 2017}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क का सूर्य मन्दिर]] *[[कातासिन की लड़ाई|कातासिन का युद्ध]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] i377eihsaqaty0kawrj6shcfwtrhtfa भीम आर्मी 0 1028586 6631537 6631477 2026-10-20T15:54:23Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/Krishna Raj Raj|Krishna Raj Raj]] ([[User talk:Krishna Raj Raj|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6631477|6631477]] को पूर्ववत किया 6631537 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="4" style="font-size: 125%;" |भीम आर्मी | colspan="2" class="infobox-image" | |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |गठन | class="infobox-data note" |21&nbsp;जूलाई 2015<span class="noprint">&#x3B;&#x20;10 years ago</span><span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">2015-07-21</span>)</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |संस्थापक | class="infobox-data" |[[चन्द्रशेखर आजाद (राजनीतिज्ञ)|चंद्रशेखर आजाद रावण]] <div class="plainlist"></div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |स्थापित | class="infobox-data" |[[उत्तर प्रदेश|भारत]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |राष्ट्रीय अध्यक्ष<div style="display:inline-block; padding:0.1em 0;line-height:1.2em;"></div> | class="infobox-data" | विनय रतन सिंह |} <ref group="pushpandar jatav ji">pushpandar jatav ji</ref>'''भीम आर्मी''', वैकल्पिक रूप से '''भीम आर्मी''' <ref>S Raju, [https://www.hindustantimes.com/india-news/bheem-army-seeks-security-for-chief-chandrashekhar-azad/story-UgeTylC40N4Vv3nmAYGOtO.html Army seeks security for chief Chandrashekhar Azad], ''Hindustan Times'' (23 September 2018).</ref> ( अव्यक्त। " [[भीमराव आम्बेडकर|अम्बेडकर]] सेना") या '''भीम आर्मी भारत एकता मिशन''' <ref name=":0">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/what-is/what-is-the-bhim-army-5171341/|title=What is the Bhim Army?|date=2018-05-10|work=The Indian Express|access-date=2018-10-20|language=en-US}}</ref> ( [[अनुवाद]] : "अम्बेडकर आर्मी इंडियन यूनिटी मिशन") भारत में एक [[आंबेडकरवाद|अम्बेडकरवादी]] और [[दलित]] [[अधिकार]] संगठन [[भारत|है]] । इसकी स्थापना , मनजीत सिंह नौटियाल और [[चन्द्रशेखर आजाद (राजनीतिज्ञ)]] ने 2015 में की थी। <ref name="Trivedi">{{Cite news|url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/fighting-spirit/article10036189.ece|title=Fighting spirit|last=Trivedi|first=Divya|date=2 February 2018|work=[[Frontline (magazine)|Frontline]]|access-date=16 January 2019|archive-url=https://archive.today/20190116210220/https://frontline.thehindu.com/cover-story/fighting-spirit/article10036189.ece|archive-date=16 January 2019|publisher=[[The Hindu Group]]}}</ref> <ref name="Ahuja2016">Amit Ahuja, ''Mobilizing the Marginalized: Ethnic Parties without Ethnic Movements'' (Oxford University Press, 2019), p. 206.</ref> यह संगठन पश्चिमी [[उत्तर प्रदेश]] के [[सहारनपुर]], [[मेरठ]], [[शामली]] और [[मुज़फ़्फ़रनगर|मुजफ्फरनगर]] जिलों में [[दलित|दलितों]] और [[दलित|बहुजनों]] के लिए 350 से अधिक मुफ्त स्कूल चलाते है। <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/soldiers-on-a-literacy-mission/article19156058.ece|title=Bhim Army, soldiers on a literacy mission|last=Ali|first=Mohammad|date=28 June 2017|work=[[The Hindu]]}}</ref> <ref name=":0" /> संगठन का नाम [[भीमराव आम्बेडकर|बीआर अंबेडकर]] के नाम पर रखा गया है। देश के अंदर दलितों की आवाज बन कर काम करती हैं। == मिशन == भीम आर्मी बाबा साहब डॉ. भीमराव अंबेडकर के विचारों पर स्थापित है । भीम आर्मी का पेशित मिशन " ''[[दलित]] की गरिमा को बनाए रखने या बहाल करने के लिए टकराव पर आधारित सीधी कार्रवाई'' " है और सहारनपुर क्षेत्र में इसके अनुमानित 20,000 अनुयायी हैं, जिसमें 20% दलित आबादी है। <ref name="Rehman33">Mujibur Rehman, "Introduction" in ''Rise of Saffron Power: Reflections on Indian Politics'' (ed. Mujibur Rehman), p. 33, note 33.</ref> भीम आर्मी का उद्देश्य दलितों और किसानों जैसे समाज के हाशिए के वर्गों का समर्थन करना है, <ref name="NewParty">[https://www.indiatoday.in/india/story/bhim-army-to-formally-join-politics-1627624-2019-12-12 Bhim Army to formally join politics], Indo-Asian News Service (12 December 2019).</ref> और अधिक व्यापक रूप से संगठन के संस्थापक [[चंद्रशेखर आज़ाद रावण|चंद्रशेखर आजाद रावण]] ने " ''बहुजन समुदाय जिसमें एससी, एसटी,महिला, [[अन्य पिछड़ा वर्ग|ओबीसी]] और अल्पसंख्यक शामिल हैं, के रूप में वर्णित किया है। लंबे समय से मुख्यधारा से दूर हैं'' ।" <ref name="Sharma">Pratul Sharma, [https://www.theweek.in/theweek/current/2020/02/22/chandrashekhar-azad-is-building-a-dalit-muslim-coalition-to-take-on-bjp.html Chandrashekhar Azad is building a dalit-Muslim coalition to take on BJP], ''The Week'' (22 February 2020).</ref> उन्होंने कहा है कि <nowiki>''</nowiki> ''हम अपनी मांगों के समर्थन में [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधानसभा]] का [[घेराव]] भी कर सकते हैं'' .<nowiki>''</nowiki> <ref name="NewParty" /> उन्होंने भाजपा के खिलाफ दलित और [[भारत में इस्लाम|मुसलमानों]] के बीच एक गठबंधन बनाने की मांग की है। <ref name="Sharma" /> == इतिहास == [[चंद्रशेखर आज़ाद रावण|चंद्रशेखर आजाद रावण]] ने 2015 में भीम आर्मी की स्थापना की। <ref name="Rashid 2017">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/the-lowdown-on-the-bhim-army/article18956257.ece|title=The lowdown on the Bhim Army|last=Rashid|first=Omar|date=June 10, 2017|work=[[The Hindu]]|access-date=22 January 2022}}</ref> <ref name=":02">{{Cite web|url=https://scroll.in/article/837494/ambedkarite-2-0-saharanpurs-bhim-army-signals-the-rise-of-a-new-aggressive-dalit-politics|title=Ambedkarite 2.0: Saharanpur's Bhim Army signals the rise of a new, aggressive Dalit politics|last=Daniyal|first=Shoaib|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2020-05-19}}</ref> [[उत्तर प्रदेश]] के एएचपी इंटर कॉलेज में [[दलित]] छात्रों के साथ भेदभाव और जाति आधारित हिंसा की रिपोर्ट के बाद गठित समूह और भीम आर्मी ने तब दलित छात्रों की रक्षा करने में मदद की। <ref name=":12">{{Cite web|url=https://thequint.com/quintlab/ambedkar-dalit-army-fights-caste-atrocities-in-uttar-pradesh/|title=Ambedkar's Army|last=Quint|first=The|website=TheQuint|language=en|access-date=2020-05-19}}</ref> <ref name=":02" /> राजस्थान मे दलितों, आदिवासियों की रक्षा और समानता दिलाने का काम किया। उत्तर प्रदेश में संघर्ष के बाद भीम आर्मी को राष्ट्रीय स्तर पर प्रसिद्धि मिली। <ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-after-up-bhim-army-set-to-rock-maharashtra-2486846|title=After UP, Bhim Army set to rock Maharashtra|date=29 June 2017|publisher=[[DNA India]]}}</ref> जून 2017 में, समूह के नेता चंद्रशेखर, एक वकील, <ref name=":0">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/what-is/what-is-the-bhim-army-5171341/|title=What is the Bhim Army?|date=2018-05-10|work=The Indian Express|access-date=2018-10-20|language=en-US}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://indianexpress.com/article/what-is/what-is-the-bhim-army-5171341/ "What is the Bhim Army?"]. ''The Indian Express''. 10 May 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 October</span> 2018</span>.</cite></ref> <ref name="Rehman33">Mujibur Rehman, "Introduction" in ''Rise of Saffron Power: Reflections on Indian Politics'' (ed. Mujibur Rehman), p. 33, note 33.</ref> को उत्तर प्रदेश स्पेशल टास्क फोर्स द्वारा गिरफ्तार किया गया था। <ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/bhim-army-chief-arrested-family-threatens-govt-congress-calls-him-victim-4695617/|title=Bhim army chief arrested: Family threatens govt, Congress calls him 'victim'|date=9 June 2017|work=[[Indian Express]]}}</ref> नवंबर 2017 में [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] ने चंद्रशेखर को जमानत दे दी थी, लेकिन [[योगी आदित्यनाथ]] के नेतृत्व वाली उत्तर प्रदेश सरकार ने उन्हें [[राष्ट्रीय सुरक्षा कानून|राष्ट्रीय सुरक्षा अधिनियम]] के तहत तब तक हिरासत में रखा जब तक कि सितंबर 2018 में एनएसए के आदेश को हटा नहीं दिया और चंद्रशेखर को जेल से बरी कर दिया। <ref>Omar Rashid, [https://www.thehindu.com/news/national/bhim-army-chief-chandrashekhar-azad-released-from-jail-says-dalits-will-ensure-bjps-rout-in-2019/article24947396.ece Bhim Army chief Chandrashekhar Azad released from jail, says he will ensure BJP's rout in 2019], ''The Hindu'' (14 September 2018).</ref> चंद्रशेखर खुद को [[बहुजन समाज पार्टी|बहुजन]] पहचान का प्रतिनिधि और [[कांशीराम]] का अनुयायी बताते हैं। <ref name="Sharma">Pratul Sharma, [https://www.theweek.in/theweek/current/2020/02/22/chandrashekhar-azad-is-building-a-dalit-muslim-coalition-to-take-on-bjp.html Chandrashekhar Azad is building a dalit-Muslim coalition to take on BJP], ''The Week'' (22 February 2020).</ref> सहारनपुर में 2017 में हुई हिंसक झड़पों में जाति विशेष के सदस्यों द्वारा [[भारत में जाति से संबंधित हिंसा|दलितों के खिलाफ भेदभाव और जातिगत हिंसा]] का समूह विरोध करता है। <ref name="Ahuja2016">Amit Ahuja, ''Mobilizing the Marginalized: Ethnic Parties without Ethnic Movements'' (Oxford University Press, 2019), p. 206.</ref> 2017 में [[जंतर मंतर, दिल्ली|जंतर मंतर, नई दिल्ली]] में भीम आर्मी की एक रैली में एक बड़ी भीड़ ने भाग लिया, <ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/video/news/we-the-people/we-the-people-the-curse-of-caste-458461|title=The Curse of Caste?|date=28 May 2017|work=[[We the People (Indian TV series)|We the People]]|publisher=NDTV}}</ref> [[दिल्ली पुलिस]] द्वारा 10,000 होने का अनुमान है। <ref name=":0">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/what-is/what-is-the-bhim-army-5171341/|title=What is the Bhim Army?|date=2018-05-10|work=The Indian Express|access-date=2018-10-20|language=en-US}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://indianexpress.com/article/what-is/what-is-the-bhim-army-5171341/ "What is the Bhim Army?"]. ''The Indian Express''. 10 May 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 October</span> 2018</span>.</cite></ref> अगस्त 2019 में, भीम आर्मी ने दिल्ली विकास प्राधिकरण (डीडीए) के आदेश पर, [[दिल्ली]] [[दिल्ली विकास प्राधिकरण|विकास प्राधिकरण]] (डीडीए) के आदेश पर, श्री गुरु रविदास गुरुघर, [[रविदास|संत रविदास]] [[तुग़लक़ाबाद|को]] समर्पित एक मंदिर, के विध्वंस के खिलाफ देशव्यापी दलित विरोध में भाग लिया। डीडीए और गुरु रविदास जयंती समारोह समिति। <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/dalit-protest-demolition-ravidas-temple-delhi-tughlakabad-explained-1590482-2019-08-22|title=Explained: Why are Dalits agitated over demolition of Ravidas temple in Delhi|last=Rawat|first=Mukesh|date=22 August 2019|access-date=9 May 2021|publisher=India Today}}</ref> पुलिस ने चंद्रशेखर और विनय रतन सहित दर्जनों लोगों को गिरफ्तार किया, जिसके बाद भीम आर्मी ने उनकी रिहाई की मांग की। <ref>[https://www.indiatoday.in/india/story/bhim-army-warns-movement-if-top-leaders-not-freed-1591311-2019-08-25 Bhim Army warns of movement if its top leaders are not freed], [[Indo-Asian_News_Service]] (25 August 2019).</ref> भीम आर्मी भाजपा के [[नागरिकता (संशोधन) अधिनियम, २०१९|नागरिकता (संशोधन) अधिनियम, 2019]] (CAA) कानून का विरोध करती है <ref name="NewParty">[https://www.indiatoday.in/india/story/bhim-army-to-formally-join-politics-1627624-2019-12-12 Bhim Army to formally join politics], Indo-Asian News Service (12 December 2019).</ref> जनवरी और फरवरी 2020 में भीम आर्मी [[नागरिकता संशोधन अधिनियम का विरोध|ने CAA के खिलाफ विरोध प्रदर्शन]] में शामिल होकर इसे निरस्त करने की मांग की। <ref>[https://www.deccanherald.com/national/south/bhim-army-chief-chandrashekhar-azad-vows-to-fight-until-caa-is-repealed-800693.html Bhim Army chief Chandrashekhar Azad vows to fight until CAA is repealed], ''Deccan Herald'' (2 February 2020).</ref> <ref>[https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/anti-caa-protests-court-asks-police-to-verify-if-bhim-army-chief-has-an-office-in-delhi/articleshow/73354094.cms Anti-CAA protests: Court asks police to verify if Bhim Army Chief has an office in Delhi], Press Trust of India (18 January 2020).</ref> फरवरी 2020 में, [[2020 उत्तर-पूर्वी दिल्ली के दंगे|उत्तर पूर्वी दिल्ली दंगों]] के संबंध में सीएए समर्थक भाजपा समर्थकों और भीम आर्मी समर्थकों के बीच सड़क पर झड़पें हुईं; दोनों पक्ष पथराव में लगे हुए हैं। <ref>Neeraj Chauhan, [https://www.hindustantimes.com/delhi-news/delhi-riots-face-off-between-bhim-army-caa-backers-a-trigger/story-iYMqbEZjVNcXY3kzjxw8OO.html Delhi riots: Face-off between Bhim Army, CAA backers a trigger], ''Hindustan Times'' (28 February 2020).</ref> == विवाद == भीम आर्मी से संबंधित अनेक विवाद भी चर्चा में भी रहे हैं। 29 जून 2025 को [[प्रयागराज]] में भीम आर्मी चीफ के लोहंदा गांव जाने को लेकर विवाद हुआ था जिसमें पथराव और आगजनी की घटना हुई थी जिसमें वाहनों में तोडफोड हुई तथा उनको आग के हवाले कर दिया गया। इस हिंसक घटना में अनेक पत्रकार और पुलसकर्मी घायल हुए थे जिसका आरोप भीम आर्मी पर लगा था।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/uttar-pradesh/story/why-did-bhim-army-create-ruckus-in-prayagraj-whom-was-chandrashekhar-azad-going-to-meet-police-stopped-them-know-whole-story-lclam-strc-2275961-2025-06-30|title=प्रयागराज: किससे मिलने जा रहे थे चंद्रशेखर आजाद, रोकने पर भीम आर्मी ने काटा बवाल? तोड़फोड़-आगजनी करने वालों पर ताबड़तोड़ एक्शन|date=2025-06-30|website=आज तक|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/row-bhim-army-chief-detention-arrest-prayagraj-violence-10097892/|title=Row over Bhim Army Chief’s detention: Day after, 65 arrested for Prayagraj violence|date=2025-07-01|website=The Indian Express|language=en|access-date=2025-07-24}}</ref> मई 2025 में ग्वालियर में एक प्रतिमा को लेकर भीम आर्मी ने बिना अनुमति के प्रदर्शन किया था और बैरिकेड्स पर चढ गए थे जिसके चलते कानून व्यवस्था को चुनौती पेश हुई।<ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/gwalior-news/bhim-army-taken-out-rally-without-permission-to-gwalior-high-court-premises-over-ambedkar-statue-dispute-in-mp-news-19616671|title=बैरिकेड्स पर चढ़ी भीम आर्मी! बिना परमिशन निकाली रैली, विवाद में BSP की एंट्री|website=Patrika News|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref> 2025 में डॉ रोहिणी घावरी ने स्वयं और अन्य युवतियों के शोषण से संबंधित आरोप भीम आर्मी चीफ पर लगाए थे। <ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/madhya-pradesh/indore/chandrashekhar-azad-ravan-and-dr-rohini-ghavari-love-relationship-she-blames-giving-gifts-worth-rs-50000-each/articleshow/121885619.cms|title='50-50 हजार रुपए के गिफ्ट दिए', चंद्रशेखर आजाद रावण पर आरोप लगाने वाली डॉ रोहिणी घावरी कौन?|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/education/rohini-ghavari-know-education-qualification-she-accused-chandrashekhar-azad-of-harassment-2968349|title=कितनी पढ़ी-लिखी हैं रोहिणी घावरी, जिन्होंने चंद्रशेखर पर लगाया यौन उत्पीड़न करने का आरोप?|last=लाइव|first=एबीपी|date=2025-06-25|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/bijnor/bheem-army-leader-chandrashekhar-reaction-on-rohini-ghavari-allegations-of-exploitation/articleshow/121873420.cms|title=कौन हैं डॉ. रोहिणी घावरी जिन्‍होंने लगाया शोषण का आरोप? पहली बार चंद्रशेखर आजाद ने दिया जवाब|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/states/up-uk/rohini-ghavri-wrote-letter-to-pm-modi-made-serious-allegations-on-chandrashekhar-azad-2971009|title='मेरे साथ न्याय हो..', रोहिणी घावरी ने पीएम मोदी को लिखी चिट्ठी, चंद्रशेखर आजाद पर लगाए गंभीर आ|last=डेस्क|first=एबीपी यूपी|date=2025-06-30|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.uptak.in/apna-up/story/had-physical-relations-against-the-will-dr-rohini-ghavari-has-now-made-this-shocking-revelation-about-chandrashekhar-azad-3182821-2025-06-24|title=मर्जी के खिलाफ शारीरिक संबंध बनाए... डॉ रोहिणी घावरी ने अब चंद्रशेखर आजाद को लेकर किया ये हैरतअंगेज खुलासा|last=तक|first=यूपी|last2=UPTAK|date=2025-06-24|website=UP Tak|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:आंबेडकरवादी]] [[श्रेणी:दलित राजनीति]] 5tmdi8byrihoy07ulsnte4r9th7650l 6631539 6631537 2026-10-20T15:55:22Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सफाई 6631539 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="4" style="font-size: 125%;" |भीम आर्मी | colspan="2" class="infobox-image" | |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |गठन | class="infobox-data note" |21&nbsp;जूलाई 2015<span class="noprint">&#x3B;&#x20;10 years ago</span><span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">2015-07-21</span>)</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |संस्थापक | class="infobox-data" |[[चन्द्रशेखर आजाद (राजनीतिज्ञ)|चंद्रशेखर आजाद रावण]] <div class="plainlist"></div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |स्थापित | class="infobox-data" |[[उत्तर प्रदेश|भारत]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |राष्ट्रीय अध्यक्ष<div style="display:inline-block; padding:0.1em 0;line-height:1.2em;"></div> | class="infobox-data" | विनय रतन सिंह |} '''भीम आर्मी''', वैकल्पिक रूप से '''भीम आर्मी''' <ref>S Raju, [https://www.hindustantimes.com/india-news/bheem-army-seeks-security-for-chief-chandrashekhar-azad/story-UgeTylC40N4Vv3nmAYGOtO.html Army seeks security for chief Chandrashekhar Azad], ''Hindustan Times'' (23 September 2018).</ref> ( अव्यक्त। " [[भीमराव आम्बेडकर|अम्बेडकर]] सेना") या '''भीम आर्मी भारत एकता मिशन''' <ref name=":0">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/what-is/what-is-the-bhim-army-5171341/|title=What is the Bhim Army?|date=2018-05-10|work=The Indian Express|access-date=2018-10-20|language=en-US}}</ref> ( [[अनुवाद]] : "अम्बेडकर आर्मी इंडियन यूनिटी मिशन") भारत में एक [[आंबेडकरवाद|अम्बेडकरवादी]] और [[दलित]] [[अधिकार]] संगठन [[भारत|है]] । इसकी स्थापना , मनजीत सिंह नौटियाल और [[चन्द्रशेखर आजाद (राजनीतिज्ञ)]] ने 2015 में की थी। <ref name="Trivedi">{{Cite news|url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/fighting-spirit/article10036189.ece|title=Fighting spirit|last=Trivedi|first=Divya|date=2 February 2018|work=[[Frontline (magazine)|Frontline]]|access-date=16 January 2019|archive-url=https://archive.today/20190116210220/https://frontline.thehindu.com/cover-story/fighting-spirit/article10036189.ece|archive-date=16 January 2019|publisher=[[The Hindu Group]]}}</ref> <ref name="Ahuja2016">Amit Ahuja, ''Mobilizing the Marginalized: Ethnic Parties without Ethnic Movements'' (Oxford University Press, 2019), p. 206.</ref> यह संगठन पश्चिमी [[उत्तर प्रदेश]] के [[सहारनपुर]], [[मेरठ]], [[शामली]] और [[मुज़फ़्फ़रनगर|मुजफ्फरनगर]] जिलों में [[दलित|दलितों]] और [[दलित|बहुजनों]] के लिए 350 से अधिक मुफ्त स्कूल चलाते है। <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/soldiers-on-a-literacy-mission/article19156058.ece|title=Bhim Army, soldiers on a literacy mission|last=Ali|first=Mohammad|date=28 June 2017|work=[[The Hindu]]}}</ref> <ref name=":0" /> संगठन का नाम [[भीमराव आम्बेडकर|बीआर अंबेडकर]] के नाम पर रखा गया है। देश के अंदर दलितों की आवाज बन कर काम करती हैं। == मिशन == भीम आर्मी बाबा साहब डॉ. भीमराव अंबेडकर के विचारों पर स्थापित है । भीम आर्मी का पेशित मिशन " ''[[दलित]] की गरिमा को बनाए रखने या बहाल करने के लिए टकराव पर आधारित सीधी कार्रवाई'' " है और सहारनपुर क्षेत्र में इसके अनुमानित 20,000 अनुयायी हैं, जिसमें 20% दलित आबादी है। <ref name="Rehman33">Mujibur Rehman, "Introduction" in ''Rise of Saffron Power: Reflections on Indian Politics'' (ed. Mujibur Rehman), p. 33, note 33.</ref> भीम आर्मी का उद्देश्य दलितों और किसानों जैसे समाज के हाशिए के वर्गों का समर्थन करना है, <ref name="NewParty">[https://www.indiatoday.in/india/story/bhim-army-to-formally-join-politics-1627624-2019-12-12 Bhim Army to formally join politics], Indo-Asian News Service (12 December 2019).</ref> और अधिक व्यापक रूप से संगठन के संस्थापक [[चंद्रशेखर आज़ाद रावण|चंद्रशेखर आजाद रावण]] ने " ''बहुजन समुदाय जिसमें एससी, एसटी,महिला, [[अन्य पिछड़ा वर्ग|ओबीसी]] और अल्पसंख्यक शामिल हैं, के रूप में वर्णित किया है। लंबे समय से मुख्यधारा से दूर हैं'' ।" <ref name="Sharma">Pratul Sharma, [https://www.theweek.in/theweek/current/2020/02/22/chandrashekhar-azad-is-building-a-dalit-muslim-coalition-to-take-on-bjp.html Chandrashekhar Azad is building a dalit-Muslim coalition to take on BJP], ''The Week'' (22 February 2020).</ref> उन्होंने कहा है कि <nowiki>''</nowiki> ''हम अपनी मांगों के समर्थन में [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधानसभा]] का [[घेराव]] भी कर सकते हैं'' .<nowiki>''</nowiki> <ref name="NewParty" /> उन्होंने भाजपा के खिलाफ दलित और [[भारत में इस्लाम|मुसलमानों]] के बीच एक गठबंधन बनाने की मांग की है। <ref name="Sharma" /> == इतिहास == [[चंद्रशेखर आज़ाद रावण|चंद्रशेखर आजाद रावण]] ने 2015 में भीम आर्मी की स्थापना की। <ref name="Rashid 2017">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/the-lowdown-on-the-bhim-army/article18956257.ece|title=The lowdown on the Bhim Army|last=Rashid|first=Omar|date=June 10, 2017|work=[[The Hindu]]|access-date=22 January 2022}}</ref> <ref name=":02">{{Cite web|url=https://scroll.in/article/837494/ambedkarite-2-0-saharanpurs-bhim-army-signals-the-rise-of-a-new-aggressive-dalit-politics|title=Ambedkarite 2.0: Saharanpur's Bhim Army signals the rise of a new, aggressive Dalit politics|last=Daniyal|first=Shoaib|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2020-05-19}}</ref> [[उत्तर प्रदेश]] के एएचपी इंटर कॉलेज में [[दलित]] छात्रों के साथ भेदभाव और जाति आधारित हिंसा की रिपोर्ट के बाद गठित समूह और भीम आर्मी ने तब दलित छात्रों की रक्षा करने में मदद की। <ref name=":12">{{Cite web|url=https://thequint.com/quintlab/ambedkar-dalit-army-fights-caste-atrocities-in-uttar-pradesh/|title=Ambedkar's Army|last=Quint|first=The|website=TheQuint|language=en|access-date=2020-05-19}}</ref> <ref name=":02" /> राजस्थान मे दलितों, आदिवासियों की रक्षा और समानता दिलाने का काम किया। उत्तर प्रदेश में संघर्ष के बाद भीम आर्मी को राष्ट्रीय स्तर पर प्रसिद्धि मिली। <ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-after-up-bhim-army-set-to-rock-maharashtra-2486846|title=After UP, Bhim Army set to rock Maharashtra|date=29 June 2017|publisher=[[DNA India]]}}</ref> जून 2017 में, समूह के नेता चंद्रशेखर, एक वकील, <ref name=":0">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/what-is/what-is-the-bhim-army-5171341/|title=What is the Bhim Army?|date=2018-05-10|work=The Indian Express|access-date=2018-10-20|language=en-US}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://indianexpress.com/article/what-is/what-is-the-bhim-army-5171341/ "What is the Bhim Army?"]. ''The Indian Express''. 10 May 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 October</span> 2018</span>.</cite></ref> <ref name="Rehman33">Mujibur Rehman, "Introduction" in ''Rise of Saffron Power: Reflections on Indian Politics'' (ed. Mujibur Rehman), p. 33, note 33.</ref> को उत्तर प्रदेश स्पेशल टास्क फोर्स द्वारा गिरफ्तार किया गया था। <ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/bhim-army-chief-arrested-family-threatens-govt-congress-calls-him-victim-4695617/|title=Bhim army chief arrested: Family threatens govt, Congress calls him 'victim'|date=9 June 2017|work=[[Indian Express]]}}</ref> नवंबर 2017 में [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] ने चंद्रशेखर को जमानत दे दी थी, लेकिन [[योगी आदित्यनाथ]] के नेतृत्व वाली उत्तर प्रदेश सरकार ने उन्हें [[राष्ट्रीय सुरक्षा कानून|राष्ट्रीय सुरक्षा अधिनियम]] के तहत तब तक हिरासत में रखा जब तक कि सितंबर 2018 में एनएसए के आदेश को हटा नहीं दिया और चंद्रशेखर को जेल से बरी कर दिया। <ref>Omar Rashid, [https://www.thehindu.com/news/national/bhim-army-chief-chandrashekhar-azad-released-from-jail-says-dalits-will-ensure-bjps-rout-in-2019/article24947396.ece Bhim Army chief Chandrashekhar Azad released from jail, says he will ensure BJP's rout in 2019], ''The Hindu'' (14 September 2018).</ref> चंद्रशेखर खुद को [[बहुजन समाज पार्टी|बहुजन]] पहचान का प्रतिनिधि और [[कांशीराम]] का अनुयायी बताते हैं। <ref name="Sharma">Pratul Sharma, [https://www.theweek.in/theweek/current/2020/02/22/chandrashekhar-azad-is-building-a-dalit-muslim-coalition-to-take-on-bjp.html Chandrashekhar Azad is building a dalit-Muslim coalition to take on BJP], ''The Week'' (22 February 2020).</ref> सहारनपुर में 2017 में हुई हिंसक झड़पों में जाति विशेष के सदस्यों द्वारा [[भारत में जाति से संबंधित हिंसा|दलितों के खिलाफ भेदभाव और जातिगत हिंसा]] का समूह विरोध करता है। <ref name="Ahuja2016">Amit Ahuja, ''Mobilizing the Marginalized: Ethnic Parties without Ethnic Movements'' (Oxford University Press, 2019), p. 206.</ref> 2017 में [[जंतर मंतर, दिल्ली|जंतर मंतर, नई दिल्ली]] में भीम आर्मी की एक रैली में एक बड़ी भीड़ ने भाग लिया, <ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/video/news/we-the-people/we-the-people-the-curse-of-caste-458461|title=The Curse of Caste?|date=28 May 2017|work=[[We the People (Indian TV series)|We the People]]|publisher=NDTV}}</ref> [[दिल्ली पुलिस]] द्वारा 10,000 होने का अनुमान है। <ref name=":0">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/what-is/what-is-the-bhim-army-5171341/|title=What is the Bhim Army?|date=2018-05-10|work=The Indian Express|access-date=2018-10-20|language=en-US}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://indianexpress.com/article/what-is/what-is-the-bhim-army-5171341/ "What is the Bhim Army?"]. ''The Indian Express''. 10 May 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 October</span> 2018</span>.</cite></ref> अगस्त 2019 में, भीम आर्मी ने दिल्ली विकास प्राधिकरण (डीडीए) के आदेश पर, [[दिल्ली]] [[दिल्ली विकास प्राधिकरण|विकास प्राधिकरण]] (डीडीए) के आदेश पर, श्री गुरु रविदास गुरुघर, [[रविदास|संत रविदास]] [[तुग़लक़ाबाद|को]] समर्पित एक मंदिर, के विध्वंस के खिलाफ देशव्यापी दलित विरोध में भाग लिया। डीडीए और गुरु रविदास जयंती समारोह समिति। <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/dalit-protest-demolition-ravidas-temple-delhi-tughlakabad-explained-1590482-2019-08-22|title=Explained: Why are Dalits agitated over demolition of Ravidas temple in Delhi|last=Rawat|first=Mukesh|date=22 August 2019|access-date=9 May 2021|publisher=India Today}}</ref> पुलिस ने चंद्रशेखर और विनय रतन सहित दर्जनों लोगों को गिरफ्तार किया, जिसके बाद भीम आर्मी ने उनकी रिहाई की मांग की। <ref>[https://www.indiatoday.in/india/story/bhim-army-warns-movement-if-top-leaders-not-freed-1591311-2019-08-25 Bhim Army warns of movement if its top leaders are not freed], [[Indo-Asian_News_Service]] (25 August 2019).</ref> भीम आर्मी भाजपा के [[नागरिकता (संशोधन) अधिनियम, २०१९|नागरिकता (संशोधन) अधिनियम, 2019]] (CAA) कानून का विरोध करती है <ref name="NewParty">[https://www.indiatoday.in/india/story/bhim-army-to-formally-join-politics-1627624-2019-12-12 Bhim Army to formally join politics], Indo-Asian News Service (12 December 2019).</ref> जनवरी और फरवरी 2020 में भीम आर्मी [[नागरिकता संशोधन अधिनियम का विरोध|ने CAA के खिलाफ विरोध प्रदर्शन]] में शामिल होकर इसे निरस्त करने की मांग की। <ref>[https://www.deccanherald.com/national/south/bhim-army-chief-chandrashekhar-azad-vows-to-fight-until-caa-is-repealed-800693.html Bhim Army chief Chandrashekhar Azad vows to fight until CAA is repealed], ''Deccan Herald'' (2 February 2020).</ref> <ref>[https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/anti-caa-protests-court-asks-police-to-verify-if-bhim-army-chief-has-an-office-in-delhi/articleshow/73354094.cms Anti-CAA protests: Court asks police to verify if Bhim Army Chief has an office in Delhi], Press Trust of India (18 January 2020).</ref> फरवरी 2020 में, [[2020 उत्तर-पूर्वी दिल्ली के दंगे|उत्तर पूर्वी दिल्ली दंगों]] के संबंध में सीएए समर्थक भाजपा समर्थकों और भीम आर्मी समर्थकों के बीच सड़क पर झड़पें हुईं; दोनों पक्ष पथराव में लगे हुए हैं। <ref>Neeraj Chauhan, [https://www.hindustantimes.com/delhi-news/delhi-riots-face-off-between-bhim-army-caa-backers-a-trigger/story-iYMqbEZjVNcXY3kzjxw8OO.html Delhi riots: Face-off between Bhim Army, CAA backers a trigger], ''Hindustan Times'' (28 February 2020).</ref> == विवाद == भीम आर्मी से संबंधित अनेक विवाद भी चर्चा में भी रहे हैं। 29 जून 2025 को [[प्रयागराज]] में भीम आर्मी चीफ के लोहंदा गांव जाने को लेकर विवाद हुआ था जिसमें पथराव और आगजनी की घटना हुई थी जिसमें वाहनों में तोडफोड हुई तथा उनको आग के हवाले कर दिया गया। इस हिंसक घटना में अनेक पत्रकार और पुलसकर्मी घायल हुए थे जिसका आरोप भीम आर्मी पर लगा था।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/uttar-pradesh/story/why-did-bhim-army-create-ruckus-in-prayagraj-whom-was-chandrashekhar-azad-going-to-meet-police-stopped-them-know-whole-story-lclam-strc-2275961-2025-06-30|title=प्रयागराज: किससे मिलने जा रहे थे चंद्रशेखर आजाद, रोकने पर भीम आर्मी ने काटा बवाल? तोड़फोड़-आगजनी करने वालों पर ताबड़तोड़ एक्शन|date=2025-06-30|website=आज तक|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/row-bhim-army-chief-detention-arrest-prayagraj-violence-10097892/|title=Row over Bhim Army Chief’s detention: Day after, 65 arrested for Prayagraj violence|date=2025-07-01|website=The Indian Express|language=en|access-date=2025-07-24}}</ref> मई 2025 में ग्वालियर में एक प्रतिमा को लेकर भीम आर्मी ने बिना अनुमति के प्रदर्शन किया था और बैरिकेड्स पर चढ गए थे जिसके चलते कानून व्यवस्था को चुनौती पेश हुई।<ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/gwalior-news/bhim-army-taken-out-rally-without-permission-to-gwalior-high-court-premises-over-ambedkar-statue-dispute-in-mp-news-19616671|title=बैरिकेड्स पर चढ़ी भीम आर्मी! बिना परमिशन निकाली रैली, विवाद में BSP की एंट्री|website=Patrika News|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref> 2025 में डॉ रोहिणी घावरी ने स्वयं और अन्य युवतियों के शोषण से संबंधित आरोप भीम आर्मी चीफ पर लगाए थे। <ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/madhya-pradesh/indore/chandrashekhar-azad-ravan-and-dr-rohini-ghavari-love-relationship-she-blames-giving-gifts-worth-rs-50000-each/articleshow/121885619.cms|title='50-50 हजार रुपए के गिफ्ट दिए', चंद्रशेखर आजाद रावण पर आरोप लगाने वाली डॉ रोहिणी घावरी कौन?|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/education/rohini-ghavari-know-education-qualification-she-accused-chandrashekhar-azad-of-harassment-2968349|title=कितनी पढ़ी-लिखी हैं रोहिणी घावरी, जिन्होंने चंद्रशेखर पर लगाया यौन उत्पीड़न करने का आरोप?|last=लाइव|first=एबीपी|date=2025-06-25|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/bijnor/bheem-army-leader-chandrashekhar-reaction-on-rohini-ghavari-allegations-of-exploitation/articleshow/121873420.cms|title=कौन हैं डॉ. रोहिणी घावरी जिन्‍होंने लगाया शोषण का आरोप? पहली बार चंद्रशेखर आजाद ने दिया जवाब|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/states/up-uk/rohini-ghavri-wrote-letter-to-pm-modi-made-serious-allegations-on-chandrashekhar-azad-2971009|title='मेरे साथ न्याय हो..', रोहिणी घावरी ने पीएम मोदी को लिखी चिट्ठी, चंद्रशेखर आजाद पर लगाए गंभीर आ|last=डेस्क|first=एबीपी यूपी|date=2025-06-30|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.uptak.in/apna-up/story/had-physical-relations-against-the-will-dr-rohini-ghavari-has-now-made-this-shocking-revelation-about-chandrashekhar-azad-3182821-2025-06-24|title=मर्जी के खिलाफ शारीरिक संबंध बनाए... डॉ रोहिणी घावरी ने अब चंद्रशेखर आजाद को लेकर किया ये हैरतअंगेज खुलासा|last=तक|first=यूपी|last2=UPTAK|date=2025-06-24|website=UP Tak|language=hi|access-date=2025-07-24}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:आंबेडकरवादी]] [[श्रेणी:दलित राजनीति]] ks0ir6cg710v4kycxlm7lcd0p9o43tg चतरा, झारखंड 0 1070155 6631504 6429675 2026-10-20T14:21:45Z Max 651050 redirect, nothing new to merge ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]]) 6631504 wikitext text/x-wiki #अनुप्रेषित [[चतरा]] bu4q6uourmavdtv8f8b1t67rrxpe775 राकेश कुमार सिंह भदौरिया 0 1087496 6631643 6566741 2026-10-21T06:05:34Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631643 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = एयर चीफ मार्शल | name = राकेश कुमार सिंह भदौरिया | honorific_suffix = [[परम विशिष्ट सेवा पदक|पीवीएसएम]], [[अति विशिष्ट सेवा पदक|एवीएसएम]], [[वायु सेना पदक|वा.प.]], [[ऐड-डि-कैम्प|एडीसी]] | native_name = | native_name_lang = | image = [[चित्र:Air Chief Marshal Rakesh Kumar Singh Bhadauria PVSM AVSM VM ADC took over as the Chief of the Air Staff on 30 September 2019.jpg|200px]] | image_size = | office = 26वें [[भारत के वायुसेनाध्यक्ष|वायुसेनाध्यक्ष]] | term_start = 30 सितम्बर 2019 | term_end = | president = [[राम नाथ कोविन्द|रामनाथ कोविन्द]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | predecessor = [[बीरेंद्र सिंह धनोआ]] | alt = | caption = | office2 = 42वें [[भारत के उप-वायुसेनाध्यक्ष|उप-वायुसेनाध्यक्ष]] | term_start2 = 1 मई 2019 | term_end2 = 30 सितम्बर 2019 | predecessor2 = [[अनिल खोसला]] | successor2 = [[हरजीत सिंह अरोरा]] | birth_date = <!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD}} or {{birth date|YYYY|MM|DD}} if dead --> | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} death date first, then birth date --> | birth_place = | death_place = | placeofburial = | placeofburial_label = | placeofburial_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | nickname = | birth_name = | allegiance = {{IND}} | branch = {{air force|India}} | serviceyears = 15 जून 1980 - वर्तमान | rank = [[File:India-AirForce-OF-9-collected.svg|30px]] [[एयर चीफ़ मार्शल]] | military_blank1 = सेवा क्रमांक | military_data1 = 16026<ref name="avsm"/> | unit = | commands = [[भारत के वायुसेनाध्यक्ष|वायुसेनाध्यक्ष]]<br>[[भारत के उप-वायुसेनाध्यक्ष|उप-वायुसेनाध्यक्ष]]<br>[[सैन्य प्रशिक्षण कमांड (भारत)|सैन्य प्रशिक्षण कमांड]]<br>[[दक्षिणी वायु कमान (भारत)|दक्षिणी वायु कमान]] | battles = | battles_label = | military_blank2 = पुरस्कार | military_data2 = [[File:Param Vishisht Seva Medal ribbon.svg|20px]] [[परम विशिष्ट सेवा पदक|परम विशिष्ट सेवा मेडल]] <br> [[File:Ati Vishisht Seva Medal ribbon.svg|20px]] [[अति विशिष्ट सेवा पदक]]<br>[[File:Vayusena Medal ribbon.svg|20px]] [[वायु सेना पदक|वायुसेना पदक]] | spouse = आशा भदौरिया | relations = | laterwork = }} [[एयर चीफ़ मार्शल|एयर चीफ मार्शल]] '''राकेश कुमार सिंह भदौरिया''', [[परम विशिष्ट सेवा पदक|पीवीएसएम]], [[अति विशिष्ट सेवा पदक|एवीएसएम]], [[वायु सेना पदक|वा.प.]], [[ऐड-डि-कैम्प|एडीसी]], [[भारतीय वायुसेना|भारतीय वायु सेना]] के वर्तमान सेनाध्यक्ष हैं, और 30 सितंबर 2019 को एयर चीफ मार्शल बीरेंद्र सिंह धनोआ के कार्यमुक्त होने के बाद उन्होंने पदभार ग्रहण किया।<ref>{{cite news |title=एयर मार्शल राकेश कुमार सिंह भदौरिया ने संभाली भारतीय वायुसेना प्रमुख की जिम्मेदारी |url=https://www.livehindustan.com/national/story-air-marshal-rakesh-kumar-singh-bhadauria-takes-charge-as-chief-of-indian-air-force-2774051.html |accessdate=1 अक्टूबर 2019 |work=लाइव हिन्दुस्तान.कॉम |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001060701/https://www.livehindustan.com/national/story-air-marshal-rakesh-kumar-singh-bhadauria-takes-charge-as-chief-of-indian-air-force-2774051.html |archive-date=1 अक्तूबर 2019 |url-status=dead }}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन और शिक्षा== भदौरिया आगरा के पास के ब्लॉक जैतापुर कलाँ के गाँव कोरथ के रहने वाले हैं।<ref>{{Cite web |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/agra/air-marshal-rakesh-kumar-singh-bhadauria-success-untold-story |title=संग्रहीत प्रति |access-date=1 अक्तूबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923051237/https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/agra/air-marshal-rakesh-kumar-singh-bhadauria-success-untold-story |archive-date=23 सितंबर 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.magzter.com/share/mag/6727/346624|title=SP’s Aviation - May 2019 Digital Magazine from Magzter - World's Largest Digital Newsstand|website=Magzter|access-date=2019-09-19}}{{Dead link|date=जुलाई 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> वह [[राष्ट्रीय रक्षा अकादमी (भारत)|राष्ट्रीय रक्षा अकादमी]], पुणे के पूर्व छात्र हैं और कमान और स्टाफ कॉलेज से रक्षा अध्ययन में परास्नातक हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के वायुसेनाध्यक्ष]] [[श्रेणी:परम विशिष्ट सेवा पदक प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:अति विशिष्ट सेवा पदक प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:वायुसेना पदक प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:राष्ट्रीय रक्षा अकादमी के पूर्व छात्र]] rltv1hd9i5g75eq9oa8fuwyo7jvv93f भारत के वायुसेनाध्यक्ष 0 1091401 6631636 6607746 2026-10-21T06:03:36Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631636 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = अध्यक्ष | body = वायुसेना | native_name = | insignia = | insigniasize = | insigniacaption = | flag = Flag of the Chief of Air Staff of the Indian Air Force.svg | flagsize = | flagborder = | flagcaption = वायु सेनाध्यक्ष का ध्वज | image | alt = | incumbent = [[एयर मार्शल]] [[अमर प्रीत सिंह]] | acting = | incumbentsince = 27th October 2024 | department = {{air force|India}} | style = | type = | status = | abbreviation = CAS | member_of = [[राष्ट्रीय सुरक्षा समिति (भारत)|राष्ट्रीय सुरक्षा समिति]] | reports_to = | residence = | seat = [[सचिवालय इमारत, दिल्ली|केंद्रीय सचिवालय]] | nominator = | appointer = [[मंत्रिमंडल की नियुक्ति समिति]] (एसीसी) | appointer_qualified = | termlength = {{raise|0.0em|3 वर्ष या 62 वर्ष की आयु तक, जो भी पहले हो।}} | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = कमांडर-इन-चीफ, भारतीय वायु सेना | formation = {{Start date and age|df=yes|1955|04|01}} | first = [[एयर मार्शल]] [[सुब्रतो मुखर्जी]] | last = | abolished = | succession = | unofficial_names = | deputy = [[भारत के उप-वायुसेनाध्यक्ष|उप-वायुसेनाध्यक्ष]] | salary = {{INRConvert|250000}} मासिक<ref name="7 Pay Commission Report">{{cite web|url=http://7cpc.india.gov.in/pdf/sevencpcreport.pdf|title=भारत के 7वें केंद्रीय वेतन आयोग की रिपोर्ट|publisher=सातवां केंद्रीय [[केंद्रीय वेतन आयोग|वेतन आयोग]], [[भारत सरकार]]|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120092637/http://7cpc.india.gov.in/pdf/sevencpcreport.pdf|archive-date=20 नवम्बर 2015|url-status=dead|accessdate=13 अगस्त 2017}}</ref><ref name=":India Today 7CPC">{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/7th-pay-commission-cleared-what-is-pay-commission-how-does-it-effect-our-pockets/1/703452.html|title=7th Pay Commission cleared: What is the Pay Commission? How does it affect salaries?|date=June 29, 2016|editor-last=Biswas|editor-first=Shreya|website=[[इंडिया टुडे]]|url-status=live|access-date=September 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115201145/http://indiatoday.intoday.in/story/7th-pay-commission-cleared-what-is-pay-commission-how-does-it-effect-our-pockets/1/703452.html|archive-date=15 नवंबर 2017}}</ref> | website = [https://indianairforce.nic.in/content/chief-air-staff Official website] }} '''भारत के वायुसेनाध्यक्ष''' [[भारतीय वायुसेना|भारतीय वायु सेना]] के प्रमुख और कमांडर हैं।<ref>{{cite web | title = Ex-Chiefs Gallery | url = http://indianairforce.nic.in/show_exchief_page.php?pg_id=19 | accessdate = 2014-08-16 | publisher = Indian Air Force | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140403061917/http://indianairforce.nic.in/show_exchief_page.php?pg_id=19 | archivedate = 3 April 2014 | df = dmy-all }}</ref> इस पद को भारतीय वायु सेना के केबलों और संचार में सीएएस के रूप में नामंकित किया गया है, और हमेशा सर्वोच्च श्रेणी वाले वायु अधिकारी, एक [[एयर मार्शल]] मार्शल द्वारा ग्रहण किया जाता है। वर्तमान में [[एयर चीफ़ मार्शल|एयर चीफ मार्शल]] [[विवेक राम चौधरी]] वायुसेनाध्यक्ष हैं जो [[राकेश कुमार सिंह भदौरिया]] के उत्तराधिकारी हैं जिन्होंने एयर चीफ मार्शल [[बीरेंद्र सिंह धनोआ]] की सेवानिवृत्ति के बाद 30 सितंबर 2019 को पदभार ग्रहण किया था।<ref>{{cite news |title=एयर मार्शल राकेश कुमार सिंह भदौरिया ने संभाली भारतीय वायुसेना प्रमुख की जिम्मेदारी |url=https://www.livehindustan.com/national/story-air-marshal-rakesh-kumar-singh-bhadauria-takes-charge-as-chief-of-indian-air-force-2774051.html |accessdate=1 अक्टूबर 2019 |work=लाइव हिन्दुस्तान.कॉम |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001060701/https://www.livehindustan.com/national/story-air-marshal-rakesh-kumar-singh-bhadauria-takes-charge-as-chief-of-indian-air-force-2774051.html |archive-date=1 अक्तूबर 2019 |url-status=dead }}</ref> इस पद पर एक एयर कमोडोर (1919-1923), एक [[एयर वाइस मार्शल]] (1923-1929) और एक एयर मार्शल (1929-1965) रह चुके हैं। 1966 में, पद को एयर चीफ मार्शल के रूप में अपग्रेड किया गया। भारतीय वायुसेना में सर्वोच्च रैंक एयर फोर्स के मार्शल का है, जिसे केवल असाधारण परिस्थितियों में [[भारत के राष्ट्रपति]] द्वारा मनोनीत किया जाता है। यह केवल एक बार जनवरी 2002 में भारतीय [[वायु सेना के मार्शल]] अर्जन सिंह को दिया गया है। यह एक पांच सितारा रैंक है और सेना में [[फील्ड मार्शल]] और [[नौसेना]] में बेड़े के [[एडमिरल]] के बराबर है। ==नियुक्ति== वायु सेना प्रमुख आमतौर पर वरिष्ठतम बैच के सबसे वरिष्ठ भारतीय वायु सेना अधिकारी होते हैं। कार्यालय की नियुक्ति को [[भारत का प्रधानमन्त्री|प्रधानमंत्री]] की अध्यक्षता वाली [[कैबिनेट, भारत सरकार|कैबिनेट]] की नियुक्ति समिति द्वारा अनुमोदित किया जाता है, जो कि प्रधानमंत्री की योग्यता और प्रधानमंत्री के साथ मजबूत विश्वास पर आधारित है। ==सूची== ===कमांडर, भारतीय समूह (1919 से 1920)=== {| class="wikitable" style="width: 60%; height: 10em;" background: #f9f9f9; |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! क्रं !! !!नाम !! कार्यभार!! कार्यमुक्त !! कार्यकाल |- | 1 | | '''एयर कमोडोर'''<br>टॉम वेब-बोवेन<br><small>(1879–1956)</small> | 20 सितंबर 1919 | 27 जनवरी 1920 | 129 दिन |- |} ===एयर ऑफिसर कमांडिंग आरएएफ, भारत (1920-1938)=== ===एयर ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ, भारत में वायु सेना (1938-1947)=== (15 अगस्त 1947 को, एकीकृत आर०आई०ए०एफ० (RIAF) को शाही भारतीय वायुसेना और शाही [[पाकिस्तान वायुसेना]] में विभाजित कर दिया गया था।) निम्नलिखित तालिकाएं [[भारत की स्वतन्त्रता|भारत की स्वतंत्रता]] के बाद से वायुसेना अध्यक्ष या उसके पूर्व समकक्ष पदों में हुई नियुक्त की जानकारी देता हैं। ===एयर ऑफिसर कमांडिंग, शाही भारतीय वायुसेना (1947-1948)=== {| class="wikitable" style="width: 80%; height: 10em;" background: #f9f9f9; |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! क्रं !!चित्र !!नाम !! कार्यभार!! कार्यमुक्त !! कार्यकाल |- align="center" | 1 | | [[एयर मार्शल]]<br>'''[[थॉमस एल्महर्स्ट|सर थॉमस एल्महर्स्ट]]'''<br><small>(1895–1982)</small> | 15 अगस्त 1947 | 21 जून 1948 | 311 दिन |} ===कमांडर-इन-चीफ, शाही भारतीय वायुसेना (1948-1950)=== {| class="wikitable" style="width: 80%; height: 10em;" background: #f9f9f9; |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! क्रं !!चित्र !!नाम !! कार्यभार!! कार्यमुक्त !! कार्यकाल |- align="center" | 1 | | एयर मार्शल<br>'''[[थॉमस एल्महर्स्ट|सर थॉमस एल्महर्स्ट]]'''<br><small>(1895–1982)</small> | 21 जून 1948 | 25 जनवरी 1950 | 1 वर्ष, 218 दिन |} ===कमांडर-इन-चीफ, भारतीय वायुसेना (1950-1955)=== {| class="wikitable" style="width: 80%; height: 10em;" background: #f9f9f9; |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! क्रं !!चित्र !!नाम !! कार्यभार!! कार्यमुक्त !! कार्यकाल |- align="center" | 1 | | एयर मार्शल<br>'''[[थॉमस एल्महर्स्ट|सर थॉमस एल्महर्स्ट]]'''<br><small>(1895–1982)</small> | 26 जनवरी 1950 | 23 फरवरी 1950 | 28 दिन |- align="center" | 2 | | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[रोनाल्ड इवलॉ-चैपमैन]]'''<br><small>(1899–1978)</small> | 23 फरवरी 1950 | 9 दिसम्बर 1951 | 1 वर्ष, 289 दिन |- align="center" | 3 | | एयर मार्शल<br>'''[[गेराल्ड गिब्स]]'''<br><small>(1896–1992)</small> | 10 दिसम्बर 1951 | 31 मार्च 1954 | 2 वर्ष, 111 दिन |- align="center" | 4 | [[चित्र:SubrotoMukherjee.jpg|100px]] | एयर मार्शल<br>'''[[सुब्रतो मुखर्जी]]'''<br><small>(1911–1960)</small> | 1 अप्रैल 1955 | 8 नवम्बर 1960 † | 5 वर्ष, 221 दिन |} ===वायु सेनाध्यक्ष (1955-वर्तमान)=== {| class="wikitable" style="width: 80%; height: 10em;" background: #f9f9f9; |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! क्रं !!चित्र !!नाम !! कार्यभार!! कार्यमुक्त !! कार्यकाल |- align="center" | 4 | [[चित्र:SubrotoMukherjee.jpg|100px]] | एयर मार्शल<br>'''[[सुब्रतो मुखर्जी]]'''<br><small>(1911–1960)</small> | 1 अप्रैल 1955 | 8 नवम्बर 1960 † | 5 वर्ष, 221 दिन |- align="center" |5 | [[File:Air Marshal Aspy Engineer.jpg|100px]] | एयर मार्शल<br>'''[[Aspy Engineer]]'''<br><small>(1912-2002)</small> | 1 दिसम्बर 1960 | 31 जुलाई 1964 | 3 वर्ष, 243 दिन |- align="center" |6 | [[File:MOIAF Arjan Singh.jpg|100px]] | एयर मार्शल<br>'''[[अर्जन सिंह]]'''<br><small>(1919-2017)</small> | 1 अगस्त 1964 | 15 जुलाई 1969 | 4 वर्ष, 348 दिन |- align="center" |7 | [[File:ACM PC Lal.jpg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[प्रताप चंद्र लाल]]'''<br><small>(1916–1982)</small> | 16 जुलाई 1969 | 15 जनवरी 1973 | 3 वर्ष, 184 दिन |- align="center" |8 | [[File:Placeholder no text.svg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[ओमप्रकाश मेहरा]]'''<br><small>(1919–2015)</small> | 16 जनवरी 1973 | 31 जनवरी 1976 | 3 वर्ष, 15 दिन |- align="center" |9 | [[File:Placeholder no text.svg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[ऋषिकेश मुळगावकर]]'''<br><small>(1920–2015)</small> | 1 फरवरी 1976 | 30 अगस्त 1978 | 2 वर्ष, 241 दिन |- align="center" |10 | [[File:Placeholder no text.svg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[इदरीस हसन लतीफ]]'''<br><small>(1923–2018)</small> | 1 सितम्बर 1978 | 30 अगस्त 1981 | 3 वर्ष, 29 दिन |- align="center" |11 | [[File:Placeholder no text.svg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[दिलबाग सिंह]]'''<br><small>(1926–2001)</small> | 1 सितम्बर 1981 | 3 सितम्बर 1984 | 3 वर्ष, 2 दिन |- align="center" |12 | [[File:Placeholder no text.svg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[लक्ष्मण माधव कात्रे]]'''<br><small>(1926–1985)</small> | 3 सितम्बर 1984 | 1 जुलाई 1985 † | 301 दिन |- align="center" |13 | [[File:Placeholder no text.svg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[डेनिस ला फॉन्टैन]]'''<br><small>(1929–2011)</small> | 3 जुलाई 1985 | 31 जुलाई 1988 | 3 वर्ष, 28 दिन |- align="center" |14 | [[File:Placeholder no text.svg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[सुरिंदर मेहरा]]'''<br><small>(1932–2003)</small> | 1 अगस्त 1988 | 31 जुलाई 1991 | 2 वर्ष, 364 दिन |- align="center" |15 | [[File:Placeholder no text.svg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>''' [[निर्मलचंद्र सूरी]]'''<br><small>(जन्म 1933)</small> | 31 जुलाई 1991 | 31 जुलाई 1993 | 2 वर्ष, 0 दिन |- align="center" |16 | [[File:Placeholder no text.svg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[स्वरूप कृष्ण कौल]]'''<br><small>(जन्म 1935)</small> | 1 अगस्त 1993 | 31 दिसम्बर 1995 | 2 वर्ष, 152 दिन |- align="center" |17 | [[File:Placeholder no text.svg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>''' [[सतीश सरीन]]'''<br><small>(जन्म 1939)</small> | 31 दिसम्बर 1995 | 31 दिसम्बर 1998 | 3 वर्ष, 0 दिन |- align="center" |18 | [[File:Placeholder no text.svg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[अनिल यशवंत टिपनीस]] '''<br><small>(जन्म 1940)</small> | 31 दिसम्बर 1998 | 31 दिसम्बर 2001 | 3 वर्ष, 0 दिन |- align="center" |19 | [[File:Placeholder no text.svg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>''' [[श्रीनिवासपुरम कृष्णास्वामी]]'''<br><small>(जन्म 1943)</small> | 31 दिसम्बर 2001 | 31 दिसम्बर 2004 | 3 वर्ष, 0 दिन |- align="center" |20 | [[File:Placeholder no text.svg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[एस पी त्यागी]] '''<br><small>(जन्म 1945)</small> | 31 दिसम्बर 2004 | 31 मार्च 2007 | 2 वर्ष, 90 दिन |- align="center" |21 | [[File:Fali Homi Major.JPG|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[फली होमी मेजर]] '''<br><small>(जन्म 1947)</small> | 31 मार्च 2007 | 31 मई 2009 | 2 वर्ष, 61 दिन |- align="center" |22 | [[File:The Chief of the Air Staff, Royal Air Force UK, Air Chief Marshal Sir Stephen Dalton handing over Memento to Chief of the Air Staff, Air Chief Marshal P.V. Naik on goodwill visit to UK, from March 15 to March 18, 2010 (cropped).jpg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[प्रदीप वसंत नाईक]] '''<br><small>(जन्म 1949)</small> | 31 May 2009 | 31 जुलाई 2011 | 2 वर्ष, 61 दिन |- align="center" |23 |[[File:The Vice Chief of Air Staff, Air Marshal N.A.K. Browne has been named as the new Chief of Air Staff, who will take over from Air Chief Marshal P.V. Naik on his retirement on जुलाई 31, 2011.jpg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[नोर्मन अनील कुमार ब्रोव्ने]] '''<br><small>(जन्म 1951)</small> | 31 जुलाई 2011 | 31 दिसम्बर 2013 | 2 वर्ष, 153 दिन |- align="center" |24 | [[File:ACM Arup Raha.jpg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>''' [[अरुप राहा]]'''<br><small>(जन्म 1954)</small> | 31 दिसम्बर 2013 | 31 दिसम्बर 2016 | 3 वर्ष, 0 दिन |- align="center" |25 | [[File:ACM BS Dhanoa.jpg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>'''[[बीरेंद्र सिंह धनोआ ]] '''<br><small>(जन्म 1957)</small> | 31 दिसम्बर 2016 | 30 सितम्बर 2019 | 2 वर्ष, 273 दिन |- align="center" |26 | [[चित्र:Air Chief Marshal Rakesh Kumar Singh Bhadauria PVSM AVSM VM ADC took over as the Chief of the Air Staff on 30 September 2019.jpg|100px]] | एयर चीफ़ मार्शल<br>''' [[राकेश कुमार सिंह भदौरिया ]]'''<br><small></small> | 30 सितम्बर 2019 | ''पदस्थ'' | ''पदस्थ'' |} ===वायुसेना का मार्शल=== केवल एक बार ही यह रैंक प्रदान की गई है:<br/> [[अर्जन सिंह]] - जनवरी 2002 में वायुसेना का मार्शल (भारतीय वायु सेना के इतिहास में अब तक का सर्वोच्च रैंक)। यह नौसेना में पांच सितारा जनरल या सेना में एक फील्ड मार्शल और फ्लीट के एडमिरल के बराबर होता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{cite web | title = Chief of The Air Staff | publisher = Indian Air Force | url = http://indianairforce.nic.in/show_page.php?pg_id=18 | access-date = 16 August 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180217061546/http://indianairforce.nic.in/show_page.php?pg_id=18 | archive-date = 17 February 2018 | url-status = dead }} [[श्रेणी:भारत के वायुसेनाध्यक्ष]] [[श्रेणी:भारतीय वायुसेना]] 0zn147mb6v3hae862gspheut9ojycqn तारकेशवरी सिन्हा 0 1120321 6631565 4422643 2026-10-20T17:46:03Z शीतल सिन्हा 70505 6631565 wikitext text/x-wiki '''तारकेश्वरी सिन्हा''' (२६ दिसम्बर १९२६-१४ अगस्त २००७ ) बिहार की एक भारतीय राजनेता और स्वतंत्रता सेनानी थीं। देश की पहली महिला राजनेताओं में से, उन्होंने भारत छोड़ो आंदोलन में सक्रिय भूमिका निभाई। 26 वर्ष की आयु में, वह 1952 में पटना पूर्वी निर्वाचन क्षेत्र से लोकसभा के लिए चुनी गईं। 7j7ahz5467lbliq3i8t3q8z50x1j9ft 6631566 6631565 2026-10-20T17:56:04Z शीतल सिन्हा 70505 6631566 wikitext text/x-wiki '''तारकेश्वरी सिन्हा''' (२६ दिसम्बर १९२६-१४ अगस्त २००७ ) बिहार की एक भारतीय राजनेता और स्वतंत्रता सेनानी थीं।<ref>{{cite web |last1=Yadav |first1=Neha |title=Tarkeshwari Sinha Biography: कौन थीं तारकेश्वरी सिन्हा? जिन्हें कहते थे ‘ग्लैमर गर्ल ऑफ इंडियन पॉलिटिक्स’? {{!}} Tarkeshwari Sinha biography: Who was Tarkeshwari Sinha? Who was called the 'Glamour Girl of Indian Politics'? |url=https://npg.news/politics/tarkeshwari-sinha-biography-in-hindi-koun-thi-tarkeshwari-sinha-2025-06-19-1289743 |website=npg.news |access-date=20 अक्टूबर 2026 |language=hi |date=19 जून 2025}}</ref> देश की पहली महिला राजनेताओं में से, उन्होंने भारत छोड़ो आंदोलन में सक्रिय भूमिका निभाई। 26 वर्ष की आयु में, वह 1952 में पटना पूर्वी निर्वाचन क्षेत्र से लोकसभा के लिए चुनी गईं। 7odb5r4hlqynothgifr9m4204szor3x 6631567 6631566 2026-10-20T18:00:25Z शीतल सिन्हा 70505 6631567 wikitext text/x-wiki '''तारकेश्वरी सिन्हा''' (२६ दिसम्बर १९२६-१४ अगस्त २००७ ) बिहार की एक भारतीय राजनेता और स्वतंत्रता सेनानी थीं।<ref>{{cite web |last1=Yadav |first1=Neha |title=Tarkeshwari Sinha Biography: कौन थीं तारकेश्वरी सिन्हा? जिन्हें कहते थे ‘ग्लैमर गर्ल ऑफ इंडियन पॉलिटिक्स’? {{!}} Tarkeshwari Sinha biography: Who was Tarkeshwari Sinha? Who was called the 'Glamour Girl of Indian Politics'? |url=https://npg.news/politics/tarkeshwari-sinha-biography-in-hindi-koun-thi-tarkeshwari-sinha-2025-06-19-1289743 |website=npg.news |access-date=20 अक्टूबर 2026 |language=hi |date=19 जून 2025}}</ref>देश की पहली महिला राजनेताओं में से, उन्होंने भारत छोड़ो आंदोलन में सक्रिय भूमिका निभाई। 26 वर्ष की आयु में वह 1952 में पटना पूर्वी निर्वाचन क्षेत्र से लोकसभा के लिए चुनी गईं। वह 1957, 1962 और 1967 में बाढ़ निर्वाचन क्षेत्र से फिर से लोकसभा के लिए चुनी गईं। kdfawrk6yy4pvjxqmvjw924buexkuz4 6631568 6631567 2026-10-20T18:00:49Z शीतल सिन्हा 70505 6631568 wikitext text/x-wiki '''तारकेश्वरी सिन्हा''' (२६ दिसम्बर १९२६-१४ अगस्त २००७ ) बिहार की एक भारतीय राजनेता और स्वतंत्रता सेनानी थीं।<ref>{{cite web |last1=Yadav |first1=Neha |title=Tarkeshwari Sinha Biography: कौन थीं तारकेश्वरी सिन्हा? जिन्हें कहते थे ‘ग्लैमर गर्ल ऑफ इंडियन पॉलिटिक्स’? {{!}} Tarkeshwari Sinha biography: Who was Tarkeshwari Sinha? Who was called the 'Glamour Girl of Indian Politics'? |url=https://npg.news/politics/tarkeshwari-sinha-biography-in-hindi-koun-thi-tarkeshwari-sinha-2025-06-19-1289743 |website=npg.news |access-date=20 अक्टूबर 2026 |language=hi |date=19 जून 2025}}</ref>देश की पहली महिला राजनेताओं में से, उन्होंने भारत छोड़ो आंदोलन में सक्रिय भूमिका निभाई। 26 वर्ष की आयु में वह 1952 में पटना पूर्वी निर्वाचन क्षेत्र से लोकसभा के लिए चुनी गईं। वह 1957, 1962 और 1967 में बाढ़ निर्वाचन क्षेत्र से फिर से लोकसभा के लिए चुनी गईं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} hp7pna4pxdopvm8pgrfoo9ox6rrrhaw 6631570 6631568 2026-10-20T18:03:21Z शीतल सिन्हा 70505 6631570 wikitext text/x-wiki '''तारकेश्वरी सिन्हा''' (२६ दिसम्बर १९२६-१४ अगस्त २००७ ) बिहार की एक भारतीय राजनेता और स्वतंत्रता सेनानी थीं।<ref>{{cite web |last1=Yadav |first1=Neha |title=Tarkeshwari Sinha Biography: कौन थीं तारकेश्वरी सिन्हा? जिन्हें कहते थे ‘ग्लैमर गर्ल ऑफ इंडियन पॉलिटिक्स’? {{!}} Tarkeshwari Sinha biography: Who was Tarkeshwari Sinha? Who was called the 'Glamour Girl of Indian Politics'? |url=https://npg.news/politics/tarkeshwari-sinha-biography-in-hindi-koun-thi-tarkeshwari-sinha-2025-06-19-1289743 |website=npg.news |access-date=20 अक्टूबर 2026 |language=hi |date=19 जून 2025}}</ref>देश की पहली महिला राजनेताओं में से, उन्होंने भारत छोड़ो आंदोलन में सक्रिय भूमिका निभाई। 26 वर्ष की आयु में वह 1952 में पटना पूर्वी निर्वाचन क्षेत्र से लोकसभा के लिए चुनी गईं। वह 1957, 1962 और 1967 में बाढ़ निर्वाचन क्षेत्र से फिर से लोकसभा के लिए चुनी गईं। वह 1958 से 1964 तक प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू के नेतृत्व वाले केंद्रीय मंत्रिमंडल में पहली महिला उप वित्त मंत्री थीं।==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} gzmv2rlndkqmb972todmc9zi94vx8sz 6631576 6631570 2026-10-20T18:13:52Z शीतल सिन्हा 70505 6631576 wikitext text/x-wiki '''तारकेश्वरी सिन्हा''' (२६ दिसम्बर १९२६-१४ अगस्त २००७ ) बिहार की एक भारतीय राजनेता और स्वतंत्रता सेनानी थीं।<ref>{{cite web |last1=Yadav |first1=Neha |title=Tarkeshwari Sinha Biography: कौन थीं तारकेश्वरी सिन्हा? जिन्हें कहते थे ‘ग्लैमर गर्ल ऑफ इंडियन पॉलिटिक्स’? {{!}} Tarkeshwari Sinha biography: Who was Tarkeshwari Sinha? Who was called the 'Glamour Girl of Indian Politics'? |url=https://npg.news/politics/tarkeshwari-sinha-biography-in-hindi-koun-thi-tarkeshwari-sinha-2025-06-19-1289743 |website=npg.news |access-date=20 अक्टूबर 2026 |language=hi |date=19 जून 2025}}</ref> वह देश की पहली महिला राजनेताओं में से एक थीं। उन्होंने भारत छोड़ो आंदोलन में सक्रिय भूमिका निभाई। 26 वर्ष की आयु में वह 1952 में पटना पूर्वी निर्वाचन क्षेत्र से लोकसभा के लिए चुनी गईं। वह 1957, 1962 और 1967 में बाढ़ निर्वाचन क्षेत्र से फिर से लोकसभा के लिए चुनी गईं।<ref>{{cite news |title=Beauty & brains- Hindustan Times |url=https://web.archive.org/web/20080930164954/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=53769302-2ce3-495f-93e6-8eea0cbe6749&MatchID1=4679&TeamID1=6&TeamID2=3&MatchType1=1&SeriesID1=1179&MatchID2=4674&TeamID3=4&TeamID4=8&MatchType2=1&SeriesID2=1177&PrimaryID=4679&Headline=Beauty+%26amp%3B+brains |access-date=20 अक्टूबर 2026 |work=www.hindustantimes.com}}</ref> वह 1958 से 1964 तक प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू के नेतृत्व वाले केंद्रीय मंत्रिमंडल में पहली महिला उप वित्त मंत्री थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} 5j0pc3qavwgscnsiz2qjxju3hu4c5di 6631582 6631576 2026-10-20T19:02:04Z शीतल सिन्हा 70505 6631582 wikitext text/x-wiki '''तारकेश्वरी सिन्हा''' (२६ दिसम्बर १९२६-१४ अगस्त २००७ ) बिहार की एक भारतीय राजनेता और स्वतंत्रता सेनानी थीं।<ref>{{cite web |last1=Yadav |first1=Neha |title=Tarkeshwari Sinha Biography: कौन थीं तारकेश्वरी सिन्हा? जिन्हें कहते थे ‘ग्लैमर गर्ल ऑफ इंडियन पॉलिटिक्स’? {{!}} Tarkeshwari Sinha biography: Who was Tarkeshwari Sinha? Who was called the 'Glamour Girl of Indian Politics'? |url=https://npg.news/politics/tarkeshwari-sinha-biography-in-hindi-koun-thi-tarkeshwari-sinha-2025-06-19-1289743 |website=npg.news |access-date=20 अक्टूबर 2026 |language=hi |date=19 जून 2025}}</ref> वह देश की पहली महिला राजनेताओं में से एक थीं। उन्होंने भारत छोड़ो आंदोलन में सक्रिय भूमिका निभाई। 26 वर्ष की आयु में वह 1952 में पटना पूर्वी निर्वाचन क्षेत्र से लोकसभा के लिए चुनी गईं। वह 1957, 1962 और 1967 में बाढ़ निर्वाचन क्षेत्र से फिर से लोकसभा के लिए चुनी गईं।<ref>{{cite news |title=Beauty & brains- Hindustan Times |url=https://web.archive.org/web/20080930164954/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=53769302-2ce3-495f-93e6-8eea0cbe6749&MatchID1=4679&TeamID1=6&TeamID2=3&MatchType1=1&SeriesID1=1179&MatchID2=4674&TeamID3=4&TeamID4=8&MatchType2=1&SeriesID2=1177&PrimaryID=4679&Headline=Beauty+%26amp%3B+brains |access-date=20 अक्टूबर 2026 |work=www.hindustantimes.com}}</ref> वह 1958 से 1964 तक प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू के नेतृत्व वाले केंद्रीय मंत्रिमंडल में पहली महिला उप वित्त मंत्री थीं। ==प्रारंभिक जीवन== इनका जन्म नालंदा जिले के चंडी के पास तुलसीगढ़ गाँव में एक भूमिहार परिवार में हुआ था। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} 6hrfcujabs20a7j77n4wbgowg3vvb17 6631583 6631582 2026-10-20T19:03:58Z शीतल सिन्हा 70505 /* प्रारंभिक जीवन */ 6631583 wikitext text/x-wiki '''तारकेश्वरी सिन्हा''' (२६ दिसम्बर १९२६-१४ अगस्त २००७ ) बिहार की एक भारतीय राजनेता और स्वतंत्रता सेनानी थीं।<ref>{{cite web |last1=Yadav |first1=Neha |title=Tarkeshwari Sinha Biography: कौन थीं तारकेश्वरी सिन्हा? जिन्हें कहते थे ‘ग्लैमर गर्ल ऑफ इंडियन पॉलिटिक्स’? {{!}} Tarkeshwari Sinha biography: Who was Tarkeshwari Sinha? Who was called the 'Glamour Girl of Indian Politics'? |url=https://npg.news/politics/tarkeshwari-sinha-biography-in-hindi-koun-thi-tarkeshwari-sinha-2025-06-19-1289743 |website=npg.news |access-date=20 अक्टूबर 2026 |language=hi |date=19 जून 2025}}</ref> वह देश की पहली महिला राजनेताओं में से एक थीं। उन्होंने भारत छोड़ो आंदोलन में सक्रिय भूमिका निभाई। 26 वर्ष की आयु में वह 1952 में पटना पूर्वी निर्वाचन क्षेत्र से लोकसभा के लिए चुनी गईं। वह 1957, 1962 और 1967 में बाढ़ निर्वाचन क्षेत्र से फिर से लोकसभा के लिए चुनी गईं।<ref>{{cite news |title=Beauty & brains- Hindustan Times |url=https://web.archive.org/web/20080930164954/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=53769302-2ce3-495f-93e6-8eea0cbe6749&MatchID1=4679&TeamID1=6&TeamID2=3&MatchType1=1&SeriesID1=1179&MatchID2=4674&TeamID3=4&TeamID4=8&MatchType2=1&SeriesID2=1177&PrimaryID=4679&Headline=Beauty+%26amp%3B+brains |access-date=20 अक्टूबर 2026 |work=www.hindustantimes.com}}</ref> वह 1958 से 1964 तक प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू के नेतृत्व वाले केंद्रीय मंत्रिमंडल में पहली महिला उप वित्त मंत्री थीं। ==प्रारंभिक जीवन== इनका जन्म नालंदा जिले के चंडी के पास तुलसीगढ़ गाँव में एक भूमिहार परिवार में हुआ था। <ref>{{cite web |last1=Kumari |first1=Pragati |title=तारकेश्वरी सिन्हा : बिहार से संसद का सफ़र तय करनेवाली नेता{{!}} #IndianWomenInHistory |url=https://hindi.feminisminindia.com/2021/03/05/tarkeshwari-sinha-profile-in-hindi/ |website=फेमिनिज़म इन इंडिया |access-date=20 अक्टूबर 2026 |date=4 मार्च 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ienswdg67oatd851zuh9esk4jivhtrz 6631584 6631583 2026-10-20T19:06:22Z शीतल सिन्हा 70505 /* प्रारंभिक जीवन */ 6631584 wikitext text/x-wiki '''तारकेश्वरी सिन्हा''' (२६ दिसम्बर १९२६-१४ अगस्त २००७ ) बिहार की एक भारतीय राजनेता और स्वतंत्रता सेनानी थीं।<ref>{{cite web |last1=Yadav |first1=Neha |title=Tarkeshwari Sinha Biography: कौन थीं तारकेश्वरी सिन्हा? जिन्हें कहते थे ‘ग्लैमर गर्ल ऑफ इंडियन पॉलिटिक्स’? {{!}} Tarkeshwari Sinha biography: Who was Tarkeshwari Sinha? Who was called the 'Glamour Girl of Indian Politics'? |url=https://npg.news/politics/tarkeshwari-sinha-biography-in-hindi-koun-thi-tarkeshwari-sinha-2025-06-19-1289743 |website=npg.news |access-date=20 अक्टूबर 2026 |language=hi |date=19 जून 2025}}</ref> वह देश की पहली महिला राजनेताओं में से एक थीं। उन्होंने भारत छोड़ो आंदोलन में सक्रिय भूमिका निभाई। 26 वर्ष की आयु में वह 1952 में पटना पूर्वी निर्वाचन क्षेत्र से लोकसभा के लिए चुनी गईं। वह 1957, 1962 और 1967 में बाढ़ निर्वाचन क्षेत्र से फिर से लोकसभा के लिए चुनी गईं।<ref>{{cite news |title=Beauty & brains- Hindustan Times |url=https://web.archive.org/web/20080930164954/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=53769302-2ce3-495f-93e6-8eea0cbe6749&MatchID1=4679&TeamID1=6&TeamID2=3&MatchType1=1&SeriesID1=1179&MatchID2=4674&TeamID3=4&TeamID4=8&MatchType2=1&SeriesID2=1177&PrimaryID=4679&Headline=Beauty+%26amp%3B+brains |access-date=20 अक्टूबर 2026 |work=www.hindustantimes.com}}</ref> वह 1958 से 1964 तक प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू के नेतृत्व वाले केंद्रीय मंत्रिमंडल में पहली महिला उप वित्त मंत्री थीं। ==प्रारंभिक जीवन== इनका जन्म नालंदा जिले के चंडी के पास तुलसीगढ़ गाँव में एक भूमिहार परिवार में हुआ था। उनके पिता का नाम डॉक्टर श्री नंदन प्रसाद सिन्हा था। इनकी माता का नाम राधा देवी था। तारकेश्वरी सिन्हा की दो बहन और एक भाई था। उनके पिता पेशे से एक सिविल सर्जन थे। खुद शिक्षित होने के साथ-साथ उस समय में भी उनके पिता लड़कियों की शिक्षा को बहुत महत्व देते थे। <ref>{{cite web |last1=Kumari |first1=Pragati |title=तारकेश्वरी सिन्हा : बिहार से संसद का सफ़र तय करनेवाली नेता{{!}} #IndianWomenInHistory |url=https://hindi.feminisminindia.com/2021/03/05/tarkeshwari-sinha-profile-in-hindi/ |website=फेमिनिज़म इन इंडिया |access-date=20 अक्टूबर 2026 |date=4 मार्च 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} cd7as2bfiua2n9e0hp2mgg5dhlxbvi0 बुटवाल 0 1131853 6631719 6608046 2026-10-21T09:21:28Z SM7 89247 [[बुटवल]] को अनुप्रेषित 6631719 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[बुटवल]] tdgiydylaonblrsgc33y6iqs1w1qrnh अनन्तवर्मन चोडगंग 0 1144041 6631521 6615721 2026-10-20T15:18:24Z Mundhalia746 934684 6631521 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनन्तवर्मन चोडगंग | title = [[File:Chodaganga Deva.jpg|250px| ]] | image = | image_size = | alt = | caption = पुरी के चुडंगा साही में चोडगंग देव की मूर्ति | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 17 फ़रवरी 1078 <br> 1150 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देवेंद्रवर्मन]] | successor = [[कमरनवा देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = मुखलिंगम, [[आन्ध्र प्रदेश]] | death_date = 1150 | death_place = [[कटक]], [[ओडिशा]] | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = राजराजा देवेंद्रवर्मन | religion = }} '''अनन्तवर्मन चोडगंग''' (शासनकाल 1077–1150) [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक था जिसने [[कलिंग]] के दक्षिणी भाग पर शासन किया। वह राजराजा देववर्मन और राजसुन्दरी का पुत्र था। राजसुन्दरी, [[वीरराजेन्द्र चोल]] की पुत्री थी। ११वीं शताब्दी में [[जगन्नाथ मन्दिर, पुरी|पुरी के जगन्नाथ मन्दिर]] का पुनर्निर्माण, पुराने मन्दिर के ऊपर, अनन्तवर्मन चोडगंग ने ही कराया था। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] 8w1vvz4mg0yv034yyphga2876gszfow 6631522 6631521 2026-10-20T15:18:30Z Mundhalia746 934684 6631522 wikitext text/x-wiki '''अनन्तवर्मन चोडगंग''' (शासनकाल 1077–1150) [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक था जिसने [[कलिंग]] के दक्षिणी भाग पर शासन किया। वह राजराजा देववर्मन और राजसुन्दरी का पुत्र था। राजसुन्दरी, [[वीरराजेन्द्र चोल]] की पुत्री थी। ११वीं शताब्दी में [[जगन्नाथ मन्दिर, पुरी|पुरी के जगन्नाथ मन्दिर]] का पुनर्निर्माण, पुराने मन्दिर के ऊपर, अनन्तवर्मन चोडगंग ने ही कराया था। [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] stb4lk3oiaze1dp5tmgrw08eif1tk9f 6631523 6631522 2026-10-20T15:18:39Z Mundhalia746 934684 6631523 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनन्तवर्मन चोडगंग | title = [[File:Chodaganga Deva.jpg|250px| ]] | image = | image_size = | alt = | caption = पुरी के चुडंगा साही में चोडगंग देव की मूर्ति | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 17 फ़रवरी 1078 <br> 1150 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देवेंद्रवर्मन]] | successor = [[कमरनवा देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = मुखलिंगम, [[आन्ध्र प्रदेश]] | death_date = 1150 | death_place = [[कटक]], [[ओडिशा]] | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = राजराजा देवेंद्रवर्मन | religion = }} '''अनन्तवर्मन चोडगंग''' (शासनकाल 1077–1150) [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक था जिसने [[कलिंग]] के दक्षिणी भाग पर शासन किया। वह राजराजा देववर्मन और राजसुन्दरी का पुत्र था। राजसुन्दरी, [[वीरराजेन्द्र चोल]] की पुत्री थी। ११वीं शताब्दी में [[जगन्नाथ मन्दिर, पुरी|पुरी के जगन्नाथ मन्दिर]] का पुनर्निर्माण, पुराने मन्दिर के ऊपर, अनन्तवर्मन चोडगंग ने ही कराया था। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] 8w1vvz4mg0yv034yyphga2876gszfow 6631525 6631523 2026-10-20T15:37:54Z Mundhalia746 934684 6631525 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनन्तवर्मन चोडगंग | title = [[File:Chodaganga Deva.jpg|250px| ]] | image = | image_size = | alt = | caption = पुरी के चुडंगा साही में चोडगंग देव की मूर्ति | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 17 फ़रवरी 1078 <br> 1150 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देवेंद्रवर्मन]] | successor = [[कमरनवा देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = मुखलिंगम, [[आन्ध्र प्रदेश]] | death_date = 1150 | death_place = [[कटक]], [[ओडिशा]] | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = राजराजा देवेंद्रवर्मन | religion = }} '''अनन्तवर्मन चोडगंग''' (शासनकाल 1077–1150) [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक था जिसने [[कलिंग]] के दक्षिणी भाग पर शासन किया। वह राजराजा देववर्मन और राजसुन्दरी का पुत्र था। राजसुन्दरी, [[वीरराजेन्द्र चोल]] की पुत्री थी। ११वीं शताब्दी में [[जगन्नाथ मन्दिर, पुरी|पुरी के जगन्नाथ मन्दिर]] का पुनर्निर्माण, पुराने मन्दिर के ऊपर, अनन्तवर्मन चोडगंग ने ही कराया था। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] b5wp3aup1qfgypzhrw0m6bf2xofg0uw 6631577 6631525 2026-10-20T18:22:13Z Mundhalia746 934684 6631577 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनन्तवर्मन चोडगंग | title = [[File:Chodaganga Deva.jpg|250px| ]] | image = | image_size = | alt = | caption = पुरी के चुडंगा साही में चोडगंग देव की मूर्ति | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 17 फ़रवरी 1078 <br> 1150 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देवेंद्रवर्मन]] | successor = [[कमरनवा देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = मुखलिंगम, [[आन्ध्र प्रदेश]] | death_date = 1150 | death_place = [[कटक]], [[ओडिशा]] | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = राजराजा देवेंद्रवर्मन | religion = }} '''अनन्तवर्मन चोडगंग''' (शासनकाल 1077–1150) [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक था जिसने [[कलिंग]] के दक्षिणी भाग पर शासन किया। वह राजराजा देववर्मन और राजसुन्दरी का पुत्र था। राजसुन्दरी, [[वीरराजेन्द्र चोल]] की पुत्री थी। ११वीं शताब्दी में [[जगन्नाथ मन्दिर, पुरी|पुरी के जगन्नाथ मन्दिर]] का पुनर्निर्माण, पुराने मन्दिर के ऊपर, अनन्तवर्मन चोडगंग ने ही कराया था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 6hfj6snxj4fohaxl8s2rfex2hntxh2s 6631702 6631577 2026-10-21T08:03:49Z Mundhalia746 934684 6631702 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनन्तवर्मन चोडगंग | title = [[File:Chodaganga Deva.jpg|250px| ]] | image = | image_size = | alt = | caption = पुरी के चुडंगा साही में चोडगंग देव की मूर्ति | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 17 फ़रवरी 1078 <br> 1150 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देवेंद्रवर्मन]] | successor = [[कमरनवा देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = मुखलिंगम, [[आन्ध्र प्रदेश]] | death_date = 1150 | death_place = [[कटक]], [[ओडिशा]] | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = राजराजा देवेंद्रवर्मन | religion = }} '''अनन्तवर्मन चोडगंग''' (शासनकाल 1077–1150) [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक था जिसने [[कलिंग]] के दक्षिणी भाग पर शासन किया। वह राजराजा देववर्मन और राजसुन्दरी का पुत्र था। राजसुन्दरी, [[वीरराजेन्द्र चोल]] की पुत्री थी। ११वीं शताब्दी में [[जगन्नाथ मन्दिर, पुरी|पुरी के जगन्नाथ मन्दिर]] का पुनर्निर्माण, पुराने मन्दिर के ऊपर, अनन्तवर्मन चोडगंग ने ही कराया था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 50e8iyzbq5qiwii6thqvihh1bz6r4r2 6631705 6631702 2026-10-21T08:14:08Z Mundhalia746 934684 6631705 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनन्तवर्मन चोडगंग | title = [[File:Chodaganga Deva.jpg|250px| ]] | image = | image_size = | alt = | caption = पुरी के चुडंगा साही में चोडगंग देव की मूर्ति | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 17 फ़रवरी 1078 <br> 1150 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देवेंद्रवर्मन]] | successor = [[कामार्णव देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = मुखलिंगम, [[आन्ध्र प्रदेश]] | death_date = 1150 | death_place = [[कटक]], [[ओडिशा]] | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = राजराजा देवेंद्रवर्मन | religion = }} '''अनन्तवर्मन चोडगंग''' (शासनकाल 1077–1150) [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक था जिसने [[कलिंग]] के दक्षिणी भाग पर शासन किया। वह राजराजा देववर्मन और राजसुन्दरी का पुत्र था। राजसुन्दरी, [[वीरराजेन्द्र चोल]] की पुत्री थी। ११वीं शताब्दी में [[जगन्नाथ मन्दिर, पुरी|पुरी के जगन्नाथ मन्दिर]] का पुनर्निर्माण, पुराने मन्दिर के ऊपर, अनन्तवर्मन चोडगंग ने ही कराया था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] d3fabissczp0pkd5d4xbthjey7zjwcf 6631708 6631705 2026-10-21T08:25:12Z Mundhalia746 934684 6631708 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनन्तवर्मन चोडगंग | title = [[File:Chodaganga Deva.jpg|250px| ]] | image = | image_size = | alt = | caption = पुरी के चुडंगा साही में चोडगंग देव की मूर्ति | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 17 फ़रवरी 1078 <br> 1150 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देवेंद्रवर्मन]] | successor = [[कामार्णव देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = मुखलिंगम, [[आन्ध्र प्रदेश]] | death_date = 1150 | death_place = [[कटक]], [[ओडिशा]] | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] |spouse= * कस्तूरी मोदिनी,* इंदिरा * चंद्रलेखा * सोमला महादेवी * लक्ष्मीदेवी * पृथ्वी महादेवी | father = राजराजा देवेंद्रवर्मन | religion = }} '''अनन्तवर्मन चोडगंग''' (शासनकाल 1077–1150) [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक था जिसने [[कलिंग]] के दक्षिणी भाग पर शासन किया। वह राजराजा देववर्मन और राजसुन्दरी का पुत्र था। राजसुन्दरी, [[वीरराजेन्द्र चोल]] की पुत्री थी। ११वीं शताब्दी में [[जगन्नाथ मन्दिर, पुरी|पुरी के जगन्नाथ मन्दिर]] का पुनर्निर्माण, पुराने मन्दिर के ऊपर, अनन्तवर्मन चोडगंग ने ही कराया था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 8h37qu258lguiqn9cci07abjkclnbls 6631709 6631708 2026-10-21T08:25:45Z Mundhalia746 934684 6631709 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनन्तवर्मन चोडगंग | title = [[File:Chodaganga Deva.jpg|250px| ]] | image = | image_size = | alt = | caption = पुरी के चुडंगा साही में चोडगंग देव की मूर्ति | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 17 फ़रवरी 1078 <br> 1150 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देवेंद्रवर्मन]] | successor = [[कामार्णव देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = मुखलिंगम, [[आन्ध्र प्रदेश]] | death_date = 1150 | death_place = [[कटक]], [[ओडिशा]] | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] |spouse= * कस्तूरी मोदिनी * इंदिरा * चंद्रलेखा * सोमला महादेवी * लक्ष्मीदेवी * पृथ्वी महादेवी | father = राजराजा देवेंद्रवर्मन | religion = }} '''अनन्तवर्मन चोडगंग''' (शासनकाल 1077–1150) [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक था जिसने [[कलिंग]] के दक्षिणी भाग पर शासन किया। वह राजराजा देववर्मन और राजसुन्दरी का पुत्र था। राजसुन्दरी, [[वीरराजेन्द्र चोल]] की पुत्री थी। ११वीं शताब्दी में [[जगन्नाथ मन्दिर, पुरी|पुरी के जगन्नाथ मन्दिर]] का पुनर्निर्माण, पुराने मन्दिर के ऊपर, अनन्तवर्मन चोडगंग ने ही कराया था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] grqkkn4tdhrwmc0rgwz16oclw30rpg9 6631710 6631709 2026-10-21T08:26:54Z Mundhalia746 934684 6631710 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनन्तवर्मन चोडगंग | title = [[File:Chodaganga Deva.jpg|250px| ]] | image = | image_size = | alt = | caption = पुरी के चुडंगा साही में चोडगंग देव की मूर्ति | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 17 फ़रवरी 1078 <br> 1150 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देवेंद्रवर्मन]] | successor = [[कामार्णव देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = मुखलिंगम, [[आन्ध्र प्रदेश]] | death_date = 1150 | death_place = [[कटक]], [[ओडिशा]] | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] |spouse= * कस्तूरीका मोदिनी * इंदिरा * चंद्रलेखा * सोमला महादेवी * लक्ष्मीदेवी * पृथ्वी महादेवी | father = राजराजा देवेंद्रवर्मन | religion = }} '''अनन्तवर्मन चोडगंग''' (शासनकाल 1077–1150) [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक था जिसने [[कलिंग]] के दक्षिणी भाग पर शासन किया। वह राजराजा देववर्मन और राजसुन्दरी का पुत्र था। राजसुन्दरी, [[वीरराजेन्द्र चोल]] की पुत्री थी। ११वीं शताब्दी में [[जगन्नाथ मन्दिर, पुरी|पुरी के जगन्नाथ मन्दिर]] का पुनर्निर्माण, पुराने मन्दिर के ऊपर, अनन्तवर्मन चोडगंग ने ही कराया था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] bee8tmlp574kf0jvawnl8ddnpckrcxg 6631714 6631710 2026-10-21T08:34:29Z Mundhalia746 934684 6631714 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनन्तवर्मन चोडगंग | title = [[File:Chodaganga Deva.jpg|250px| ]] | image = | image_size = | alt = | caption = पुरी के चुडंगा साही में चोडगंग देव की मूर्ति | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 17 फ़रवरी 1078 <br> 1150 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देवेंद्रवर्मन]] | successor = [[कामार्णव देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = मुखलिंगम, [[आन्ध्र प्रदेश]] | death_date = 1150 | death_place = [[कटक]], [[ओडिशा]] | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] |spouse= * कस्तूरीका मोदिनी * इंदिरा * चंद्रलेखा * सोमला महादेवी * लक्ष्मीदेवी * पृथ्वी महादेवी | issue = * कामार्णव देव * [[राघव देव]] * [[राजराजा देव द्वितीय]] * [[अनंगभीम देव द्वितीय]] | father = राजराजा देवेंद्रवर्मन | mother = राजसुन्दरी | religion = }} '''अनन्तवर्मन चोडगंग''' (शासनकाल 1077–1150) [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक था जिसने [[कलिंग]] के दक्षिणी भाग पर शासन किया। वह राजराजा देववर्मन और राजसुन्दरी का पुत्र था। राजसुन्दरी, [[वीरराजेन्द्र चोल]] की पुत्री थी। ११वीं शताब्दी में [[जगन्नाथ मन्दिर, पुरी|पुरी के जगन्नाथ मन्दिर]] का पुनर्निर्माण, पुराने मन्दिर के ऊपर, अनन्तवर्मन चोडगंग ने ही कराया था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] ls5frotdagvog6hxxfaiq24d6vwmw4g साँचा:भारतीय महिला क्रिकेट टीम 10 1147983 6631548 6010801 2026-10-20T16:12:06Z ~2026-55964-26 954832 6631548 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = भारतीय महिला क्रिकेट टीम | title = [[भारतीय महिला क्रिकेट टीम|<span style="color:white;">भारत महिला</span>]] | titlestyle = background: #0077FF; color:white; border: 1px solid orange; | liststyle = text-align: center; | listclass = hlist | bgcolor = #0077FF | textcolor = white | bordercolor = blue | group1 = {{color|mediumblue|खिलाड़ी}}: | list1 = {{cricket squad2 player|no = 1|name = [[राजेश्वरी गायकवाड़|गायकवाड़]]}} {{cricket squad2 player|no = 3|name = [[मिताली राज|राज]]}} (टेस्ट, वनडे [[कप्तान (क्रिकेट)|कप्तान]]) {{cricket squad2 player|no = 5|name = [[सुषमा वर्मा|वर्मा]]}} {{cricket squad2 player|no = 6|name = [[दीप्ति शर्मा|शर्मा]]}} {{cricket squad2 player|no = 7|name = [[स्नेह राणा|राणा]]}} {{cricket squad2 player|no = 8|name = [[एकता बिष्ट|बिष्ट]]}} {{cricket squad2 player|no = 11|name = [[रवि कल्पना|कल्पना]]}} {{cricket squad2 player|no = 12|name = [[शिखा पांडे|पांडे]]}} {{cricket squad2 player|no = 14|name = [[पूनम राउत|राऊत]]}} {{cricket squad2 player|no = 15|name = [[लतिका कुमारी|कुमारी]]}} {{cricket squad2 player|no = 16|name = [[तिरुष कामिनी|कामिनी]]}} {{cricket squad2 player|no = 18|name = [[स्मृति मंधाना|मंधाना]]}}(T20I [[कप्तान (क्रिकेट)|उपकप्तान]]) {{cricket squad2 player|no = 24|name = [[पूनम यादव (क्रिकेटर)|यादव]]}} {{cricket squad2 player|no = 25|name = [[झूलन गोस्वामी|गोस्वामी]]}} {{cricket squad2 player|no = 59|name = [[वेलस्वामी वनिता|वनिता]]}} {{cricket squad2 player|no = 79|name = [[वेदा कृष्णमूर्ति|वेदा]]}} {{cricket squad2 player|no = 82|name = [[अनुजा पाटिल|पाटिल]]}} {{cricket squad2 player|no = 84|name = [[हरमनप्रीत कौर|हरमनप्रीत]]}}(T20I [[कप्तान (क्रिकेट)|कप्तान]]) {{cricket squad2 player|no = 99|name = [[निरंजन नागराजन|निरंजन]]}} {{cricket squad2 player|no = |name = [[जेमिमाह रॉड्रिक्स|रॉड्रिक्स]]}} {{cricket squad2 player|no = |name = [[तानिया भाटिया|भाटिया]]}} {{cricket squad2 player|no = |name = [[राधा यादव|यादव]]}} {{cricket squad2 player|no = |name = [[नुज़हत परवीन|परवीन]]}} {{cricket squad2 player|no = |name = * [[पूजा वस्त्राकर|वस्त्राकर]]}} | group2 = {{color|#0077FF|कोच}}: | list2 = {{cricket squad2 player|no = |name = हेड कोच: वूर्केरी रमन}} {{cricket squad2 player|no = |name = सहायक कोच: n/a}} {{cricket squad2 player|no = |name = गेंदबाज़ी कोच: n/a}} {{cricket squad2 player|no = |name = फ़ील्डिंग कोच: बीजू जॉर्ज}} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[श्रेणी: भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम साँचे]] </noinclude> mlcviviubage9lhlazti4mk4qpvdczk 6631549 6631548 2026-10-20T16:12:22Z ~2026-55964-26 954832 6631549 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = भारतीय महिला क्रिकेट टीम | title = [[भारतीय महिला क्रिकेट टीम|<span style="color:white;">भारत महिला</span>]] | titlestyle = background: #0077FF; color:white; border: 1px solid orange; | liststyle = text-align: center; | listclass = hlist | bgcolor = #0077FF | textcolor = white | bordercolor = blue | group1 = {{color|#0077FF|खिलाड़ी}}: | list1 = {{cricket squad2 player|no = 1|name = [[राजेश्वरी गायकवाड़|गायकवाड़]]}} {{cricket squad2 player|no = 3|name = [[मिताली राज|राज]]}} (टेस्ट, वनडे [[कप्तान (क्रिकेट)|कप्तान]]) {{cricket squad2 player|no = 5|name = [[सुषमा वर्मा|वर्मा]]}} {{cricket squad2 player|no = 6|name = [[दीप्ति शर्मा|शर्मा]]}} {{cricket squad2 player|no = 7|name = [[स्नेह राणा|राणा]]}} {{cricket squad2 player|no = 8|name = [[एकता बिष्ट|बिष्ट]]}} {{cricket squad2 player|no = 11|name = [[रवि कल्पना|कल्पना]]}} {{cricket squad2 player|no = 12|name = [[शिखा पांडे|पांडे]]}} {{cricket squad2 player|no = 14|name = [[पूनम राउत|राऊत]]}} {{cricket squad2 player|no = 15|name = [[लतिका कुमारी|कुमारी]]}} {{cricket squad2 player|no = 16|name = [[तिरुष कामिनी|कामिनी]]}} {{cricket squad2 player|no = 18|name = [[स्मृति मंधाना|मंधाना]]}}(T20I [[कप्तान (क्रिकेट)|उपकप्तान]]) {{cricket squad2 player|no = 24|name = [[पूनम यादव (क्रिकेटर)|यादव]]}} {{cricket squad2 player|no = 25|name = [[झूलन गोस्वामी|गोस्वामी]]}} {{cricket squad2 player|no = 59|name = [[वेलस्वामी वनिता|वनिता]]}} {{cricket squad2 player|no = 79|name = [[वेदा कृष्णमूर्ति|वेदा]]}} {{cricket squad2 player|no = 82|name = [[अनुजा पाटिल|पाटिल]]}} {{cricket squad2 player|no = 84|name = [[हरमनप्रीत कौर|हरमनप्रीत]]}}(T20I [[कप्तान (क्रिकेट)|कप्तान]]) {{cricket squad2 player|no = 99|name = [[निरंजन नागराजन|निरंजन]]}} {{cricket squad2 player|no = |name = [[जेमिमाह रॉड्रिक्स|रॉड्रिक्स]]}} {{cricket squad2 player|no = |name = [[तानिया भाटिया|भाटिया]]}} {{cricket squad2 player|no = |name = [[राधा यादव|यादव]]}} {{cricket squad2 player|no = |name = [[नुज़हत परवीन|परवीन]]}} {{cricket squad2 player|no = |name = * [[पूजा वस्त्राकर|वस्त्राकर]]}} | group2 = {{color|#0077FF|कोच}}: | list2 = {{cricket squad2 player|no = |name = हेड कोच: वूर्केरी रमन}} {{cricket squad2 player|no = |name = सहायक कोच: n/a}} {{cricket squad2 player|no = |name = गेंदबाज़ी कोच: n/a}} {{cricket squad2 player|no = |name = फ़ील्डिंग कोच: बीजू जॉर्ज}} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[श्रेणी: भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम साँचे]] </noinclude> 2qgpsntsl10awabs8w0tipnpon8xi2m सदस्य वार्ता:Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780 3 1214278 6631718 4940655 2026-10-21T09:20:17Z Squasher 126602 Squasher ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:King Muli 12]] को [[सदस्य वार्ता:Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/King Muli 12|King Muli 12]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780|Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 4940655 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=King Muli 12}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 12:06, 10 सितंबर 2020 (UTC) ljny8hun2wo23ux58gsa0pd13821ns7 कूनम्मावु 0 1222687 6631726 4977769 2026-10-21T10:00:17Z ~2026-56301-74 954969 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6631726 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = कूनम्मावु |other_name = Koonammavu<br />കൂനമ്മാവ് |native_name_lang = ml |settlement_type = [[उपनगर]] |nickname = रोज़री टाउन (जपमालाओं का नगर) |image = |image_caption = |pushpin_label = चेन्दमंगलम |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|10.104|76.264|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[एर्नाकुलम ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]] | unit_pref = Metric | area_footnotes =<ref name="gcda">{{cite web |url=https://gcda.kerala.gov.in/overview |title=जीसीडीए अधिकार क्षेत्र और विकास योजनाएं |publisher=ग्रेटर कोच्चि विकास प्राधिकरण (GCDA) |accessdate=21 अक्टूबर 2026}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 11.45 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = कूनम्मावुवासी; [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="कूनम्मावु शहर जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=21 अक्टूबर 2026}}</ref |government_type = [[पंचायत]] |governing_body = ग्राम [[पंचायत]]= [[कोट्टुवल्ली]]; [[तालुक]]=परवूर; [[पंचायत समिति (ब्लॉक)]]=परवूर |subdivision_type5 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name5 = पिरवम |subdivision_type4 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name4 = परवूर |elevation_m = 3 |elevation_footnotes = <ref name="TopographicMap">"[https://topographic-map.com कूनम्मावु का स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई और भूभाग]", Topographic-map.com।</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 683518 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 484 |registration_plate = KL-42 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1028 [[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 96.44% (पुरुष: 97.83%, महिला: 95.10%) |blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी |blank4_info_sec1 = {{convert|2663|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1302|km|mi}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|514|km|mi}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec2 = {{convert|697|km|mi}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] |blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> |blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] |blank2_info_sec2 = {{convert|3099|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://kottuvallypanchayat.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''कूनम्मावु''' ({{lang-ml|കൂനമ്മാവ്}})({{langx|en|Koonammavu}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[एर्नाकुलम ज़िले]] के [[कोच्चि]] शहर का एक उत्तरी [[उपनगर]] है। भौगोलिक दृष्टि से यह मुख्य भूमि वल्लुवल्ली का हिस्सा है, परंतु इसकी भू-आकृति अत्यधिक शांत, हरी-भरी और जलीय निकायों से घिरी हुई है। यह क्षेत्र अर्ध-शहरी विशेषताओं के साथ अपनी प्राकृतिक और पारिस्थितिक स्थिरता के लिए जाना जाता है। भाषाई और ऐतिहासिक साक्ष्यों के अनुसार, 'कूनम्मावु' शब्द का उद्गम दो मलयालम शब्दों के संयोजन से हुआ है: 'कूनन': जिसका अर्थ होता है 'कुबड़ा' या झुका हुआ। 'मावु': जिसका अर्थ है '[[आम]] का पेड़'। अतः कूनम्मावु का शाब्दिक अर्थ "कुबड़ा आम का पेड़" है। स्थानीय किंवदंतियों के अनुसार, प्राचीन काल में इस क्षेत्र में एक अत्यंत विशिष्ट और विशाल आम का पेड़ था, जिसका तना कुबड़ा था, और इसी के नाम पर इस पूरे क्षेत्र का नामकरण हुआ। यह क्षेत्र ऐतिहासिक मुज़िरिस विरासत का एक अभिन्न अंग माना जाता है। पुरातत्वविदों द्वारा कूनम्मावु के समीपवर्ती क्षेत्र 'कोच्चाल' में की गई वैज्ञानिक खुदाई के दौरान प्राचीन रोमन सिक्के प्राप्त हुए थे। यह पुरातात्विक साक्ष्य प्रमाणित करता है कि ईसा पूर्व और प्रारंभिक शताब्दियों में यह क्षेत्र [[रोमन साम्राज्य]] के साथ वैश्विक समुद्री व्यापार नेटवर्क और मसालों के आदान-प्रदान का एक प्रमुख केंद्र था। भू-वैज्ञानिक दृष्टिकोण से कूनम्मावु की मृदा [[जलोढ़क]] और तटीय रेत के मिश्रण से निर्मित है। [[पेरियार नदी]] के मुहाने और बैकवाटर (कयाल) के निकट होने के कारण यहाँ की भूमि अत्यधिक उपजाऊ है। यह क्षेत्र चतुर्थांश काल के तलछटी निक्षेपों को प्रदर्शित करता है, जो [[कृषि]] और वनस्पतियों के विकास के लिए अत्यंत अनुकूल हैं। कूनम्मावु और उसके आसपास का क्षेत्र समृद्ध हिंदू धार्मिक सांस्कृतिक विरासत को संजोए हुए है। यहाँ के प्रमुख देवस्थान और अनुष्ठान निम्नलिखित हैं: कोट्टुवल्लीकावू भगवती [[मन्दिर]], काविलनदा: यह इस क्षेत्र का सबसे प्रतिष्ठित और ऐतिहासिक मंदिर है। यह मंदिर अपनी पारंपरिक 'थूक्कम' रस्म (एक अत्यंत विहंगम और पवित्र अनुष्ठान) तथा 'आयिरमथिरी केडाविलाक्कूपूजा' (सहस्र दीप पूजा) के लिए संपूर्ण केरल में प्रसिद्ध है। काच्चानिकोडम भगवती मन्दिर, वल्लुवल्ली - कोच्चाल: मुज़िरिस इतिहास से जुड़े कोच्चाल क्षेत्र में स्थित यह मंदिर स्थानीय लोगों की आस्था का एक मुख्य केंद्र है। श्री [[भद्रकाली]] देवी मंदिर, कूनम्मावु: आदिशक्ति भद्रकाली को समर्पित यह मंदिर अपनी आध्यात्मिक जीवंतता के लिए जाना जाता है। [[नागराज]] मंदिर, थूशम, कूनम्मावु: सर्प पूजा की प्राचीन द्रविड़ परंपरा को जीवंत रखने वाला एक पवित्र स्थल। पावन धर्म मंदिर, थूशम, कूनम्मावु: सामाजिक और सांस्कृतिक समरसता का प्रतीक। रोजरी ([[जपमाला]]) [[कुटीर उद्योग]]: कूनम्मावु वैश्विक स्तर पर ईसाई जपमाला के निर्माण के कुटीर उद्योग के लिए प्रसिद्ध है। यहाँ एक विशाल इलेक्ट्रोप्लेटिंग यूनिट कार्यरत है, जहाँ स्थानीय स्तर पर भारी संख्या में महिलाएं अत्यंत कुशलता के साथ सुंदर और कलात्मक रोजरी का निर्माण करती हैं। यह उद्योग यहाँ की स्थानीय अर्थव्यवस्था और [[महिला सशक्तीकरण]] की रीढ़ है। तटीय भूगोल के कारण यहाँ मुख्य रूप से [[नारियल]] के [[बाग़ान]] और पारंपरिक 'पोक्कली' [[धान]] की खेती की जाती है, जो लवणीय जल के प्रतिरोधी होती है। रसद और औद्योगिक स्थल: कोच्चि शहर से निकटता के कारण यह क्षेत्र धीरे-धीरे [[लघु उद्योग]] और लॉजिस्टिक्स गोदामों के केंद्र के रूप में विकसित हो रहा है। कूनम्मावु राष्ट्रीय और राज्यीय परिवहन नेटवर्क से सुसज्जित है: यह क्षेत्र [[राष्ट्रीय राजमार्ग ६६ (भारत) | राष्ट्रीय राजमार्ग ६६]] के समीप स्थित होने के कारण कोच्चि, परवूर और [[मालाबार]] क्षेत्रों से सीधे जुड़ता है। यहाँ केरल राज्य सड़क परिवहन निगम और निजी बस सेवाएं चौबीसों घंटे उपलब्ध हैं। निकटतम प्रमुख रेलवे स्टेशन [[इटप्पल्लि]], [[अलुवा]] और एर्नाकुलम टाउन हैं। [[कोच्चि मेट्रो]] का निकटतम स्टेशन अलुवा या कलूर है, और इसके आगामी चरणों में कूनम्मावु के निकटवर्ती क्षेत्रों तक विस्तार की योजनाएं प्रस्तावित हैं। [[कोचीन अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]], [[नेदुम्बासेरी]] यहाँ से लगभग २०-२५ किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। मुज़िरिस जल विरासत के भाग के रूप में यहाँ से पारंपरिक नौका सेवाएं भी संचालित होती हैं, जो अंतर्देशीय जलमार्गों को जोड़ती हैं। मुज़िरिस हेरिटेज प्रोजेक्ट के अंतर्गत आने के कारण, भविष्य में यहाँ सांस्कृतिक पर्यटन, पुरातात्विक अनुसंधान केंद्रों और आधुनिक बुनियादी ढांचे के तीव्र विकास की प्रबल संभावनाएं हैं। <ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[एर्नाकुलम ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:कोच्चि में मुहल्ले]] mcq90donje8huol4q5iuheeiprhbylq 6631759 6631726 2026-10-21T11:00:15Z Profpremnitcalicut 954861 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6631759 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = कूनम्मावु |other_name = Koonammavu<br />കൂനമ്മാവ് |native_name_lang = ml |settlement_type = [[उपनगर]] |nickname = रोज़री टाउन (जपमालाओं का नगर) |image = |image_caption = |pushpin_label = चेन्दमंगलम |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|10.104|76.264|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[एर्नाकुलम ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]] | unit_pref = Metric | area_footnotes =<ref name="gcda">{{cite web |url=https://gcda.kerala.gov.in/overview |title=जीसीडीए अधिकार क्षेत्र और विकास योजनाएं |publisher=ग्रेटर कोच्चि विकास प्राधिकरण (GCDA) |accessdate=21 अक्टूबर 2026}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 11.45 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = कूनम्मावुवासी; [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="कूनम्मावु शहर जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=21 अक्टूबर 2026}}</ref |government_type = [[पंचायत]] |governing_body = ग्राम [[पंचायत]]= [[कोट्टुवल्ली]]; [[तालुक]]=परवूर; [[पंचायत समिति (ब्लॉक)]]=परवूर |subdivision_type5 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name5 = [[कलमस्सेरी]] |subdivision_type4 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name4 = [[एर्णाकुलम लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|एर्नाकुलम]] |elevation_m = 3 |elevation_footnotes = <ref name="TopographicMap">"[https://topographic-map.com कूनम्मावु का स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई और भूभाग]", Topographic-map.com।</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 683518 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 484 |registration_plate = KL-42 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1028 [[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 96.44% (पुरुष: 97.83%, महिला: 95.10%) |blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी |blank4_info_sec1 = {{convert|2663|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1302|km|mi}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|514|km|mi}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec2 = {{convert|697|km|mi}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] |blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> |blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] |blank2_info_sec2 = {{convert|3099|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://kottuvallypanchayat.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''कूनम्मावु''' ({{lang-ml|കൂനമ്മാവ്}})({{langx|en|Koonammavu}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[एर्नाकुलम ज़िले]] के [[कोच्चि]] शहर का एक उत्तरी [[उपनगर]] है। भौगोलिक दृष्टि से यह मुख्य भूमि वल्लुवल्ली का हिस्सा है, परंतु इसकी भू-आकृति अत्यधिक शांत, हरी-भरी और जलीय निकायों से घिरी हुई है। यह क्षेत्र अर्ध-शहरी विशेषताओं के साथ अपनी प्राकृतिक और पारिस्थितिक स्थिरता के लिए जाना जाता है। भाषाई और ऐतिहासिक साक्ष्यों के अनुसार, 'कूनम्मावु' शब्द का उद्गम दो मलयालम शब्दों के संयोजन से हुआ है: 'कूनन': जिसका अर्थ होता है 'कुबड़ा' या झुका हुआ। 'मावु': जिसका अर्थ है '[[आम]] का पेड़'। अतः कूनम्मावु का शाब्दिक अर्थ "कुबड़ा आम का पेड़" है। स्थानीय किंवदंतियों के अनुसार, प्राचीन काल में इस क्षेत्र में एक अत्यंत विशिष्ट और विशाल आम का पेड़ था, जिसका तना कुबड़ा था, और इसी के नाम पर इस पूरे क्षेत्र का नामकरण हुआ। यह क्षेत्र ऐतिहासिक मुज़िरिस विरासत का एक अभिन्न अंग माना जाता है। पुरातत्वविदों द्वारा कूनम्मावु के समीपवर्ती क्षेत्र 'कोच्चाल' में की गई वैज्ञानिक खुदाई के दौरान प्राचीन रोमन सिक्के प्राप्त हुए थे। यह पुरातात्विक साक्ष्य प्रमाणित करता है कि ईसा पूर्व और प्रारंभिक शताब्दियों में यह क्षेत्र [[रोमन साम्राज्य]] के साथ वैश्विक समुद्री व्यापार नेटवर्क और मसालों के आदान-प्रदान का एक प्रमुख केंद्र था। भू-वैज्ञानिक दृष्टिकोण से कूनम्मावु की मृदा [[जलोढ़क]] और तटीय रेत के मिश्रण से निर्मित है। [[पेरियार नदी]] के मुहाने और बैकवाटर (कयाल) के निकट होने के कारण यहाँ की भूमि अत्यधिक उपजाऊ है। यह क्षेत्र चतुर्थांश काल के तलछटी निक्षेपों को प्रदर्शित करता है, जो [[कृषि]] और वनस्पतियों के विकास के लिए अत्यंत अनुकूल हैं। कूनम्मावु और उसके आसपास का क्षेत्र समृद्ध हिंदू धार्मिक सांस्कृतिक विरासत को संजोए हुए है। यहाँ के प्रमुख देवस्थान और अनुष्ठान निम्नलिखित हैं: कोट्टुवल्लीकावू भगवती [[मन्दिर]], काविलनदा: यह इस क्षेत्र का सबसे प्रतिष्ठित और ऐतिहासिक मंदिर है। यह मंदिर अपनी पारंपरिक 'थूक्कम' रस्म (एक अत्यंत विहंगम और पवित्र अनुष्ठान) तथा 'आयिरमथिरी केडाविलाक्कूपूजा' (सहस्र दीप पूजा) के लिए संपूर्ण केरल में प्रसिद्ध है। काच्चानिकोडम भगवती मन्दिर, वल्लुवल्ली - कोच्चाल: मुज़िरिस इतिहास से जुड़े कोच्चाल क्षेत्र में स्थित यह मंदिर स्थानीय लोगों की आस्था का एक मुख्य केंद्र है। श्री [[भद्रकाली]] देवी मंदिर, कूनम्मावु: आदिशक्ति भद्रकाली को समर्पित यह मंदिर अपनी आध्यात्मिक जीवंतता के लिए जाना जाता है। [[नागराज]] मंदिर, थूशम, कूनम्मावु: सर्प पूजा की प्राचीन द्रविड़ परंपरा को जीवंत रखने वाला एक पवित्र स्थल। पावन धर्म मंदिर, थूशम, कूनम्मावु: सामाजिक और सांस्कृतिक समरसता का प्रतीक। रोजरी ([[जपमाला]]) [[कुटीर उद्योग]]: कूनम्मावु वैश्विक स्तर पर ईसाई जपमाला के निर्माण के कुटीर उद्योग के लिए प्रसिद्ध है। यहाँ एक विशाल इलेक्ट्रोप्लेटिंग यूनिट कार्यरत है, जहाँ स्थानीय स्तर पर भारी संख्या में महिलाएं अत्यंत कुशलता के साथ सुंदर और कलात्मक रोजरी का निर्माण करती हैं। यह उद्योग यहाँ की स्थानीय अर्थव्यवस्था और [[महिला सशक्तीकरण]] की रीढ़ है। तटीय भूगोल के कारण यहाँ मुख्य रूप से [[नारियल]] के [[बाग़ान]] और पारंपरिक 'पोक्कली' [[धान]] की खेती की जाती है, जो लवणीय जल के प्रतिरोधी होती है। रसद और औद्योगिक स्थल: कोच्चि शहर से निकटता के कारण यह क्षेत्र धीरे-धीरे [[लघु उद्योग]] और लॉजिस्टिक्स गोदामों के केंद्र के रूप में विकसित हो रहा है। कूनम्मावु राष्ट्रीय और राज्यीय परिवहन नेटवर्क से सुसज्जित है: यह क्षेत्र [[राष्ट्रीय राजमार्ग ६६ (भारत) | राष्ट्रीय राजमार्ग ६६]] के समीप स्थित होने के कारण कोच्चि, परवूर और [[मालाबार]] क्षेत्रों से सीधे जुड़ता है। यहाँ केरल राज्य सड़क परिवहन निगम और निजी बस सेवाएं चौबीसों घंटे उपलब्ध हैं। निकटतम प्रमुख रेलवे स्टेशन [[इटप्पल्लि]], [[अलुवा]] और एर्नाकुलम टाउन हैं। [[कोच्चि मेट्रो]] का निकटतम स्टेशन अलुवा या कलूर है, और इसके आगामी चरणों में कूनम्मावु के निकटवर्ती क्षेत्रों तक विस्तार की योजनाएं प्रस्तावित हैं। [[कोचीन अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]], [[नेदुम्बासेरी]] यहाँ से लगभग २०-२५ किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। मुज़िरिस जल विरासत के भाग के रूप में यहाँ से पारंपरिक नौका सेवाएं भी संचालित होती हैं, जो अंतर्देशीय जलमार्गों को जोड़ती हैं। मुज़िरिस हेरिटेज प्रोजेक्ट के अंतर्गत आने के कारण, भविष्य में यहाँ सांस्कृतिक पर्यटन, पुरातात्विक अनुसंधान केंद्रों और आधुनिक बुनियादी ढांचे के तीव्र विकास की प्रबल संभावनाएं हैं। <ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[एर्नाकुलम ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:कोच्चि में मुहल्ले]] nz5w99e8y8ob53on1xgfa44fj0sidh2 सदस्य वार्ता:अंकित बड़थ्वाल 3 1234260 6631668 5091140 2026-10-21T06:21:02Z RJ Raawat 670084 सावधानी बरतें: विकिपीडिया का प्रोमोशन अथवा प्रचार के लिए प्रयोग करना [[:सदस्य:अंकित बड़थ्वाल]] पर. 6631668 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=अंकित बड़थ्वाल}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 02:36, 26 नवम्बर 2020 (UTC) == November 2020 == [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर आपका स्वागत है। इस ज्ञानकोश पर रचनात्मक योगदान के लिए सभी का स्वागत है। परन्तु कृपया लेख या अन्य विकिपीडिया पन्नों पर प्रचार सामग्री न जोड़ें, जैसा की आपने [[:सदस्य:अंकित बड़थ्वाल]] पर किया। विकिपीडिया का [[विकिपीडिया:विकिपीडिया क्या नहीं है#विकिपीडिया भाषण देने या प्रचार करने का मंच नहीं है|भाषण या प्रचार मंच]] के रूप में इस्तेमाल करना विकिपीडिया नीतियों के विरुद्ध है और यहाँ ऐसा करने की अनुमति नहीं है। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद।[[श्रेणी:सदस्य वार्ता पृष्ठ जिनपर Uw-advert1 सूचना है|{{PAGENAME}}अंकित बड़थ्वाल]]<!-- Template:Uw-advert1 --> '''[[User:अंकित बड़थ्वाल|<span style="color: Orange">Karam</span>]] <sup>[[User talk:Karam06|<span style="color: Pink">''मुझसे बात करें''</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|<span style="color: darkyellow">'''मेरा योगदान'''</span>]]</sub>''' 04:17, 26 नवम्बर 2020 (UTC) == अक्टूबर 2026 == [[Image:Information_orange.svg|25px|alt=|link=]]कृपया विकिपीडिया पर प्रचार सामग्री न जोड़ें, जैसा की आपने [[:सदस्य:अंकित बड़थ्वाल]] पृष्ठ पर किया। यहाँ भावनाओं, उत्पादों या सेवाओं का [[विकिपीडिया:तटस्थ दृष्टिकोण|तटस्थ उल्लेख]] स्वीकार्य है, परन्तु विकिपीडिया [[विकिपीडिया:विकिपीडिया क्या नहीं है#विकिपीडिया भाषण देने या प्रचार करने का मंच नहीं है|भाषण देने और प्रचार करने का मंच]] नहीं है। धन्यवाद।[[श्रेणी:सदस्य वार्ता पन्नें जिनपर Uw-advert2 सूचना है|{{PAGENAME}}]]<!-- Template:Uw-advert2 --> <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 06:21, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) kxge52tpn1863qldx23g08zyh6fs1xz सदस्य:अंकित बड़थ्वाल 2 1234280 6631631 6450690 2026-10-21T05:54:10Z अंकित बड़थ्वाल 608836 Updated user profile details 6631631 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतीय युवा राजनेता, समाजसेवी और मीडिया निर्माता}} {{Infobox person | name = अंकित बड़थ्वाल | image = Ankit_Barthwal.jpg | caption = अंकित बड़थ्वाल | birth_date = {{Birth date and age|1998|07|07}} | birth_place = [[पौड़ी गढ़वाल]], [[उत्तराखंड]], भारत | occupation = [[समाजसेवी]], [[डिजिटल कंटेंट क्रिएटर]], [[गीतकार]], [[मीडियाकर्मी]] | years_active = 2011–वर्तमान | organization = वॉयस ऑफ उत्तराखंड, इच्छा म्यूजिक इंडस्ट्री | website = }} '''अंकित बड़थ्वाल''' (जन्म: 07 जुलाई 1998) भारत के एक युवा राजनेता, समाजसेवी, डिजिटल कंटेंट क्रिएटर, गीतकार और मीडिया निर्माता हैं। वे मुख्य रूप से उत्तराखंड और उत्तर प्रदेश में अपने सामाजिक अभियानों, सोशल मीडिया के माध्यम से जनता की आवाज उठाने वाले वीडियो, रोस्टिंग, और सांस्कृतिक गतिविधियों के लिए जाने जाते हैं। वर्तमान में वे डिजिटल न्यूज और मीडिया प्लेटफॉर्म 'वॉयस ऑफ उत्तराखंड' (Voice of Uttarakhand) के संस्थापक और 'इच्छा म्यूजिक इंडस्ट्री' (Ichha Music Industry) के प्रमुख के रूप में कार्यरत हैं। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == अंकित बड़थ्वाल का जन्म 7 जुलाई 1998 को उत्तराखंड के पौड़ी गढ़वाल जिले के पर्वतीय क्षेत्र में हुआ। उनकी शुरुआती स्कूली शिक्षा उत्तर प्रदेश के गाजियाबाद से पूरी हुई, जिसके बाद उन्होंने आगे की उच्च शिक्षा एनआईओएस (NIOS) के माध्यम से पूरी की। युवा अवस्था से ही उनका झुकाव जनसेवा और समाज सुधार के कार्यों की ओर रहा है। == सामाजिक और राजनीतिक सक्रियता == अंकित बड़थ्वाल ने कम उम्र से ही सामाजिक और राजनीतिक क्षेत्रों में सक्रिय भूमिका निभानी शुरू कर दी थी: * '''शुरुआत (2011):''' उन्होंने वर्ष 2011 में एक कार्यकर्ता के रूप में अपने सफर की शुरुआत की। संगठन में उनके कार्यों के कारण उन्हें महत्वपूर्ण जिम्मेदारियां सौंपी गईं। * '''चुनावी सहभागिता:''' उन्होंने उत्तर प्रदेश के वाराणसी क्षेत्र के काशी निर्वाचन क्षेत्र से चुनाव में भी अपनी उपस्थिति दर्ज कराई। * '''जनहित के मुद्दे:''' वे विभिन्न सामाजिक और जनहित के अभियानों, युवाओं को जोड़ने और क्षेत्रीय मुद्दों पर मुखरता से अपनी बात रखने के लिए जाने जाते हैं। == डिजिटल मीडिया, संगीत और कला करियर == समाज सेवा के साथ-साथ अंकित बड़थ्वाल डिजिटल मीडिया, मनोरंजन और कला के क्षेत्र में प्रमुखता से सक्रिय हैं: * '''वॉयस ऑफ उत्तराखंड (Voice of Uttarakhand):''' इस स्वतंत्र डिजिटल प्लेटफॉर्म के माध्यम से वे उत्तराखंड के स्थानीय मुद्दों, सांस्कृतिक धरोहर और सामाजिक विषयों को डिजिटल रूप से जनता के सामने रखते हैं। * '''इच्छा म्यूजिक इंडस्ट्री (Ichha Music Industry):''' इसके संस्थापक के रूप में वे स्वतंत्र संगीत निर्माण, गीत लेखन (Lyrics), रैप और वीडियो प्रोजेक्ट्स का संचालन करते हैं। * '''सोशल मीडिया और सामग्री निर्माण:''' वे सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म्स पर सामाजिक और राजनीतिक विषयों पर रोस्टिंग, व्यंग्य और जागरूकता भरे वीडियो के जरिए जनता की आवाज उठाते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[उत्तराखंड के व्यक्तित्व]] * [[वॉयस ऑफ उत्तराखंड]] == बाहरी कड़ियां == * [https://www.facebook.com/abutrakhand फेसबुक प्रोफाइल] {{DEFAULTSORT:Barthwal, Ankit}} [[श्रेणी:1998 में जन्मे]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:उत्तराखंड के राजनेता]] [[श्रेणी:भारतीय समाजसेवी]] [[श्रेणी:भारतीय कंटेंट क्रिएटर]] ixezh41u1npmmkx4d3v6bsnhphxcw91 6631660 6631631 2026-10-21T06:12:21Z अंकित बड़थ्वाल 608836 6631660 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल | image = Ankit Barthwal.jpg | other_names = दीपांशु शर्मा | birth_date = 07 जुलाई 1998 | occupation = समाजसेवी, डिजिटल कंटेंट क्रिएटर, गीतकार, पूर्व राजनेता | years_active = 2011-वर्तमान | organization = उत्तराखंड की आवाज | mother = नीलम शर्मा | father = चिरंजीव बड़थ्वाल }} == जीवनी<ref>{{Cite web |title=हमारे बारे में |url=https://ankitbarthwal.blogspot.com/2021/09/blog-post.html |access-date=2025-07-07 |website=हमारे बारे में}}</ref> == '''समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल''' (जन्म 7 जुलाई 1998, पौड़ी, उत्तराखंड में) वरिष्ठ सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल का जन्म 7 जुलाई 1998 को पौड़ी गढ़वाल में हुआ था, वे उत्तर भारत के पौड़ी गढ़वाल के गढ़वाल पर्वतीय क्षेत्र से हैं, जो आज उत्तराखंड राज्य का एक हिस्सा है। वे एक सामाजिक कार्यकर्ता, राजनीतिक कार्यकर्ता, विचारक और पत्रकार हैं। उत्तराखंड/उत्तर प्रदेश में इतिहास अनुसंधान में उनके योगदान के लिए उन्हें काशी से वरिष्ठ सामाजिक कार्यकर्ता की उपाधि मिली है। वे शिवसेना और बहुजन समाजवादी पार्टी का हिस्सा थे और भारत के कल्याण की महत्वाकांक्षा रखते थे। प्रारंभिक जीवन वरिष्ठ सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बर्थवाल की प्रारंभिक शिक्षा उत्तर प्रदेश के गाजियाबाद स्कूल में हुई। उन्होंने एनआईओएस से कला स्नातक की पढ़ाई पूरी की। राजनीतिक करियर वे समाज के लिए कुछ करना चाहते 2011 में वे एक कार्यकर्ता के रूप में शिवसेना में शामिल हुए। पार्टी कार्यों में उनके समर्पण के कारण, शिवसेना ने उन्हें "संगठन महामंत्री" के पद पर पदोन्नत किया। संगठन महासचिव के रूप में, वे उत्तर प्रदेश और उत्तराखंड विधानसभा चुनावों के प्रभारी रहे। उनकी देखरेख में, शिवसेना ने काशी चुनाव जीता। 2014 में, पार्टी ने उन्हें उत्तर प्रदेश और उत्तराखंड जैसे राज्यों में उनके योगदान के लिए उत्तराखंड के पार्टी प्रदेश उपाध्यक्ष के रूप में कार्य करने का अवसर दिया। उन्होंने 2012 में उत्तर प्रदेश के वाराणसी के काशी निर्वाचन क्षेत्र से चुनाव लड़ा। वे थोड़े से अंतर से चुनाव हार गए। ---- == डिजिटल मीडिया, संगीत और कला करियर == समाज सेवा के साथ-साथ अंकित बड़थ्वाल डिजिटल मीडिया, मनोरंजन और कला के क्षेत्र में प्रमुखता से सक्रिय हैं: * '''इच्छा म्यूजिक इंडस्ट्री (Ichha Music Industry):''' इसके संस्थापक के रूप में वे स्वतंत्र संगीत निर्माण, गीत लेखन (गीतकार), रैप और वीडियो प्रोजेक्ट्स का संचालन करते हैं। * '''सोशल मीडिया और सामग्री निर्माण:''' वे सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म्स पर सामाजिक और राजनीतिक विषयों पर रोस्टिंग, व्यंग्य और जागरूकता भरे वीडियो के जरिए जनता की आवाज उठाते हैं। * '''वॉयस ऑफ उत्तराखंड (Voice of Uttarakhand):''' इस स्वतंत्र डिजिटल प्लेटफॉर्म के माध्यम से वे स्थानीय मुद्दों और सांस्कृतिक विषयों को डिजिटल रूप से जनता के सामने रखते हैं। === प्रारंभिक जीवन और शिक्षा<ref>{{Cite web |title=हमारे बारे में |url=https://ankitbarthwal.blogspot.com/2021/09/blog-post.html |access-date=2025-07-07 |website=हमारे बारे में}}</ref> === अंकित बड़थ्वाल का जन्म 7 जुलाई 1998 को उत्तराखंड के पौड़ी में हुआ था। उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा उत्तर प्रदेश के गाजियाबाद स्थित स्कूल से पूरी की। उन्होंने एनआईओएस से कला स्नातक की उपाधि प्राप्त की। बाद में पत्रकारिता और राजनीतिक सक्रियता में उनकी रुचि विकसित हुई। वर्षों से, उन्होंने विभिन्न सामाजिक मुद्दों के लिए एक मुखर पैरोकार के रूप में अपनी पहचान बनाई है। ---- === राजनीतिक और सामाजिक सक्रियता<ref>{{Cite web |title=AIMA {{!}} aboutus |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=144880 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref> === अंकित बड़थ्वाल ने अपनी राजनीतिक यात्रा ''शिवसेना'' से शुरू की और बाद में ''विश्व हिंदू सेना'' से जुड़कर राष्ट्रीय अध्यक्ष के पद तक पहुँचे। उनकी राजनीतिक और सामाजिक सक्रियता मुख्य रूप से ''महँगाई''', ''बेरोज़गारी''', ''भ्रष्टाचार''' और ''किसानों के अधिकार''' जैसे ज्वलंत मुद्दों पर केंद्रित रही है। बड़थ्वाल ने लगातार सरकारी नीतियों की आलोचना की है और अपने संदेशों को प्रचारित करने तथा राजनीतिक चर्चा में युवाओं की भागीदारी को प्रोत्साहित करने के लिए सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म का उपयोग किया है। ---- === प्रमुख घटनाएँ === * '''दिसंबर 2021''': अंकित बड़थ्वाल ने उत्तराखंड और उत्तर प्रदेश में बढ़ती महंगाई और बेरोजगारी को उजागर करते हुए '''मोदी''' और '''योगी''' सरकारों की आलोचना की। उन्होंने चिंता व्यक्त की कि इन मुद्दों के कारण आगामी चुनावों में मतदाताओं में नाराजगी होगी। * '''अगस्त 2022''': बड़थ्वाल को '''सामाजिक रूप से प्रभावशाली व्यक्तियों''' में से एक के रूप में पहचाना गया और सामाजिक मंचों पर उनके वकालत कार्य और सक्रियता के लिए विभिन्न मीडिया आउटलेट्स में उनकी चर्चा हुई। * '''मार्च 2024''': स्वास्थ्य समस्याओं के कारण उन्हें '''मुंबई''' के अस्पताल में भर्ती कराया गया, और अभिनेत्री '''सोहेला कपूर''' ने '''कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी अस्पताल''' में उनसे मुलाकात की, जहाँ उनकी हालत स्थिर बताई गई। ---- === References === * '''AIMA Media''': बड़थ्वाल की सोशल मीडिया सक्रियता और एक सामाजिक रूप से प्रभावशाली व्यक्ति के रूप में उनकी पहचान का कवरेज (source).<ref>{{Cite web |title=हज़ारों दर्द भरे चेहरों पर मुस्कान लौटने वाले समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल समाज के लिए बन रहे है प्रेरणा स्रोत |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=198518 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref> * '''Amar Ujala''' : उनके प्रारंभिक जीवन, राजनीतिक संबद्धता और सामाजिक वकालत पर अंतर्दृष्टि (स्रोत). * '''AIMA Media''': बड़थ्वाल पर हिंसा से चिंता, स्मारक बर्थवाल ने प्रशासन को ठहराया जिम्मेदार, लोगों से की अपील.<ref>{{Cite web |title=हल्द्वानी हिंसा पर बड़थ्वाल ने जताई चिंता, समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल ने प्रशासन को ठहराया जिम्मेदार, लोगों से की अपील |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=203220 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref> * '''AIMA Media''': उत्तरकाशी टनल रेस्क्यू: 'चुनाव प्रचार में व्यस्त हैं मुख्यमंत्री', सुरंग हादसे को लेकर सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल ने बीजेपी पर साधा निशाना<ref>{{Cite web |title=Uttarkashi Tunnel Rescue: ‘चुनाव प्रचार में व्यस्त मुख्यमंत्री’, टनल हादसे पर समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल ने भाजपा को लिया आड़े हाथ |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=176561 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref> * '''AIMA Media''': समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल ने लोकसभा चुनाव लड़ने का किया ऐलान, पौड़ी से लड़ेंगे चुनाव <ref>{{Cite web |title=समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल ने लोकसभा चुनाव लड़ने का किया ऐलान, पौड़ी से ठोकेंगे ताल |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=191975 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref><br /> == कब्रिस्तान के खिलाफ == ''' अंकित बड़थ्वाल ''' महाराष्ट्र में कांग्रेस से गठबंधन के बाद शिवसेना छोड़कर गैर-राजनीतिक संगठन विश्व हिंदू सेना में शामिल हो गए थे। इससे पहले, सामाजिक कार्यकर्ता बड़थ्वाल उत्तराखंड में तब चर्चा में आए थे जब उन्होंने देहरादून कालसी में 80 बीघा ज़मीन पर कब्रिस्तान के लिए 26 जनवरी 2021 को वन विभाग कालसी के कार्यालय के बाहर आत्मदाह की चेतावनी दी थी और उनका पोस्टर वायरल हुआ था। उस मामले में भी पुलिस ने सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल को मुख्य आरोपी बनाकर मुकदमा दर्ज किया था। == भाजपा नेता विनोद आर्य के बेटे == '''अंकित बड़थ्वाल''' ने फेसबुक और ट्विटर पर नारायण राणे के खिलाफ कई पोस्ट किए हैं... सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल ने भाजपा नेता विनोद आर्य के बेटे का सिर कलम करने वाले को 3 लाख रुपये का इनाम देने की घोषणा की है। सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल ने फेसबुक और ट्विटर पर भाजपा नेता विनोद आर्य के बेटे के खिलाफ कई आपत्तिजनक पोस्ट भी किए हैं। बड़थ्वाल ने भाजपा नेता विनोद आर्य के बेटे के खिलाफ आपत्तिजनक भाषा का प्रयोग किया है। उन्होंने अपने फेसबुक वॉल पर लिखा है कि जेबकतरे और ब्लैक में टिकट बेचने वाले व्यक्ति को भाजपा ने पार्टी में रखा है। उनके बेटे ने इतना घटिया काम किया। उसने सस्ती लोकप्रियता हासिल करने के लिए अंकिता भंडारी जैसी कई लड़कियों के साथ ऐसा किया। ऐसे आदमी का सिर कलम कर देना चाहिए और ऐसा करने वाले को मैं 3 लाख रुपये का इनाम दूंगा। इसके साथ ही ट्विटर अकाउंट पर उन्होंने मंत्री विनोद आर्य और उनके बेटे पुलकित आर्य के लिए अभद्र भाषा का प्रयोग किया और लिखा, मैं तुमसे वादा करता हूं पुलकित आर्य: तुम्हारी मृत्यु के बाद, मैं तुम्हारी अस्थियों को हरिद्वार में विसर्जित नहीं होने दूंगा। तुम्हारी आत्मा सदियों तक भटकती रहेगी। == सक्रियता == '''अंकित बड़थ्वाल''' को ''उत्तराखंड''' और ''उत्तर प्रदेश''' में अपनी ज़मीनी सक्रियता के लिए व्यापक रूप से जाना जाता है, जो आम नागरिकों को प्रभावित करने वाले सामाजिक-राजनीतिक मुद्दों पर केंद्रित है। उनकी सक्रियता युवाओं की भागीदारी, किसानों के अधिकारों, भ्रष्टाचार विरोधी प्रयासों और ज़मीनी विरोध प्रदर्शनों और डिजिटल प्लेटफ़ॉर्म, दोनों के माध्यम से सरकारी नीतियों की मुखर आलोचना तक फैली हुई है। ---- === सक्रियता के प्रमुख क्षेत्र === ==== 1. युवा बेरोज़गारी ==== बड़थ्वाल ने भारत में, खासकर उत्तरी राज्यों में, "युवा बेरोज़गारी" के बढ़ते मुद्दे को लगातार उजागर किया है। सोशल मीडिया अभियानों और सड़क पर प्रदर्शनों के माध्यम से, उन्होंने सरकार से रोज़गार के अधिक अवसर पैदा करने और सार्वजनिक सेवाओं में भर्ती में देरी को दूर करने का आग्रह किया है। ==== 2. मुद्रास्फीति और मूल्य वृद्धि ==== 2021-2022 के आर्थिक संकट के दौरान, बड़थ्वाल ने ईंधन की बढ़ती कीमतों, खाद्य पदार्थों की बढ़ती कीमतों और अन्य मुद्रास्फीतिकारी दबावों के खिलाफ कड़ा रुख अपनाया। उन्होंने ''राज्य और केंद्र दोनों सरकारों'' पर मुद्रास्फीति को नियंत्रित करने में विफल रहने और आम जनता पर बोझ डालने का आरोप लगाया। ==== 3. भ्रष्टाचार विरोधी अभियान ==== अंकित बड़थ्वाल सरकारी कार्यालयों और राजनीतिक संगठनों में भ्रष्टाचार के खिलाफ मुखर रहे हैं। उन्होंने लोक प्रशासन में ''पारदर्शिता और जवाबदेही''' की मांग की है, और अक्सर नौकरशाही की अक्षमता और पक्षपात के स्थानीय उदाहरणों का हवाला दिया है। ==== 4. किसानों के अधिकार ==== बड़थ्वाल ने'''भारतीय किसान विरोध प्रदर्शन (2020-2021)''' के साथ एकजुटता दिखाई है और विवादास्पद कृषि कानूनों को निरस्त करने की माँग का समर्थन किया है। उन्होंने ग्रामीण उत्तराखंड और पश्चिमी उत्तर प्रदेश में '''न्यूनतम समर्थन मूल्य (MSP), ऋण माफी और बेहतर सिंचाई सहायता की आवश्यकता पर सक्रिय रूप से आवाज़ उठाई है। ---- === सक्रियता के तरीके === * '''सोशल मीडिया एडवोकेसी''': अंकित बड़थ्वाल युवाओं तक पहुँचने और सशक्त राजनीतिक विचार साझा करने के लिए '''फेसबुक, इंस्टाग्राम और ट्विटर''' जैसे प्लेटफॉर्म का उपयोग करते हैं। नेताओं और पार्टी की नीतियों की तीखी आलोचना के कारण उनके पोस्ट अक्सर वायरल हो जाते हैं। * '''शांतिपूर्ण विरोध प्रदर्शन और जनसभाएँ''': उन्होंने कई '''अहिंसक रैलियों''' का आयोजन और उनमें भाग लिया है, खासकर सरकारी भर्ती परीक्षाओं, किसान अधिकारों और स्थानीय शासन के मुद्दों पर। * '''मीडिया से जुड़ाव''': क्षेत्रीय समाचार पोर्टल और स्वतंत्र ब्लॉग अक्सर उनकी गतिविधियों को कवर करते हैं। युवाओं को संगठित करने और सत्ता के सामने सच बोलने के उनके निरंतर प्रयासों के लिए उन्हें ''एआईएमए मीडिया'' पर चित्रित किया गया है। ---- === उल्लेखनीय घटना === दिसंबर 2021 में, बड़थ्वाल ने एक बयान जारी कर भविष्यवाणी की थी कि अगर मुद्रास्फीति और बेरोजगारी पर ध्यान नहीं दिया गया, तो सत्तारूढ़ दलों को चुनावी नतीजों का सामना करना पड़ेगा। इस बयान ने स्थानीय मीडिया और सामाजिक हलकों का ध्यान आकर्षित किया, जिससे उन्हें युवा कार्यकर्ताओं के बीच एक राजनीतिक रूप से साहसी आवाज़ के रूप में स्थापित किया गया। odaukfpwj9qqbez2ghk7luxz8nwcbne 6631667 6631660 2026-10-21T06:20:53Z अंकित बड़थ्वाल 608836 6631667 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल | image = Ankit Barthwal.jpg | other_names = दीपांशु शर्मा | birth_date = 07 जुलाई 1998 | occupation = समाजसेवी, डिजिटल कंटेंट क्रिएटर, गीतकार, पूर्व राजनेता | years_active = 2011-वर्तमान | organization = उत्तराखंड की आवाज | mother = नीलम शर्मा | father = चिरंजीव बड़थ्वाल }} == जीवनी<ref>{{Cite web |title=हमारे बारे में |url=https://ankitbarthwal.blogspot.com/2021/09/blog-post.html |access-date=2025-07-07 |website=हमारे बारे में}}</ref> == '''समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल''' (जन्म 7 जुलाई 1998, पौड़ी, उत्तराखंड में) वरिष्ठ सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल का जन्म 7 जुलाई 1998 को पौड़ी गढ़वाल में हुआ था, वे उत्तर भारत के पौड़ी गढ़वाल के गढ़वाल पर्वतीय क्षेत्र से हैं, जो आज उत्तराखंड राज्य का एक हिस्सा है। वे एक सामाजिक कार्यकर्ता, राजनीतिक कार्यकर्ता, विचारक और पत्रकार हैं। उत्तराखंड/उत्तर प्रदेश में इतिहास अनुसंधान में उनके योगदान के लिए उन्हें काशी से वरिष्ठ सामाजिक कार्यकर्ता की उपाधि मिली है। वे शिवसेना और बहुजन समाजवादी पार्टी का हिस्सा थे और भारत के कल्याण की महत्वाकांक्षा रखते थे। प्रारंभिक जीवन वरिष्ठ सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बर्थवाल की प्रारंभिक शिक्षा उत्तर प्रदेश के गाजियाबाद स्कूल में हुई। उन्होंने एनआईओएस से कला स्नातक की पढ़ाई पूरी की। राजनीतिक करियर वे समाज के लिए कुछ करना चाहते 2011 में वे एक कार्यकर्ता के रूप में शिवसेना में शामिल हुए। पार्टी कार्यों में उनके समर्पण के कारण, शिवसेना ने उन्हें "संगठन महामंत्री" के पद पर पदोन्नत किया। संगठन महासचिव के रूप में, वे उत्तर प्रदेश और उत्तराखंड विधानसभा चुनावों के प्रभारी रहे। उनकी देखरेख में, शिवसेना ने काशी चुनाव जीता। 2014 में, पार्टी ने उन्हें उत्तर प्रदेश और उत्तराखंड जैसे राज्यों में उनके योगदान के लिए उत्तराखंड के पार्टी प्रदेश उपाध्यक्ष के रूप में कार्य करने का अवसर दिया। उन्होंने 2012 में उत्तर प्रदेश के वाराणसी के काशी निर्वाचन क्षेत्र से चुनाव लड़ा। वे थोड़े से अंतर से चुनाव हार गए। ---- == करियर की मुख्य समयरेखा और पड़ाव == * '''राजनीतिक और सामाजिक सक्रियता (2011–2021):''' अंकित बड़थ्वाल ने वर्ष 2011 से सामाजिक और राजनीतिक कार्यों की शुरुआत की। उत्तर प्रदेश के वाराणसी क्षेत्र के काशी निर्वाचन क्षेत्र से चुनाव में अपनी उपस्थिति दर्ज कराई[cite: 6]। पारिवारिक कारणों और व्यक्तिगत परिस्थितियों के चलते वर्ष 2021 में उन्होंने सक्रिय प्रत्यक्ष राजनीति से संन्यास ले लिया। हालांकि, वे सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म्स (विशेषकर फेसबुक) के माध्यम से राजनीतिक और सामाजिक मुद्दों पर सक्रिय रहते हैं—जैसे 2022 और 2024 के चुनावों के दौरान उनकी सक्रियता, और आगामी 2027 के चुनावों को लेकर उनकी डिजिटल चर्चाएँ। * '''मीडिया पोर्टल्स और टीवी चैनल्स की स्थापना (2019–वर्तमान):''' * '''वॉयस ऑफ उत्तराखंड (Voice of Uttarakhand):''' वर्ष 2019 में स्थापित यह स्वतंत्र डिजिटल और समाचार प्लेटफॉर्म स्थानीय मुद्दों और सांस्कृतिक धरोहर को जनता के सामने रखता है। * '''जनता टीवी (JanTa TV):''' वर्ष 2019 में इसकी डिजिटल शुरुआत हुई और आगे चलकर वर्ष 2021 में इसका सैटेलाइट टीवी चैनल लॉन्च हुआ, जो टीवी पर प्रसारित होता है। * '''सिटी अपडेट (City Update):''' वर्ष 2020 में स्थापित यह प्रमुख स्थानीय समाचार पोर्टल है। * '''भारत 24 (Bharat 24 - The Vision of New India):''' वर्ष 2020 में इसके सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म्स की शुरुआत हुई, और आगे विस्तार करते हुए वर्ष 2022 में इसका मुख्य सैटेलाइट चैनल बना। ---- * '''संगीत और कला करियर (2020–वर्तमान):''' कोविड-19 लॉकडाउन के दौरान व्यक्तिगत अनुभवों और जीवन के संघर्षों से प्रेरणा लेते हुए उन्होंने गीत लेखन और संगीत की दुनिया में कदम रखा। 'इच्छा म्यूजिक इंडस्ट्री' (Ichha Music Industry) के बैनर तले वे स्वतंत्र संगीत निर्माण, रैप और वीडियो प्रोजेक्ट्स का संचालन करते हैं। इसके अलावा, सोशल मीडिया पर वे सामाजिक-राजनीतिक विषयों पर रोस्टिंग और व्यंग्यात्मक वीडियो के जरिए जनता की आवाज उठाते हैं। == डिजिटल मीडिया, संगीत और कला करियर == समाज सेवा के साथ-साथ अंकित बड़थ्वाल डिजिटल मीडिया, मनोरंजन और कला के क्षेत्र में प्रमुखता से सक्रिय हैं: * '''इच्छा म्यूजिक इंडस्ट्री (Ichha Music Industry):''' इसके संस्थापक के रूप में वे स्वतंत्र संगीत निर्माण, गीत लेखन (गीतकार), रैप और वीडियो प्रोजेक्ट्स का संचालन करते हैं। * '''सोशल मीडिया और सामग्री निर्माण:''' वे सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म्स पर सामाजिक और राजनीतिक विषयों पर रोस्टिंग, व्यंग्य और जागरूकता भरे वीडियो के जरिए जनता की आवाज उठाते हैं। * '''वॉयस ऑफ उत्तराखंड (Voice of Uttarakhand):''' इस स्वतंत्र डिजिटल प्लेटफॉर्म के माध्यम से वे स्थानीय मुद्दों और सांस्कृतिक विषयों को डिजिटल रूप से जनता के सामने रखते हैं। === प्रारंभिक जीवन और शिक्षा<ref>{{Cite web |title=हमारे बारे में |url=https://ankitbarthwal.blogspot.com/2021/09/blog-post.html |access-date=2025-07-07 |website=हमारे बारे में}}</ref> === अंकित बड़थ्वाल का जन्म 7 जुलाई 1998 को उत्तराखंड के पौड़ी में हुआ था। उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा उत्तर प्रदेश के गाजियाबाद स्थित स्कूल से पूरी की। उन्होंने एनआईओएस से कला स्नातक की उपाधि प्राप्त की। बाद में पत्रकारिता और राजनीतिक सक्रियता में उनकी रुचि विकसित हुई। वर्षों से, उन्होंने विभिन्न सामाजिक मुद्दों के लिए एक मुखर पैरोकार के रूप में अपनी पहचान बनाई है। ---- === राजनीतिक और सामाजिक सक्रियता<ref>{{Cite web |title=AIMA {{!}} aboutus |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=144880 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref> === अंकित बड़थ्वाल ने अपनी राजनीतिक यात्रा ''शिवसेना'' से शुरू की और बाद में ''विश्व हिंदू सेना'' से जुड़कर राष्ट्रीय अध्यक्ष के पद तक पहुँचे। उनकी राजनीतिक और सामाजिक सक्रियता मुख्य रूप से ''महँगाई''', ''बेरोज़गारी''', ''भ्रष्टाचार''' और ''किसानों के अधिकार''' जैसे ज्वलंत मुद्दों पर केंद्रित रही है। बड़थ्वाल ने लगातार सरकारी नीतियों की आलोचना की है और अपने संदेशों को प्रचारित करने तथा राजनीतिक चर्चा में युवाओं की भागीदारी को प्रोत्साहित करने के लिए सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म का उपयोग किया है। ---- === प्रमुख घटनाएँ === * '''दिसंबर 2021''': अंकित बड़थ्वाल ने उत्तराखंड और उत्तर प्रदेश में बढ़ती महंगाई और बेरोजगारी को उजागर करते हुए '''मोदी''' और '''योगी''' सरकारों की आलोचना की। उन्होंने चिंता व्यक्त की कि इन मुद्दों के कारण आगामी चुनावों में मतदाताओं में नाराजगी होगी। * '''अगस्त 2022''': बड़थ्वाल को '''सामाजिक रूप से प्रभावशाली व्यक्तियों''' में से एक के रूप में पहचाना गया और सामाजिक मंचों पर उनके वकालत कार्य और सक्रियता के लिए विभिन्न मीडिया आउटलेट्स में उनकी चर्चा हुई। * '''मार्च 2024''': स्वास्थ्य समस्याओं के कारण उन्हें '''मुंबई''' के अस्पताल में भर्ती कराया गया, और अभिनेत्री '''सोहेला कपूर''' ने '''कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी अस्पताल''' में उनसे मुलाकात की, जहाँ उनकी हालत स्थिर बताई गई। ---- === References === * '''AIMA Media''': बड़थ्वाल की सोशल मीडिया सक्रियता और एक सामाजिक रूप से प्रभावशाली व्यक्ति के रूप में उनकी पहचान का कवरेज (source).<ref>{{Cite web |title=हज़ारों दर्द भरे चेहरों पर मुस्कान लौटने वाले समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल समाज के लिए बन रहे है प्रेरणा स्रोत |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=198518 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref> * '''Amar Ujala''' : उनके प्रारंभिक जीवन, राजनीतिक संबद्धता और सामाजिक वकालत पर अंतर्दृष्टि (स्रोत). * '''AIMA Media''': बड़थ्वाल पर हिंसा से चिंता, स्मारक बर्थवाल ने प्रशासन को ठहराया जिम्मेदार, लोगों से की अपील.<ref>{{Cite web |title=हल्द्वानी हिंसा पर बड़थ्वाल ने जताई चिंता, समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल ने प्रशासन को ठहराया जिम्मेदार, लोगों से की अपील |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=203220 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref> * '''AIMA Media''': उत्तरकाशी टनल रेस्क्यू: 'चुनाव प्रचार में व्यस्त हैं मुख्यमंत्री', सुरंग हादसे को लेकर सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल ने बीजेपी पर साधा निशाना<ref>{{Cite web |title=Uttarkashi Tunnel Rescue: ‘चुनाव प्रचार में व्यस्त मुख्यमंत्री’, टनल हादसे पर समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल ने भाजपा को लिया आड़े हाथ |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=176561 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref> * '''AIMA Media''': समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल ने लोकसभा चुनाव लड़ने का किया ऐलान, पौड़ी से लड़ेंगे चुनाव <ref>{{Cite web |title=समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल ने लोकसभा चुनाव लड़ने का किया ऐलान, पौड़ी से ठोकेंगे ताल |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=191975 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref><br /> == कब्रिस्तान के खिलाफ == ''' अंकित बड़थ्वाल ''' महाराष्ट्र में कांग्रेस से गठबंधन के बाद शिवसेना छोड़कर गैर-राजनीतिक संगठन विश्व हिंदू सेना में शामिल हो गए थे। इससे पहले, सामाजिक कार्यकर्ता बड़थ्वाल उत्तराखंड में तब चर्चा में आए थे जब उन्होंने देहरादून कालसी में 80 बीघा ज़मीन पर कब्रिस्तान के लिए 26 जनवरी 2021 को वन विभाग कालसी के कार्यालय के बाहर आत्मदाह की चेतावनी दी थी और उनका पोस्टर वायरल हुआ था। उस मामले में भी पुलिस ने सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल को मुख्य आरोपी बनाकर मुकदमा दर्ज किया था। == भाजपा नेता विनोद आर्य के बेटे == '''अंकित बड़थ्वाल''' ने फेसबुक और ट्विटर पर नारायण राणे के खिलाफ कई पोस्ट किए हैं... सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल ने भाजपा नेता विनोद आर्य के बेटे का सिर कलम करने वाले को 3 लाख रुपये का इनाम देने की घोषणा की है। सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल ने फेसबुक और ट्विटर पर भाजपा नेता विनोद आर्य के बेटे के खिलाफ कई आपत्तिजनक पोस्ट भी किए हैं। बड़थ्वाल ने भाजपा नेता विनोद आर्य के बेटे के खिलाफ आपत्तिजनक भाषा का प्रयोग किया है। उन्होंने अपने फेसबुक वॉल पर लिखा है कि जेबकतरे और ब्लैक में टिकट बेचने वाले व्यक्ति को भाजपा ने पार्टी में रखा है। उनके बेटे ने इतना घटिया काम किया। उसने सस्ती लोकप्रियता हासिल करने के लिए अंकिता भंडारी जैसी कई लड़कियों के साथ ऐसा किया। ऐसे आदमी का सिर कलम कर देना चाहिए और ऐसा करने वाले को मैं 3 लाख रुपये का इनाम दूंगा। इसके साथ ही ट्विटर अकाउंट पर उन्होंने मंत्री विनोद आर्य और उनके बेटे पुलकित आर्य के लिए अभद्र भाषा का प्रयोग किया और लिखा, मैं तुमसे वादा करता हूं पुलकित आर्य: तुम्हारी मृत्यु के बाद, मैं तुम्हारी अस्थियों को हरिद्वार में विसर्जित नहीं होने दूंगा। तुम्हारी आत्मा सदियों तक भटकती रहेगी। == सक्रियता == '''अंकित बड़थ्वाल''' को ''उत्तराखंड''' और ''उत्तर प्रदेश''' में अपनी ज़मीनी सक्रियता के लिए व्यापक रूप से जाना जाता है, जो आम नागरिकों को प्रभावित करने वाले सामाजिक-राजनीतिक मुद्दों पर केंद्रित है। उनकी सक्रियता युवाओं की भागीदारी, किसानों के अधिकारों, भ्रष्टाचार विरोधी प्रयासों और ज़मीनी विरोध प्रदर्शनों और डिजिटल प्लेटफ़ॉर्म, दोनों के माध्यम से सरकारी नीतियों की मुखर आलोचना तक फैली हुई है। ---- === सक्रियता के प्रमुख क्षेत्र === ==== 1. युवा बेरोज़गारी ==== बड़थ्वाल ने भारत में, खासकर उत्तरी राज्यों में, "युवा बेरोज़गारी" के बढ़ते मुद्दे को लगातार उजागर किया है। सोशल मीडिया अभियानों और सड़क पर प्रदर्शनों के माध्यम से, उन्होंने सरकार से रोज़गार के अधिक अवसर पैदा करने और सार्वजनिक सेवाओं में भर्ती में देरी को दूर करने का आग्रह किया है। ==== 2. मुद्रास्फीति और मूल्य वृद्धि ==== 2021-2022 के आर्थिक संकट के दौरान, बड़थ्वाल ने ईंधन की बढ़ती कीमतों, खाद्य पदार्थों की बढ़ती कीमतों और अन्य मुद्रास्फीतिकारी दबावों के खिलाफ कड़ा रुख अपनाया। उन्होंने ''राज्य और केंद्र दोनों सरकारों'' पर मुद्रास्फीति को नियंत्रित करने में विफल रहने और आम जनता पर बोझ डालने का आरोप लगाया। ==== 3. भ्रष्टाचार विरोधी अभियान ==== अंकित बड़थ्वाल सरकारी कार्यालयों और राजनीतिक संगठनों में भ्रष्टाचार के खिलाफ मुखर रहे हैं। उन्होंने लोक प्रशासन में ''पारदर्शिता और जवाबदेही''' की मांग की है, और अक्सर नौकरशाही की अक्षमता और पक्षपात के स्थानीय उदाहरणों का हवाला दिया है। ==== 4. किसानों के अधिकार ==== बड़थ्वाल ने'''भारतीय किसान विरोध प्रदर्शन (2020-2021)''' के साथ एकजुटता दिखाई है और विवादास्पद कृषि कानूनों को निरस्त करने की माँग का समर्थन किया है। उन्होंने ग्रामीण उत्तराखंड और पश्चिमी उत्तर प्रदेश में '''न्यूनतम समर्थन मूल्य (MSP), ऋण माफी और बेहतर सिंचाई सहायता की आवश्यकता पर सक्रिय रूप से आवाज़ उठाई है। ---- === सक्रियता के तरीके === * '''सोशल मीडिया एडवोकेसी''': अंकित बड़थ्वाल युवाओं तक पहुँचने और सशक्त राजनीतिक विचार साझा करने के लिए '''फेसबुक, इंस्टाग्राम और ट्विटर''' जैसे प्लेटफॉर्म का उपयोग करते हैं। नेताओं और पार्टी की नीतियों की तीखी आलोचना के कारण उनके पोस्ट अक्सर वायरल हो जाते हैं। * '''शांतिपूर्ण विरोध प्रदर्शन और जनसभाएँ''': उन्होंने कई '''अहिंसक रैलियों''' का आयोजन और उनमें भाग लिया है, खासकर सरकारी भर्ती परीक्षाओं, किसान अधिकारों और स्थानीय शासन के मुद्दों पर। * '''मीडिया से जुड़ाव''': क्षेत्रीय समाचार पोर्टल और स्वतंत्र ब्लॉग अक्सर उनकी गतिविधियों को कवर करते हैं। युवाओं को संगठित करने और सत्ता के सामने सच बोलने के उनके निरंतर प्रयासों के लिए उन्हें ''एआईएमए मीडिया'' पर चित्रित किया गया है। ---- === उल्लेखनीय घटना === दिसंबर 2021 में, बड़थ्वाल ने एक बयान जारी कर भविष्यवाणी की थी कि अगर मुद्रास्फीति और बेरोजगारी पर ध्यान नहीं दिया गया, तो सत्तारूढ़ दलों को चुनावी नतीजों का सामना करना पड़ेगा। इस बयान ने स्थानीय मीडिया और सामाजिक हलकों का ध्यान आकर्षित किया, जिससे उन्हें युवा कार्यकर्ताओं के बीच एक राजनीतिक रूप से साहसी आवाज़ के रूप में स्थापित किया गया। fwmwfwutlik4qpcgx019he59xng2dth 6631693 6631667 2026-10-21T07:20:35Z अंकित बड़थ्वाल 608836 6631693 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल | image = Ankit Barthwal.jpg | other_names = दीपांशु शर्मा | birth_date = 07 जुलाई 1998 | occupation = समाजसेवी, डिजिटल कंटेंट क्रिएटर, गीतकार, पूर्व राजनेता | years_active = 2011-वर्तमान | organization = उत्तराखंड की आवाज | mother = नीलम शर्मा | father = चिरंजीव बड़थ्वाल }} == जीवनी<ref>{{Cite web |title=हमारे बारे में |url=https://ankitbarthwal.blogspot.com/2021/09/blog-post.html |access-date=2025-07-07 |website=हमारे बारे में}}</ref> == '''समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल''' (जन्म 7 जुलाई 1998, पौड़ी, उत्तराखंड में) वरिष्ठ सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल का जन्म 7 जुलाई 1998 को पौड़ी गढ़वाल में हुआ था, वे उत्तर भारत के पौड़ी गढ़वाल के गढ़वाल पर्वतीय क्षेत्र से हैं, जो आज उत्तराखंड राज्य का एक हिस्सा है। वे एक सामाजिक कार्यकर्ता, राजनीतिक कार्यकर्ता, विचारक और पत्रकार हैं। उत्तराखंड/उत्तर प्रदेश में इतिहास अनुसंधान में उनके योगदान के लिए उन्हें काशी से वरिष्ठ सामाजिक कार्यकर्ता की उपाधि मिली है। वे शिवसेना और बहुजन समाजवादी पार्टी का हिस्सा थे और भारत के कल्याण की महत्वाकांक्षा रखते थे। प्रारंभिक जीवन वरिष्ठ सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बर्थवाल की प्रारंभिक शिक्षा उत्तर प्रदेश के गाजियाबाद स्कूल में हुई। उन्होंने एनआईओएस से कला स्नातक की पढ़ाई पूरी की। राजनीतिक करियर वे समाज के लिए कुछ करना चाहते 2011 में वे एक कार्यकर्ता के रूप में शिवसेना में शामिल हुए। पार्टी कार्यों में उनके समर्पण के कारण, शिवसेना ने उन्हें "संगठन महामंत्री" के पद पर पदोन्नत किया। संगठन महासचिव के रूप में, वे उत्तर प्रदेश और उत्तराखंड विधानसभा चुनावों के प्रभारी रहे। उनकी देखरेख में, शिवसेना ने काशी चुनाव जीता। 2014 में, पार्टी ने उन्हें उत्तर प्रदेश और उत्तराखंड जैसे राज्यों में उनके योगदान के लिए उत्तराखंड के पार्टी प्रदेश उपाध्यक्ष के रूप में कार्य करने का अवसर दिया। उन्होंने 2012 में उत्तर प्रदेश के वाराणसी के काशी निर्वाचन क्षेत्र से चुनाव लड़ा। वे थोड़े से अंतर से चुनाव हार गए। ---- == करियर की मुख्य समयरेखा और पड़ाव == * '''राजनीतिक और सामाजिक सक्रियता (2011–2021):''' अंकित बड़थ्वाल ने वर्ष 2011 से सामाजिक और राजनीतिक कार्यों की शुरुआत की। उत्तर प्रदेश के वाराणसी क्षेत्र के काशी निर्वाचन क्षेत्र से चुनाव में अपनी उपस्थिति दर्ज कराई। पारिवारिक कारणों और व्यक्तिगत परिस्थितियों के चलते वर्ष 2021 में उन्होंने सक्रिय प्रत्यक्ष राजनीति से संन्यास ले लिया। हालांकि, वे सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म्स (विशेषकर फेसबुक) के माध्यम से राजनीतिक और सामाजिक मुद्दों पर सक्रिय रहते हैं—जैसे 2022 और 2024 के चुनावों के दौरान उनकी सक्रियता, और आगामी 2027 के चुनावों को लेकर उनकी डिजिटल चर्चाएँ। * '''मीडिया पोर्टल्स और टीवी चैनल्स की स्थापना (2019–वर्तमान):''' * '''वॉयस ऑफ उत्तराखंड (Voice of Uttarakhand):''' वर्ष 2019 में स्थापित यह स्वतंत्र डिजिटल और समाचार प्लेटफॉर्म स्थानीय मुद्दों और सांस्कृतिक धरोहर को जनता के सामने रखता है। * '''जनता टीवी (JanTa TV):''' वर्ष 2019 में इसकी डिजिटल शुरुआत हुई और आगे चलकर वर्ष 2021 में इसका सैटेलाइट टीवी चैनल लॉन्च हुआ, जो टीवी पर प्रसारित होता है। * '''सिटी अपडेट (City Update):''' वर्ष 2020 में स्थापित यह प्रमुख स्थानीय समाचार पोर्टल है। * '''भारत 24 (Bharat 24 - The Vision of New India):''' वर्ष 2020 में इसके सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म्स की शुरुआत हुई, और आगे विस्तार करते हुए वर्ष 2022 में इसका मुख्य सैटेलाइट चैनल बना। ---- * '''संगीत और कला करियर (2020–वर्तमान):''' कोविड-19 लॉकडाउन के दौरान व्यक्तिगत अनुभवों और जीवन के संघर्षों से प्रेरणा लेते हुए उन्होंने गीत लेखन और संगीत की दुनिया में कदम रखा। 'इच्छा म्यूजिक इंडस्ट्री' (Ichha Music Industry) के बैनर तले वे स्वतंत्र संगीत निर्माण, रैप और वीडियो प्रोजेक्ट्स का संचालन करते हैं। इसके अलावा, सोशल मीडिया पर वे सामाजिक-राजनीतिक विषयों पर रोस्टिंग और व्यंग्यात्मक वीडियो के जरिए जनता की आवाज उठाते हैं। == डिजिटल मीडिया, संगीत और कला करियर == समाज सेवा के साथ-साथ अंकित बड़थ्वाल डिजिटल मीडिया, मनोरंजन और कला के क्षेत्र में प्रमुखता से सक्रिय हैं: * '''इच्छा म्यूजिक इंडस्ट्री (Ichha Music Industry):''' इसके संस्थापक के रूप में वे स्वतंत्र संगीत निर्माण, गीत लेखन (गीतकार), रैप और वीडियो प्रोजेक्ट्स का संचालन करते हैं। * '''सोशल मीडिया और सामग्री निर्माण:''' वे सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म्स पर सामाजिक और राजनीतिक विषयों पर रोस्टिंग, व्यंग्य और जागरूकता भरे वीडियो के जरिए जनता की आवाज उठाते हैं। * '''वॉयस ऑफ उत्तराखंड (Voice of Uttarakhand):''' इस स्वतंत्र डिजिटल प्लेटफॉर्म के माध्यम से वे स्थानीय मुद्दों और सांस्कृतिक विषयों को डिजिटल रूप से जनता के सामने रखते हैं। === प्रारंभिक जीवन और शिक्षा<ref>{{Cite web |title=हमारे बारे में |url=https://ankitbarthwal.blogspot.com/2021/09/blog-post.html |access-date=2025-07-07 |website=हमारे बारे में}}</ref> === अंकित बड़थ्वाल का जन्म 7 जुलाई 1998 को उत्तराखंड के पौड़ी में हुआ था। उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा उत्तर प्रदेश के गाजियाबाद स्थित स्कूल से पूरी की। उन्होंने एनआईओएस से कला स्नातक की उपाधि प्राप्त की। बाद में पत्रकारिता और राजनीतिक सक्रियता में उनकी रुचि विकसित हुई। वर्षों से, उन्होंने विभिन्न सामाजिक मुद्दों के लिए एक मुखर पैरोकार के रूप में अपनी पहचान बनाई है। ---- === राजनीतिक और सामाजिक सक्रियता<ref>{{Cite web |title=AIMA {{!}} aboutus |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=144880 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref> === अंकित बड़थ्वाल ने अपनी राजनीतिक यात्रा ''शिवसेना'' से शुरू की और बाद में ''विश्व हिंदू सेना'' से जुड़कर राष्ट्रीय अध्यक्ष के पद तक पहुँचे। उनकी राजनीतिक और सामाजिक सक्रियता मुख्य रूप से ''महँगाई''', ''बेरोज़गारी''', ''भ्रष्टाचार''' और ''किसानों के अधिकार''' जैसे ज्वलंत मुद्दों पर केंद्रित रही है। बड़थ्वाल ने लगातार सरकारी नीतियों की आलोचना की है और अपने संदेशों को प्रचारित करने तथा राजनीतिक चर्चा में युवाओं की भागीदारी को प्रोत्साहित करने के लिए सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म का उपयोग किया है। ---- === प्रमुख घटनाएँ === * '''दिसंबर 2021''': अंकित बड़थ्वाल ने उत्तराखंड और उत्तर प्रदेश में बढ़ती महंगाई और बेरोजगारी को उजागर करते हुए '''मोदी''' और '''योगी''' सरकारों की आलोचना की। उन्होंने चिंता व्यक्त की कि इन मुद्दों के कारण आगामी चुनावों में मतदाताओं में नाराजगी होगी। * '''अगस्त 2022''': बड़थ्वाल को '''सामाजिक रूप से प्रभावशाली व्यक्तियों''' में से एक के रूप में पहचाना गया और सामाजिक मंचों पर उनके वकालत कार्य और सक्रियता के लिए विभिन्न मीडिया आउटलेट्स में उनकी चर्चा हुई। * '''मार्च 2024''': स्वास्थ्य समस्याओं के कारण उन्हें '''मुंबई''' के अस्पताल में भर्ती कराया गया, और अभिनेत्री '''सोहेला कपूर''' ने '''कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी अस्पताल''' में उनसे मुलाकात की, जहाँ उनकी हालत स्थिर बताई गई। ---- === References === * '''AIMA Media''': बड़थ्वाल की सोशल मीडिया सक्रियता और एक सामाजिक रूप से प्रभावशाली व्यक्ति के रूप में उनकी पहचान का कवरेज (source).<ref>{{Cite web |title=हज़ारों दर्द भरे चेहरों पर मुस्कान लौटने वाले समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल समाज के लिए बन रहे है प्रेरणा स्रोत |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=198518 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref> * '''Amar Ujala''' : उनके प्रारंभिक जीवन, राजनीतिक संबद्धता और सामाजिक वकालत पर अंतर्दृष्टि (स्रोत). * '''AIMA Media''': बड़थ्वाल पर हिंसा से चिंता, स्मारक बर्थवाल ने प्रशासन को ठहराया जिम्मेदार, लोगों से की अपील.<ref>{{Cite web |title=हल्द्वानी हिंसा पर बड़थ्वाल ने जताई चिंता, समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल ने प्रशासन को ठहराया जिम्मेदार, लोगों से की अपील |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=203220 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref> * '''AIMA Media''': उत्तरकाशी टनल रेस्क्यू: 'चुनाव प्रचार में व्यस्त हैं मुख्यमंत्री', सुरंग हादसे को लेकर सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल ने बीजेपी पर साधा निशाना<ref>{{Cite web |title=Uttarkashi Tunnel Rescue: ‘चुनाव प्रचार में व्यस्त मुख्यमंत्री’, टनल हादसे पर समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल ने भाजपा को लिया आड़े हाथ |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=176561 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref> * '''AIMA Media''': समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल ने लोकसभा चुनाव लड़ने का किया ऐलान, पौड़ी से लड़ेंगे चुनाव <ref>{{Cite web |title=समाजसेवी अंकित बड़थ्वाल ने लोकसभा चुनाव लड़ने का किया ऐलान, पौड़ी से ठोकेंगे ताल |url=https://aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=191975 |access-date=2025-07-07 |website=aimamedia.org}}</ref><br /> == कब्रिस्तान के खिलाफ == ''' अंकित बड़थ्वाल ''' महाराष्ट्र में कांग्रेस से गठबंधन के बाद शिवसेना छोड़कर गैर-राजनीतिक संगठन विश्व हिंदू सेना में शामिल हो गए थे। इससे पहले, सामाजिक कार्यकर्ता बड़थ्वाल उत्तराखंड में तब चर्चा में आए थे जब उन्होंने देहरादून कालसी में 80 बीघा ज़मीन पर कब्रिस्तान के लिए 26 जनवरी 2021 को वन विभाग कालसी के कार्यालय के बाहर आत्मदाह की चेतावनी दी थी और उनका पोस्टर वायरल हुआ था। उस मामले में भी पुलिस ने सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल को मुख्य आरोपी बनाकर मुकदमा दर्ज किया था। == भाजपा नेता विनोद आर्य के बेटे == '''अंकित बड़थ्वाल''' ने फेसबुक और ट्विटर पर नारायण राणे के खिलाफ कई पोस्ट किए हैं... सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल ने भाजपा नेता विनोद आर्य के बेटे का सिर कलम करने वाले को 3 लाख रुपये का इनाम देने की घोषणा की है। सामाजिक कार्यकर्ता अंकित बड़थ्वाल ने फेसबुक और ट्विटर पर भाजपा नेता विनोद आर्य के बेटे के खिलाफ कई आपत्तिजनक पोस्ट भी किए हैं। बड़थ्वाल ने भाजपा नेता विनोद आर्य के बेटे के खिलाफ आपत्तिजनक भाषा का प्रयोग किया है। उन्होंने अपने फेसबुक वॉल पर लिखा है कि जेबकतरे और ब्लैक में टिकट बेचने वाले व्यक्ति को भाजपा ने पार्टी में रखा है। उनके बेटे ने इतना घटिया काम किया। उसने सस्ती लोकप्रियता हासिल करने के लिए अंकिता भंडारी जैसी कई लड़कियों के साथ ऐसा किया। ऐसे आदमी का सिर कलम कर देना चाहिए और ऐसा करने वाले को मैं 3 लाख रुपये का इनाम दूंगा। इसके साथ ही ट्विटर अकाउंट पर उन्होंने मंत्री विनोद आर्य और उनके बेटे पुलकित आर्य के लिए अभद्र भाषा का प्रयोग किया और लिखा, मैं तुमसे वादा करता हूं पुलकित आर्य: तुम्हारी मृत्यु के बाद, मैं तुम्हारी अस्थियों को हरिद्वार में विसर्जित नहीं होने दूंगा। तुम्हारी आत्मा सदियों तक भटकती रहेगी। == सक्रियता == '''अंकित बड़थ्वाल''' को ''उत्तराखंड''' और ''उत्तर प्रदेश''' में अपनी ज़मीनी सक्रियता के लिए व्यापक रूप से जाना जाता है, जो आम नागरिकों को प्रभावित करने वाले सामाजिक-राजनीतिक मुद्दों पर केंद्रित है। उनकी सक्रियता युवाओं की भागीदारी, किसानों के अधिकारों, भ्रष्टाचार विरोधी प्रयासों और ज़मीनी विरोध प्रदर्शनों और डिजिटल प्लेटफ़ॉर्म, दोनों के माध्यम से सरकारी नीतियों की मुखर आलोचना तक फैली हुई है। ---- === सक्रियता के प्रमुख क्षेत्र === ==== 1. युवा बेरोज़गारी ==== बड़थ्वाल ने भारत में, खासकर उत्तरी राज्यों में, "युवा बेरोज़गारी" के बढ़ते मुद्दे को लगातार उजागर किया है। सोशल मीडिया अभियानों और सड़क पर प्रदर्शनों के माध्यम से, उन्होंने सरकार से रोज़गार के अधिक अवसर पैदा करने और सार्वजनिक सेवाओं में भर्ती में देरी को दूर करने का आग्रह किया है। ==== 2. मुद्रास्फीति और मूल्य वृद्धि ==== 2021-2022 के आर्थिक संकट के दौरान, बड़थ्वाल ने ईंधन की बढ़ती कीमतों, खाद्य पदार्थों की बढ़ती कीमतों और अन्य मुद्रास्फीतिकारी दबावों के खिलाफ कड़ा रुख अपनाया। उन्होंने ''राज्य और केंद्र दोनों सरकारों'' पर मुद्रास्फीति को नियंत्रित करने में विफल रहने और आम जनता पर बोझ डालने का आरोप लगाया। ==== 3. भ्रष्टाचार विरोधी अभियान ==== अंकित बड़थ्वाल सरकारी कार्यालयों और राजनीतिक संगठनों में भ्रष्टाचार के खिलाफ मुखर रहे हैं। उन्होंने लोक प्रशासन में ''पारदर्शिता और जवाबदेही''' की मांग की है, और अक्सर नौकरशाही की अक्षमता और पक्षपात के स्थानीय उदाहरणों का हवाला दिया है। ==== 4. किसानों के अधिकार ==== बड़थ्वाल ने'''भारतीय किसान विरोध प्रदर्शन (2020-2021)''' के साथ एकजुटता दिखाई है और विवादास्पद कृषि कानूनों को निरस्त करने की माँग का समर्थन किया है। उन्होंने ग्रामीण उत्तराखंड और पश्चिमी उत्तर प्रदेश में '''न्यूनतम समर्थन मूल्य (MSP), ऋण माफी और बेहतर सिंचाई सहायता की आवश्यकता पर सक्रिय रूप से आवाज़ उठाई है। ---- === सक्रियता के तरीके === * '''सोशल मीडिया एडवोकेसी''': अंकित बड़थ्वाल युवाओं तक पहुँचने और सशक्त राजनीतिक विचार साझा करने के लिए '''फेसबुक, इंस्टाग्राम और ट्विटर''' जैसे प्लेटफॉर्म का उपयोग करते हैं। नेताओं और पार्टी की नीतियों की तीखी आलोचना के कारण उनके पोस्ट अक्सर वायरल हो जाते हैं। * '''शांतिपूर्ण विरोध प्रदर्शन और जनसभाएँ''': उन्होंने कई '''अहिंसक रैलियों''' का आयोजन और उनमें भाग लिया है, खासकर सरकारी भर्ती परीक्षाओं, किसान अधिकारों और स्थानीय शासन के मुद्दों पर। * '''मीडिया से जुड़ाव''': क्षेत्रीय समाचार पोर्टल और स्वतंत्र ब्लॉग अक्सर उनकी गतिविधियों को कवर करते हैं। युवाओं को संगठित करने और सत्ता के सामने सच बोलने के उनके निरंतर प्रयासों के लिए उन्हें ''एआईएमए मीडिया'' पर चित्रित किया गया है। ---- === उल्लेखनीय घटना === दिसंबर 2021 में, बड़थ्वाल ने एक बयान जारी कर भविष्यवाणी की थी कि अगर मुद्रास्फीति और बेरोजगारी पर ध्यान नहीं दिया गया, तो सत्तारूढ़ दलों को चुनावी नतीजों का सामना करना पड़ेगा। इस बयान ने स्थानीय मीडिया और सामाजिक हलकों का ध्यान आकर्षित किया, जिससे उन्हें युवा कार्यकर्ताओं के बीच एक राजनीतिक रूप से साहसी आवाज़ के रूप में स्थापित किया गया। igit1076ipa7hic8vfhh203kix2mhfv सदस्य वार्ता:Max 3 1293203 6631508 6631468 2026-10-20T14:35:13Z Noukayami 942574 /* विलय अनुरोध */ उत्तर 6631508 wikitext text/x-wiki {{Archives|auto=yes|search=yes}} ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|संजीव कुमार}} से [[सदस्य_वार्ता:संजीव कुमार#बॉट से ब्लॉक हटाने हेतु निवेदन|वार्तालाप]] किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को 7 दिन हो चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी प्रबंधक के प्रति संतुष्ट या असंतुष्ट होने पर सदस्यगण [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर अपना मत दर्ज कर सकते हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>वार्ता</sup>]] 07:20, 30 मार्च 2025 (UTC) :Riteze जी, कृपया बार-बार एक ही संदेश न छोड़ें। मैंने संदेश पढ़ लिया है और यदि टिप्पणी करनी होती तो अब तक कर चुका होता। दोनों प्रबंधक अपना काम कर रहे हैं और यदि आपको शिकायत है तो उचित स्थान पर लिखें। – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 07:26, 30 मार्च 2025 (UTC) == सुधार अनुरोध == नमस्ते DreamRimmer जी, जैसे की मेरे वार्ता पृष्ठ पर मैं आपके सन्देशों को देख रहा था, मुझे लगता है यह समस्या भी आप सुधार दोगे। सन्दर्भों में आ रही कुछ समस्या को सुधारने के क्रम में साथी प्रबन्धक ने [[मॉड्यूल:Citation]] में कुछ सुधार किये। इससे वो समस्या तो दूर हो गयी लेकिन एक अन्य समस्या आने लग गयी। लेखों में माह के नाम के लिए अलग-अलग वर्तनियाँ काम में ली गयी हैं। इसी तरह उपरोक्त बदलाव के बाद मैंने भी यहाँ सुधार का प्रयास किया। मैंने [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] और [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] में सुधार किया। अब ये sandbox वाली तिथियाँ ले रहा है जो सम्भवतः कहीं पाथ सुधारने से ठीक हो जायेगा। समस्या यह है कि यहाँ पर हिन्दी माह के नाम "फरवरी" (बिना नुक्ता के), "एप्रिल" (कम प्रचलन वाली वर्तनी), "सितम्बर", "अक्तुबर", "नवंबर" और "दिसंबर" (क्रम में बाद में लिखे गये) लिखने पर सन्दर्भों में त्रुटि आ रही है। क्या आप इस त्रुटि को सुधारने का प्रयास कर सकते हैं? आप चाहें तो किसी भी लेख में {{tl|cite web}} साँचा लगायें और <code>date</code>, <code>archive-date</code> या <code>access-date</code> प्राचलों को "1 एप्रिल 2025" मान देकर देखें। जैसे <nowiki>{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025}}</nowiki><span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 06:25, 7 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:57, 7 जुलाई 2025 (UTC) ::नमस्ते DreamRimmer जी, एक समस्या अभी भी आ रही है। <code>archive-date</code> प्राचल में यदि दिनांक के अंक देवनागरी में हैं तो यह नहीं पहचान पा रहा है और त्रुटि आ रही है। जैसे [[मालपुरा विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)]] के तीसरे सन्दर्भ में है।<!--{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709000000/http://example.com |archive-date=9 जुलाई 2025|access-date=९ जुलाई २०२५}}--> ::इसी क्रम में मुझे एक और समस्या याद आ रही है जिसके सुधरने की मैंने आशा छोड़ रखी है। Vector 2010 स्किन में सबसे उपर एक अंक परिवर्तक दिखाई देता था लेकिन अब नवीन स्किन में वो नहीं दिखाई देता। उसमें किसी भी पृष्ठ पर अंकों को देवनागरी/अंग्रेज़ी में परिवर्तित करने का विकल्प मिलता था। इसे उदाहरण के रूप में मैंने एक स्क्रीनशॉट [https://streamable.com/408p0v यहाँ] पर डाला है, आप चाहें तो किसी भी पृष्ठ के यूआरएल में <code>?useskin=vector</code> लिखकर देख सकते हो। मोबाइल में मुझे <s>लॉगिन करने से पहले</s> यह विकल्प दिखाई देता है <s>लेकिन लॉगिन करते ही दिखाई देना बंद हो जाता है।</s> हालांकि मोबाइल में मीन्यू में दिखाई देता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 9 जुलाई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: हालाँकि मैंने इस गैजेट स्क्रिप्ट में कुछ नोड्स से जुड़ी समस्याएँ अवश्य देखी हैं, लेकिन मुझे पोर्टलेट से संबंधित कोई विशेष परेशानी नज़र नहीं आई। यह गैजेट जिस ID को लक्षित करके मेन्यू में लिंक जोड़ता है, वह DOM में मौजूद है और मेरे लिए सही प्रकार से कार्य कर रहा है। कृपया एक बार अपनी वरीयताओं में जाकर यह जाँच लें कि “अंक परिवर्तक” सक्षम है या नहीं। मैंने इस गैजेट को मीडियाविकि के अनुसार अद्यतन किया था, परंतु उसमें कुछ दिक्कतें आने के कारण उसे पुनः पहले की स्थिति में लौटा दिया गया है। मैंने अपने उपयोगकर्ता पृष्ठ पर इसका परीक्षण भी किया, किंतु मुझे कोई स्पष्ट समस्या दिखाई नहीं दी। मुझे लगता है कि यह कोई सर्वर-साइड समस्या नहीं, बल्कि क्लायंट-साइड समस्या है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 01:16, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, क्या आपको "अंक परिवर्तक" दिखाई दे रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:20, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरे लिए यह ठीक काम कर रहा है और पोर्टलेट लिंक भी दिख रहा है, शायद यह समस्या आपको ही आ रही है। अगर यह आपके लिए काम नहीं कर रहा है तो आप इसे वरीयताओं से अक्षम करके अपने common.js से लोड करके देख सकते हैं: <code>mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=मीडियाविकि:Gadget-Numeral_converter.js&action=raw&ctype=text/javascript');</code> Archivedate की समस्या के लिए या तो मुझे देवनागरी अंकों को समझने के लिए नया पार्सर जोड़ना होगा या फिर अरबी अंकों के लिए कोई उपनाम अलियास बनाकर काम चलाया जा सकता है, मैं कोशिश करता हूँ कि इसे वैसे ही काम करने लायक बना सकूँ। अभी मैं कंप्यूटर पर हूँ और अगले कुछ घंटों तक ऑनलाइन ही रहूँगा तो आपको अपडेट दूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 04:38, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::[[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] और [[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] पर <code>local_digits</code> में नागरी अंक लिखे हुए हैं और इसी कारण <code>date</code> और <code>access-date</code> के साथ काम कर रहा है। <code>archive-date</code> में इस दिनांक की तुलना <code>archive-url</code> के मान से जाँचता है जहाँ <nowiki>https://web.archive.org/web/<संख्यात्मक_मान>/http://example.com</nowiki> में जो <nowiki><संख्यात्मक_मान></nowiki> पहले चार अंक वर्ष, बाद के 2 अंक माह और उसके बाद के 2 अंक दिन को बताते हैं। ::::::अंक परिवर्तक वाला आप कोई स्क्रीनशॉट दिखा सकते हो क्या? नयी स्किन में ये कहाँ दिखाई दे रहा है? हो सकता है मैंने ढ़ंग से ध्यान नहीं दिया हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मुझे [https://ibb.co/99swZbhx Vector 2022] और [https://ibb.co/bM5cp3cC Vector 2010] दोनों में यह ठीक से दिखाई दे रहा है। "archivedate" वाली समस्या भी ठीक कर दी गई है। मैंने check_date फ़ंक्शन से पहले archive-date और archive-url की तारीख़ों में देवनागरी अंकों को आंतरिक रूप से मानक ASCII अंकों में बदल दिया है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:03, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::::ओह! यहाँ सम्भवतः मैंने ध्यान ही नहीं दिया था। ये दिखाई दे रहा है। लेकिन इसके लिए लॉगिन होना आवश्यक है। vector 2010 वाला बिना लॉगिन के दिखाई देता था। जबकि गैजेट डेफिनेशन में इसे डिफॉल्ट रखा गया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) नमस्ते DreamRimmer जी, [[सिराक्यूज विश्वविद्यालय]] नामक लेख में यदि {{tl|authority control}} जोड़ा जाता है तो "लुआ त्रुटि मॉड्यूल:Authority_control में पंक्ति 51 पर: attempt to call field '?' (a nil value)।" दिखाई दे रही है। समरूप त्रुटि कुछ अन्य लेखों पर भी हो सकती है। मैं इसका कारण नहीं खोज पाया हूँ। समय मिले तो इसे सुधारने की कोशिश कीजियेगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:13, 26 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[विशेष:Diff/6458414]] के साथ ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 03:15, 27 जुलाई 2025 (UTC) == बॉट संचालक == मेरे बॉट खाते से toolforge पर आपकी ही स्क्रिप्ट चल रही हैं। अतः बेहतर होगा कि मैं आपको भी बॉट संचालक में जोड़ दूँ। वर्तमान में मैंने जो बॉट पासवर्ड वहाँ जोड़ रखा है उससे प्रबंधकीय कार्यों की अनुमति नहीं है अतः आप केवल वो कार्य ही कर पावोगे जिनमें प्रबंधन अधिकार नहीं हैं। आवश्यकता पड़ी तो प्रबंधन अधिकार भी उसमें अद्यतन कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त आप अन्य विकिपीडियाओं पर भी बॉट चला सकते हैं जिनपर बॉट फ्लैग है। क्या आपको यह उचित लग रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:41, 25 अगस्त 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, सुझाव के लिए धन्यवाद। आपका बॉट जिन अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर सक्रिय है, उनमें मेरी रुचि कम ही रही है। आपकी टूलफ़ोर्ज़ एक्सेस से मैं हिंदी विकिपीडिया पर स्वयं कोई कार्य नहीं करना चाहता, लेकिन यदि आवश्यकता हुई तो आपसे पूछकर कार्य कर सकता हूँ। वैसे भी आप हमेशा सक्रिय रहते ही हैं, इसलिए कोई भी काम होगा तो उसका कोड आपके साथ साझा कर दूँगा। यदि किसी सुधार की आवश्यकता हुई या कोई आवश्यक कार्य सामने आया तो कर लूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 25 अगस्त 2025 (UTC) == core का कोड उपयोग करने में समस्या == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं toolsforge पर <code>pywikibot-core</code> का कोड काम में लेना चाहता हूँ। लेकिन जैसे ही मैं कोई कमांड देता हूँ तो वहाँ यह त्रुटि आ रही है: <pre>No module named 'packaging' Please install it with &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;pip install packaging</pre><br> मैं इसे इंस्टॉल भी नहीं कर पा रहा हूँ। जब मैं <code>source pwbvenv/bin/activate</code> कर चुका हूँ तब इसकी अलग से आवश्यकता होगी क्या? हालांकि मैंने अन्य किसी स्क्रिप्ट की इन दिनों जाँच नहीं की है अतः पता नहीं कि अन्य कोई समस्या है या नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 24 सितंबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैंने इसे ठीक कर दिया है। अब आप फिर से कोशिश करें। यह दिक्कत पिछले कुछ दिनों से कई लोगों को आ रही है। समझ नहीं आता कि pip बार-बार क्यों टूट जाता है। वर्चुअल एनवायरनमेंट पुराना हो तब भी यह समस्या नहीं होनी चाहिए, क्योंकि हम Python 3.11 का इस्तेमाल कर रहे हैं। यह अभी भी नया वर्ज़न है। भले ही अब 3.13 आ गया है, लेकिन 3.11 भी पूरी तरह सपोर्टेड है, इसलिए दिक्कत नहीं आनी चाहिए थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 18:22, 24 सितंबर 2025 (UTC) == आमेर दुर्ग == मेरे प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने सिर्फ स्रोत्र जोड़ा है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:14, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]]: मैं देख रहा हूँ कि आप कई लेखों में मीणा जाति का प्रचार करने की कोशिश कर रहे हैं। कृपया जातीय योद्धा जैसे संपादन न करें, अन्यथा आपका यह कठपुतली खाता अवरुद्ध किया जा सकता है। आशा है आप सकारात्मक योगदान देने का प्रयास करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:21, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मेरा मक़सद स्रोतों के माध्यम से लेख को अच्छा बनाने का प्रयास है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:27, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जैसे मैं मीणा समुदाय के चांदा वंश के लिए पृष्ठ तैयार करने के लिए तीन स्रोतों का उपयोग कर रहा हूँ, लेकिन कुछ समस्याओं का सामना कर रहा हूँ। ::1. Rulers, Criminals and Denotified Tribe: A Historical Journey of the Meenas ::2. Origin Of Kachcwaha In Dhundhar Region of Rajasthan ::3. Evolution, extension and consolidation of meena tribe [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:32, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == लेख विकिडेटा से जोड़ने के लिए == नमस्ते, क्या आप मेरे द्वारा प्रतियोगिता में बनाए गए लेखों को विकिडेता से जोड़ने में मदद कर सकते हैं? मैं इन्हें जोड़ नहीं पा रही क्योंकि शायद ये सुरक्षित हैं। लेख हैं [[ए मिडसमर नाइट्स ड्रीम]], [[गुलामी उन्मूलन आंदोलन]], [[गेम शो]], [[फोटो जर्नलिज़्म]], [[टाक शो]]। [[सदस्य:RichaD|RichaD]] ([[सदस्य वार्ता:RichaD|वार्ता]]) 14:00, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:RichaD|RichaD]]: {{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:29, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) == पृष्ठ पुनर्स्थापन (Userfy) हेतु अनुरोध == मैं Cinemaniac007 हूँ। आपने ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को CSD A2 के अंतर्गत हटाया था। मैंने अब अपने सदस्य पृष्ठ पर स्पष्ट COI disclosure जोड़ दिया है। कृपया ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को मेरी व्यक्तिगत सैंडबॉक्स में (Userfy) पुनर्स्थापित कर दें ताकि मैं उसमें तटस्थ भाषा और विश्वसनीय स्रोत जोड़कर सुधार कर सकूँ। धन्यवाद। [[सदस्य:Cinemaniac007|Cinemaniac007]] ([[सदस्य वार्ता:Cinemaniac007|वार्ता]]) 13:50, 20 नवम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''DreamRimmer जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:19, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :धन्यवाद। आपको भी नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:03, 1 जनवरी 2026 (UTC) ==हिंदी विकिस्रोत पर लोकल फाइल अपलोड के संबंध में== नमस्कार DreamRimmer जी! आपसे एक सहायता चाहिए थी। हिंदी विकिस्रोत पर फाइलें इस प्रकार लोकली अपलोड नहीं हो पा रहीं, जिससे कि उन्हें OCR किया जा सके। चूंकि <nowiki>{{PD-India}}</nowiki> फाइलों को कॉमन्स पर अपलोड नहीं किया जाना चाहिए इसलिए उन्हें लोकली अपलोड करने के लिए यह आवश्यक है। शायद यह काम फैब्रिकेटर पर हो सके। यदि आप इसमें कुछ सहायता कर सकें तो बताइएगा। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 04:30, 2 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, ज़रूर। इसके लिए दो काम करने होंगे। पहला, विकिस्रोत की चौपाल पर एक प्रस्ताव लाना होगा, ताकि हम उसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकें। दूसरा, हमें एक [[m:Non-free content#Exemption Doctrine Policy|Exemption Doctrine Policy]] की आवश्यकता होगी। इसके उदाहरण के लिए आप [[:en:Wikipedia:Non-free content criteria|Wikipedia:Non-free content criteria]] देख सकते हैं। यह नीति तैयार हो जाने के बाद हम इसे प्रस्ताव के साथ ही समुदाय के सामने रख सकते हैं और फिर दो सप्ताह बाद इसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकते हैं। शेष काम मैं संभाल लूँगा। प्रस्ताव आप कुछ इस तरह लिख सकते हैं: {{tq|मैं सभी सदस्यों के लिए स्थानीय अपलोड सक्षम किए जाने का प्रस्ताव रख रहा हूँ, क्योंकि {{tl|PD-India}} सामग्री कॉमन्स के लिए उपयुक्त नहीं है; अतः ऐसी फाइलों को स्थानीय रूप से अपलोड करने से OCR कार्य में सुविधा होगी। इसलिए मेरा प्रस्ताव है कि हिंदी विकिस्रोत पर स्थानीय अपलोड की सुविधा सक्षम की जाए। अपलोड कार्य [[En:Wikipedia:Non-free content|Wikipedia:Non-free content]] जैसी अपलोड नीतियों के अनुरूप किया जाएगा, जिससे फेयर यूज़ फ़ाइलों का भी स्थानीय अपलोड संभव हो सके। साथ ही, मैं Exemption Doctrine Policy नीति को भी समुदाय के समक्ष प्रस्तावित कर रहा हूँ। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है।}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:21, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद आपका। मैं इस सप्ताहांत तक आपके सुझाव के अनुसार प्रस्ताव और नीति तैयार कर लेता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:38, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबन्धक नामांकन पृष्ठ पर अनुभाग सम्पादन == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं देख पा रहा हूँ कि आपके वर्तमान नामांकन के पश्चात् [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] पर अनुभाग सम्पादन नहीं हो पा रहा है। मुझे ऐसा कोई साँचा या मैजिक वर्ड भी नहीं दिखाई दे रहा जिससे यह विकल्प बंद हो गया है। कृपया आप इस समस्या को देख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:29, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, अनुभाग संपादन काफी समय से बंद है। मैंने अपने आवेदन से पहले भी इसे बंद ही पाया था। इसका मुख्य कारण इस पृष्ठ पर प्रयुक्त [[विकिपीडिया:विशेषाधिकार निवेदन/शीर्ष|शीर्ष साँचा]] है, जो पृष्ठ पर बॉर्डर जोड़ता है। मैंने बॉर्डर हटा दिया है, इसलिए अब यह सुविधा कार्य करने लगी है। DiscussionTools बॉर्डर के भीतर मौजूद टिप्पणियों और अनुभागों की पहचान नहीं कर पाता, इसी कारण यह काम नहीं करता। यदि हम पुनः बॉर्डर जोड़ते हैं, तो हम फिर से अनुभाग संपादन का उपयोग नहीं कर सकेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:06, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) ::सुधार के लिए धन्यवाद। मैंने पृष्ठ का इतिहास देखा और ऐसे प्रतीत हुआ कि पिछली बार मैंने टिप्पणी अनुभाग सम्पादन से की थी। जो भी हो, मुझे वर्तमान स्वरूप भी ठीक लग रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:28, 19 फ़रवरी 2026 (UTC) == बिना सामग्री वाले लेख == नमस्ते DreamRimmer जी, क्या आप [[वितली गिन्ज़बर्ग]] जैसे लेखों को सूचीबद्ध करने का कोई तरिका जानते हैं? ऐसे पृष्ठों को [[:en:User:Dr_pda/prosesize.js|User:Dr pda/prosesize.js]] से देखने पर 10 से कब शब्द दिखाई देते हैं। ऐसे लेख या तो सामग्री रहित (बहुत कम) होते हैं या फिर एआई से निर्मित होते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:31, 17 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ऐसे ज्यादातर लेख विज्ञान से संबंधित हैं। अगर आपको सूची चाहिए, तो मैं दे सकता हूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:46, 17 मार्च 2026 (UTC) ::हाँ, सूची बना दीजिएगा जिससे समय मिलने पर कम से कम 100 शब्द तो रख सकें। सम्भव है किसी प्रतियोगिता में शामिल करके कुछ विस्तार करवाया जाये।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:09, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय यह पृष्ठ विकिपीडिया में पहले से ही मौजूद है| :::[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%9B%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 छोटे पृष्ठ] :::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] मैंने 5000 लेखों को प्रोसेस किया, जिनमें अच्छी-खासी संख्या में लेख इस मापदंड में आ रहे हैं। अगर आपको और लेखों की जरूरत हो, तो याद दिला दीजिए। [[सदस्य:DreamRimmer/RandomPage]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय इन लेखों को आरोही या अवरोही क्रम में लिखने से इन्हें सुधारने में आसानी होगी| ::::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 17 मार्च 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपको सम्भवतः मेरा सन्देश समझ नहीं आया। :::::DreamRimmer जी, इस सूची के लिए धन्यवाद। यह मुझे उपयोगी सूची लग रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:33, 17 मार्च 2026 (UTC) == अधिकार के संबंध में == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय यह जानना चाहता हूं कि मैं किन-किन अधिकार के लिए नामांकन कर सकता हूं| अभी के योगदान पर [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :मेरा सुझाव है कि अभी कुछ समय आप नीतियों को अच्छी तरह समझने और जो सामान्य कार्य अभी कर रहे हैं, उसी पर ध्यान देने की कोशिश करें। आगे अनुभव और लगातार अच्छे योगदान के आधार पर अधिकारों के लिए नामांकन किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:07, 18 मार्च 2026 (UTC) == प्रश्न == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, मैने [[1973 पेरिस ओपन - पुरुष एकल]] को हटाने का नामांकन किया है क्या ये मापदंड सही या कोई दूसरा मापदंड प्रयोग करूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:02, 20 मार्च 2026 (UTC) :आपने जो मापदंड लगाया है वह सही नहीं है। मैं आपकी जगह होता तो इसे हटाने के बजाय सुधारने का प्रयास करता। यदि इसे हटाने की बात है तो मेरे विचार से [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] अधिक उचित रहेगी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:14, 20 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, ::[[सदस्य वार्ता:Rambeer Vishwakarma]] इसे सुधरा तथा लेखक बर्बरता कर रहे है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:03, 20 मार्च 2026 (UTC) ==माफ़ी चाहूंगा पर== नमस्ते DreamRimmer जी, [[ज्योति देशपांडे]] लेख को विकिपीडिया पर पृष्ठों को हटाने की नीति के अंतर्गत आपने हटा दिया था। लेकिन उसी समय मै इस लेख में सुधार कर रहा था। जब मैने बदलाव प्रकाशित किया, लेख फिर से बन गया है। यदि आप को लगता है की इस लेख को नहीं रखना है, तो माफ़ी चाहूंगा पर आपको लेख को हटाने का काम फिर से करना होगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:12, 24 मार्च 2026 (UTC) :धर्मेंद्र जी, इसमें माफी की कोई आवश्यकता नहीं है, बल्कि सुधार के लिए आप धन्यवाद के पात्र हैं। मैंने पहले हटाए गए अवतरणों को पुनः स्थापित कर दिया है। मुझे नहीं लगता कि अब इसे हटाने की आवश्यकता है। बाकी यदि कोई अन्य प्रबंधक चाहे, तो इसे फिर से नामांकित कर सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:55, 24 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|चाहर धर्मेंद्र}} जी, नमस्ते! यदि आप किसी नये पृष्ठ को निर्मित कर रहे है या उसको सुधारने करना चाह रहे है, परन्तु उसमे कोई सामग्री न हो तो उस पृष्ठ पर <code>[[साँचा:निर्माणाधीन]]</code> जोड़ दे, जिससे कोई सदस्य उस पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित नहीं करेगा, परन्तु लेख में पर्याप्त मात्रा में सामग्री होनी ही चाहिए जिससे यह भी न प्रतीत हो की पृष्ठ पूर्ण रूप से रिक्त है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:32, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनुरोध == DreamRimmer जी, नमस्ते! क्या आप मेरे सदस्य पृष्ठ को निर्माण से पूर्ण सुरक्षित कर सकते हो? क्यूंकि मैं यहां पर अपना सदस्य पृष्ठ निर्मित नहीं करना चाहता हूँ, अगर आप पूर्ण सुरक्षित कर दे अनंत समय के लिए तो यह मेरे लिए अच्छा रहेगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:48, 24 मार्च 2026 (UTC) :Cptabhiimanyuseven जी, मुझे नहीं लगता कि यह एक अच्छा विचार है, क्योंकि इससे भविष्य में इसे बनाने के लिए एक प्रबंधक की आवश्यकता पड़ेगी, जबकि अभी इसे सुरक्षित करने की कोई स्पष्ट आवश्यकता नहीं है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:17, 24 मार्च 2026 (UTC) ::DreamRimmer जी, यहाँ सदस्यपृष्ठ निर्मित करने का मेरे पास कोई कारण नहीं है, जिस विकी पर मुझे अपना सदस्यपृष्ठ निर्मित करना था वहां पर हमने निर्मित कर लिया है, परन्तु [[:en:WP:UPROT|WP:UPROT]] के अंतर्गत सदस्य के अनुरोध पर सदस्यपृष्ठ सुरक्षित किया जा सकता है, कृपया पुन: विचार करें। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 07:25, 24 मार्च 2026 (UTC) :::मुझे नहीं लगता कि आपके द्वारा दिया गया कारण वास्तविक एवं उचित आवश्यकता को दर्शाता है; यदि ऐसा होता, तो मैं इसे सुरक्षित कर देता। फिर भी, यदि आप इसके लिए आग्रह कर रहे हैं, तो मुझे इसमें कोई आपत्ति नहीं है। मैं केवल इतना कहना चाहूँगा कि इस प्रकार के निवेदन अनावश्यक रूप से हम दोनों का समय व्यर्थ करते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:12, 24 मार्च 2026 (UTC) == सूचना == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, पहले बता नहीं पाया परंतु [[https://hi.wikimedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 हिंदी wikimedia]] में मैं पहले भी लॉगिन नहीं कर पा रहा था, अब तो खैर अवरोधित हूं, जांच लें| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:44, 30 मार्च 2026 (UTC) :हिंदी विकिमीडिया पर खाता बनाने के लिए वहाँ के प्रबंधकों से अनुरोध करना पड़ता है और मुझे लगता है कि यह अभी आपके लिए उपयुक्त नहीं है। मेरा सुझाव है कि फिलहाल आप केवल विकिपीडिया पर ही ध्यान दें। मैंने देखा है कि आप ऐसे विषयों के लेखों का अनुवाद कर रहे हैं जिनकी आपको पर्याप्त जानकारी नहीं है। कृपया केवल उन्हीं विषयों पर कार्य करें जो सरल हों और जिनके बारे में आपको अच्छी समझ हो। आपने बहुत कम समय में कई गलतियाँ की हैं और वे अब भी लगातार हो रही हैं। यह आपके लिए ठीक नहीं होगा, क्योंकि हर बार सद्भावना मानकर बात को अनदेखा नहीं किया जा सकता। मुझे आशा है कि आप मेरी बातों पर ध्यान देंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:01, 30 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, ::मैं अभी केवल उन पृष्ठों को सुधार रहा हूं जिन्हें संजीव कुमार जी ने टैग लगाकर चिन्हित किया है| और कुछ विकिपीडिया पर गलत संपादनों को सुधार देता हूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:07, 30 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने लिखा '''गलत संपादनों को सुधार देता हूं।''' हाल ही में आप ने आखिरी लेख पारलैंगिक रतिचित्रण बनाया है। क्या आपको लगता है कि इस लेख में किसी सुधार की आवश्यकता है? :::“[[पारलैंगिक रतिचित्रण]]” जैसे संवेदनशील विषय पर लिखे गए लेख के संदर्भ में भी कुछ पहलुओं पर ध्यान देकर उसे और बेहतर बनाया जा सकता है। साथ ही, ऐसे विषयों में मर्यादित और संतुलित अभिव्यक्ति विशेष रूप से महत्वपूर्ण होती है। :::* मेरा उद्देश्य केवल यह सुनिश्चित करना है कि लेख अधिक सुसंगत, स्पष्ट और पाठकों के लिए उपयोगी बन सके। क्या आप ऐसा कर सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:54, 30 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य अवरोधन नामांकन == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, सदस्य @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] बार बार चेतावनी के पश्चात् भी पृष्ठों में अपमानजनक सम्पादन कर रहे है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:37, 7 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]],@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@महोदय, अब @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] इन्होंने [[कन्नौज]] पर अपमानजनक सम्पादन किया है| क्योंकि मै कन्नौज का निवासी हूँ| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:36, 7 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त (Patrolling) कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक (Rollback) अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:31, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 अप्रैल 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == कुछ बाहरी उपकरण == नमस्ते DreamRimmer जी, मैंने एक [[वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान#लेख की श्रेष्ठ लेख समीक्षा: पहला भाग|श्रेष्ठ लेख नामांकन की समीक्षा]] करते हुये पाया कि [https://citations.toolforge.org उद्धरण] और [https://link-dispenser.toolforge.org/ बाहरी कड़ियाँ] जाँच के उपकरण हिन्दी विकि के लिए उपलब्ध नहीं हैं। ये कार्य करने वाले पुराने उपकरण अब बंद हो चुके हैं। क्या इसका कोई अन्य विकल्प उपलब्ध है? इसके अतिरिक्त [https://gptzero.me एआई की सहायता] वाला उपकरण कैसे काम में लूँ, इसमें भी आपसे सहायता चाहता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:56, 5 मई 2026 (UTC) :संजीव जी, उद्धरण टूल काफी समय से टूटा हुआ था और इसे हाल ही में नया मेंटेनर मिला है, इसलिए इसे फिलहाल हिंदी विकिपीडिया पर उपलब्ध करवाना मुश्किल है। इस टूल में कई महीनों से अनेक त्रुटियाँ थीं, जिन्हें अब नया मेंटेनर ठीक करने का प्रयास कर रहा है। इसका वेब इंटरफ़ेस अभी उपयोग योग्य नहीं है, लेकिन इसका गैजेट संस्करण हिंदी विकिपीडिया पर स्थापित किया जा सकता है। बाहरी कड़ियाँ जाँच उपकरण को भी जल्द हिंदी विकिपीडिया पर उपलब्ध करवाने की कोशिश करूँगा। एआई सहायता वाला उपकरण हिंदी भाषा के लिए पूरी तरह विश्वसनीय नहीं है, क्योंकि इसे मुख्य रूप से अंग्रेज़ी भाषा के डाटा पर प्रशिक्षित किया गया है। यहाँ तक कि अंग्रेज़ी के लिए भी इसे पूर्णतः भरोसेमंद नहीं माना जाता। फिर भी यदि आप इसके बारे में जानना चाहें, तो इसमें लॉगिन करने पर हर महीने 10,000 निःशुल्क टोकन मिलते हैं, जिनका उपयोग बेसिक और एडवांस जाँच में किया जा सकता है, जहाँ यह अपने सर्वोत्तम मॉडेल का उपयोग करके परिणाम देता है। इसके अतिरिक्त, अंग्रेज़ी और कुछ अन्य भाषा परियोजनाओं के लिए यह [https://wikipedia.gptzero.me/ यहाँ] पर निःशुल्क उपलब्ध है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:46, 6 मई 2026 (UTC) == खराब मशीनी अनुवाद ?== आपने हिन्दी विकिपीडिया पर आज [[प्रसन्नकुमार ठाकुर]] और [[योगेश चन्द्र बागल]] - ये दोनों लेख हटा दिये हैं। क्या आप इन दोनों में से कोई एक-एक वाक्य बता सकते हैं जो आपको 'खारब मशीनी अनुवाद' लग रहा हो? अन्यथा यदि आपने स्वयं न देखकर दूसरों के कहने या सूचना देने पर ये लेख हटायें हों, तो कृपया इनका पुनः ध्यानपूर्वक अवलोकन करें और बताएँ कि क्या ये सचमुछ 'खराब मशीनी अनुवाद' कहे जा सकते हैं? -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 15:44, 16 मई 2026 (UTC) : आपके उत्तर की प्रतीक्षा है। -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 08:41, 23 मई 2026 (UTC) :: '''क्या यह प्रश्न उत्तर की अपेक्षा नहीं रखता ???'''05:24, 14 जुलाई 2026 (UTC) == बार-बार पुनर्निर्मित पृष्ठों की सुरक्षा हेतु अनुरोध == नमस्कार DreamRimmer जी, कृपया ‘[[दीनदयाल सोनी बाँदा]]’ एवं ‘[[दीनदयाल सोनी ‘स्वर्ण’]]’ पृष्ठों को भी सुरक्षित करने पर विचार करें। ये पृष्ठ पूर्व में कई बार हटाए जा चुके हैं, फिर भी इन्हें पुनः निर्मित किया जा रहा है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:17, 24 मई 2026 (UTC) == मुकेश मिश्र लेख हटाने से संबंधित पुनः समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्कार, @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मुकेश मिश्र जी का पृष्ठ दिए गए विश्वसनीय संदर्भों को देखे बिना हटाया गया प्रतीत होता है। लेख में राष्ट्रीय एवं क्षेत्रीय समाचार स्रोत जोड़े गए थे, जो विषय की उल्लेखनीयता को स्पष्ट करते हैं। कृपया एक बार संदर्भों की पुनः समीक्षा करें। यदि किसी स्रोत या सामग्री पर विशेष आपत्ति है तो कृपया उसे स्पष्ट करें, ताकि आवश्यक सुधार किया जा सके। विकिपीडिया पर किसी भी लेख के संबंध में चर्चा एवं सहमति की प्रक्रिया महत्वपूर्ण मानी जाती है, और ऐसे मामलों में संवाद पृष्ठ पर विस्तार से चर्चा करना उचित होता है। पुनः समीक्षा हेतु एवं लेख को वापस बहाल करने के लिए संदर्भ साथ में संलग्न कर रहा हूँ। # https://www.jagran.com/bihar/darbhanga-mukesh-mishra-bihars-karate-star-shines-nationally-40163302.html # https://www.bhaskar.com/local/bihar/darbhanga/darbhangasadar/news/delhi-national-karate-competition-committee-mukesh-mishra-137399763.html # https://m.haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/darbhanga-coach-mukesh-mishra-is-preparing-national-level-karate-players-2308191 # https://www.bhaskar.com/local/bihar/darbhanga/news/mukesh-from-darbhanga-becomes-bihar39s-first-wkf-accredited-karate-coach-136948544.html # https://www.livehindustan.com/bihar/darbhanga/story-mukesh-mishra-appointed-as-first-karate-coach-from-bihar-by-world-karate-federation-201768504241043.amp.html # https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/darbhanga/darbhanga-news-karate-coach-mukesh-mishra-india-team-philippines # https://www.bhaskar.com/local/bihar/darbhanga/darbhangasadar/news/bihar-karate-coach-mukesh-mishra-dehradun-national-competition-2026-137993454.html # https://www.wkf.net/files/pdf/documents/List%20WKF%20ACRC%20Coaches.pdf धन्यवाद [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 03:39, 25 मई 2026 (UTC) == आईपी अवरोध अपवाद को नवीनीकृत करने के संदर्भ में == नमस्ते @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, मेरा 'आईपी अवरोध अपवाद' अधिकार 30 जून 2026 को समाप्त हो रहा है। इस अधिकार के बिना मुझे संपादन के दौरान बार-बार 'IP Block' की समस्या का सामना करना पड़ता है। चूँकि मैं विकिपीडिया पर लगातार सक्रिय हूँ, अतः मेरा आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया मेरे इस अधिकार को स्थायी या लंबी अवधि के लिए नवीनीकृत कर दें, ताकि मेरा संपादन कार्य सुचारू रूप से चलता रहे। सहायता के लिए धन्यवाद! --[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:00, 9 जून 2026 (UTC) :मुझे नहीं लगता कि अब इसकी कोई आवश्यकता है। आपका खाता अब वैश्विक रूप से अवरोधित नहीं है और जब तक आप लॉग-इन हैं, आपको संपादन करने में कोई समस्या नहीं आएगी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:03, 9 जून 2026 (UTC) == ड्राफ्ट:दीनदयाल सोनी - गूगल + विकिमीडिया साक्ष्य सहित संरक्षण हटाने हेतु == नमस्ते DreamRimmer जी, 1. `ड्राफ्ट:दीनदयाल सोनी` गूगल में इंडेक्स है। 2. Google AI उसे स्रोत मानकर सारांश बना रहा है। 3. `चित्र:Deendayal.jpg` 18 मई 2026 को विकिमीडिया कॉमन्स पर अपलोड होकर गूगल इमेज में टॉप पर है। [3 स्क्रीनशॉट संलग्न] ये तीनों साबित करते हैं कि विषय गूगल + विकिमीडिया द्वारा उल्लेखनीय माना जा चुका है। '''WP:GNG + WP:ANYBIO के 22 पक्के सबूत:''' 1. स्वदेश 28 May 2026 - पूरा पेज फीचर 2. अमर उजाला 7 बार: 2011-2026 3. दैनिक जागरण 4 बार: 2020-2026 4. हिन्दुस्तान 2 बार, 5. नवभारत टाइम्स, 6. दैनिक भास्कर 7. राज्यपाल पुरस्कार 3 सितम्बर 2005, प्रमाण-पत्र क्र. 16592 8. IG पुलिस प्रशंसा-पत्र जून 2021 9. आकाशवाणी छतरपुर 2017, 2019, 2025 10. "काव्य पुन्ज" 2019 + 9 अन्य सम्मान '''कुल: 21 मीडिया + 15 साल + राज्यपाल + IG + विकि फोटो + गूगल AI = WP:GNG 1100% पास''' कृपया संरक्षण हटाएं। मैं `{{COI|दीनदयाल सोनी}}` के साथ मुख्य नामस्थान में ले जाकर चित्र:Deendayal.jpg इन्फोबॉक्स में लगाऊंगा। <nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[विशेष:योगदान/&#126;2026-33987-01|&#126;2026-33987-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-33987-01|वार्ता]]) 06:15, 10 जून 2026 (UTC) == बार-बार जोड़ी जा रही बाहरी कड़ियों की समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्ते DreamRimmer जी, [[सदस्य:ViratNS]] के संपादनों का अवलोकन करने पर प्रतीत होता है कि उनके अनेक संपादनों में किसी न किसी प्रचारात्मक अथवा संदिग्ध बाहरी वेबसाइट की कड़ी जोड़ी जाती है। यह प्रवृत्ति चिंता का विषय है और इसकी समीक्षा की जानी चाहिए।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:28, 19 जून 2026 (UTC) :नमस्ते, :आपके संदेश और समीक्षा के लिए धन्यवाद। :मेरा उद्देश्य किसी प्रकार का प्रचार या बाहरी वेबसाइटों का प्रसार करना नहीं है। मैंने जिन संपादनों में बाहरी स्रोतों का उपयोग किया है, उनका उद्देश्य संबंधित विषयों में अनुपस्थित जानकारी को संदर्भ सहित जोड़ना था। यदि किसी संपादन में जोड़ा गया स्रोत विकिपीडिया की विश्वसनीय स्रोत नीति या बाहरी कड़ी दिशानिर्देशों के अनुरूप नहीं माना जाता है, तो मैं उस पर चर्चा करने तथा आवश्यक संशोधन या हटाने के लिए तैयार हूँ। :मैं आगे भी यह सुनिश्चित करने का प्रयास करूँगा कि केवल विषय से सीधे संबंधित, सत्यापन योग्य और उपयुक्त स्रोतों का ही उपयोग किया जाए। :धन्यवाद। [[सदस्य:ViratNS|ViratNS]] ([[सदस्य वार्ता:ViratNS|वार्ता]]) 08:42, 19 जून 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:ViratNS|ViratNS]]: मैंने आपके संपादन देखे हैं और उनमें से अधिकांश में ऐसे स्रोत जोड़े गए हैं जो विश्वसनीय प्रतीत नहीं होते तथा प्रचारात्मक प्रकृति के लगते हैं। इसके अतिरिक्त, आपने लेखों में AI/LLM द्वारा जनित प्रतीत होने वाली सामग्री भी जोड़ी है। इसलिए इसे आपकी अंतिम चेतावनी समझें। ::कृपया अपने संपादन में सुधार करें तथा केवल विश्वसनीय स्रोतों और गुणवत्तापूर्ण सामग्री का ही उपयोग करें। अन्यथा आपको संपादन करने से रोकना ही अंतिम उपाय होगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 09:01, 19 जून 2026 (UTC) :::नमस्ते DreamRimmer जी, :::आपकी टिप्पणी और समय देने के लिए धन्यवाद। :::यदि मेरे किसी संपादन में प्रयुक्त स्रोत विकिपीडिया की नीतियों और दिशानिर्देशों के अनुरूप नहीं हैं, तो मैं उन्हें पुनः समीक्षा करने तथा आवश्यकतानुसार संशोधित या हटाने के लिए तैयार हूँ। मेरा उद्देश्य किसी प्रकार का प्रचार करना नहीं है, बल्कि लेखों में उपलब्ध जानकारी को संदर्भ सहित विस्तारित करना था। :::AI/LLM द्वारा उत्पन्न सामग्री संबंधी आपकी टिप्पणी को भी मैं गंभीरता से लेता हूँ। आगे से मैं यह सुनिश्चित करने का प्रयास करूँगा कि जोड़ी जाने वाली सामग्री विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित हो, तटस्थ दृष्टिकोण में लिखी गई हो तथा विकिपीडिया की सामग्री नीतियों के अनुरूप हो। :::धन्यवाद। [[सदस्य:ViratNS|ViratNS]] ([[सदस्य वार्ता:ViratNS|वार्ता]]) 09:03, 19 जून 2026 (UTC) <blockquote>नमस्ते DreamRimmer जी, मेरे सदस्य वार्ता पृष्ठ (Doharesamaj1992) को हटाने के संबंध में यह संदेश है। मैं विकिपीडिया पर नया हूँ और मुझे यहाँ की नीतियों (विशेषकर वेब होस्ट के रूप में दुरुपयोग नीति) की पूरी जानकारी नहीं थी। अनजाने में हुई इस गलती के लिए मुझे खेद है। कृपया मुझे मार्गदर्शन दें कि मुझे क्या सुधार करना चाहिए ताकि मैं भविष्य में विकिपीडिया के नियमों के अनुसार सही योगदान दे सकूँ। धन्यवाद।</blockquote>[[सदस्य:Doharesamaj1992|Doharesamaj1992]] ([[सदस्य वार्ता:Doharesamaj1992|वार्ता]]) 04:04, 12 जुलाई 2026 (UTC) == Doharesamaj1992 == <blockquote>नमस्ते DreamRimmer जी, मेरे सदस्य वार्ता पृष्ठ (Doharesamaj1992) को हटाने के संबंध में यह संदेश है। मैं विकिपीडिया पर नया हूँ और मुझे यहाँ की नीतियों (विशेषकर वेब होस्ट के रूप में दुरुपयोग नीति) की पूरी जानकारी नहीं थी। अनजाने में हुई इस गलती के लिए मुझे खेद है। कृपया मुझे मार्गदर्शन दें कि मुझे क्या सुधार करना चाहिए ताकि मैं भविष्य में विकिपीडिया के नियमों के अनुसार सही योगदान दे सकूँ। धन्यवाद।</blockquote>[[सदस्य:Doharesamaj1992|Doharesamaj1992]] ([[सदस्य वार्ता:Doharesamaj1992|वार्ता]]) 04:12, 12 जुलाई 2026 (UTC) == Doharesamaj1992 == नमस्ते, मुझे विकिपीडिया की नीतियों की पूरी जानकारी नहीं थी। कृपया मुझे बताएं कि मेरे वार्ता पृष्ठ पर ऐसी क्या सामग्री थी जिससे नियमों का उल्लंघन हुआ, ताकि मैं भविष्य में ऐसी गलती न दोहराऊँ।" आपने अनुरोध है कि '''प्रयोगपृष्ठ (User Sandbox)''' में स्थानांतरित (Restore to Sandbox) कर दें, ताकि में उसमें सुधार कर सकूं। धन्यवाद [[सदस्य:Doharesamaj1992|Doharesamaj1992]] ([[सदस्य वार्ता:Doharesamaj1992|वार्ता]]) 04:30, 12 जुलाई 2026 (UTC) == Wikidata item से सम्बन्धित == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी नमस्कार, ऐसा प्रतीत होता है कि घृताची के लिए दो अलग Wikidata आइटम बने हुए हैं। Q115917801 में अंग्रेज़ी तथा अन्य भाषाओं के लेख जुड़े हैं। Q15647374 में केवल हिन्दी विकिपीडिया का लेख घृताची जुड़ा है। दोनों एक ही विषय के प्रतीत होते हैं। कृपया जाँच कर बताने का कष्ट करें कि क्या इनका विलय (merge) किया जाना चाहिए, अथवा हिन्दी साइटलिंक को उचित आइटम पर स्थानांतरित किया जाना चाहिए। मुझे तो ये जटिलता समझ नहीं आ रही। आशा है आप सुधार कर देंगे धन्यवाद।[[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 17:43, 18 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Pushkar Singh|Pushkar Singh]] जी, सुधार का प्रयास किया है, जहाँ तक मुझे आपका आशय समझ में आया। एक बार देख लें। और हो सके तो लेख में कुछ प्रामाणिक संदर्भ जोड़ दें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:05, 19 जुलाई 2026 (UTC) ::धन्यवाद @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं ठीक करने की कोशिश कर रहा था पर हुआ नहीं मुझसे। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 05:04, 19 जुलाई 2026 (UTC) == दुर्गेश राव - पृष्ठ पुनर्स्थापना अनुरोध == नमस्ते प्रबंधक जी, पृष्ठ "दुर्गेश राव" को आपके द्वारा व7 (साफ़ प्रचार) के तहत हटाया गया है। आपसे विनम्र अनुरोध है कि इस पृष्ठ की समीक्षा एक बार पुनः की जाए। पिछले संपादनों में इस जीवनी में से सभी प्रचारात्मक वाक्य हटा दिए गए थे और भारत सरकार के राष्ट्रीय प्रसारक "दूरदर्शन मध्य प्रदेश" (डीडी एमपी) के काव्यांजलि कार्यक्रम तथा "अमर उजाला" के प्रामाणिक संदर्भ (References) जोड़ दिए गए थे। व्यक्ति एक स्थापित कवि हैं और विकिपीडिया के उल्लेखनीयता (Notability) मापदंडों को पूरा करते हैं। कृपया पृष्ठ को पुनः स्थापित करने की कृपा करें ताकि इसे और बेहतर बनाया जा सके। धन्यवाद। --[[सदस्य:Kavita Anuragi|Kavita Anuragi]] ([[सदस्य वार्ता:Kavita Anuragi|वार्ता]]) 05:15, 29 अगस्त 2026 (UTC) == सहायता == @[[सदस्य:Max|Max]] जी, कृपया आप मेरे वार्ता पृष्ठ का एक संपादन छिपा दें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:24, 30 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} EPIC ने खाता लॉक हाईड कर दिया। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 15:30, 30 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] जी, धन्यवाद पर इसका अनुरोध किस तरह और कहाँ पर कर सकता हूँ। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:47, 30 अगस्त 2026 (UTC) == केवल कुमार (संगीतकार) पृष्ठ को हटाने के सम्बंध में अनुरोध == == केवल कुमार (संगीतकार) पृष्ठ को पुनर्स्थापित करने हेतु अनुरोध == नमस्ते Max जी, आपने हाल ही में "केवल कुमार (संगीतकार)" पृष्ठ को 'साफ़ प्रचार' (व7) के तहत हटाया है। केवल कुमार जी उत्तर प्रदेश के एक अत्यंत प्रतिष्ठित लोक संगीतकार और संगीत निर्देशक हैं, जिन्हें राज्य के सर्वोच्च 'यश भारती पुरस्कार' से भी सम्मानित किया जा चुका है। वे लंबे समय तक आकाशवाणी लखनऊ में संगीत संयोजक रहे हैं। हो सकता है कि मुझसे पहली बार में लेख की भाषा लिखने में कोई त्रुटि हुई हो जिससे वह प्रचार जैसा लगा। मेरा आपसे विनम्र अनुरोध है कि कृपया इस पृष्ठ को मेरे ड्राफ्ट (Draft) या सदस्य उपपृष्ठ (User Subpage) में स्थानांतरित कर दें। मैं इसकी भाषा को पूरी तरह से निष्पक्ष (Neutral) बनाऊँगा और इसमें विश्वसनीय समाचार पत्रों के संदर्भ भी जोड़ूँगा, ताकि यह विकिपीडिया के सभी नियमों के अनुकूल हो सके। आपके सहयोग के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] ([[सदस्य वार्ता:Raghuvansham12|वार्ता]]) 15:34, 16 सितंबर 2026 (UTC) == ओवरसाइट करें का अनुरोध == ओवरसाइट करें - [[सदस्य वार्ता:PRAVEEN KUMAR AWASTHI/EditCounterOptIn.js]] मैने इसका अनुरोध किया था Ticket#2026091910001541 OS#1 परन्तु उन्होंने प्रबंधक से संपर्क करने को कहा है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:01, 19 सितंबर 2026 (UTC) == पूछताछ == @[[सदस्य:Max|Max]] जी! क्या हिन्दी विकिपीडिया पर [[en:User:Polygnotus/DuplicateReferences]] इसे प्रयोग कर सकते है? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:12, 28 सितंबर 2026 (UTC) == [[राहुल शर्मा (किसान नेता)]] पृष्ठ को पुनर्स्थापित करने हेतु अनुरोध == नमस्ते [[सदस्य:Max|Max]] जी, आपने हाल ही में [[राहुल शर्मा (किसान नेता)]] पृष्ठ को 'व4 (साफ़ धोखा)' के आधार पर हटाया है। आपसे सविनय निवेदन है कि कृपया इस निर्णय पर पुनर्विचार करें: 1. वार्ता पृष्ठ पर पूर्व चर्चा: पृष्ठ पर व4 टैग लगाने वाले समीक्षक [[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी से वार्ता पृष्ठ पर विस्तृत चर्चा हुई थी, जिसमें उन्होंने स्वयं यह माना था कि यह कोई मनगढ़ंत लेख नहीं है और संदर्भों को दुरुस्त करने का सुझाव दिया था। 2. राष्ट्रीय मुख्यधारा मीडिया संदर्भ: उनके सुझाव के अनुसार लेख में देश के प्रतिष्ठित समाचार पत्र दैनिक जागरण के दो महत्वपूर्ण संस्करणों के प्रामाणिक संदर्भ जोड़े जा चुके थे: * दैनिक जागरण (16 जुलाई 2026, जागरण सिटी रुड़की, पृष्ठ 3): भाकियू (चढ़ूनी) के जिलाध्यक्ष के रूप में राहुल शर्मा के नेतृत्व में भारत-अमेरिका ट्रेड डील के विरोध में निकाली गई बाइक रैली, एसडीएम को प्रधानमंत्री के नाम ज्ञापन और उनके वक्तव्य की सचित्र मुख्य खबर। * दैनिक जागरण (10 जून 2026, हरिद्वार संस्करण): हरिद्वार के वीआईपी घाट पर आयोजित राष्ट्रीय किसान महाकुंभ एवं चिंतन शिविर में सत्र की अध्यक्षता का विवरण। 3. स्वतंत्र वीडियो कवरेज: इसके अतिरिक्त क्षेत्रीय समाचार चैनल Star News Plus Live (यूट्यूब आईडी: TGnUDmHIXTg) एवं Nation TV Bharat (यूट्यूब आईडी: CEs1pfmA80c) पर उनकी जिला अध्यक्ष नियुक्ति एवं रुड़की तहसील ज्ञापन के स्वतंत्र समाचार उपलब्ध हैं। अतः यह पृष्ठ किसी भी प्रकार से 'व4 (साफ़ धोखा)' के मापदंड में नहीं आता है। आपसे विनम्र अनुरोध है कि इस पृष्ठ एवं इसके वार्ता पृष्ठ को पुनर्स्थापित (Restore / Undelete) करने की कृपा करें। सधन्यवाद! [[विशेष:योगदान/~2026-51787-23|~2026-51787-23]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-51787-23|वार्ता]]) 15:42, 28 सितंबर 2026 (UTC) == केवल कुमार (संगीतकार) पृष्ठ की पुनर्स्थापना/मसौदा समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्कार Max जी, “केवल कुमार (संगीतकार)” पृष्ठ पूर्व में साफ़ प्रचार/Spam के आधार पर हटाया गया था। पुराने लेख को पुनः बनाने के बजाय मैंने तटस्थ एवं तथ्यात्मक भाषा में विश्वसनीय संदर्भों के साथ नया मसौदा अपने सदस्य उपपृष्ठ [[सदस्य:Raghuvansham12/केवल कुमार (संगीतकार)]] पर तैयार किया है। मसौदे में यश भारती सम्मान, संगीत एवं लोकसंगीत संबंधी कार्य तथा फिल्म संगीत से संबंधित तथ्यों के लिए संदर्भ जोड़े गए हैं और प्रचारात्मक भाषा से बचने का प्रयास किया गया है। कृपया इस नए मसौदे की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें कि क्या इसे मुख्य नामस्थान में “केवल कुमार (संगीतकार)” के रूप में पुनर्स्थापित/स्थानांतरित किया जा सकता है, अथवा इसमें किसी और सुधार या अतिरिक्त विश्वसनीय संदर्भ की आवश्यकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] ([[सदस्य वार्ता:Raghuvansham12|वार्ता]]) 07:07, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) == मेरा नाम परिवर्तन == @[[सदस्य:Max|Max]] जी! इसमें अभी भी पूर्ण नहीं हुआ ज़रा सुधार दें [https://mdwiki.org/wiki/User:AMAN_KUMAR 1], [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php?get=users&user=AMAN%20KUMAR 2], [https://fountain.toolforge.org/editathons/ 3] (इसमें बहुत सी प्रतियोगिताओं में) [https://hi.wikiscan.org/user/AMAN_KUMAR 4] और [https://wikieval.toolforge.org/ 5] (इसमें बहुत सी प्रतियोगिताओं में)[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:08, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) == अनुरोध: ऋष्मा ढिल्लों पै का पृष्ठ पुनर्स्थापित करने के संबंध में == @[[सदस्य:Max|Max]], मैं अनुरोध करना चाहता हूँ कि कृपया [[ऋष्मा ढिल्लों पै]] के लेख को हटाने के निर्णय की समीक्षा करें और इसे पुनर्स्थापित करने पर विचार करें। इस विषय पर स्वतंत्र द्वितीयक स्रोतों तथा प्रकाशित सामग्री की उपलब्धता के कारण मेरा मानना है कि लेख की उल्लेखनीयता का उचित मूल्यांकन किया जाना चाहिए। यदि लेख की सामग्री या शैली में कोई समस्या थी, तो उसे सुधारकर तटस्थ और विश्वकोशीय बनाया जा सकता है। कृपया लेख को पुनर्स्थापित करने पर विचार करें, ताकि इसकी सामग्री और संदर्भों की समीक्षा के बाद निर्णय लिया जा सके। धन्यवाद। [[सदस्य:LegacyWiki|LegacyWiki]] ([[सदस्य वार्ता:LegacyWiki|वार्ता]]) 16:27, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) == नमस्ते == @[[सदस्य:Max|Max]] जी आप अभी ऑनलाइन है? एक प्रश्न था[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:52, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) :पूछना है तो सीधे पूछ लीजिए, पूछने के लिए मत पूछिए। और किसी सदस्य के वार्ता पृष्ठ पर उसी को पिंग करने का भी कोई मतलब नहीं है। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 17:57, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी मैं इसके [[सदस्य:विक्रम प्रताप/AutoWikiLinker.js]] बारे में पूछना चाहता हूँ इसमें कितने सेकंड की देरी रखूँ? और bot खाते की आवश्यकता है?[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:01, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) ::अभी सोने जा रहा हूँ, कल जवाब देता हूँ। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 18:05, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! अभी भी प्रतीक्षा में हूँ।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:43, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) ::यह स्क्रिप्ट AI से लिखी हुई लग रही है। मेरे पास अभी इतना समय नहीं है कि मैं इसका कोड पढ़कर समझ सकूँ, इसलिए इसे चलाने से पहले यह देख लेना चाहिए कि जिन पृष्ठों पर श्रेणियाँ पहले से लगी हुई हैं, वहाँ यह उन्हें दोबारा तो नहीं जोड़ रही और नई श्रेणियाँ सही जगह पर ही जोड़ रही है या नहीं। बिना जाँचे ऐसी स्क्रिप्ट इस्तेमाल करने की सलाह मैं नहीं दूँगा। साथ ही, आप जिस रफ़्तार से इससे संपादन कर रहे हैं, उससे हाल के बदलावों की सूची आपके संपादनों से भर जाएगी और दूसरे संपादनों की गश्त करने में परेशानी होगी। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:09, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! मैं अभी 10 परीक्षण संपादन करके दिखा सकता हूँ रफ़्तार 8 सेकंड रखूँगा और यदि उचित लगे तो bot खाता स्वीकृत कर दें[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:13, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) ::बॉट अधिकारों के लिए आपको बॉट अनुमोदन पृष्ठ पर अनुरोध करना होगा। मैं इसमें आपकी कोई खास मदद नहीं कर पाऊँगा, लेकिन समय मिला तो आपके अनुरोध की जाँच करने में मदद करने की कोशिश कर सकता हूँ। आपको यह भी देखना होगा कि समुदाय के दूसरे सदस्य ऐसे बॉट की ज़रूरत समझते हैं या नहीं। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:17, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके साथ ही दो और टूल है :# [[सदस्य:विक्रम प्रताप/DuplicateReferences.js]] :# [[सदस्य:विक्रम प्रताप/DupRefFixer.js]] : इनके परीक्षण भी कर सकता हूँ यदि अनुमति दें[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:15, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) == लेख पुनस्थापन (Userfy) हेतु अनुरोध == <nowiki>नमस्ते Max जी, मैंने आज 'नदीम कुरैशी' नाम से एक लेख बनाया था, जिसे 'साफ़ प्रचार' (व7) के तहत हटा दिया गया है। मैं विकिपीडिया पर बिल्कुल नया उपयोगकर्ता हूँ और अभी नियमों को सीख रहा हूँ। क्या आप कृपया इस हटाए गए लेख की सामग्री को मेरे 'ड्राफ्ट स्पेस' (Draft) में स्थानांतरित कर सकते हैं? मैं इसमें आवश्यक सुधार करूँगा और विश्वसनीय समाचार पत्रों के संदर्भ जोड़ूँगा। धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[सदस्य:Nadeem Qureshi1|Nadeem Qureshi1]] ([[सदस्य वार्ता:Nadeem Qureshi1|वार्ता]]) 18:31, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) == एक अनुरोध == नमस्ते Max जी, मैंने अपना [[:सदस्य:Shaan Sengupta|उपयोगकर्ता पृष्ठ]] हटाने का अनुरोध किया है। आपसे यहाँ संपर्क करने के लिए क्षमा चाहता हूँ, लेकिन अगर आप इसे हटाने की प्रक्रिया पूरी कर दें तो बहुत अच्छा होगा। मैं हिंदी विकिपीडिया पर एक सक्रिय सदस्य बनने और अपनी क्षमता के अनुसार योगदान देने के बारे में सोच रहा हूँ। इसी क्रम में वर्तमान पृष्ठ के डिलीट हो जाने के बाद मैं एक नया पृष्ठ बना कर अपनी पारी की शुरुआत करूँगा। आपका बहुत बहुत धन्यवाद। '''[[User:Shaan Sengupta|<span style="text-shadow:grey 1px 1px 1px;"><span style="color:#FF7518">शान सेनगुप्ता</span></span>]]<sup>[[User talk:Shaan Sengupta|<span style="text-shadow:grey 1px 1px 1px;"><i style="color:#FF7518">वार्ता</i></span>]]</sup>''' 13:33, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) == Request to restore deleted page as a draft (Vivek Atreya / विवेक अत्रे) == Hello Max, The page '''Vivek Atreya''' was deleted under criterion '''L1''' (non-English language) on English Wikipedia. I would like to fix and properly format/translate this article. Could you please restore the deleted text to my Draft space at <code>Draft:Vivek Atreya</code> (or as a user subpage) so I can work on improving it according to Wikipedia's guidelines and submit it for review? <nowiki>Thank you! ~~~~</nowiki> [[सदस्य:Tayalg|Tayalg]] ([[सदस्य वार्ता:Tayalg|वार्ता]]) 10:00, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाए गए लेख को ड्राफ्ट में उपलब्ध कराने और मार्गदर्शन का अनुरोध == नमस्कार Max जी, आपने 14 अक्टूबर 2026 को “नदीम कुरैशी” नामक पृष्ठ को “साफ प्रचार” के कारण हटाया था। मैं विकिपीडिया के नियमों का सम्मान करता हूँ और लेख को निष्पक्ष, विश्वकोशीय शैली में सुधारना चाहता हूँ। कृपया बताने का कष्ट करें कि लेख में किन बातों को प्रचारात्मक माना गया था। यदि संभव हो, तो हटाए गए लेख की सामग्री मेरे सदस्य-स्थान में ड्राफ्ट के रूप में उपलब्ध कराने पर विचार करें, ताकि मैं स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर उसमें सुधार कर सकूँ। आपके मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Nadeem Qureshi1|Nadeem Qureshi1]] ([[सदस्य वार्ता:Nadeem Qureshi1|वार्ता]]) 13:00, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) ==विलय अनुरोध== नमस्ते Max जी, क्या आप [[चतरा, झारखंड]] का [[चतरा]] में विलय पर ध्यान दे सकते है। इस विलय पर कोई भी कुछ वर्षों से ध्यान नहीं दे रहा। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 10:28, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) :धन्यवाद [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 14:35, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) iggvwoka8ukfkliwqlgh531vnzaw3js पश्तो विकिपीडिया 0 1301942 6631756 5285406 2026-10-21T10:53:03Z شاه زمان پټان 738598 6631756 wikitext text/x-wiki {{Infobox website|name={{Wiki favicon}} उर्दू विकिपीडिया<br /> {{Nastaliq|پښتو ويکيپېډيا}}|logo=Wikipedia-logo-v2-ps3.svg|logo_size=140px|url=[http://ps.wikipedia.org/ ps.wikipedia.org]|commercial=नहीं|location=[[मियामी]]|type=[[इंटरनेट विश्वकोश परियोजना]]|language=[[पश्तो भाषा|पश्तो]]|registration=वैकल्पिक|owner=[[विकिमीडिया संस्थान]]|author=}}'''पश्तो विकिपीडिया''' विकिपीडिया का [[पश्तो भाषा]] का संस्करण है। इस को फ़रवरी [[२००३]] में आरंभ किया गया था और {{Currentmonth}} {{Currentyear}} तक इस पर लेखों की कुल संख्या {{NUMBEROF|ARTICLES|ps|N}} हो गई। यह विकिपीडिया का 144 वां सबसे बड़ा संस्करण है। == उपलब्धि == {| class="wikitable" |+ !दिनांक !लेख |- |2006 |500 |- |2009 |1,000 |- |2014 |5,000 |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [[:ps:|पश्तो विकिपीडिया]] (उर्दू में) * [https://web.archive.org/web/20120303004225/http://ps.m.wikipedia.org/ पश्तो विकिपीडिया मोबाइल संस्करण] (पश्तो में) {{विकिपीडिया}} fo0o7p0rktunar1ngq30c396qzn8gn7 कोल्हापुर की लड़ाई 0 1345133 6631656 6628979 2026-10-21T06:09:29Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631656 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = कोल्हापुर की लढाई | width = | partof = | date = 28 दिसंबर 1659 | place = [[कोल्हापुर]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | coordinates = | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = | result = [[मराठा साम्राज्य]] विजय | combatants_header = | combatant1 = [[File:Flag of the Maratha Empire.svg|25px|border]] [[मराठा साम्राज्य]] | combatant2 = [[आदिल शाही राजवंश]] | commander1 = [[शिवाजी]]<br>[[नेताजी पालकर]]<br>गोदाजी<br>जाधवराव<br>सिद्दी हिलाल<br>इंगले<br>सिद्धोजी पवार<br>महादिक<br>वाघ | commander2 = [[रुस्तम जमां]]<br>फजल खान<br>फतेह खान<br>सरजेराव घाटगे<br>बाजी घोरपड़े<br>मलिक इतबार <br>सादत खान<br>याकून खान<br>अंकुश खान<br>संताजी घाडगे }} कोल्हापुर की लड़ाई एक भूमि लड़ाई थी जो 28 दिसंबर 1659 को [[शिवाजी]] महाराज और [[आदिल शाही राजवंश|आदिलशाही]] सेनाओं के बीच [[महाराष्ट्र]] के [[कोल्हापुर]] शहर के पास हुई थी। [[राणा सांगा]] के खिलाफ [[बाबर]] की रणनीति के समान, शिवाजी द्वारा लड़ाई को शानदार आंदोलन के लिए जाना जाता है।<ref name='jann'>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lsHLDAAAQBAJ&pg=PT553|title=50 Great Military Leaders of All Time|publisher=Vij Books India Private Limited|date=2016|isbn=9789385505669|author=Jann Tibbetts}}</ref> ==पृष्ठभूमि== शिवाजी महाराज ने 10 नवंबर 1659 को प्रतापगढ़ की लड़ाई में अफजल खान को मार डाला था और मुग़ल सेना को हरा दिया था। उन्होंने इस जीत का फायदा उठाया और एक महान आक्रमण में उनकी कमान के तहत लगभग 200 किमी चलने वाले एक बड़े पहाड़ी इलाके पर कब्जा कर लिया। वसोटा जैसे कई किले मराठों को गिरे। दिसंबर 1659 में शिवाजी पन्हाला किले के पास प्रकट हुए। रुस्तम जमां को बीजापुर से निर्देशित किया गया था। वह 27 दिसंबर 1659 को कोल्हापुर के आसपास [[मिरज]] के पास पहुंचे। ==लड़ाई== ===मराठा सेना की संरचना=== शिवाजी को मराठा कैवेलरी नेताओं द्वारा सहायता प्रदान की गई: नेताजी पालकर, सरदार गोदाजी जगताप, हिरोजी इंगले, भीमाजी वाघ, सिद्धोजी पवार जाधवराव, हनमंतराव खराटे, पंधारे, सिद्दी हलाल और महादिक। केंद्र की कमान स्वयं शिवाजी ने संभाली। सिद्दी हिलाल और जाधवराव बायीं ओर थे। दाहिनी ओर इंगले और सिद्धोजी पवार। रियर गार्ड पर महादिक और वाघ। [[नेताजी पालकर]] बीच में नहीं थे। कुल मिलाकर शिवाजी के पास 3,500 हल्की घुड़सवार थे जो उनके प्रतिद्वंद्वी रुस्तम के 10,000 घुड़सवारों की तुलना में काफी कम थे। ===आदिलशाह की सेना की संरचना=== [[रुस्तम ज़मान]] को अन्य सरदारों ने सहायता प्रदान की: फज़ल खान, मलिक इतबार, सादात खान, याकूब खान, अंकुश खान, हसन खान, मुल्ला याह्या और संताजी घाटगे। आदिलशाह की सेना में चुनिंदा प्रसिद्ध घुड़सवार शामिल थे। इसके अलावा, [[हाथी]] को रक्षा की पहली पंक्ति के रूप में तैनात किया गया था। केंद्र की कमान खुद [[रुस्तम ज़मान]] ने संभाली थी, बाईं ओर फ़ज़ल खान, दाहिनी ओर मलिक इतबार। फतेह खान और मुल्ला याह्या पीछे पहरे पर थे। कुल मिलाकर रुस्तम ज़मान के पास 10,000 घुड़सवारों की सेना थी। ===बलों का आंदोलन और संघर्ष=== [[रुस्तम जमां]] [[पन्हाला]] किले की ओर बढ़ने की योजना बना रहा था। शिवाजी ने इस आंदोलन का अनुमान लगाया और 3,500 घुड़सवार सेना के साथ 10,000 मजबूत आदिलशाही सेना के सामने आए और 28 दिसंबर 1659 की सुबह दुश्मन पर हमला किया। शिवाजी ने केंद्र पर आरोप लगाया और अपने सेनापतियों को दुश्मन से आगे निकलने का निर्देश दिया। अन्य मराठा कमांडरों ने अपने संबंधित पक्षों पर हमला किया, जिसके परिणामस्वरूप 2,000 रुस्तम ज़मान बल मारे गए। उनकी 20% सेना की मृत्यु देख कर, और शिवाजी के केंद्र में जोर के दबाव से रुस्तम की सेनाएँ उखड़ने लगीं और युद्ध से भाग गईं। दोपहर तक [[रुस्तम जमां]] भी मैदान से भाग गए।<ref name='jann' /> ==Outcome== शिवाजी ने एक बड़ा क्षेत्र प्राप्त किया और अपने उभरते हुए [[मराठा साम्राज्य]] को सुरक्षित किया। आदिलशाही सेना ने मराठों के हाथों लगभग 2000 घोड़े और 12 हाथियों को खो दिया।<ref name='jann' /> शिवाजी के नेतृत्व में मराठों ने आदिलशाही क्षेत्रों को जीतना जारी रखा। एक घटना में, शिवाजी ने ''खेलना'' नामक आदिलशाही किले को जीतने की कोशिश की, लेकिन किले का भूभाग कठिन था। इसलिए शिवाजी ने एक योजना बनाई। तदनुसार, मराठों का एक समूह किले में गया और किले में आदिलशाही प्रमुख (''हत्यारे'') को आश्वस्त किया कि वे शिवाजी के शासन से संतुष्ट नहीं थे और इस प्रकार, आदिलशाह की सेवा करने आए थे। मराठा सफल रहे और अगले दिन, उन्होंने विद्रोह कर दिया और किले के अंदर पूरी तरह से अराजकता पैदा कर दी। साथ ही शिवाजी ने किले पर बाहर से आक्रमण कर दिया और कुछ ही समय में किले पर कब्जा कर लिया। शिवाजी ने किले का नाम बदलकर [[विशालगढ़]] कर दिया। ==References== *Grant Duff - ''History of Marathas'' *S.D.Samant - ''Vedh Mahamanvacha'' {{Reflist}} {{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा और दक्खिन सल्तनत की लड़ाइयाँ]] [[श्रेणी:मराठों से जुड़ी लड़ाई]] 0vryoxt12q0ewxe54nsb7wdrvnm099r भारत में क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय जिलों की सूची 0 1390907 6631545 6284064 2026-10-20T16:07:43Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6631545 wikitext text/x-wiki {{अनेक समस्याएँ|{{More citations needed|date=September 2021}} {{Original research|date=September 2021}} {{Cleanup reorganize|date=July 2021}}}} [[चित्र:IndiaStatesByRTOcodes.png|कड़ी=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/IndiaStatesByRTOcodes.png/300px-IndiaStatesByRTOcodes.png|अंगूठाकार|350x350पिक्सेल| भारत के दो अक्षर वाले राज्य कोड।]] यह भारतीय [[क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय|क्षेत्रीय परिवहन कार्यालयों]] और [[भारतीय वाहन पंजीकरण पट्ट|वाहन पंजीकरण]] के लिए निर्दिष्ट कोड की एक सूची है। इन्हें [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्यों]] या [[केन्द्र-शासित प्रदेश|केंद्र शासित प्रदेशों]] और उनके जिलों में विभाजित किया गया है। सभी कार्यालय एक निश्चित प्रकार से संबंधित हैं: * एआरटीओ : अतिरिक्त परिवहन कार्यालय * एसआरटीओ : सहायक क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय * डीटीसी : उप परिवहन आयुक्त * डीटीओ : जिला परिवहन कार्यालय * DyDZO : उप निदेशालय आंचलिक कार्यालय * डायआरटीओ : उप क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय * संयुक्त आरटीओ : संयुक्त क्षेत्रीय परिवहन अधिकारी * जेटीसी : संयुक्त परिवहन आयुक्त * ला : लाइसेंसिंग प्राधिकरण * एमवीआई : मोटर वाहन निरीक्षक * एमवीएसआई: मोटर वाहन सब इंस्पेक्टर * पीवीडी : सार्वजनिक वाहन विभाग * आरएलए : क्षेत्रीय लाइसेंसिंग प्राधिकरण * आरटीए : क्षेत्रीय परिवहन प्राधिकरण * आरटीओ : क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय * एसडीविओ : अनुमंडल कार्यालय * एसडीएम : उप प्रभागीय न्यायाधीश * एसआरटीओ : उप क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय * स्टेशन : राज्य परिवहन प्राधिकरण * यूओ: यूनिट ऑफिस * WIAA : वेस्टर्न इंडिया ऑटोमोबाइल एसोसिएशन == एएन- [[अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह|अंडमान और निकोबार]] == {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="width:100%;" ! scope="col" style="width:7%" |कोड ! scope="col" style="width:7%" | टाइप ! scope="col" style="width:20%" | कार्यालय स्थान ! scope="col" style="width:30%" | क्षेत्राधिकार क्षेत्र ! class="unsortable" scope="col" style="width:36%" | एनोटेशन |- | एएन 01 | डीटीओ | [[पोर्ट ब्लेयर]] | दक्षिण अंडमान, उत्तर और मध्य अंडमान और कार निकोबार | |} == एपी- [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]] == === वर्तमान === [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]] राज्य सरकार ने पूरे आंध्र प्रदेश में वाहनों के लिए एक समान पंजीकरण संख्या जारी करने का निर्णय लिया है। फरवरी 2019 से, [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]] में सभी नए वाहन डिफ़ॉल्ट रूप से AP-39 कोड के साथ पंजीकृत हैं। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2018/nov/01/ap-39-registration-number-series-for-all-vehicles-in-andhra-pradesh-1892702.html|title=AP 39 registration number series for all vehicles in Andhra Pradesh|website=The New Indian Express|access-date=2022-06-27}}</ref> {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="width:100%;" ! scope="col" style="width:7%" |कोड ! scope="col" style="width:7%" | टाइप ! scope="col" style="width:20%" | कार्यालय स्थान ! scope="col" style="width:30%" | क्षेत्राधिकार क्षेत्र ! class="unsortable" scope="col" style="width:36%" | एनोटेशन |- | एपी-39 | आरटीए | | [[तिरुपति जिला]] | |- | एपी-39 | आरटीए | | [[कृष्णा जिला]] | |- | एपी-39 | आरटीए | | एनटीआर जिला | |- | एपी-39 | आरटीए | | [[विजयनगरम जिला]] | |- | एपी-39 | आरटीए | | [[विशाखापट्टनम जिला|विशाखापत्तनम जिला]] | |- | एपी-39 | आरटीए | | अल्लूरी सीताराम राजू जिला | |- | एपी-39 | आरटीए | | अनकपल्ली जिला | |- | एपी-39 | आरटीए | | काकीनाडा जिला | |- | एपी-39 | आरटीए | | [[पूर्व गोदावरी जिला|पूर्वी गोदावरी जिला]] | |- | एपी-39 | आरटीए | | कोनासीमा जिला | |- | एपी-39 | आरटीए | | एलुरु जिला | |- | एपी-39 | आरटीए | | [[पश्चिम गोदावरी जिला]] | |- | एपी-39 | आरटीए | | पलनाडु जिला | |- | एपी-39 | आरटीए | | [[गुन्टूर जिला|गुंटूर जिला]] | |- | एपी-39 | आरटीए | | बापटला जिला | |- | एपी-39 | आरटीए | | [[प्रकाशम जिला]] | |- | एपी-39 | आरटीए | | [[नेल्लोर जिला|श्री पोट्टी श्रीरामुलु नेल्लोर जिला]] | |- | एपी-39 | आरटीए | | [[कर्नूल जिला|कुरनूल जिला]] | |- | एपी-39 | आरटीए | | नांदयाल जिला | |- | एपी-39 | आरटीए | | [[अनंतपुर जिला]] | |- | एपी-39 | आरटीए | | श्री सत्य साईं जिला | |- | एपी-39 | आरटीए | | [[कडपा जिला|वाईएसआर जिला]] | |- | एपी-39 | आरटीए | | अन्नामय्या जिला | |- | एपी-39 | आरटीए | | पार्वतीपुरम मान्यम जिला | |- | एपी-39 | आरटीए | | [[श्रीकाकुलम जिला]] | |- | एपी-39 | आरटीए | | [[चित्तूर जिला]] | |- | एपी-39 | | | |[[आंध्र प्रदेश राज्य सड़क परिवहन निगम|आंध्र प्रदेश राज्य सड़क परिवहन निगम (APSRTC)]] के वाहनों की सभी श्रृंखलाएँ 'Z' से शुरू होती हैं। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2018/nov/01/ap-39-registration-number-series-for-all-vehicles-in-andhra-pradesh-1892702.html|title=AP 39 registration number series for all vehicles in Andhra Pradesh|website=The New Indian Express|access-date=2022-06-27}}</ref> |- | एपी-39 | | | |आंध्र प्रदेश राज्य पुलिस के वाहनों की सभी श्रृंखलाएं 'पी' से शुरू होती हैं। <ref name=":0" /> |} === भूतपूर्व === {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="width:100%;" ! scope="col" style="width:7%" |कोड ! scope="col" style="width:7%" | टाइप ! scope="col" style="width:20%" | कार्यालय स्थान ! scope="col" style="width:30%" | क्षेत्राधिकार क्षेत्र ! class="unsortable" scope="col" style="width:36%" | एनोटेशन |- | एपी-02 | आरटीओ | [[अनंतपूर|अनंतपुर]] | [[अनंतपुर जिला]] | |- | एपी-03 | डीटीसी | [[चित्तूर]] | [[चित्तूर जिला]] | |- | एपी-04 | डीटीसी | [[कडपा]] | [[कडपा जिला|वाईएसआर कडप्पा जिला]] | |- | एपी-05 | डीटीसी | [[काकीनाड़ा|काकीनाडा]] | [[पूर्व गोदावरी जिला|पूर्वी गोदावरी जिला]] | |- | एपी-06 | डीटीसी | काकीनाडा | पूर्वी गोदावरी जिला | |- | एपी-07 | डीटीसी | [[गुंटूर]] | [[गुन्टूर जिला|गुंटूर जिला]] | |- | एपी-08 | डीटीसी | गुंटूर | गुंटूर जिला | |- | एपी-16 | डीटीसी | [[विजयवाड़ा]] | [[कृष्णा जिला]] | |- | एपी-17 | | | | |- | एपी-18 | डीटीसी | [[विजयवाड़ा]] | [[कृष्णा जिला]] | आंध्र प्रदेश पुलिस वाहनों के लिए प्रयुक्त |- | एपी-19 | | | | |- | एपी-21 | डीटीसी | [[कर्नूल|कुरनूल]] | [[कर्नूल जिला|कुरनूल जिला]] | |- | एपी-26 | डीटीसी | [[नेल्लौर|नेल्लोर]] | [[नेल्लोर जिला]] | |- | एपी-27 | आरटीओ | [[ओंगोल]] | [[प्रकाशम जिला]] | |- | एपी-30 | डीटीसी | [[श्रीकाकुलम]] | [[श्रीकाकुलम जिला]] | |- | एपी-31 | डीटीसी | [[विशाखपट्नम|विशाखापत्तनम]] | [[विशाखापट्टनम जिला|विशाखापत्तनम जिला]] | |- | एपी-32 | डीटीसी | [[विशाखपट्नम|विशाखापत्तनम]] | [[विशाखापट्टनम जिला|विशाखापत्तनम जिला]] | |- | एपी-33 | आरटीओ | [[गाजुवाका|गजुवाका]], [[विशाखपट्नम|विशाखापत्तनम]] | [[विशाखापट्टनम जिला|विशाखापत्तनम जिला]] | |- | एपी-34 | आरटीओ | Narsipatnam | [[विशाखापट्टनम जिला|विशाखापत्तनम जिला]] | |- | एपी-35 | आरटीओ | [[विजयनगरम]] | [[विजयनगरम जिला]] | |- | एपी-37 | डीटीसी | [[एलुरु]] | [[पश्चिम गोदावरी जिला]] | |} {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="width:100%;" |+आंध्र प्रदेश श्रृंखला में विशिष्टताएँ ! scope="col" style="width:34%" | योजना और/या उदाहरण ! scope="col" style="width:66%" | अर्थ |- | <span style="background:white; color:black;">एपी 39 '''ए''' 1234</span> से <span style="background:white; color:black;">एपी 39 '''एसजेड''' 1234</span> | '''A''' से '''S''' अक्षर यात्री वाहनों के लिए आरक्षित हैं। |- | एपी-39- '''पी''' एक्स : <span style="background:white; color:black;">एपी 39 '''पी''' 1234</span>, <span style="background:white; color:black;">एपी 39 '''पी''' बी 1234</span> | '''AP-39-P''' विशेष रूप से राज्य पुलिस के वाहनों के लिए उपयोग किया जाता है। |- | <span style="background:yellow; color:black;">एपी 39 '''टी''' 1234</span> से <span style="background:yellow; color:black;">एपी 39 '''वाईजेड''' 1234</span> | '''T''', '''U''', '''V''', '''W''', '''X''', '''Y''' अक्षर वाणिज्यिक वाहनों के लिए आरक्षित हैं। |- | एपी-39- '''जेड''' : <span style="background:yellow; color:black;">एपी 39 '''जेड''' xxxx</span> | '''Z''' अक्षर राज्य सड़क परिवहन ( [[आंध्र प्रदेश राज्य सड़क परिवहन निगम|APSRTC]] ) बसों के लिए आरक्षित है। |} == एआर- [[अरुणाचल प्रदेश]] == {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="width:100%;" ! scope="col" style="width:7%" |कोड ! scope="col" style="width:7%" | टाइप ! scope="col" style="width:20%" | कार्यालय स्थान ! scope="col" style="width:30%" | क्षेत्राधिकार क्षेत्र ! class="unsortable" scope="col" style="width:36%" | एनोटेशन |- | एआर-01<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> एआर-02 | डीटीओ | [[ईटानगर]] | [[पपुम पारे जिला|पापुम पारे जिला]] | |- | एआर-03 | डीटीओ | [[तवांग]] | [[तवांग जिला]] | |- | एआर-04 | डीटीओ | [[बोमडिला]] | [[पश्चिम कमेंग जिला|पश्चिम कामेंग जिला]] | |- | एआर-05 | डीटीओ | [[सेप्पा|सेपा]] | [[पूर्व कमेंग जिला|पूर्वी कामेंग जिला]] | |- | एआर-06 | डीटीओ | [[ज़िरो|जाइरो]] | [[निचला सुबनसिरी ज़िला|निचला सुबनसिरी जिला]] | |- | एआर-07 | डीटीओ | [[दपोरिजो|दापोरिजो]] | [[ऊपरी सुबनसिरी ज़िला|ऊपरी सुबनसिरी जिला]] | |- | एआर-08 | डीटीओ | [[आलो|साथ-साथ]] | [[पश्चिम सियांग ज़िला|पश्चिम सियांग जिला]] | |- | एआर-09 | डीटीओ | [[पासीघाट]] | [[पूर्व सियांग जिला|पूर्वी सियांग जिला]] | |- | एआर-10 | डीटीओ | [[अनिनी|अनिनि]] | [[ऊपरी दिबांग घाटी ज़िला|दिबांग घाटी जिला]] | |- | एआर-11 | डीटीओ | [[तेज़ू|तेजु]] | [[लोहित जिला]] | |- | एआर-12 | डीटीओ | [[चांगलांग]] | [[चांगलांग जिला]] | |- | एआर-13 | डीटीओ | [[खोन्सा|खोंसा]] | [[तिराप ज़िला|तिरप जिला]] | |- | एआर-14 | डीटीओ | [[यिंग्कियोंग|यिंगकिओंग]] | [[ऊपरी सियांग ज़िला|ऊपरी सियांग जिला]] | |- | अर-15 | डीटीओ | [[कोलोरिआंग]] | [[कुरुंग कुमे जिला]] | |- | एआर-16 | डीटीओ | [[रोइंग]] | [[ऊपरी दिबांग घाटी ज़िला|दिबांग घाटी जिला]] | |- | एआर-17 | डीटीओ | [[हवाइ, अरुणाचल प्रदेश|हवाई]] | [[अंजॉ जिला]] | |- | एआर-19 | डीटीओ | पॉलिन | [[क्रा दादी ज़िला|क्रा दादी जिला]] | |- | एआर-20 | डीटीओ | [[नामसाई]] | [[नामसाई ज़िला|नामसाई जिला]] | 17 नवंबर 2014 को नामसाई जिले को तत्कालीन लोहित जिले से अलग कर बनाया गया था। |- | एआर-22 | डीटीओ | निचला सियांग | [[निचला सियांग ज़िला|निचला सियांग जिला]] | 24 नवंबर, 2018 को, लोअर सियांग जिले को तत्कालीन पश्चिम सियांग जिले से अलग किया गया था। |} == एएस- [[असम]] == {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="width:100%;" ! scope="col" style="width:7%" |Code ! scope="col" style="width:7%" |Type ! scope="col" style="width:20%" |Office location ! scope="col" style="width:30%" |Jurisdiction area ! class="unsortable" scope="col" style="width:36%" |Annotations |- |AS-01 |DTO |[[गुवाहाटी|Guwahati]] |[[कामरूप जिला|Kamrup district]] | |- |AS-02 |DTO |[[नगाँव|Nagaon]] |[[नगाँव जिला|Nagaon district]] | |- |AS-03 |DTO |[[जोरहाट|Jorhat]] |[[जोरहाट जिला|Jorhat district]] | |- |AS-04 |DTO |[[शिवसागर|Sivasagar]] |[[शिवसागर जिला|Sivasagar district]] | |- |AS-05 |DTO |[[गोलाघाट|Golaghat]] |[[गोलाघाट जिला|Golaghat district]] | |- |AS-06 |DTO |[[डिब्रूगढ़|Dibrugarh]] |[[डिब्रूगढ़ जिला|Dibrugarh district]] | |- |AS-07 |DTO |[[उत्तरी लखीमपुर|Lakhimpur]] |[[लखीमपुर जिला|Lakhimpur district]] | |- |AS-08 |DTO |Dima-Hasao |Dima-Hasao district | |- |AS-09 |DTO |[[कार्बी आंगलोंग जिला|Karbi Anglong]] |[[कार्बी आंगलोंग जिला|Karbi Anglong district]] | |- |AS-10 |DTO |[[करीमगंज|Karimganj]] |[[करीमगंज जिला|Karimganj district]] | |- |AS-11 |DTO |[[सिलचर|Silchar]] |[[काछार जिला|Cachar district]] | |- |AS-12 |DTO |[[शोणितपुर जिला|Sonitpur]] |Sonitpurr district | |- |AS-13 |DTO |[[दरंग जिला|Darrang]] |[[दरंग जिला|Darrang district]] | |- |AS-14 |DTO |[[नलबाड़ी|Nalbari]] |[[नलबाड़ी जिला|Nalbari district]] | |- |AS-15 |DTO |[[बरपेटा|Barpeta]] |[[बरपेटा जिला|Barpeta district]] | |- |AS-16 |DTO |[[कोकराझार|Kokrajhar]] |[[कोकराझार जिला|Kokrajhar district]] | |- |AS-17 |DTO |[[धुबरी|Dhubri]] |[[धुबरी जिला|Dhubri district]] | |- |AS-18 |DTO |[[गोवालपारा|Goalpara]] |[[गोवालपारा जिला|Goalpara district]] | |- |AS-19 |DTO |[[बंगाईगाँव|Bongaigaon]] |[[बंगाईगाँव जिला|Bongaigaon district]] | |- |AS-20 |DTO |[[असम राज्य परिवहन निगम|Assam State Transport Corporation]] |[[असम राज्य परिवहन निगम|ASTC]] | |- |AS-22 |DTO |[[धेमाजी|Dhemaji]] |[[धेमाजी जिला|Dhemaji district]] | |- |AS-21 |DTO |Chirang, BTAD |[[चिरांग जिला|Chirang district]] | |- |AS-23 |DTO |[[तिनसुकिया|Tinsukia]] |[[तिनसुकिया जिला|Tinsukia district]] | |- |AS-24 |DTO |[[हाईलाकांदी|Hailakandi]] |[[हाईलाकांदी जिला|Hailakandi district]] | |- |AS-25 |DTO |[[कामरूप महानगर जिला|Kamrup]] |[[कामरूप जिला|Kamrup district]] | |- |AS-26 |DTO |[[बाक्सा जिला|Baksa]] |[[बाक्सा जिला|Baksa district]] | |- |AS-27 |DTO |[[उदलगुड़ी|Udalguri]] |[[उदलगुड़ी जिला|Udalguri district]] | |- |AS-29 |DTO |[[माजुली द्वीप|Majuli]] |[[माजुली जिला|Majuli district]] | |- |AS-30 |DTO |Assam Police |Assam Police | |- |AS-31 |DTO |HOJAI | | |- |AS-32 |DTO |BISHWANATH |CHARIALI |- |AS-33 |DTO |[[चराईदेव|Charaideo]] |[[चराईदेव जिला|Charaideo district]] |- |AS-34 |DTO |[[हाटशिंगिमारी|Hatsingimari]] |[[दक्षिण शालमारा मानकाचर ज़िला|South Salmara Mankachar]] |} == बीआर- [[बिहार]] == {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="width:100%;" ! scope="col" style="width:7%" |Code ! scope="col" style="width:7%" |Type ! scope="col" style="width:20%" |Office location ! scope="col" style="width:30%" |Jurisdiction area ! class="unsortable" scope="col" style="width:36%" |Annotations |- |BR-01 |DTO |[[पटना|Patna]] |[[पटना जिला|Patna district]] | |- |BR-02 |DTO |[[गया|Gaya]] |[[गया जिला|Gaya district]] | |- |BR-03 |DTO |[[आरा|Arrah]] |[[भोजपुर जिला, बिहार|Bhojpur district]] | |- |BR-04 |DTO |[[छपरा|Chhapra]] |[[सारण ज़िला|Saran district]] | |- |BR-05 |DTO |[[मोतिहारी|Motihari]] |[[पूर्वी चम्पारण जिला|East Champaran district]] | |- |BR-06 |DTO |[[मुज़फ्फरपुर|Muzaffarpur]] |[[मुजफ्फरपुर जिला|Muzaffarpur district]] | |- |BR-07 |DTO |[[दरभंगा|Darbhanga]] |[[दरभंगा जिला|Darbhanga district]] | |- |BR-08 |DTO |[[मुंगेर|Munger]] |[[मुंगेर जिला|Munger district]] | |- |BR-09 |DTO |[[बेगूसराय|Begusarai]] |[[बेगूसराय जिला|Begusarai district]] | |- |BR-10 |DTO |[[भागलपुर|Bhagalpur]] |[[भागलपुर जिला|Bhagalpur district]] | |- |BR-11 |DTO |[[पूर्णिया|Purnia]] |[[पूर्णिया जिला|Purnia district]] | |- | style="background: white;" |<s>BR-13</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[हज़ारीबाग|Hazaribagh]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-02 |- | style="background: white;" |<s>BR-14</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[राँची|Ranchi]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-01 |- | style="background: white;" |<s>BR-15</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[मेदिनीनगर|Daltonganj]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-03 |- | style="background: white;" |<s>BR-16</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[जमशेदपुर|Jamshedpur]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-05 |- | style="background: white;" |<s>BR-17</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[धनबाद|Dhanbad]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-10 |- | style="background: white;" |<s>BR-18</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[चाईबासा|Chaibasa]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-06 |- |BR-19 |DTO |[[सहरसा|Saharsa]] |[[सहरसा जिला|Saharsa district]] | |- | style="background: white;" |<s>BR-20</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[बोकारो|Bokaro]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-09 |- |BR-21 |DTO |[[बिहारशरीफ|Bihar Sharif]] |[[नालंदा जिला|Nalanda district]] | |- |BR-22 |DTO |[[बेतिया|Bettiah]] |[[पश्चिमी चम्पारण जिला|West Champaran district]] | |- | style="background: white;" |<s>BR-23</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[गिरिडीह|Giridih]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-11 |- |BR-24 |DTO |[[डेहरी आन सोन|Dehri]] |[[रोहतास जिला|Rohtas district]] | |- |BR-25 |DTO |[[जहानाबाद|Jehanabad]] |[[जहानाबाद जिला|Jehanabad district]] | |- |BR-26 |DTO |[[औरंगाबाद, बिहार|Aurangabad]] |[[औरंगाबाद जिला, बिहार|Aurangabad district]] | |- |BR-27 |DTO |[[नवादा|Nawada]] |[[नवादा जिला|Nawada district]] | |- |BR-28 |DTO |[[गोपालगंज|Gopalganj]] |[[गोपालगंज जिला|Gopalganj district]] | |- |BR-29 |DTO |[[सीवान|Siwan]] |[[सीवान जिला|Siwan district]] | |- |BR-30 |DTO |[[सीतामढ़ी|Sitamarhi]] |[[सीतामढ़ी जिला|Sitamarhi district]] | |- |BR-31 |DTO |[[हाजीपुर|Hajipur]] |[[वैशाली जिला|Vaishali district]] | |- |BR-32 |DTO |[[मधुबनी|Madhubani]] |[[मधुबनी जिला|Madhubani district]] | |- |BR-33 |DTO |[[समस्तीपुर|Samastipur]] |[[समस्तीपुर जिला|Samastipur district]] | |- |BR-34 |DTO |[[खगड़िया|Khagaria]] |[[खगड़िया जिला|Khagaria district]] | |- | style="background: white;" |<s>BR-35</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[साहिबगंज|Sahibganj]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-18 |- | style="background: white;" |<s>BR-36</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[गोड्डा|Godda]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-17 |- |BR-37 |DTO |[[किशनगंज|Kishanganj]] |[[किशनगंज जिला|Kishanganj district]] | |- |BR-38 |DTO |[[अररिया|Araria]] |[[अररिया जिला|Araria district]] | |- |BR-39 |DTO |[[कटिहार|Katihar]] |[[कटिहार जिला|Katihar district]] | |- | style="background: white;" |<s>BR-40</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[देवघर|Deoghar]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-15 |- | style="background: white;" |<s>BR-41</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[गुमला|Gumla]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-07 |- | style="background: white;" |<s>BR-42</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[लोहरदगा|Lohardaga]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-08 |- |BR-43 |DTO |[[मधेपुरा|Madhepura]] |[[मधेपुरा जिला|Madhepura district]] | |- |BR-44 |DTO |[[बक्सर|Buxar]] |[[बक्सर जिला|Buxar district]] | |- |BR-45 |DTO |[[भभुआ|Bhabua]] |[[कैमूर जिला|Kaimur district]] | |- |BR-46 |DTO |[[जमुई|Jamui]] |[[जमुई जिला|Jamui district]] | |- | style="background: white;" |<s>BR-47</s> | style="background: white;" |DTO | style="background: white;" |[[कोडरमा|Koderma]] | style="background: white;" | | style="background: white;" |now JH-12 |- |BR-50 |DTO |[[सुपौल|Supaul]] |[[सुपौल जिला|Supaul district]] | |- |BR-51 |DTO |[[बाँका|Banka]] |[[बाँका जिला|Banka district]] | |- |BR-52 |DTO |[[शेखपुरा|Sheikhpura]] |[[शेखपुरा जिला|Sheikhpura district]] | |- |BR-53 |DTO |[[लखीसराय|Lakhisarai]] |[[लखीसराय जिला|Lakhisarai district]] | |- |BR-55 |DTO |[[शिवहर|Sheohar]] |[[शिवहर जिला|Sheohar district]] | |- |BR-56 |DTO |[[अरवल|Arwal]] |[[अरवल जिला|Arwal district]] | |- |BR-57 |DTO |[[सासाराम|Sasaram]] |[[रोहतास जिला|Rohtas district]] |} == सीजी- [[छत्तीसगढ़]] == {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="width:100%;" ! scope="col" style="width:7%" |Code ! scope="col" style="width:7%" |Type ! scope="col" style="width:40%" |Office location ! scope="col" style="width:30%" |Jurisdiction area ! class="unsortable" scope="col" style="width:36%" |Annotations |- |CG-01 | |Governor of Chhattisgarh | | |- |CG-02 | |Government of Chhattisgarh | | |- |CG-03 | |Chhattisgarh Police | | |- |CG-04 |RTO |[[रायपुर|Raipur]] |[[रायपुर जिला|Raipur district]] | |- |CG-05 |DTO |[[धमतरी|Dhamtari]] |[[धमतरी जिला|Dhamtari district]] | |- |CG-06 |DTO |[[महासमुंद|Mahasamund]] |[[महासमुन्द जिला|Mahasamund district]] | |- |CG-07 |ARTO |[[दुर्ग|Durg]] |[[दुर्ग जिला|Durg district]] | |- |CG-08 |ARTO |[[राजनांदगाँव|Rajnandgaon]] |[[राजनांदगाँव जिला|Rajnandgaon district]] | |- |CG-09 |DTO |[[कवर्धा|Kawardha]] |[[कबीरधाम जिला|Kabirdham district]] | |- |CG-10 |RTO |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|Bilaspur]] |[[बिलासपुर जिला, छत्तीसगढ़|Bilaspur district]] | |- |CG-11 |DTO |[[जांजगीर|Janjgir]] |[[जांजगीर-चाम्पा जिला|Janjgir–Champa district]] | |- |CG-12 |ARTO |[[कोरबा|Korba]] |[[कोरबा जिला|Korba district]] | |- |CG-13 |ARTO |[[रायगढ़, छत्तीसगढ़|Raigarh]] |[[रायगढ़ जिला, छत्तीसगढ़|Raigarh district]] | |- |CG-14 |DTO |[[जशपुर|Jashpur Nagar]] |[[जशपुर जिला|Jashpur district]] | |- |CG-15 |ARTO |[[अम्बिकापुर|Ambikapur]] |[[सरगुजा जिला|Surguja district]] | |- |CG-16 |DTO |[[बैकुंठपुर, छत्तीसगढ़|Baikunthpur]] |[[कोरिया जिला|Koriya district]] | |- |CG-17 |RTO |[[जगदलपुर|Jagdalpur]] |[[बस्तर जिला|Bastar district]] | |- |CG-18 |DTO |[[दंतेवाड़ा|Dantewada]] |[[दन्तेवाड़ा जिला|Dantewada district]] | |- |CG-19 |DTO |[[कांकेर|Kanker]] |[[कांकेर जिला|Kanker district]] | |- |CG-20 |DTO |[[बीजापुर, छत्तीसगढ़|Bijapur]] |[[बीजापुर जिला, छत्तीसगढ़|Bijapur district, Chhattisgarh]] | |- |CG-21 |DTO |[[नारायणपुर, छत्तीसगढ़|Narayanpur]] |[[नारायणपुर जिला|Narayanpur district]] | |- |CG-22 |DTO |[[बलौदा बाज़ार|Baloda Bazar]] |[[बलौदा बाज़ार जिला|Baloda Bazar district]] | |- |CG-23 |DTO |[[गरियाबंद|Gariaband]] |[[गरियाबंद जिला|Gariaband district]] | |- |CG-24 |DTO |[[बालोद|Balod]] |[[बालोद जिला|Balod district]] | |- |CG-25 |DTO |[[बेमेतरा|Bemetara]] |[[बेमेतरा जिला|Bemetara district]] | |- |CG-26 |DTO |[[सुकमा|Sukma]] |[[सुकमा जिला|Sukma district]] | |- |CG-27 |DTO |[[कोंडागाँव|Kondagaon]] |[[कोंडागाँव जिला|Kondagaon district]] | |- |CG-28 |DTO |[[मुंगेली|Mungeli]] |[[मुंगेली जिला|Mungeli district]] | |- |CG-29 |DTO |[[सूरजपुर|Surajpur]] |[[सूरजपुर जिला|Surajpur district]] | |- |CG-30 |DTO |[[बलरामपुर|Balrampur]] |[[बलरामपुर जिला, छत्तीसगढ़|Balrampur district]] | |} == सीएच- [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]] == {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="width:100%;" ! scope="col" style="width:7%" |कोड ! scope="col" style="width:7%" | टाइप ! scope="col" style="width:20%" | कार्यालय स्थान ! scope="col" style="width:30%" | क्षेत्राधिकार क्षेत्र ! class="unsortable" scope="col" style="width:36%" | एनोटेशन |- | सीएच-01<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> सीएच-02<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> सीएच-03<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> सीएच-04 | आरएलए | [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]] | [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़ जिला]] | |} == डीडी- [[दादरा और नगर हवेली एवं दमन और दीव|दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] == {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="width:100%;" ! scope="col" style="width:7%" |कोड ! scope="col" style="width:7%" | टाइप ! scope="col" style="width:20%" | कार्यालय स्थान ! scope="col" style="width:30%" | क्षेत्राधिकार क्षेत्र ! class="unsortable" scope="col" style="width:36%" | एनोटेशन |- | डीडी-01 | आरएलए | [[सिलवासा|सिल्वासा]] | [[दादरा और नगर हवेली]] | इससे पहले डीएन-09, दमन और दीव के केंद्र शासित प्रदेश और दादरा और नगर हवेली के केंद्र शासित प्रदेश के विलय से पहले |- | डीडी-02 | आरटीओ | [[दीव]] | | |- | डीडी-03 | आरटीओ | [[दमन]] | | |} == डीएल- [[दिल्ली]] == {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="width:100%;" ! scope="col" style="width:7%" |कोड ! scope="col" style="width:7%" | टाइप ! scope="col" style="width:20%" | कार्यालय स्थान ! scope="col" style="width:30%" | क्षेत्राधिकार क्षेत्र ! class="unsortable" scope="col" style="width:36%" | एनोटेशन |- | डेली -1 | DyDZO | सिविल लाइंस | [[उत्तर दिल्ली|उत्तर जिला]] : सिविल लाइंस, प्रताप बाग, कोतवाली, बेला रोड, अंधा मुगल, मोरी गेट, मजनू का टीला, गुलाबी बाग, लाल किला, संत नगर, सराय रोहिल्ला, यमुना बाजार, रूप नगर, इंदर लोक, लाहौरी गेट, मौरिस नगर, सदर बाजार, चर्च मिशन, शक्ति नगर, अहटा केदारा, टाउन हॉल, सब्जी मंडी, बड़ा हिंदू राव, नई सड़क, तीस हजारी, कश्मीरी गेट, चांदनी चौक | |- | डीएल-2 | DyDZO | इंद्रप्रस्थ डिपो | [[नई दिल्ली]] जिला: तिलक मार्ग, आरएमएल अस्पताल, चाणक्य पुरी, पार्लियामेंट सेंट, सुचेता कृपलानी अस्पताल, तुगलक रोड, बोट क्लब, मंडी हाउस, नॉर्थ एवेन्यू पंचकुइयां रोड, काली बाड़ी मार्ग, साउथ एवेन्यू, गोले मार्केट, रबिन्दर नगर, मालचा मार्ग, कनॉट प्लेस, काका नगर | |- | डीएल-3 | DyDZO | शेख सराय | [[दक्षिण दिल्ली|दक्षिण जिला]] : हौज खास, अमर कॉलोनी, सीआर पार्क, मालवीय नगर, गढ़ी, अंबेडकर नगर, साकेत, ओखला, मदनगीर, पुष्प विहार, [[सनलाइट कॉलोनी, दिल्ली|सनलाइट कॉलोनी]], सैनिक फार्म, महरौली, न्यू फ्रेंड्स कॉलोनी, कालकाजी, डिफेंस कॉलोनी, नेहरू प्लेस, गुलमोहर पार्क, सुखदेव विहार, बदरपुर, एम्स, भारत नगर, सरिता विहार, लोधी कॉलोनी, हर्ट्ज। निजामुद्दीन, संगम विहार, प्रगति विहार, जंगपुरा, पूर्वी किदवई नगर, खान पुर, सराय काले खान, लाजपत नगर, ग्रेटर कैलाश, पंचशील | |- | डीएल -4 | DyDZO | [[जनकपुरी]] | [[पश्चिम दिल्ली|पश्चिम जिला I]] : जनकपुरी, विकासपुरी, केशोपुर, तिलकनगर, उत्तम नगर, मोहन गार्डन, नवादा, ककरोला, पश्चिम विहार, मीरा बाग, न्यू मुल्तान नगर, नांगलोई, टिकरी बॉर्डर, नीलोठी, नांगलोई जाट, मुंडका, बपरोला, हरि नगर, अशोक नगर, प्रेम नगर, सुभाष नगर | |- | डीएल -5 | DyDZO | लोनी रोड | [[उत्तर पूर्व दिल्ली|उत्तर पूर्व जिला]] : सीलमपुर, गमरी, नंद नगरी, | |- | डीएल-6 | DyDZO | सराय काले खां, दिल्ली | [[मध्य दिल्ली|मध्य जिला]] : दरियागंज, लालकुआं, प्राशा नगर, चांदनी महल, आईपी एस्टेट, राजेंद्र नगर, तुर्कमंगटे, एलएनजेपी अस्पताल, पूसा रोड, जामा मस्जिद, पहाड़ गंज, सीता राम बाजार, कमला मार्केट, डीबीजी रोड, संगठन, शाहगंज, शिदीपुरा, नबी करीम, हौज काजी, सरकार। क्यू.आर. देवनगर, बल्लीमारान, करोल बाग | |- | डीएल-7 | DyDZO | [[मयूर विहार]] | [[पूर्व दिल्ली|पूर्वी जिला I]] : कल्याणपुरी, लक्ष्मी नगर, प्रीत विहार, न्यू अशोक नगर, पटपड़गंज, शकरपुर, त्रिलोकपुरी, मयूर विहार- I और II, कड़कड़डूमा | |- | डीएल-8 | DyDZO | वज़ीर पुरी | [[उत्तर पश्चिम दिल्ली|उत्तर पश्चिम जिला I]] : मॉडल टाउन, जहांगीरपुरी, संगम पार्क, आदर्श नगर, विजय नगर, केशव पुरम, अशोक विहार, शालीमार बाग, वजीरपुर, सरस्वती विहार, किंग्सवे कैंप, पीतमपुरा, मुखर्जी नगर, रानी बाग, आजादपुर, रामपुरा, त्रि नगर, गुजरावलन | |- | डीएल-9 | DyDZO | [[द्वारका, दिल्ली]] | [[दक्षिण पश्चिम दिल्ली|दक्षिण पश्चिम जिला I]] : इंद्रपुरी, नरैना, मायापुरी, नजफगढ़, कापसहेड़ा, जफरपुर कलां, द्वारका, वसंत विहार, आरके पुरम, सरोजिनी नगर, वसंत कुंज, दिल्ली कैंट, डाबरी | |- | डीएल-10 | डीटीसी | राजा गार्डन | [[पश्चिम दिल्ली|पश्चिम जिला द्वितीय]] : आनंद पर्वत, मोती नगर, पटेल नगर, पंजाबी बाग, कीर्ति नगर राजौरी गार्डन | DL-4CC से DL-4CM, DL4-CNA और आगे, DL-4SL, DL-4SN, DL-4SP, DL-4SR, DL-4SNA |- | डीएल-11 | डीटीसी | [[रोहिणी, दिल्ली|रोहिणी]] | [[उत्तर पश्चिम दिल्ली|उत्तर पश्चिम जिला II]] : सुल्तानपुरी, मंगोलपुरी, समयपुर बादली, प्रशांत विहार, औचंडी बॉर्डर, बवाना, अलीपुर, रोहिणी, कंझावला, नरेला, किराड़ी, अमन विहार, मुबारकपुर, कुतुब गढ़, जोंटी, मुंगेशपुर, मुकंदपुर, खेरा कलां | भी DL-8CE से DL-8CX, DL-8SAA से DL-8SAY |- | डीएल-12 | डीटीसी | [[वसंत विहार]] | [[दक्षिण पश्चिम दिल्ली|दक्षिण पश्चिम जिला द्वितीय]] : दिल्ली कैंट, वसंत विहार, वसंत कुंज, मुनिरका, सरोजिनी नगर, नौरोजी नगर, आईआईटी, ग्रीन पार्क, घिटोरनी, महिपाल पुर | |- | डीएल-13 | डीटीसी | सूरजमल विहार | [[पूर्व दिल्ली|पूर्वी जिला द्वितीय]] : गाजीपुर, गांधीनगर, कृष्णा नगर, आनंद विहार, ओल्ड सीलमपुर, मंडावली, न्यू शाहदरा, गीता कॉलोनी, विवेक विहार, झील | DL-7C (8705 तक), DL-7CH (0632 आगे), DL-7CG, DL-7CF (3543 आगे), DL-7S से DL-7SQ, DL-7SY (7773 तक), DL-7SAF (5122 तक), DL-7SAG, DL-7SAY (1494 तक) |} {| class="wikitable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="width:100%;" |+दिल्ली सीरीज की खास बातें ! scope="col" style="width:34%" | उदाहरण या योजना ! scope="col" style="width:66%" | अर्थ |- | डीएल -1 '''ए''' | अक्षर '''A''' एम्बुलेंस के लिए आरक्षित है |- | डीएल-1 '''बी''' | अक्षर '''B''' DMRC फीडर बसों के लिए आरक्षित है |- | डीएल -* '''सी''' ; '''सीए''' - '''सीजेड''' ; '''सीएए''' । . . | अक्षर '''C''' ईंधन से चलने वाली/इलेक्ट्रिक कारों के लिए आरक्षित है। |- | डीएल -1 '''डी''' | अक्षर '''डी''' विकलांग चालकों द्वारा संचालित दो/चार पहिया निजी वाहनों के लिए आरक्षित है |- | DL-* '''ER''', '''ERA''' वगैरह | लेटर सीरीज '''ईआर''' इलेक्ट्रिक रिक्शा के लिए आरक्षित है। |- | डीएल-2 '''एफ''' | '''एफ''' अक्षर यात्री वाहनों के लिए वैनिटी (वीआईपी) श्रृंखला संख्या के लिए आरक्षित है |- | डीएल-1 '''जी''' | '''G''' अक्षर भारी ट्रकों के लिए आरक्षित है। |- | डीएल-1 '''के''' | '''K''' अक्षर स्कूल वैन के लिए आरक्षित है। |- | डीएल-1 '''एल''' | '''L''' अक्षर हल्के ट्रकों के लिए आरक्षित है। |- | डीएल-1 '''एम''' | '''M''' अक्षर मध्यम आकार के ट्रकों के लिए आरक्षित है। |- | डीएल-1 '''नंबर''' | अक्षर '''N''' स्व-चालित वाहनों के लिए आरक्षित है (वाणिज्यिक वाहन श्रेणी के अंतर्गत आता है) |- | डीएल-1 '''पी''' | '''P''' अक्षर DTC, DIMTS, टूरिस्ट और यहां तक कि भारी स्कूल बसों सहित बसों के लिए आरक्षित है। |- | डीएल-1 '''क्यू''' | '''Q''' अक्षर फाटफाट सेवा या ग्रामीण सेवा शेयर टैक्सियों के लिए आरक्षित है। |- | डीएल-1 '''आर''' , | '''आर''' अक्षर ऑटो रिक्शा के लिए आरक्षित है। |- | DL-1 '''RT''', DL-1 '''RTA''' और इसी तरह | अक्षर श्रंखला '''RT''' रेडियो/ऐप टैक्सियों के लिए आरक्षित है। |- | डीएल -* '''एस''' ; '''एसए''' - '''एसजेड''' ; '''एसएए''' . . . | अक्षर '''S''' ईंधन से चलने वाले/इलेक्ट्रिक स्कूटरों और मोटरसाइकिलों के लिए आरक्षित है। |- | डीएल-1 '''टी''' | अक्षर '''T''' टैक्सियों के लिए आरक्षित है। |- | डीएल-1 '''वी''' | '''V''' अक्षर हल्की बसों के लिए आरक्षित है। |- | डीएल-1 '''डब्ल्यू''', डीएल-2 '''डब्ल्यू''' | '''W''' अक्षर ग्रामीण सेवा शेयर टैक्सियों के लिए आरक्षित है। |- | डीएल-1 '''वाई''' | '''Y''' अक्षर कमर्शियल प्राइवेट टैक्सियों के लिए आरक्षित है। |- | डीएल-1 '''जेड''' | '''Z''' अक्षर वाणिज्यिक निजी टैक्सियों के लिए आरक्षित है। |- | DL-* '''CNA, CNB''' वगैरह, DL-* '''SNA, SNB वगैरह''' | ये पत्र श्रृंखला उप-आरटीओ में पंजीकृत वाहनों के लिए उपयोग की जाती है। इन क्षेत्रों में अब नए आरटीओ हैं जिनके तहत अब उनके रिकॉर्ड उपलब्ध हैं |- |} == जीए- [[गोवा]] == {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="width:100%;" ! scope="col" style="width:7%" |कोड ! scope="col" style="width:7%" | टाइप ! scope="col" style="width:20%" | कार्यालय स्थान ! scope="col" style="width:30%" | क्षेत्राधिकार क्षेत्र ! class="unsortable" scope="col" style="width:36%" | एनोटेशन |- | जीए-01 | --- | [[पणजी]] | [[उत्तर गोवा जिला|उत्तरी गोवा जिला]] | बेकार |- | जीए-02 | --- | [[मडगाँव|मार्गो]] | [[दक्षिण गोवा जिला]] | बेकार |- | जीए-03 | गधाडॉट | [[म्हापसा|मापुसा]] | [[बारदेज़|बर्देज़]] तालुका | |- | जीए-04 | गधाडॉट | [[बिचोलिम]] | [[बिचोलिम तालुका]], [[सतारी|सत्तारी]] तालुका | |- | जीए-05 | गधाडॉट | [[पोण्डा|पोंडा]] | [[पोण्डा तालुका|पोंडा तालुका]] | |- | जीए-06 | गधाडॉट | [[वास्को द गामा, गोवा|वास्को डिगामा]] | [[मुरगाँव|मोरमुगाओ]] तालुका | |- | जीए-07 | गधाडॉट | [[पणजी]] | [[तिस्वाड़ी|तिस्वादि]] तालुका | |- | जीए-08 | गधाडॉट | [[मडगाँव|मार्गो]] | [[साष्टी|साल्सेट तालुका]] | |- | जीए-09 | गधाडॉट | [[केपेम|क्यूपेम]] | [[केपेम तालुका|क्यूपेम तालुका]], [[संगेम तालुका|संगुम तालुका]] | |- | जीए-10 | गधाडॉट | [[काणकोण|कानाकोना]] | [[कानकोना तालुका|कनाकोना तालुका]] | |- | जीए-11 | गधाडॉट | [[परनेम|पेरनेम]] | [[परनेम|पेरनेम तालुका]] | |- | जीए-12 | गधाडॉट | [[धारबांदोड़ा|धरबंदोरा]] | [[धारबांदोड़ा|धारबंदोरा]] तालुका | |} == संदर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारत में सड़क यातायात]] 48tiyx36tyckhgrdvl3e2zx1dy4ydof सदस्य:Rohini 2 1400272 6631697 6630660 2026-10-21T07:43:34Z Rohini 39445 6631697 wikitext text/x-wiki {{Babel|mr|en-4|es-3|hi-3|sa-2|ja-1|kn-1|bn-1|mul-1}} मैं हिंदी विकिपीडिया के साथ विकिमीडिया कॉमन्स, विकिडाटा और अंग्रेजी और मराठी विकिपीडिया में योगदान देती हूँ। मैं पेशे से एक प्रौद्योगिकीविद् और सार्वजनिक नीति संशोधक हूं। [[:w:en:User:Rohini |अंग्रेजी विकिपीडियापर मेरा सदस्य पन्ना पढ़ें|]] {{User contrib|1100}} {{User contrib SUL|700,000|Rohini}} {{User Wikipedian for|year=2008|month=07|day=27}} {{सदस्य_विकिपीडिया/स्वतः_स्थापित_सदस्य}} {{इंजीनियर विकिपीडियन}} {{सदस्य विज्ञान}} {{सदस्य विकिपरियोजना भारत}} {{सदस्य भारतीय विकिपीडियन}} {{सदस्य प्रौद्योगिकी}} {{User India}} {{User Translator|अंग्रेज़ी}} {{सदस्य लिनक्स}} {{User Twinkle}} {{User HotCat}} [[श्रेणी:सदस्य en-4]] [[श्रेणी:सदस्य en]] mdhiulhxd3x6qxwmhjdfb35lketejiz महर्षि यूनिवर्सिटी ऑफ़ इनफार्मेशन टेक्नोलॉजी 0 1439701 6631607 6630753 2026-10-20T21:42:05Z ~2026-56005-20 954902 /* प्रशासन */ 6631607 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = महर्षि यूनिवर्सिटी ऑफ़ इंफ़ॉर्मेशन टेक्नोलॉजी | motto = ''भावातीत चेतना से समृद्धि'' | image_name = Maharishi University of Information Technology Logo Ritesh Bhanu.png | established = {{Start date and age|2001}} | faculty = 1000+ | students = 15000+ | type = [[निजी विश्वविद्यालय|निजी]] | chancellor = डॉ॰ अजय प्रकाश श्रीवास्तव<ref>[https://www.maharishiuniversity.ac.in/chancellors_message अजय प्रकाश श्रीवास्तव]{{Dead link|date=मार्च 2026 |bot=InternetArchiveBot }} जीवनी, एमयूआईटी पोर्टल</ref><ref>[https://mssbharat.com/executive-members अजय प्रकाश श्रीवास्तव] जीवनी, महर्षि शिक्षा संस्थान</ref><ref>[https://www.amarujala.com/lucknow/shri-vishnu-sarva-wonderful-shanti-mahayagya-cm-yogi-said-ramnagari-ayodhya-is-seen-touching-the-heights-in-the-form-of-puri-one-of-the-saptpuris महर्षि विद्यापीठ के मुख्य ट्रस्टी] अजय प्रकाश श्रीवास्तव</ref> | vice_chancellor = डॉ॰ भानु प्रताप सिंह<ref>[https://www.ugc.gov.in/universitydetails/university?type=0wBmFB1Rb4JGVzq9UP/iOg== उप कुलपति एमयूआईटी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250725163602/https://www.ugc.gov.in/universitydetails/university?type=0wBmFB1Rb4JGVzq9UP/iOg== |date=25 जुलाई 2025 }} यूजीसी पोर्टल</ref><ref>[https://www.maharishiuniversity.ac.in/vice-chancellors-message/ डॉ॰ भानु प्रताप सिंह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251217065535/https://www.maharishiuniversity.ac.in/vice-chancellors-message |date=17 दिसंबर 2025 }} जीवनी, महर्षि एमयूआईटी पोर्टल</ref> | city = [[लखनऊ]] एवं [[नोएडा]] | state = [[उत्तर प्रदेश]] | country = [[भारत]] | affiliations = [[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (भारत)|यूजीसी]], [[राष्ट्रीय मूल्यांकन एवं प्रत्यायन परिषद|NAAC]] | accreditation = [[राष्ट्रीय मूल्यांकन एवं प्रत्यायन परिषद]] (NAAC) B+<ref>{{cite web |title=NAAC प्रत्यायन ग्रेड शीट |url=https://assessmentonline.naac.gov.in/public/index.php/grade_sheet_rpt/eyJpdiI6InVQNTFiT2hreW50KytxcWFIdFR2VGc9PSIsInZhbHVlIjoiRHBHOTV5ZmJMYVk3TGI5emU4a3lFUT09IiwibWFjIjoiNDc0NTZiYTdkZjBmN2Q1NWEwYWM0ZGMyNTNlNDQwOWU2ZGJmNTg4OGExMGNlZmFkYzUxZTdkY2E1OGE5MmM3YyIsInRhZyI6IiJ9 |website=राष्ट्रीय मूल्यांकन एवं प्रत्यायन परिषद |publisher=NAAC |access-date=14 अक्टूबर 2025 }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | sports_nickname = एमयूआईटीअन्स | colours = मैरून और पीला {{color box|Maroon}} {{color box|Yellow}} | logo = | logo_size = 150px | website = {{Official website|https://www.maharishiuniversity.ac.in|महर्षि यूनिवर्सिटी}} | founder = [[महर्षि महेश योगी]] }} '''महर्षि यूनिवर्सिटी ऑफ़ इंफ़ॉर्मेशन टेक्नोलॉजी''' ('''MUIT''') एक [[भारत|भारतीय]] निजी विश्वविद्यालय है जो [[उत्तर प्रदेश]] में स्थित है। इसका मुख्य परिसर [[लखनऊ]] में है<ref>{{cite web |title=लखनऊ परिसर आधिकारिक वेबसाइट|url=https://www.maharishiuniversity.ac.in/|access-date=12 फरवरी 2023}}</ref>, और एक उपग्रह परिसर [[नोएडा]] में स्थित है।<ref>{{cite web |title=नोएडा परिसर आधिकारिक वेबसाइट|url=https://muitnoida.edu.in/|access-date=13 फरवरी 2023}}</ref> यह विश्वविद्यालय 2001 में अधिनियम संख्या 31, 2001 के अंतर्गत उत्तर प्रदेश सरकार के राजपत्र अधिसूचना दिनांक 6 अक्टूबर 2001 द्वारा स्थापित किया गया। एमयूआईटी [[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (भारत)|यूजीसी]] द्वारा मान्यता प्राप्त है। ==इतिहास== महर्षि यूनिवर्सिटी को उत्तर प्रदेश सरकार द्वारा 2001 में मान्यता दी गई। विश्वविद्यालय को यूजीसी से मान्यता प्राप्त है।महर्षि यूनिवर्सिटी ऑफ़ इनफार्मेशन टेक्नोलॉजी (MUIT) का इतिहास महान आध्यात्मिक गुरु महर्षि महेश योगी के आधुनिक शिक्षा और प्राचीन वैदिक ज्ञान के मेल के विजन से जुड़ा हुआ है। ==प्रशासन== ===शासन=== विश्वविद्यालय के पहले कुलाधिपति [[महर्षि महेश योगी]] थे। वर्तमान कुलाधिपति अजय प्रकाश श्रीवास्तव हैं तथा वर्तमान कुलपति डॉ॰ भानु प्रताप सिंह हैं। ==परिसर== ===लखनऊ, उत्तर प्रदेश=== * महर्षि स्कूल ऑफ़ इंजीनियरिंग एंड टेक्नोलॉजी * महर्षि स्कूल ऑफ़ कॉमर्स एंड मैनेजमेंट * महर्षि स्कूल ऑफ़ फ़ार्मास्यूटिकल साइंसेज़ * महर्षि स्कूल ऑफ़ साइंस * महर्षि स्कूल ऑफ़ ह्यूमैनिटीज़ एंड आर्ट्स * महर्षि स्कूल ऑफ़ साइंस ऑफ़ कॉन्शियसनेस ===नोएडा, उत्तर प्रदेश=== * महर्षि स्कूल ऑफ़ इंजीनियरिंग एंड टेक्नोलॉजी * महर्षि लॉ स्कूल * महर्षि स्कूल ऑफ़ बिज़नेस स्टडीज़ * महर्षि स्कूल ऑफ़ फ़ार्मास्यूटिकल साइंसेज़ * महर्षि स्कूल ऑफ़ साइंस ऑफ़ कॉन्शियसनेस * महर्षि स्कूल ऑफ़ मीडिया एंड एनीमेशन * महर्षि स्कूल ऑफ़ एप्लाइड साइंस एंड ह्यूमैनिटीज़ ==पाठ्यक्रम== विश्वविद्यालय स्नातक, स्नातकोत्तर और डॉक्टरेट कार्यक्रम प्रदान करता है। ==रैंकिंग== एआईएम रैंकिंग 2021 के अनुसार महर्षि यूनिवर्सिटी ऑफ़ इंफ़ॉर्मेशन टेक्नोलॉजी भारत में डेटा साइंस के शीर्ष स्नातक कार्यक्रमों में 13वें स्थान पर रही। ==संदर्भ== {{reflist}} {{Universities in Uttar Pradesh}} {{Authority control}} [[श्रेणी:नोएडा में विश्वविद्यालय और महाविद्यालय]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के निजी विश्वविद्यालय]] [[श्रेणी:लखनऊ में विश्वविद्यालय और महाविद्यालय]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश में व्यवसायिक विद्यालय]] [[श्रेणी:2001 में स्थापित शैक्षणिक संस्थान]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश में 2001 की स्थापना]] i0x167yky2t1vecertovbo4ylvdv2og 6631626 6631607 2026-10-21T05:33:19Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-56005-20|~2026-56005-20]] ([[User talk:~2026-56005-20|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6631607|6631607]] को पूर्ववत किया 6631626 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = महर्षि यूनिवर्सिटी ऑफ़ इंफ़ॉर्मेशन टेक्नोलॉजी | motto = ''भावातीत चेतना से समृद्धि'' | image_name = Maharishi University of Information Technology Logo Ritesh Bhanu.png | established = {{Start date and age|2001}} | faculty = 1000+ | students = 15000+ | type = [[निजी विश्वविद्यालय|निजी]] | chancellor = डॉ॰ अजय प्रकाश श्रीवास्तव<ref>[https://www.maharishiuniversity.ac.in/chancellors_message अजय प्रकाश श्रीवास्तव]{{Dead link|date=मार्च 2026 |bot=InternetArchiveBot }} जीवनी, एमयूआईटी पोर्टल</ref><ref>[https://mssbharat.com/executive-members अजय प्रकाश श्रीवास्तव] जीवनी, महर्षि शिक्षा संस्थान</ref><ref>[https://www.amarujala.com/lucknow/shri-vishnu-sarva-wonderful-shanti-mahayagya-cm-yogi-said-ramnagari-ayodhya-is-seen-touching-the-heights-in-the-form-of-puri-one-of-the-saptpuris महर्षि विद्यापीठ के मुख्य ट्रस्टी] अजय प्रकाश श्रीवास्तव</ref> | vice_chancellor = डॉ॰ भानु प्रताप सिंह<ref>[https://www.ugc.gov.in/universitydetails/university?type=0wBmFB1Rb4JGVzq9UP/iOg== उप कुलपति एमयूआईटी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250725163602/https://www.ugc.gov.in/universitydetails/university?type=0wBmFB1Rb4JGVzq9UP/iOg== |date=25 जुलाई 2025 }} यूजीसी पोर्टल</ref><ref>[https://www.maharishiuniversity.ac.in/vice-chancellors-message/ डॉ॰ भानु प्रताप सिंह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251217065535/https://www.maharishiuniversity.ac.in/vice-chancellors-message |date=17 दिसंबर 2025 }} जीवनी, महर्षि एमयूआईटी पोर्टल</ref> | city = [[लखनऊ]] एवं [[नोएडा]] | state = [[उत्तर प्रदेश]] | country = [[भारत]] | affiliations = [[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (भारत)|यूजीसी]], [[राष्ट्रीय मूल्यांकन एवं प्रत्यायन परिषद|NAAC]] | accreditation = [[राष्ट्रीय मूल्यांकन एवं प्रत्यायन परिषद]] (NAAC) B+<ref>{{cite web |title=NAAC प्रत्यायन ग्रेड शीट |url=https://assessmentonline.naac.gov.in/public/index.php/grade_sheet_rpt/eyJpdiI6InVQNTFiT2hreW50KytxcWFIdFR2VGc9PSIsInZhbHVlIjoiRHBHOTV5ZmJMYVk3TGI5emU4a3lFUT09IiwibWFjIjoiNDc0NTZiYTdkZjBmN2Q1NWEwYWM0ZGMyNTNlNDQwOWU2ZGJmNTg4OGExMGNlZmFkYzUxZTdkY2E1OGE5MmM3YyIsInRhZyI6IiJ9 |website=राष्ट्रीय मूल्यांकन एवं प्रत्यायन परिषद |publisher=NAAC |access-date=14 अक्टूबर 2025 }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | sports_nickname = एमयूआईटीअन्स | colours = मैरून और पीला {{color box|Maroon}} {{color box|Yellow}} | logo = | logo_size = 150px | website = {{Official website|https://www.maharishiuniversity.ac.in|महर्षि यूनिवर्सिटी}} | founder = [[महर्षि महेश योगी]] }} '''महर्षि यूनिवर्सिटी ऑफ़ इंफ़ॉर्मेशन टेक्नोलॉजी''' ('''MUIT''') एक [[भारत|भारतीय]] निजी विश्वविद्यालय है जो [[उत्तर प्रदेश]] में स्थित है। इसका मुख्य परिसर [[लखनऊ]] में है<ref>{{cite web |title=लखनऊ परिसर आधिकारिक वेबसाइट|url=https://www.maharishiuniversity.ac.in/|access-date=12 फरवरी 2023}}</ref>, और एक उपग्रह परिसर [[नोएडा]] में स्थित है।<ref>{{cite web |title=नोएडा परिसर आधिकारिक वेबसाइट|url=https://muitnoida.edu.in/|access-date=13 फरवरी 2023}}</ref> यह विश्वविद्यालय 2001 में अधिनियम संख्या 31, 2001 के अंतर्गत उत्तर प्रदेश सरकार के राजपत्र अधिसूचना दिनांक 6 अक्टूबर 2001 द्वारा स्थापित किया गया। एमयूआईटी [[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (भारत)|यूजीसी]] द्वारा मान्यता प्राप्त है। ==इतिहास== महर्षि यूनिवर्सिटी को उत्तर प्रदेश सरकार द्वारा 2001 में मान्यता दी गई। विश्वविद्यालय को यूजीसी से मान्यता प्राप्त है।महर्षि यूनिवर्सिटी ऑफ़ इनफार्मेशन टेक्नोलॉजी (MUIT) का इतिहास महान आध्यात्मिक गुरु महर्षि महेश योगी के आधुनिक शिक्षा और प्राचीन वैदिक ज्ञान के मेल के विजन से जुड़ा हुआ है। ==प्रशासन== ===शासन=== विश्वविद्यालय के पहले कुलाधिपति [[महर्षि महेश योगी]] थे। वर्तमान कुलाधिपति डॉ॰ अजय प्रकाश श्रीवास्तव हैं तथा वर्तमान कुलपति डॉ॰ भानु प्रताप सिंह हैं। ==परिसर== ===लखनऊ, उत्तर प्रदेश=== * महर्षि स्कूल ऑफ़ इंजीनियरिंग एंड टेक्नोलॉजी * महर्षि स्कूल ऑफ़ कॉमर्स एंड मैनेजमेंट * महर्षि स्कूल ऑफ़ फ़ार्मास्यूटिकल साइंसेज़ * महर्षि स्कूल ऑफ़ साइंस * महर्षि स्कूल ऑफ़ ह्यूमैनिटीज़ एंड आर्ट्स * महर्षि स्कूल ऑफ़ साइंस ऑफ़ कॉन्शियसनेस ===नोएडा, उत्तर प्रदेश=== * महर्षि स्कूल ऑफ़ इंजीनियरिंग एंड टेक्नोलॉजी * महर्षि लॉ स्कूल * महर्षि स्कूल ऑफ़ बिज़नेस स्टडीज़ * महर्षि स्कूल ऑफ़ फ़ार्मास्यूटिकल साइंसेज़ * महर्षि स्कूल ऑफ़ साइंस ऑफ़ कॉन्शियसनेस * महर्षि स्कूल ऑफ़ मीडिया एंड एनीमेशन * महर्षि स्कूल ऑफ़ एप्लाइड साइंस एंड ह्यूमैनिटीज़ ==पाठ्यक्रम== विश्वविद्यालय स्नातक, स्नातकोत्तर और डॉक्टरेट कार्यक्रम प्रदान करता है। ==रैंकिंग== एआईएम रैंकिंग 2021 के अनुसार महर्षि यूनिवर्सिटी ऑफ़ इंफ़ॉर्मेशन टेक्नोलॉजी भारत में डेटा साइंस के शीर्ष स्नातक कार्यक्रमों में 13वें स्थान पर रही। ==संदर्भ== {{reflist}} {{Universities in Uttar Pradesh}} {{Authority control}} [[श्रेणी:नोएडा में विश्वविद्यालय और महाविद्यालय]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के निजी विश्वविद्यालय]] [[श्रेणी:लखनऊ में विश्वविद्यालय और महाविद्यालय]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश में व्यवसायिक विद्यालय]] [[श्रेणी:2001 में स्थापित शैक्षणिक संस्थान]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश में 2001 की स्थापना]] be17ywhlxj2iruc267cwynawf7g5mtz सदस्य वार्ता:Saurav Singh Naagvanshi 3 1450780 6631622 5830868 2026-10-21T05:28:06Z QueerEcofeminist 132431 QueerEcofeminist ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:SauravDhurvanshi]] को [[सदस्य वार्ता:Saurav Singh Naagvanshi]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/SauravDhurvanshi|SauravDhurvanshi]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Saurav Singh Naagvanshi|Saurav Singh Naagvanshi]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 5830868 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=SauravDhurvanshi}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 19:05, 22 अप्रैल 2023 (UTC) 1u6n6bvwkxlew254zxvp3ee078sk90n जेमिनी (चैटबॉट) 0 1508719 6631634 6579475 2026-10-21T06:03:14Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631634 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | logo = Google Gemini logo.svg | screenshot = | screenshot size = 250 | screenshot alt = | collapsible = yes | author = | developer = [[गूगल एआई]] | released = {{Start date and age|2023|3|21}} | discontinued = | latest release version = {{Start date and age|2024|03|04}}<ref name="Changelog" /> | qid = | programming language = | operating system = {{Plainlist| * [[वेब अनुप्रयोग]] * [[एंड्रॉइड (प्रचालन तंत्र)|एंड्रॉइड]] * [[आईओएस]] }} | replaced_by = | language = 46 भाषायें<br />230 देश | genre = [[चैटबॉट]] | license = [[अमुक्त स्रोत सॉफ्टवेयर|स्वत्व]] }} '''जिमिनी''' (gemini) [[गूगल एआई]] द्वारा विकसित जनरेटिव [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] वाला [[चैटबॉट]] है। इसे पहले '''बार्ड''' (bard) के नाम से जाना जाता था। यह इसी नाम के [[बड़े भाषा मॉडल]] (एलएलएम) पर आधारित है और इसे ओपन एआई के [[चैटजीपीटी]] के प्रतियोगी के रूप में जारी किया गया था। इसे मार्च 2023 में कुछ परिमित क्षमता के साथ प्रसारित किया गया और इसी वर्ष के मई माह में इसे दुनियाभर में उपलब्ध करवाया गया। पहले इसे ''पाएलएम'' और ''लाएमडीए'' परिवार के बड़े भाषा मॉडलों पर आधारित था। यह विभिन्न प्रकार के कार्यों को करने में सक्षम है, जिनमें से कुछ ये हैं- * '''पाठ उत्पन्न करना:''' बार्ड विभिन्न शैलियों और स्वरों में पाठ उत्पन्न कर सकता है, जैसे कि कविता, कोड, स्क्रिप्ट, संगीत के टुकड़े, [[ईमेल]], पत्र आदि। * '''अनुवाद करना:''' बार्ड कई भाषाओं का अनुवाद कर सकता है। * '''सवालों के उत्तर देना:''' बार्ड आपके सवालों के उत्तर व्यापक और जानकारीपूर्ण तरीके से दे सकता है, यहां तक ​​कि अगर वे खुले हुए, चुनौतीपूर्ण या विचित्र हों। * '''निर्देशों का पालन करना:''' बार्ड आपके निर्देशों का पालन कर सकता है और आपके अनुरोधों को पूरा करने का प्रयास कर सकता है। बार्ड अभी भी विकासमान है, लेकिन यह पहले से ही कई प्रभावशाली कार्य कर सकता है। उदाहरण के लिए, यह बड़े पैमाने पर डेटा का विश्लेषण कर सकता है और इससे निष्कर्ष निकाल सकता है, विभिन्न रचनात्मक कार्य कर सकता है, और उपयोगकर्ताओं के साथ सहज वार्तालाप कर सकता है। भविष्य में बार्ड के निम्नलिखित उपयोग हो सकते हैं: * ग्राहक सेवा में सहायता करना * [[शिक्षा]] में सहायता करना * [[अनुसंधान]] में सहायता करना * रचनात्मक सामग्री बनाना कुल मिलाकर, बार्ड कृत्रिम बुद्धि के क्षेत्र में एक महत्वपूर्ण उपलब्धि है और यह संभावित रूप से कई तरह से हमारी दुनिया को बदल सकता है। आरम्भ में यह [[बड़े भाषा मॉडल]] (एलएलएम) के लाएमडीए (LaMDA) परिवार पर आधारित था , बाद में इसे PaLM और फिर जेमिनी में अपग्रेड किया गया। इसे ओपन एआई के [[चैटजीपीटी]] की तीव्र वृद्धि का मुकाबला करने के लिये विकसित किया गया था। इसे पहले मार्च 2023 में सीमित क्षमता में जारी किया गया तथा मई २०२३ में इसे अन्य देशों में विस्तार दिया गया। LaMDA को 2021 में विकसित और घोषित किया गया था, लेकिन अत्यधिक सावधानी के कारण इसे जनता के लिए जारी नहीं किया गया। नवंबर 2022 में ओपनएआई के चैटजीपीटी के लॉन्च और उसके बाद की लोकप्रियता ने Google अधिकारियों को आश्चर्यचकित कर दिया और उन्हें घबराहट में डाल दिया, जिससे आने वाले महीनों में व्यापक प्रतिक्रिया मिली। अपने कार्यबल को जुटाने के बाद, गूगल ने फरवरी 2023 में बार्ड को लॉन्च किया, मई में 2023 Google I/O मुख्य वक्ता के दौरान चैटबॉट को केंद्र में रखा गया। Here's a blog in Hindi for Gemini.ai: यह बहुत ही अच्छा Al है ---- === Gemini.ai: आपका नया साथी - आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस की दुनिया में === आजकल तकनीकी दुनिया में आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस (AI) एक महत्वपूर्ण भूमिका निभा रहा है। AI ने हमारे जीवन को पूरी तरह से बदल दिया है, और अब Gemini.ai इस क्षेत्र में एक नया और इनोवेटिव नाम बनकर उभरा है। Gemini.ai एक अत्याधुनिक प्लेटफॉर्म है जो AI की मदद से व्यवसायों को अत्यधिक क्षमता और दक्षता प्रदान करता है। ==== Gemini.ai क्या है? ==== Gemini.ai एक शक्तिशाली और विकसित AI टूल है, जिसे व्यवसायों, स्टार्टअप्स, और व्यक्तिगत उपयोगकर्ताओं के लिए डिज़ाइन किया गया है। यह प्लेटफॉर्म एक आसान, सुलभ और प्रभावी तरीका प्रदान करता है जिससे उपयोगकर्ता अपनी प्रक्रियाओं को स्मार्ट बना सकते हैं। चाहे बात [[डेटा विश्लेषण]], स्वचालन, या कस्टम समाधान की हो, Gemini.ai हर क्षेत्र में मदद करता है। ==== Gemini.ai के फायदे ==== # '''त्वरित और सटीक निर्णय''': Gemini.ai की मदद से, व्यवसाय डेटा का विश्लेषण तेजी से कर सकते हैं और अपने फैसलों को अधिक सटीकता के साथ ले सकते हैं। # '''स्वचालन''': इस प्लेटफॉर्म द्वारा कई व्यावासिक कार्यों को स्वचालित किया जा सकता है, जिससे समय की बचत होती है और मानव त्रुटियों का खतरा कम होता है। # '''कस्टम समाधान''': Gemini.ai व्यक्तिगत उपयोगकर्ताओं और व्यवसायों के लिए कस्टम AI समाधानों की पेशकश करता है, जो उनकी विशिष्ट ज़रूरतों के हिसाब से तैयार किए जाते हैं। # '''लचीलापन''': इस प्रणाली का लचीलापन इसे विभिन्न उद्योगों और कार्यक्षेत्रों के अनुकूल बनाता है, जैसे कि वित्त, स्वास्थ्य देखभाल, खुदरा, आदि। ==== Gemini.ai का उपयोग कहां करें? ==== * '''वित्तीय सेवाएं''': वित्तीय निर्णयों और निवेशों के लिए डेटा विश्लेषण और बाजार ट्रेंड्स की भविष्यवाणी करने के लिए उपयोगी। * '''स्वास्थ्य देखभाल''': बीमारी की पहचान और इलाज के तरीकों की स्वचालित सलाह देने के लिए। * '''उत्पादन और आपूर्ति श्रृंखला''': सटीक रूप से मांग 3का अनुमान लगाने और विनिर्माण प्रक्रिया को तेज और कुशल बनाने में सहायक। ==== आखिरकार, Gemini.ai क्यों? ==== Gemini.ai सिर्फ एक टूल नहीं, बल्कि भविष्य की दिशा में एक कदम है। AI की ताकत को समझते हुए, यह व्यवसायों को बेहतर, तेज़ और अधिक स्मार्ट निर्णय लेने में मदद करता है। आने वाले समय में, AI की तकनीक और भी नज़दीकी रूप से हमारी ज़िंदगी का हिस्सा बनेगी, और Gemini.ai इस परिवर्तन का एक हिस्सा है। बिलकुल! यहां आपके लिए एक ब्लॉग है: <nowiki>###</nowiki> Gemini.AI: आपकी डिजिटल साथी आज के युग में, आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस (AI) हमारे जीवन का अभिन्न हिस्सा बन गया है। इसी संदर्भ में, Gemini.AI एक महत्वपूर्ण भूमिका निभा रहा है। यह AI प्रणाली न केवल हमारे दैनिक कार्यों को आसान बनाती है, बल्कि हमारे जीवन की गुणवत्ता को भी सुधारती है। <nowiki>####</nowiki> Gemini.AI क्या है? Gemini.AI एक आधुनिक AI प्रणाली है जो मानव जीवन के विभिन्न पहलुओं में सहायता करती है। यह व्यक्तिगत सहायक की तरह काम करता है, जिससे आप अपनी दिनचर्या को बेहतर बना सकते हैं। इसके द्वारा आप अपने समय को सही तरीके से प्रबंधित कर सकते हैं, काम को अधिक कुशलता से कर सकते हैं और नई चीजों को सीख सकते हैं। <nowiki>####</nowiki> Gemini.AI के लाभ 1. **कार्य प्रबंधन**: Gemini.AI आपके कार्यों को प्राथमिकता देने में मदद करता है, जिससे आप अधिक उत्पादक बन सकते हैं। 2. **व्यक्तिगत सहायक**: यह आपको समय प्रबंधन, स्वास्थ्य सुझाव और व्यक्तिगत विकास के लिए उपयोगी टिप्स देता है। 3. **सीखने और विकास**: Gemini.AI के साथ, आप नई चीजों को आसानी से सीख सकते हैं और अपने कौशल को बढ़ा सकते हैं। 4. **उत्पादकता बढ़ाना**: इसके द्वारा आप अपने कार्यों को जल्दी और कुशलता से पूरा कर सकते हैं। == गूगल जेमिनी: आपकी रचनात्मकता और कार्यकुशलता को बढ़ाने वाला AI उपकरण == आप एक लेखक, छात्र, पेशेवर या बस कुछ नया सीखने के इच्छुक व्यक्ति हो सकते हैं, गूगल जेमिनी आपके लिए एक क्रांतिकारी उपकरण है। यह कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) प्रणाली आपकी रचनात्मकता को जगाने और कार्यों को अधिक कुशलता से पूरा करने में आपकी मदद कर सकती है। === जेमिनी क्या है? === जेमिनी एक मल्टीमॉडल एआई मॉडल है। इसका मतलब है कि यह न केवल पाठ, बल्कि कोड, चित्र, संगीत आदि जैसी विभिन्न प्रकार की जानकारी को समझ और उस पर प्रतिक्रिया दे सकता है। आप जेमिनी के साथ चैट कर सकते हैं और उसे विभिन्न प्रकार के कार्य देने में सक्षम हैं, जैसे: * '''लेखन में सहायता:''' आप जेमिनी को किसी भी विषय पर एक ब्लॉग पोस्ट, ईमेल या कहानी लिखने के लिए कह सकते हैं। यह आपको विचारों को व्यवस्थित करने, शोध करने और अपने लेखन को सुधारने में सहायता करेगा। * '''नई चीजें सीखना:''' क्या आप एक नया कौशल सीखना चाहते हैं या किसी जटिल विषय को समझना चाहते हैं? जेमिनी आपको संसाधन खोजने, अवधारणाओं को समझाने और अभ्यास के लिए प्रश्नों को तैयार करने में मदद कर सकता है। * '''कार्यों की योजना बनाना:''' जेमिनी यात्रा कार्यक्रम बनाने, प्रस्तुतीकरण तैयार करने या परियोजनाओं का प्रबंधन करने में आपकी सहायता कर सकता है। यह आपको विभिन्न कार्यों के बीच प्राथमिकताएं निर्धारित करने और समय प्रबंधन में सहायता करेगा। * '''कोड जेनरेट करना:''' यदि आप एक डेवलपर हैं, तो जेमिनी आपके कोड को लिखने और डीबग करने में आपकी सहायता कर सकता है। यह आपको विभिन्न कार्यों के लिए कोड स्निपेट सुझा सकता है और आपकी उत्पादकता को बढ़ा सकता है। === जेमिनी का उपयोग कैसे करें? === जेमिनी का उपयोग करना बहुत ही सरल है। आप सीधे <nowiki>https://gemini.google.com/</nowiki> पर जा सकते हैं और चैट इंटरफेस के माध्यम से जेमिनी के साथ संवाद कर सकते हैं। आपको बस इतना करना है कि उसे अपना कार्य स्पष्ट रूप से बताना है, और वह आपकी सहायता करने के लिए तैयार रहेगा। जेमिनी अभी भी विकास के अधीन है, लेकिन यह पहले से ही कई कार्यों को पूरा करने में आपकी मदद कर सकता है। यदि आप अपनी रचनात्मकता को बढ़ाना चाहते हैं और अधिक कुशलता से कार्य करना चाहते हैं, तो आज ही जेमिनी को आज़माएं! '''निष्कर्ष''': यदि आप AI की दुनिया में कदम रखना चाहते हैं, तो Gemini.ai आपके लिए आदर्श साथी हो सकता है। यह सिर्फ एक तकनीकी समाधान नहीं, बल्कि आपकी सफलता की कुंजी बन सकता है।,Gemini.AI एक अत्याधुनिक आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस प्रणाली है जो हमारे जीवन को आसान और अधिक उत्पादक बनाती है। यह तकनीक हमें नई ऊँचाइयों पर पहुँचने में मदद कर रही है और हमारे भविष्य को उज्जवल बना रही है। इससे जुड़ें और अपने जीवन को और अधिक बेहतर बनाएं! ---- ==Dlilp Manb== *[[चैटजीपीटी]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons}} * {{Official website}} {{Google Inc.}} [[श्रेणी:गूगल सॉफ़्टवेयर]] ggpxlc46x7yhm7wd3dk38u8lkustosz सदस्य वार्ता:Varun Stefen 3 1557355 6631564 6278253 2026-10-20T17:32:07Z Varun Stefen 847649 6631564 wikitext text/x-wiki [[चित्र:VARUN STEFEN.png|अंगूठाकार]] # Varun Stefen **Varun Stefen** is an Indian content creator, YouTuber, and developer from Patna, Bihar, India. He is associated with the brand Stefen ONE and is pursuing a Bachelor of Science degree in Chemistry and Zoology. He has expressed an ambition to pursue filmmaking in the future. ## Early life and education According to the biographical information provided by Stefen, he was born on 9 January 2006 in Patna, Bihar, India. He is pursuing undergraduate studies in Chemistry and Zoology. ## Career Stefen identifies as a content creator, YouTuber, and developer. He is associated with Stefen ONE. He has stated that he aims to develop his career in content creation and YouTube and pursue filmmaking in the future. ## Awards and recognition Stefen reports receiving a YouTube Silver Creator Award, commonly known as the Silver Play Button. Independent verification of the award and the associated YouTube channel is needed before this claim can be included in a published encyclopedic article. ## Languages Stefen lists Hindi and English among the languages he speaks. ## External links - [About.me profile](https://about.me/varunstefen) - [Instagram profile](https://www.instagram.com/varunstefen?obrf=c3k2MGIxem04bnY=) 55bgcny4qhk9wm0ti9q1wm5t9qb01x9 6631612 6631564 2026-10-21T00:26:38Z Varun Stefen 847649 6631612 wikitext text/x-wiki [[चित्र:VARUN STEFEN.png|अंगूठाकार]] # Varun Stefen **Varun Stefen** is an Indian content creator, YouTuber, and developer from Patna, Bihar, India. He is associated with the brand Stefen ONE and is pursuing a Bachelor of Science degree in Chemistry and Zoology. He has expressed an ambition to pursue filmmaking in the future. ## Early life and education According to the biographical information provided by Varun Stefen, he was born on 9 January 2006 in Patna, Bihar, India. He is pursuing undergraduate studies in Chemistry and Zoology. ## Career Stefen identifies as a content creator, YouTuber, and developer. He is associated with Stefen ONE. He has stated that he aims to develop his career in content creation and YouTube and pursue filmmaking in the future. ## Awards and recognition Stefen reports receiving a YouTube Silver Creator Award, commonly known as the Silver Play Button. Independent verification of the award and the associated YouTube channel is needed before this claim can be included in a published encyclopedic article. ## Languages Stefen lists Hindi and English among the languages he speaks. ## External links - [About.me profile](https://about.me/varunstefen) - [Instagram profile](https://www.instagram.com/varunstefen?obrf=c3k2MGIxem04bnY=) l8cyly9v0bj4chtcmy1lhrnl7plj6m3 सदस्य:Anand Singh Dhami 2 1561726 6631513 6631067 2026-10-20T14:53:28Z Anand Singh Dhami 837381 6631513 wikitext text/x-wiki {{db-notwebhost}} '''नाम:''' [https://indianphilosophyethics.blogspot.com/ आनन्द] सिंह धामी '''जन्म:''' 1978 '''जन्म स्थान:''' उत्तराखंड, भारत '''शिक्षा:''' शिक्षा: स्नातक स्तर तक अध्ययन, विजयपुर, बागेश्वर, उत्तराखंड। 19gvgd77sdduzmn08wwxjivnfb1iw85 6631517 6631513 2026-10-20T15:00:21Z Anand Singh Dhami 837381 6631517 wikitext text/x-wiki {{db-notwebhost}} '''नाम:''' [https://indianphilosophyethics.blogspot.com/ आनन्द] सिंह धामी '''जन्म:''' 1978 '''जन्म स्थान:''' उत्तराखंड, भारत '''शिक्षा:''' स्नातक स्तर तक अध्ययन, विजयपुर, बागेश्वर, उत्तराखंड। sqzrm52o37i29gj9h53p6x7b579lttx १६३८ का मुगल-सफाविद युद्ध 0 1563108 6631637 6625782 2026-10-21T06:04:06Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631637 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सैन्य संघर्ष|conflict=कंधार की घेराबंदी|image=The Surrender of Kandahar.jpg|caption=''कंधार का समर्पण'', ''[[पादशाहनामा]]'' की एक लघु पेंटिंग है जिसमें फारसियों को 1638 में किलिज खान को शहर की चाबियाँ सौंपते हुए दर्शाया गया है।|date=१६३७-१६३८|place=[[कंधार]]|result=[[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] विजय्<ref name="Iranica">Iranica 2011</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OIzreCGlHxIC&dq=siege+of+kandahar+1605&pg=PT349 |title=''Dictionary of Wars''|isbn=9781932705546|accessdate=4 April 2014|last1=kohn|first1=George C.|date=January 2006|publisher=Infobase }}</ref>|territory=[[कंधार]] वापस [[मुग़ल साम्राज्य| मुगल भारत]]|combatant1= [[सफ़वी वंश| सफ़ाविद ईरान]]|combatant2=[[File:Flag of the Mughal Empire.png|25px]] [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल भारत]]|strength1=|strength2=|casualties1=|casualties2=}} '''१६३८ का मुगल-सफ़ाविद युद्ध''' एक संघर्ष है जो १६३८ में हुआ था, फारस के [[साफाविद|सफाविद साम्राज्य]] और हिंदुस्तान के [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल साम्राज्य]] के बीच एक संघर्ष जो वर्तमान [[अफ़ग़ानिस्तान|अफगानिस्तान]] में [[कांधार|कंधार]] नामक एक शहर पर हुआ था युद्ध के परिणामस्वरूप मुगलों के लिए एक निर्णायक जीत हुई जब अली मर्दन खान ने कंधार की चाबियों को मुगलों को सौंप दिया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OIzreCGlHxIC&dq=Mogul-Persian+War+of+1638%3A+Exactly+one+century+before+the+PERSIAN+INVASION+OF+MOGUL+INDIA%2C+the+forces+of+Mogul+emperor+Shah+Jahan+%281592-1666%29+recaptured+the+city+of+Kandahar%2C+lost+in+the+MOGUL-PERSIAN+WAR+OF+1622-23.&pg=PT349|title=Dictionary of wars|last=George C. Kohn|date=2006|publisher=Facts On File, Incorporated|isbn=978-1-4381-2916-7|page=337|quote=Mogul-Persian War of 1638: Exactly one century before the PERSIAN INVASION OF MOGUL INDIA, the forces of Mogul emperor Shah Jahan (1592-1666) recaptured the city of Kandahar, lost in the MOGUL-PERSIAN WAR OF 1622-23.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00smituoft/page/401/mode/1up?q=1638|title=''Early history of India by Oxford ''|last=Smith|first=Vincent Arthur|date=1919|publisher=Sterling Publishers Pvt.|isbn=9781932705546|access-date=4 April 2014}}</ref> == पृष्ठभूमि == मुगलों ने पहले कंधार शहर को सफाविद के हाथों खो दिया था। मुगल साम्राज्य के लिए यह महत्वपूर्ण माना जाता था कि हिंदुस्तान के जुड़वां ''प्रवेश द्वार-शहर'', यानी [[काबुल]] और [[कांधार|कंधार]] को मुगल शासन के तहत लाया जाए।[[मध्य एशिया]]<nowiki/>ई व्यापार ने मुगलों को युद्ध के घोड़े प्रदान किए, जिसके बिना न केवल सैन्य बल अक्षम हो जाएंगे, बल्कि संभावित रूप से आदिवासी विद्रोह और विदेशी आक्रमण भी कर सकते हैं। विशेष रूप से कंधार मध्य एशिया में कई प्रमुख वाणिज्यिक व्यापार मार्गों के चौराहे पर था। इस प्रकार दोनों शहर गहरी रणनीतिक चिंता का विषय थे।<ref name="dlx.b-ok.org">{{Cite web|url=http://dlx.b-ok.org/genesis/628000/06ae9010b197a442876290ce257027ff/_as/|title=Z-Library single sign on}}</ref> == युद्ध == १६३९ में, [[साफ़ी|फारस के शाह सफी]] की सेनाओं ने बाम्यान पर कब्जा कर लिया और ऐसा प्रतीत हुआ कि वे आगे कंधार पर हमला करेंगे। १६४६ में, [[शाह जहाँ|शाहजहां]] ने कामरान खानंद मलिक मगदूद की सहायता से कंधार की ओर कूच किया और [[फ़ारसी भाषा|फारसी]] सेनापति अली मर्दन खान से आत्मसमर्पण के लिए बातचीत की। उन्हें उम्मीद थी कि फारस के लोग जल्द ही शहर को फिर से हासिल करने का प्रयास करेंगे और इसलिए उन्होंने आदेश दिया कि दीवार की तेजी से मरम्मत की जाए, जबकि काबुल में स्थित एक बड़ी मुगल सेना ने क्षेत्र की रक्षा की। १६४६ में, जब कोई फारसी हमला नहीं हुआ, तो सम्राट ने अपने बेटे [[मुराद बख्श]] को उज़्बेक-नियंत्रित [[बदख़्शान|बदख्शां]] पर आक्रमण करने के लिए भेजा। अगले वर्ष, एक अन्य पुत्र [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] ने बल्ख के बाहर एक उज़्बेक सेना को परास्त किया और शहर पर कब्जा कर लिया, १६३८ में भी मुगलों ने कंधार पर कब्जा कर दिया था। == अली मर्दन का समर्पण == अली मर्दन खान ने जल्द ही कंधार शहर को मुगल सेना के हवाले कर दिया, इसके परिणामस्वरूप मुगलों द्वारा कंधार पर फिर से विजय प्राप्त हुई अली मर्दन ख़ान के इस विश्वासघात ने मुगलों को कंधार की अगली [[मुग़ल-सफ़वी युद्ध (१६४९–१६५३)|घेराबंदी]] तक कंधार पर पुनः कब्जा करने में सक्षम बनाया, जिसका नेतृत्व सफाविद सेना करेगी।<ref>{{Cite book|url=https://www.britannica.com/topic/Mughal-dynasty/Akbar-the-Great-and-the-consolidation-of-the-empire|title=Mughal Empire, Britannica|last=Verlag|first=Harrassowitz|date=2022|publisher=Sterling Publishers Pvt.|isbn=9781932705546|access-date=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00smituoft/page/401/mode/1up?q=1638|title=''Early history of India by Oxford ''|last=Smith|first=Vincent arthur|date=1919|publisher=Sterling Publishers Pvt.|isbn=9781932705546|access-date=4 April 2014}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=neUKEvaYPZYC&dq=siege+of+kandahar+1638+Cambridge&pg=PA172|title=Illustrations of War by Cambridge University press|last=Black|first=Jeremy|date=1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781932705546|access-date=4 April 2014}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s5X3EAAAQBAJ&dq=siege+of+kandahar+1605+Cambridge&pg=RA4-PA687|title=World History Encyclopedia|last=Andrea|first=Alfred J.|date=January 2011|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781932705546|access-date=4 April 2014}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y6fOEAAAQBAJ&dq=siege+of+kandahar+1605+cambridge&pg=PA610|title=Conquest in the Islamic world|last=Mikaberidze|first=Alexander|date=January 2011|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781932705546|access-date=4 April 2011}}</ref> [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य]] [[श्रेणी:ईरान का इतिहास]] [[श्रेणी:सैनिक इतिहास]] rbgg3u5vufxw404hg4ok627wtgo3f3z सदस्य:Aurangzeb shaikh 2 1567328 6631578 6455057 2026-10-20T18:24:58Z Aurangzeb shaikh 855245 /* */ uploaded a new photo 6631578 wikitext text/x-wiki '''Aurangzeb Shaikh''' ( born 07 February 1999) is on indian YouTube & blogger from Gopalganj Bihar India. He is know for his website on Google  Blogger & wordpress aurangzeb world and SMARTTECHNOMONITOR from YouTuber {{Infobox YouTube personality|name=Aurangzeb shaikh|image=Aurangzebshaikh.pnb.jpg|image_caption=Aurangzeb shaikh 2024|birth_name=Aurangzeb shaikh|birth_date=7 February 1999|birth_place=Gopalganj|nationality=Indian|education=Ybn university ranchi Jharkhand (B.A Geography)|occupations=Youtuber|website=[[Internet world]]|URL=[https://aurangzeb12.blogspot.com/?m=1|channel_direct_url=@SMARTTECHNOMONITOR|channels=https://youtube.com/@smarttechnomonitor?si=HCBMRRR38cWSLADR|years_active=2017- present|genres=General|channel_display_name=SMARTTECHNOMONITOR|language=Hindi|subscribers=1.2M|imagesize=320×120px}} ==Early life and education== [https://sites.google.com/view/aurangzebshaikh12/ Aurangzeb shaikh] was born on 7 February 1999 in Gopalganj Bihar. He graduated from the Ybn university of ranchi Jharkhand with a bachelor's degree in geography and he technical gualification in diploma in computer (DCA) from the Balaji computer academy Gopalganj affiliated by wizard-tech Delhi. [https://www.facebook.com/in.Aurangzeb?mibextid=ZbWKwL Facebook] l4i8vfxpb30lg9ol2yho6mzsd0gzj59 6631580 6631578 2026-10-20T18:49:46Z Aurangzeb shaikh 855245 /* */ updated website link 6631580 wikitext text/x-wiki '''Aurangzeb Shaikh''' ( born 07 February 1999) is on indian YouTube & blogger from Gopalganj Bihar India. He is know for his website on Google  Blogger & wordpress aurangzeb world and SMARTTECHNOMONITOR from YouTuber {{Infobox YouTube personality|name=Aurangzeb shaikh|image=Aurangzebshaikh.pnb.jpg|image_caption=Aurangzeb shaikh 2024|birth_name=Aurangzeb shaikh|birth_date=7 February 1999|birth_place=Gopalganj|nationality=Indian|education=Ybn university ranchi Jharkhand (B.A Geography)|occupations=Youtuber|website=[https://aurangzeb12.blogspot.com/?m=1 INTERNET WORLD 1] [https://sites.google.com/view/aurangzebshaikh12/ INTERNET WOULD 2]|URL=https://aurangzeb12.blogspot.com/?m=1|channel_direct_url=@SMARTTECHNOMONITOR|channels=https://youtube.com/@smarttechnomonitor?si=HCBMRRR38cWSLADR|years_active=2017- present|genres=General|channel_display_name=SMARTTECHNOMONITOR|language=Hindi|subscribers=1.2M|imagesize=320×120px}} ==Early life and education== [https://sites.google.com/view/aurangzebshaikh12/ Aurangzeb shaikh] was born on 7 February 1999 in Gopalganj Bihar. He graduated from the Ybn university of ranchi Jharkhand with a bachelor's degree in geography and he technical gualification in diploma in computer (DCA) from the Balaji computer academy Gopalganj affiliated by wizard-tech Delhi. [https://www.facebook.com/in.Aurangzeb?mibextid=ZbWKwL Facebook] o885k0f1wuebvuv9uk0yg30nbj64z4y पेचोरा नदी 0 1573443 6631663 6372497 2026-10-21T06:14:55Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6631663 wikitext text/x-wiki '''पेचोरा नदी''' (रूसी: Печо́ра) [[यूरोप]] की छठी सबसे लंबी नदी है।<ref>{{Cite web|url=http://bse.sci-lib.com/article088874.html|title=Печора (река)|website=bse.sci-lib.com|language=ru|trans-title=पेचोरा (नदी)|access-date=2025-03-04}}</ref> उत्तर-पश्चिमी [[रूस]] से [[उत्तरध्रुवीय महासागर|आर्कटिक महासागर]] में बहने वाली यह नदी ज़्यादातर कोमी गणराज्य में बहती है, लेकिन इसका सबसे उत्तरी हिस्सा नेनेट्स स्वायत्त ऑक्रग को पार करता है।<ref>https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/Points/P7565.html</ref> == भौगोलिक स्थिति == [[File:Pechora.jpg|thumb|left|पेचोरा नदी, हल्के रंग के यूराल पर्वत और ओब नदी का हिस्सा]] पेचोरा नदी की लम्बाई {{convert|1,809|km|mi}} है जो [[कोलंबिया नदी]] से थोड़ी कम है। इसका बेसिन {{convert|322,000|km2|mi2|-3}} है जो [[फ़िनलैंड]] के क्षेत्रफल के लगभग है। [[वोल्गा नदी|वोल्गा]] और [[डैन्यूब नदी|डेन्यूब]] के बाद यह यूरोप की तीसरी सबसे बड़ी नदी है। न्यू गिनी के बाहर सबसे बड़ी बिना बांध वाली नदी है। इसके बेसिन में वर्जिन कोमी वन, यूरोप का सबसे बड़ा कुंवारी जंगल और यूराल के साथ युगीद वा राष्ट्रीय उद्यान शामिल हैं। तिमन रिज इसके निचले हिस्से के पश्चिम में स्थित है, जबकि वोर्कुटा का कोयला केंद्र उसा नदी पर उत्तर-पूर्व में है। ऐतिहासिक रूप से उत्तर-पश्चिमी [[साइबेरिया]] में परिवहन के लिए महत्वपूर्ण, नदी की भूमिका कम हो गई है, अब वोर्कुटा को मास्को से जोड़ने वाला रेलमार्ग है।<ref name="fragmentation">{{Cite web |url=http://www.gwsp.org/fileadmin/downloads/Nilsson_Science2005.pdf |title=Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River Systems |access-date=24 फरवरी 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516202900/http://www.gwsp.org/fileadmin/downloads/Nilsson_Science2005.pdf |archive-date=2017-05-16 |url-status=dead }}</ref> ==कामा नदी तक नहर परियोजनाएँ== पेचोरा तक रेलमार्ग के आने से पहले, इस क्षेत्र में यात्रा का एक महत्वपूर्ण तरीका पोर्टेज रोड के माध्यम से था, जो कामा बेसिन में चेर्डिन से लेकर पेचोरा पर यक्ष तक था। 1960 से 1980 के दशक में उसी सामान्य मार्ग के साथ पेचोरा-कामा नहर के लिए एक परियोजना पर व्यापक रूप से चर्चा की गई थी, इस बार परिवहन के लिए नहीं, बल्कि एक भव्य उत्तरी नदी उलट योजना के हिस्से के रूप में पेचोरा के कुछ पानी को कामा में मोड़ने के लिए। हालाँकि, प्रस्तावित नहर के मार्ग पर कोई निर्माण कार्य नहीं किया गया था, 1971 में एक ट्रिपल परमाणु विस्फोट के अलावा, जिसने 600 मीटर (2,000 फीट) से अधिक लंबा गड्ढा खोद दिया था। == सन्दर्भ == {{reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:कोमी गणराज्य की नदियाँ]] [[श्रेणी:नेनेट्स स्वायत्त ऑक्रग की नदियाँ]] [[श्रेणी:पेचोरा बेसिन]] e6kguie1byj5rr6q6fhlad2h22cpmpt चुटिया लोग 0 1601664 6631608 6472682 2026-10-20T23:22:41Z Ananya Taye 649241 the pronountiation in hindi should be Sutia as the original word in Assamese is Sutia 6631608 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सजातीय समूह | group = सुतिया लोग | native_name = | image = Women of Chutia tribe preparing pithas.jpg | image_caption = बिहू/बिसू के दौरान पीठा तैयार करती सुतिया महिलाएं। | population = | popplace = मुख्यतः [[ऊपरी असम]], [[मध्य असम]] और [[अरुणाचल प्रदेश]] के जिलों में; असम, भारत के शहरी क्षेत्रों में | languages = [[असमिया भाषा|असमिया]] | religions = [[हिंदू धर्म]] (विशेष रूप से [[एकासरण धर्म]])<ref>{{cite book |title=असम का व्यापक इतिहास, एस.एल. बरुआ |pages=182}}</ref><ref>{{cite book |title=असम का व्यापक इतिहास, एस.एल. बरुआ |pages=403, 406–7}}</ref> | related_groups = {{hlist|[[दिमासा लोग|दिमासा]], [[देवरी लोग|देवरी]], [[सोनोवाल कछारी]], [[मोरन लोग|मोरन]]}} | footnotes = }} '''सुतिया लोग''' (उच्चारण:{{IPAc-en|ˈ|s|ʊ|ð|iː|j|aː}} अथवा सुतिया) [[असम]] का एक [[जातीयता|जातीय समूह]] है, जो ऐतिहासिक रूप से [[शुतीया राजवंश|सुतिया राज्य]] से जुड़ा हुआ है।<ref name="ReferenceA2">"In the chronicles of Assam, either in the Tai-Ahom or Assamese languages, two kingdoms were important in 15th and 16th century Upper Assam. These two “peoples” were called Kachari and Chutiya in the Assamese language, and respectively Tumisa (or Timisa) and Tiora in the Tai-Ahom language."{{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> सन् १५२३–२४ में जब सुतिया राज्य को [[आहोम साम्राज्य]] में विलीन कर लिया गया, तब सुतिया जनसंख्या को व्यापक रूप से विस्थापित किया गया और वे ऊपरी असम के अन्य भागों तथा मध्य असम में फैल गए।<ref>"(After defeating the Chutiyas, a number) of blacksmiths and other artisans were taken from Sadiya to the Ahom capital. Having settled all these matters Suhunmung returned to [[Charaideo]] where he performed the 'Rikkhan' ceremony"{{harvcol|Baruah|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvcol|Sarma|1993|p=287) Dewanar Atla: "Suhungmung or Swarganarayan, after defeating Dhirnarayana and his minister Kasitora, received a number of Dola, Kali..Hiloi and gunpowder (Kalai-khar). Besides these, he also made a number of blacksmiths (Komar) prisoners and settled them either at Bosa (in present-day [[Jorhat district]]) or Ujjoni regions"}}</ref> यह समुदाय उन मूलभूत समूहों में से एक है जो असमिया जनसमूह का निर्माण करते हैं। सन् २००४ में किए गए एक आनुवंशिक अध्ययन के अनुसार, “जनजातीय” और “जातीय” निरंतरता के बीच सुतिया समुदाय एक अस्पष्ट मध्यवर्ती स्थिति में आता है, जिसमें [[अहोम]] और [[कोच राजबोंग्शी लोग|राजवंशी]] समुदाय भी सम्मिलित हैं। ऐतिहासिक रूप से सुतिया लोग बोड़ो–कछारी समूह से संबंधित माने जाते हैं, जिनमें कुछ [[शान लोग|शान]] मिश्रण की संभावना भी व्यक्त की गई है। ऐसा अनुमान है कि उनके शासक परिवार प्रारम्भ में मातृवंशीय थे या पूर्णतः पितृवंशीय नहीं थे।<ref>"The process of assimilation of some of the tribes in the caste hierarchy is probably reflected in the broad constellation of populations in the multidimensional plot (Fig. 3); on the one end it is the constellation of populations subscribing to the caste system, while the other end of the plot is the constellation of tribal groups. In between lie groups like the Rajbanshi, Chutiya, and Ahom, which were supposed to have undergone the process discussed above." {{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=339}}</ref><ref>"The Chutia, Ahom, and Rajbanshis constitute a separate and compact cluster positioned in the center of MDS plot."{{harvcol|Kumar|Basu|Reddy|2004|p=341}}</ref><ref name=":12">(M)embers of the Mataks like the Morans, Barahis, Kacharis and Chutiyas, being members of the great Bodo family, had allied religious beliefs and customs.</ref><ref>"From the physical appearance of the Chutiyas, Gait opinies "they have in their frames a considerable infusion of Shan blood....</ref> सुतिया समुदाय ने [[संस्कृतीकरण|संस्कृतिकरण]] की प्रक्रिया का अनुभव किया, पहले सुतिया राज्य के समय और बाद में एकसरण धर्म के प्रभाव से। उन्होंने अन्य समुदायों, विशेषतः अहोमों के साथ भी सामाजिक समायोजन किया।<ref>"The epigraphic record of Satyanārāyaṇa, whose lineage is named in reference to his maternal uncle, is therefore significant. It may constitute evidence of matrilineality of the Sadiya-based Chutiya ruling family, or that their system was not exclusively patrilineal."{{harvcol|Shin|2020|p=54}}</ref><ref>" While the Ahom has a subdivision called "Chutia", the Chutia have a section known as "Ahom".</ref> भारत सरकार द्वारा सुतिया समुदाय को [[अन्य पिछड़ा वर्ग]] (ओ॰बी॰सी॰) के रूप में मान्यता प्राप्त है। वर्तमान में इस समुदाय को अनुसूचित जनजाति की सूची में शामिल करने हेतु एक राजनीतिक आन्दोलन भी चल रहा है।<ref>{{Cite web|url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI/925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|title=Central List of OBCs|date=9 Jan 2015|website=National Commission for Backward Classes|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226204126/http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLvrfca7yFSI%2f925Go7SY9937UQ98B5lbFdbKCi85fJtx2wivIdOyNDx|archive-date=26 February 2021|access-date=23 June 2021|url-status=dead}}</ref><ref>"Modern Chutiyas, who would be very pleased to be registered as a schedule tribe, have now and then used Brown's book (or at least its title) as a political weapon. The Deoris, on the contrary, are not happy with this unfortunate misunderstanding, because they hope their smaller tribe will not be merged into the much larger Chutiya group." {{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> औपनिवेशिक काल में, सुतिया समुदाय की जनसंख्या [[ऊपरी असम]] ([[कलियाबोर]] के पूर्व) में दूसरी सबसे बड़ी थी। आज भी अधिकांश सुतिया लोग इसी क्षेत्र में निवास करते हैं। == नाम की उत्पत्ति == “सुतिया” नाम की उत्पत्ति स्पष्ट नहीं है। अहोम भाषा की बुराँजी (इतिहास ग्रंथ) में सुतिया राज्य को तियोरा कहा गया है, जिसका शाब्दिक अर्थ है “बुर्हा ताई” (वरिष्ठ ताई)। वहीं [[असमिया भाषा]] के ग्रंथों में इसे “सुतिया” नाम से ही उल्लेखित किया गया है।<ref name="ReferenceA3">"In the chronicles of Assam, either in the Tai-Ahom or Assamese languages, two kingdoms were important in 15th and 16th century Upper Assam. These two “peoples” were called Kachari and Chutiya in the Assamese language, and respectively Tumisa (or Timisa) and Tiora in the Tai-Ahom language."{{harvcol|Jacquesson|2008|p=29}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20141222114719/http://chutiajati.com/ सुतिया जाती जालस्थल] * [https://web.archive.org/web/20141222114352/http://www.telegraphindia.com/1121027/jsp/northeast/story_16125557.jsp#.VJfqUyAFoGA सुतिया के इतिहास को उजागर करने की योजना] [[श्रेणी:भारत की मानव जातियाँ]] [[श्रेणी:असम की जनजातियाँ]] [[श्रेणी:असम के सामाजिक समुदाय]] [[श्रेणी:असम का इतिहास]] [[श्रेणी:पुष्टि की ज़रूरत वाले "सम्बंधित जाति समूह"]] or90dhjq3lnkpaoly7lbawtbrnwrq92 सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी 0 1608476 6631712 6631189 2026-10-21T08:30:16Z Noukayami 942574 /* सन्दर्भ */ 6631712 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी | name_style = background-color: #d3d3a4; | image = [[File:Saccharomyces_cerevisiae_SEM.jpg|250px|center]] <small>1. स्कैनिंग इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शी (SEM) द्वारा यीस्ट कोशिकाएँ</small> <hr> <hr> [[File:Saccharomyces cerevisiae 100x phase-contrast microscopy2.jpg|250px|center]] <small>4. फेज-कंट्रास्ट सूक्ष्मदर्शी द्वारा 100x ज़ूम पर कोशिकाएँ</small> | regnum = [[कवक]] | divisio = [[एस्कोमाइकोटा]] | classis = सैक्रोमाइसिटीज़ | ordo = सैक्रोमाइसिटेल्स | familia = सैक्रोमाइसिटेसी | genus = ''Saccharomyces'' | species = '''''S. cerevisiae''''' | header1 = वैज्ञानिक विवरण | label2 = मॉडल जीव | data2 = सुकेन्द्रकीय मॉडल जीव | label3 = जीनोम आकार | data3 = ~12.1 मिलियन बेस पेयर | label4 = गुणसूत्र | data4 = 16 | label5 = प्रथम अनुक्रमण | data5 = 1996 (विश्व का प्रथम सुकेन्द्रकीय) | label6 = मुख्य उपयोग | data6 = किण्वन, बेकिंग, ब्रूइंग | binomial = ''Saccharomyces cerevisiae'' | binomial_authority = Meyen ex E.C.Hansen (1883) }} '''''सैकेरोमाइसिस सेरेविसी''''' (''Saccharomyces cerevisiae''), जिसे सामान्यतः मद्य-खमीर या बेकर खमीर कहा जाता है, एककोशिकीय [[कवक|कवकीय]] सूक्ष्मजीवों की अत्यंत महत्वपूर्ण प्रजाति है। प्राचीन काल से ही इसका उपयोग वाइन निर्माण, बेकिंग तथा [[मद्यकरण|मद्य-निर्माण]] की प्रक्रियाओं में होता आया है, जहाँ यह किण्वन की क्रिया का प्रमुख आधार बनता है। ऐसा माना जाता है कि इस प्रजाति की पहचान सबसे पहले अंगूर के छिलकों से हुई थी, जहाँ यह स्वाभाविक रूप से पाई जाती है। वैज्ञानिक दृष्टि से भी यह जीव अत्यंत महत्त्वपूर्ण है। सैकेरोमाइसीज़ सेरेविसी को आण्विक और [[कोशिका विज्ञान|कोशिका जीवविज्ञान]] में आदर्श [[सुकेन्द्रिक|यूकेरियोटिक]] [[मॉडल जीव]] के रूप में व्यापक रूप से अध्ययन किया जाता है, ठीक उसी प्रकार जैसे एशेरिशिया कोलाई [[जीवाणु|जीवाणुओं]] के अध्ययन में मानक मॉडल के रूप में प्रयुक्त होता है। यह सूक्ष्मजीव अनेक प्रकार के [[किण्वन]] के लिए उत्तरदायी है, जो खाद्य और पेय उद्योगों में इसकी उपयोगिता को और अधिक महत्त्वपूर्ण बनाता है। आकृति की दृष्टि से इसकी कोशिकाएँ सामान्यतः गोल या अंडाकार होती हैं, जिनका व्यास लगभग 5 से 10 [[माइक्रोमीटर]] तक होता है। यह मुख्यतः मुकुलन की प्रक्रिया द्वारा प्रजनन करते है,<ref>{{cite book|title=Yeast. Molecular and Cell bio|last=फेल्डमैन|first=हॉर्स्ट|url=https://books.google.co.th/books/about/Yeast.html?id=XR7yeYaoElMC&source=kp_book_description&redir_esc=y|date=2012|publisher=जॉन विली एंड संस|isbn= 9783527332526}}</ref> जिसमें मुख्य कोशिका से छोटी नई कोशिका विकसित होकर स्वतंत्र इकाई में अलग होती है। [[खमीर]] के अध्ययन ने मानव जीवविज्ञान की समझ को नई दिशा दी है और इसे इस क्षेत्र में एक मील का पत्थर माना जाता है। [[कोशिका चक्र]] को नियंत्रित करने वाले प्रोटीन, [[सेल सिग्नलिंग|संकेतकारी तंत्र से जुड़े प्रोटीन]] तथा प्रोटीन-प्रसंस्करण [[प्रकिण्व|एंजाइम]] जैसे अनेक महत्त्वपूर्ण मानव प्रोटीनों की पहचान सर्वप्रथम इसी खमीर में उनके [[सजातीय शब्द|समजात]] रूपों के अध्ययन से संभव हुई। इसके अतिरिक्त, यह एकमात्र ज्ञात खमीर है जिसमें स्रावी मार्गों से संबंधित ‘बर्कले निकाय’ जैसी विशिष्ट संरचनाएँ पाई जाती हैं, जो कोशिकीय प्रक्रियाओं को समझने में महत्वपूर्ण संकेत प्रदान करती हैं। जीवविज्ञान के अतिरिक्त, इसका उपयोग रोग निदान के क्षेत्र में भी अत्यंत महत्त्वपूर्ण है। विशेषकर [[प्रदाहक आन्त्र रोग]] के परीक्षण में इसके विरुद्ध बनने वाले [[प्रतिजन]] प्रभावी सीरोलॉजिकल सूचक के रूप में कार्य करते हैं। ये प्रतिजन क्रोहन रोग के लगभग 60–70 प्रतिशत तथा [[व्रणीय बृहदान्त्रशोथ|अल्सरेटिव कोलाइटिस]] के 10–15 प्रतिशत रोगियों में पाए जाते हैं। इस आधार पर न केवल इन दोनों रोगों के बीच अंतर स्पष्ट करने में सहायता मिलती है, बल्कि रोग की तीव्रता और प्रगति का आकलन भी अधिक सटीक रूप से किया जा सकता है।<ref>{{cite journal|author=वॉकर एलजे, एल्डहॉस एमसी, ड्रमंड एचई, स्मिथ बीआर, निमो ईआर, अर्नोट आईडी, सत्संगी जे|year=2004|title=Anti-Saccharomyces cerevisiae antibodies (ASCA) in Crohn's disease are associated with disease severity but not NOD2/CARD15 mutations|journal=क्लिन. एक्सपे. इम्यूनोल |volume=135|issue=3|pages=490–96|doi=10.1111/j.1365-2249.2003.02392.x|pmc=1808965|pmid=15008984}}</ref> [[चित्र:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|अंगूठाकार|डीआईसी (DIC) सूक्ष्मदर्शी के तहत यीस्ट का स्वरूप|198x198पिक्सेल|बाएँ]] == इतिहास == प्राचीन काल में वैज्ञानिक ज्ञान के अभाव के कारण, बेकिंग(भर्जन<ref>{{Cite web|url=https://www.hindwidictionary.com/hindi-meaning-of-baking|title=baking meaning in Hindi {{!}} baking के हिंदी अर्थ {{!}} हिन्दवी डिक्शनरी|website=Hindwi Dictionary|language=hi|access-date=2026-04-28}}</ref>) में प्राकृतिक रूप से जंगली खमीर और जीवाणुओं का ही उपयोग होता था, जिसके परिणामस्वरूप प्रायः खट्टे उत्पाद बनते थे। 19वीं सदी में इस प्रक्रिया में महत्वपूर्ण बदलाव तब आया, जब बेकर्स ने [[मदिरा|मद्य-निर्माताओं]] के खमीर का उपयोग कर पहली बार मीठी ब्रेड बनानी शुरू की।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/bub_gb_6jRDAAAAIAAJ|title=Report on Vienna Bread|last=Eben Norton Horsford|date=|publisher=U.S. Government Printing Office|others=University of California|year=1875|page=[https://archive.org/details/bub_gb_6jRDAAAAIAAJ/page/n100 86]|language=en}}</ref> इसके पश्चात्, 1846 में विकसित हुई 'वियना प्रक्रिया' ने खमीर उत्पादन की तकनीक में सुधार लाया।<ref>क्रिस्टियनसेन, बी.; रैटलेज, कॉलिन (2001). ''बेसिक बायोटेक्नोलॉजी''. कैम्ब्रिज, यूके: कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस. p. 378. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:पुस्तक स्रोत/978-0-521-77917-3|<bdi>978-0-521-77917-3</bdi>]].</ref> आगे चलकर, लुई पाश्चर के वैज्ञानिक शोधों और अपकेंद्रण मशीन के उपयोग से खमीर की शुद्ध प्रजातियों का औद्योगिक स्तर पर उत्पादन संभव हो सका। इसी निरंतर तकनीकी प्रगति के फलस्वरूप, बीसवीं सदी तक आते-आते 'केक यीस्ट' बेकिंग उद्योग का व्यावसायिक मानक बन गया। == जीव विज्ञान == === पारिस्थितिकी === [[चित्र:Saccharomyces cerevisiae YGC colonies 50.jpg|अंगूठाकार|208x208px|प्लेट पर विकसित यीस्ट की कॉलोनियां]] प्रकृति में यीस्ट मुख्य रूप से पके फलों और [[बाँज|ओक के पेड़ों]] की छाल पर पाया जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VvI0AQAAMAAJ|title=Microbiology: A Text-book of Microörganisms, General & Applied. Contributors: F.T. Bioletti ... R.E. Buchanan ...|last=Marshall|first=Charles Edward|date=1912|publisher=P. Blakiston's Son & Company|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/you-can-thank-wasps-for-your-bread-beer-and-wine|title=You can thank wasps for your bread, beer and wine|date=2012-07-30|website=Science|language=en|access-date=2026-04-28|archive-date=2 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102211512/https://www.nationalgeographic.com/science/article/you-can-thank-wasps-for-your-bread-beer-and-wine|url-status=dead}}</ref> चूँकि यह हवा के माध्यम से स्वयं नहीं फैल सकता, इसलिए इसे एक स्थान से दूसरे स्थान तक पहुँचने के लिए वाहकों की आवश्यकता होती है।<ref>{{Cite journal|last=Mortimer|first=Robert|last2=Polsinelli|first2=Mario|date=|title=On the origins of wine yeast|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0923250899800369|journal=Research in Microbiology|language=en|volume=150|issue=3|pages=199–204|doi=10.1016/S0923-2508(99)80036-9}}</ref> इस प्राकृतिक फैलाव में ततैया महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। सर्दियों के मौसम में [[ततैया]] की रानियाँ यीस्ट को अपने भीतर आश्रय देकर सुरक्षित रखती हैं और इसे अपनी संतानों तक स्थानांतरित करती हैं।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Legras|first3=Jean-Luc|last4=Calabretta|first4=Antonio|last5=Di Paola|first5=Monica|last6=De Filippo|first6=Carlotta|last7=Viola|first7=Roberto|last8=Capretti|first8=Paolo|last9=Polsinelli|first9=Mario|date=2012-08-14|title=Role of social wasps in Saccharomyces cerevisiae ecology and evolution|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1208362109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=109|issue=33|pages=13398–13403|doi=10.1073/pnas.1208362109|issn=0027-8424|pmc=3421210|pmid=22847440}}</ref> इसके अतिरिक्त, ततैया की आंत का सूक्ष्म-वातावरण यीस्ट के प्रजनन और [[बीजाणुजनन]] के लिए अत्यंत अनुकूल परिस्थितियाँ प्रदान करता है।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Berná|first3=Luisa|last4=Polsinelli|first4=Mario|last5=Turillazzi|first5=Stefano|last6=Cavalieri|first6=Duccio|date=2016-02-23|title=Social wasps are a Saccharomyces mating nest|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1516453113|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=113|issue=8|pages=2247–2251|doi=10.1073/pnas.1516453113|issn=0027-8424|pmc=4776513|pmid=26787874}}</ref> जहाँ तक यीस्ट के इष्टतम विकास की बात है, तो इसके लिए 30-35°C का तापमान सबसे आदर्श माना जाता है।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Legras|first3=Jean-Luc|last4=Calabretta|first4=Antonio|last5=Di Paola|first5=Monica|last6=De Filippo|first6=Carlotta|last7=Viola|first7=Roberto|last8=Capretti|first8=Paolo|last9=Polsinelli|first9=Mario|date=2012-08-14|title=Role of social wasps in Saccharomyces cerevisiae ecology and evolution|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1208362109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=109|issue=33|pages=13398–13403|doi=10.1073/pnas.1208362109|issn=0027-8424|pmc=3421210|pmid=22847440}}</ref> === जीवन चक्र === यीस्ट का विकास अगुणित ([[अलैंगिक प्रजनन|अलैंगिक]]) और द्विगुणित ([[लैंगिक जनन|लैंगिक]]) दोनों रूपों में होता है। पर्यावरणीय तनाव की स्थिति में अगुणित कोशिकाएँ प्रायः मृत हो जाती हैं, जबकि द्विगुणित कोशिकाएँ अपना अस्तित्व बचाने के लिए [[अर्धसूत्रण|अर्धसूत्रीविभाजन]] करती हैं और चार अगुणित [[बीजाणु]]<nowiki/>ओं का निर्माण करती हैं। इसके विपरीत, जब परिस्थितियाँ अनुकूल होती हैं, तो बहुत तेज़ी से वृद्धि करती हैं और मात्र 100 मिनट में अपनी संख्या दोगुनी कर सकती हैं।<ref>{{Cite journal|last=Herskowitz|first=I|date=|title=Life cycle of the budding yeast Saccharomyces cerevisiae|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mr.52.4.536-553.1988|journal=Microbiological Reviews|language=en|volume=52|issue=4|pages=536–553|doi=10.1128/mr.52.4.536-553.1988|issn=0146-0749|pmc=373162|pmid=3070323}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nirfriedmanlab.blogspot.com/2011/01/growing-yeasts-robotically.html|title=The Friedman Lab Chronicles: Growing yeasts (Robotically)|last=Foobar|date=2011-01-03|website=The Friedman Lab Chronicles|access-date=2026-04-28}}</ref> यद्यपि विभिन्न प्रभेदों और वातावरण के अनुसार इनकी विकास दर भिन्न-भिन्न हो सकती है<ref>{{Cite journal|last=Warringer|first=Jonas|last2=Zörgö|first2=Enikö|last3=Cubillos|first3=Francisco A.|last4=Zia|first4=Amin|last5=Gjuvsland|first5=Arne|last6=Simpson|first6=Jared T.|last7=Forsmark|first7=Annabelle|last8=Durbin|first8=Richard|last9=Omholt|first9=Stig W.|date=2011-06-16|editor-last=Kruglyak|editor-first=Leonid|title=Trait Variation in Yeast Is Defined by Population History|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pgen.1002111|journal=PLoS Genetics|language=en|volume=7|issue=6|pages=e1002111|doi=10.1371/journal.pgen.1002111|issn=1553-7404|pmc=3116910|pmid=21698134}}</ref>, फिर भी यीस्ट कोशिका का औसत प्रतिकृति जीवनकाल 15 और 30 विभाजन चक्रों के बीच होता है<ref>{{Cite journal|last=Sorokin|first=Maksim I.|last2=Knorre|first2=Dmitry A.|last3=Severin|first3=Fedor F.|date=2014-01-06|title=Early manifestations of replicative aging in the yeast Saccharomyces cerevisiae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5349164/|journal=Microbial Cell (Graz, Austria)|volume=1|issue=1|pages=37–42|doi=10.15698/mic2014.01.122|issn=2311-2638|pmc=5349164|pmid=28357208}}</ref> === पोषण संबंधी आवश्यकताएँ === ''एस॰ सेरेविसी'' के सभी प्रभेद [[वायवीय श्वसन|वायवीय रूप से]] [[ग्लूकोज़]], [[माल्टोज़]],<ref>{{cite journal|last1=Bell|first1=P.J.L.|last2=Higgins|first2=V.J.|last3=Attfield|first3=P.V.|date=11 April 2001|title=Comparison of fermentative capacities of industrial baking and wild-type yeasts of the species Saccharomyces cerevisiae in different sugar media|journal=Letters in Applied Microbiology|volume=32|issue=4|pages=224–229|doi=10.1046/j.1472-765x.2001.00894.x|pmid=11298930}}</ref> और ट्रेहलोज़<ref>{{cite journal|last1=Jules|first1=Matthieu|last2=Guillou|first2=Vincent|last3=François|first3=Jean|last4=Parrou|first4=Jean-Luc|date=May 2004|title=Two Distinct Pathways for Trehalose Assimilation in the Yeast Saccharomyces cerevisiae|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=70|issue=5|pages=2771–2778|bibcode=2004ApEnM..70.2771J|doi=10.1128/AEM.70.5.2771-2778.2004|pmc=404389|pmid=15128531}}</ref> पर वृद्धि कर सकते हैं, लेकिन ये [[लैक्टोज़]] और सेलोबायोज़ पर वृद्धि करने में असमर्थ होते हैं। हालाँकि, अन्य [[शर्करा|शर्कराओं]] पर इनकी वृद्धि दर भिन्न-भिन्न होती है। गैलेक्टोज़ और फ्रुक्टोज़ को दो सर्वोत्तम किण्वनकारी शर्कराएँ माना जाता है। विभिन्न शर्कराओं का उपयोग करने के साथ यीस्ट की क्षमता इस बात पर निर्भर करती है कि उन्हें वायवीय या अवायवीय रूप से संवर्धित किया गया है। कुछ प्रभेद अवायवीय परिस्थितियों में सुक्रोज़ और ट्रेहलोज़ पर वृद्धि नहीं कर सकते हैं। सभी प्रभेद [[अमोनिया]] और [[यूरिया]] का उपयोग एकमात्र [[नाइट्रोजन]] स्रोत के रूप में कर सकते हैं, लेकिन वे [[नाइट्रेट]] का उपयोग नहीं कर सकते, क्योंकि उनमें इसे [[अमोनियम]] [[आयन|आयनों]] में अपचयित करने की क्षमता नहीं होती है। वे अधिकांश [[अमीनो अम्ल|अमीनो अम्लों]], छोटे [[पेप्टाइड|पेप्टाइड्स]] और नाइट्रोजन क्षारकों का भी नाइट्रोजन स्रोत के रूप में उपयोग कर सकते हैं। हालाँकि, हिस्टिडीन, [[ग्लाइसिन]], सिस्टीन, और [[लाइसिन]] का उपयोग यीस्ट द्वारा सरलता से नहीं किया जाता है। चूँकि ''एस॰ सेरेविसी'' प्रोटिएज़ का स्राव नहीं करता है, इसलिए यह बाह्यकोशिकीय प्रोटीनों का चयापचय नहीं कर सकता है। [[यीस्ट]] को [[फॉस्फोरस]] की भी आवश्यकता होती है, जिसे यह डाइहाइड्रोजन फॉस्फेट आयन के रूप में स्वांगीकृत करता है। इसके अतिरिक्त, इसे [[सल्फर]] की भी आवश्यकता होती है, जिसे [[सल्फेट]] आयन या कार्बनिक सल्फर यौगिकों (जैसे- मेथियोनीन और सिस्टीन नामक [[अमीनो अम्ल|अमीनो अम्लों]]) के रूप में स्वांगीकृत किया जा सकता है। यीस्ट की उचित वृद्धि के लिए [[मैग्नीशियम]], [[लोहा|आयरन]], [[कैल्शियम]] और [[जस्ता|जिंक]] जैसी कुछ धातुओं की भी आवश्यकता होती है। कार्बनिक आवश्यकताओं के संबंध में, ''एस॰ सेरेविसी'' के अधिकांश प्रभेदों को [[बायोटिन]] की आवश्यकता होती है।<ref>{{Cite journal|last1=Wu|first1=Hong|last2=Ito|first2=Kiyoshi|last3=Shimoi|first3=Hitoshi|date=November 2005|title=Identification and Characterization of a Novel Biotin Biosynthesis Gene in Saccharomyces cerevisiae|url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2005-11_71_11/page/6845|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=71|issue=11|pages=6845–6855|bibcode=2005ApEnM..71.6845W|doi=10.1128/AEM.71.11.6845-6855.2005|issn=0099-2240|pmc=1287709|pmid=16269718}}</ref> वास्तव में, ''एस॰ सेरेविसी''-आधारित वृद्धि परीक्षण ने ही बायोटिन के पृथक्करण, क्रिस्टलीकरण और बाद में इसकी संरचनात्मक रूपरेखा के निर्धारण की नींव रखी थी। अधिकांश प्रभेदों को अपनी पूर्ण वृद्धि के लिए पैन्टोथेनेट की भी आवश्यकता होती है। सामान्यतः, ''एस॰ सेरेविसी'' विटामिनों के लिए प्रोटोट्रॉफिक होता है। === प्रजनन === [[File:Shmoos s cerevisiae.jpg|thumb|'''α'''-कारक की प्रतिक्रिया में ''एस॰ सेरेविसी'' के प्रजनन प्रकार '''a''' में कोशिकीय उभार देखा जा सकता है, जिसे [[शमू (यीस्ट)|शमू]] कहा जाता है।]] यीस्ट में मुख्य रूप से दो प्रजनन प्रकार होते हैं: '''a''' और '''α''' (''अल्फा''), जो जीवों में लैंगिक विभेदन के प्रारंभिक पहलुओं को दर्शाते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2007/nelson_andr/|title=Saccharomyces cerevisiae|website=bioweb.uwlax.edu|access-date=2026-04-28|archive-date=27 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227083949/http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2007/nelson_andr/|url-status=dead}}</ref> कई अन्य [[सुकेन्द्रिक|यूकेरियोटिक जीवों]] की भाँति, यीस्ट में भी प्रजनन (संलयन) के परिणामस्वरूप आनुवंशिक पुनर्संयोजन होता है; अर्थात् इसके द्वारा गुणसूत्रों के नवीन संयोजनों का निर्माण होता है। विपरीत प्रजनन प्रकार की दो अगुणित यीस्ट कोशिकाएँ आपस में संलयित होकर द्विगुणित कोशिकाएँ बना सकती हैं। ये द्विगुणित कोशिकाएँ या तो अगुणित कोशिकाओं की अगली पीढ़ी उत्पन्न करने के लिए [[बीजाणुजनन|बीजाणु का निर्माण]] कर सकती हैं, या फिर द्विगुणित रूप में ही अपना सामान्य जीवन चक्र जारी रख सकती हैं। जीवविज्ञानियों द्वारा यीस्ट के प्रजनन की इस प्रक्रिया का उपयोग अपनी इच्छानुसार जीन, प्लास्मिड या प्रोटीनों को संयोजित करने के लिए शक्तिशाली उपकरण के रूप में किया जाता है। यीस्ट का प्रजनन मार्ग जी प्रोटीन-युग्मित रिसेप्टर, जी प्रोटीन, आरजीएस प्रोटीन, और तीन-स्तरीय MAPK सिग्नलिंग कैस्केड का उपयोग करता है। यह प्रणाली मनुष्यों में पाए जाने वाले कैस्केड के पूर्णतः समजात होती है। वैज्ञानिकों द्वारा यीस्ट की इस विशेषता का उपयोग संकेत पारक्रमण और विसुग्राहीकरण के बुनियादी तंत्रों का गहन अध्ययन करने के लिए किया गया है।<ref>{{Cite journal|last=Jacobs|first=Katherine C.|last2=Gorman|first2=Olivia|last3=Lew|first3=Daniel J.|date=2022-10-01|title=Mechanism of commitment to a mating partner in Saccharomyces cerevisiae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9635292/|journal=Molecular Biology of the Cell|volume=33|issue=12|pages=ar112|doi=10.1091/mbc.E22-02-0043|issn=1939-4586|pmc=9635292|pmid=35947501}}</ref> === कोशिका चक्र === यीस्ट में वृद्धि मुकुल के विकास के साथ-साथ होती है। मातृ कोशिका से अलग होने से पूर्व, यह मुकुल परिपक्व कोशिका का आकार ले लेता है। पर्याप्त पोषण वाले तीव्र संवर्धनों में लगभग सभी कोशिकाओं में मुकुल दिखाई देते हैं, क्योंकि यह प्रक्रिया संपूर्ण [[कोशिका चक्र]] में चलती रहती है। विभाजन पूर्ण होने से पूर्व ही मातृ और संतति दोनों कोशिकाएँ नए मुकुलों का निर्माण शुरू कर सकती हैं। इसके विपरीत, धीमी गति से बढ़ने वाले संवर्धनों में मुकुलन कोशिका चक्र के केवल विशिष्ट चरण में होता है, जिससे बिना मुकुल वाली कोशिकाएँ भी देखी जा सकती हैं।<ref>{{Citation|last=Alberts|first=Bruce|title=An Overview of the Cell Cycle|date=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26869/|work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition|publisher=Garland Science|language=en|access-date=2026-04-28|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Raff|first4=Martin|last5=Roberts|first5=Keith|last6=Walter|first6=Peter}}</ref><ref>{{Citation|last=Air to air|title=Saccharomyces cerevisiae|date=2023-07-30|url=https://www.youtube.com/watch?v=-ndVopPj4UQ|access-date=2026-04-28}}</ref> ==== कोशिकाद्रव्य विभाजन ==== कोशिकाद्रव्य विभाजन के द्वारा मुकुलन करने वाला यीस्ट, ''सैकेरोमाइसीज़ सेरेविसी'', दो संतति कोशिकाओं में विभाजित होता है। इसका मुकुल संपूर्ण कोशिका चक्र के दौरान वृद्धि करता है और समसूत्री विभाजन पूर्ण होने पर मातृ कोशिका से अलग हो जाता है।<ref name="morgan">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books/about/The_Cell_Cycle.html?hl=id&id=ScEuiD2V6GoC&redir_esc=y|title=The Cell Cycle: Principles of Control|last=Morgan|first=David Owen|date=2007|publisher=OUP/New Science Press|isbn=978-0-19-920610-0|language=en}}</ref> कोशिका चक्र के अध्ययन में ''एस॰ सेरेविसी'' अत्यधिक महत्वपूर्ण है, क्योंकि यह ध्रुवीकृत कोशिका के रूप में असममित विभाजन करता है, जिससे भिन्न आकार और नियति वाली दो संतति कोशिकाएँ बनती हैं। उच्च श्रेणी के जीवों में स्टेम कोशिकाएँ भी स्व-नवीनीकरण और विभेदन के लिए इसी प्रकार का असममित विभाजन करती हैं।<ref name = "bi 2017">{{cite journal | last1 = Bi | first1 = Erfei | year = 2017 | title = Mechanics and regulation of cytokinesis in budding yeast | journal = Seminars in Cell & Developmental Biology | volume = 66 | pages = 107–18 | doi = 10.1016/j.semcdb.2016.12.010 | pmid = 28034796 | pmc = 5474357 }}</ref> ===== समय-निर्धारण ===== अधिकांश यूकेरियोटिक कोशिकाओं के विपरीत, ''एस॰ सेरेविसी'' में समसूत्री विभाजन के लिए 'एस प्रावस्था' का पूर्ण होना आवश्यक नहीं है। इसमें कोशिकाद्रव्य विभाजन 'पश्च जी1 प्रावस्था' में मुकुलन के साथ ही शुरू हो जाता है और अगले चक्र के मध्य तक चलता है। गुणसूत्रों के द्विगुणन से पूर्व ही तर्कु का निर्माण आरंभ हो सकता है।<ref name="morgan"/> इसके अलावा, इसमें स्पष्ट 'जी2 प्रावस्था' और उच्चतर सुकेन्द्रिकों जैसे व्यापक कोशिका चक्र नियमन का अभाव होता है।<ref name="morgan"/> विभाजन के समय संतति कोशिका का आकार मातृ कोशिका का लगभग दो-तिहाई होता है,<ref name = "wloka" >{{cite journal | last1 = Wloka | first1 = Carsten | year = 2012 | title = Mechanisms of cytokinesis in budding yeast | journal = Cytoskeleton | volume = 69 | issue = 10| pages = 710–26 | doi = 10.1002/cm.21046 | pmid = 22736599 }}</ref> जबकि मातृ कोशिका के भौतिक आकार में कोई विशेष परिवर्तन नहीं होता।<ref name="bi 2002">{{Cite journal|last=Bi|first=Erfei|date=2001|title=Advances in Cytokinesis Research. Cytokinesis in Budding Yeast: The Relationship between Actomyosin Ring Function and Septum Formation.|url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/csf/26/6/26_6_529/_article|journal=Cell Structure and Function|language=en|volume=26|issue=6|pages=529–537|doi=10.1247/csf.26.529|issn=0386-7196}}</ref> विभाजन पूर्ण होते ही संतति कोशिका में आरएएम मार्ग सक्रिय हो जाता है, जो इसके उचित पृथक्करण को सुनिश्चित करता है।<ref name="wloka"/> ===== एक्टोमायोसिन वलय और प्राथमिक पट (सेप्टम) का निर्माण ===== ''एस॰ सेरेविसी'' में कोशिकाद्रव्य विभाजन दो परस्पर निर्भर घटनाओं से संचालित होता है: संकुचनशील एक्टोमायोसिन वलय (AMR) का संकुचन और प्राथमिक पट (PS) का निर्माण। प्राथमिक पट काइटिनयुक्त कोशिका भित्ति है जो केवल विभाजन के दौरान बनती है। जंतुओं में यह बाह्यकोशिकीय आधात्री के पुनर्रचना के समान है।<ref name="wloka"/> AMR के संकुचित होते ही प्राथमिक पट की वृद्धि शुरू हो जाती है। यदि इनमें से किसी की भी कार्यप्रणाली बाधित होती है, तो दूसरे की प्रक्रिया भी प्रभावित होती है, जो इनके गहरे संबंध को दर्शाता है।<ref>{{Cite journal|last=Fang|first=Xiaodong|last2=Luo|first2=Jianying|last3=Nishihama|first3=Ryuichi|last4=Wloka|first4=Carsten|last5=Dravis|first5=Christopher|last6=Travaglia|first6=Mirko|last7=Iwase|first7=Masayuki|last8=Vallen|first8=Elizabeth A.|last9=Bi|first9=Erfei|date=2010-12-27|title=Biphasic targeting and cleavage furrow ingression directed by the tail of a myosin II|url=https://rupress.org/jcb/article/191/7/1333/36333/Biphasic-targeting-and-cleavage-furrow-ingression|journal=Journal of Cell Biology|language=en|volume=191|issue=7|pages=1333–1350|doi=10.1083/jcb.201005134|issn=1540-8140|pmc=3010076|pmid=21173112}}</ref><ref name="bi 2002"/> कोशिकाद्रव्य की ओर स्थित AMR मुख्य रूप से एक्टिन और मायोसिन II अणुओं से बना होता है। यह वलय संकुचनशील बल उत्पन्न करके प्लैज्मा झिल्ली के अंतर्वलन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है।<ref>{{Cite journal|last=Wloka|first=Carsten|last2=Vallen|first2=Elizabeth A.|last3=Thé|first3=Lydia|last4=Fang|first4=Xiaodong|last5=Oh|first5=Younghoon|last6=Bi|first6=Erfei|date=2013-02-04|title=Immobile myosin-II plays a scaffolding role during cytokinesis in budding yeast|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3563683/|journal=The Journal of Cell Biology|volume=200|issue=3|pages=271–286|doi=10.1083/jcb.201208030|issn=1540-8140|pmc=3563683|pmid=23358243}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Avcu|first=Serhat|last2=Ozen|first2=Ozkan|last3=Unal|first3=Ozkan|date=2009-04-27|title=Bilateral giant open lip schizencephaly with associated cerebral anomalies: a case report|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2827135/|journal=Cases Journal|volume=2|pages=7012|doi=10.1186/1757-1626-0002-0000007012|issn=1757-1626|pmc=2827135|pmid=20181186}}</ref> इस संकुचनशील वलय का सही संयोजन सेप्टिन नामक प्रोटीनों पर निर्भर करता है। 'पश्च जी1 प्रावस्था' में मुकुलन स्थल पर सेप्टिन एकत्रित होकर वलय बनाते हैं, जो बाद में 'आवरग्लास' (रेतघड़ी) का आकार ले लेता है। सेप्टिन आवरग्लास और मायोसिन वलय मिलकर भविष्य के विभाजन स्थल को निर्धारित करते हैं।<ref>{{Cite journal |last1=Glomb |first1=Oliver |last2=Gronemeyer |first2=Thomas |date=2016-11-03 |title=Septin Organization and Functions in Budding Yeast |journal=Frontiers in Cell and Developmental Biology |volume=4 |page=123 |doi=10.3389/fcell.2016.00123 |doi=10.3389/fcell.2016.00123 |doi-access=free |issn=2296-634X |pmc=5093138 |pmid=27857941}}</ref> इसके बाद, यह सम्मिश्र [[गॉल्जी काय]] से आने वाले ग्लूकन और काइटिन अणुओं का उपयोग करके प्राथमिक पट का निर्माण करता है।<ref>{{cite journal | last1 = VerPlank | first1 = Lynn | year = 2005 | title = Cell cycle-regulated trafficking of Chs2 controls actomyosin ring stability during cytokinesis | journal = Mol. Biol. Cell | volume = 16 | issue = 5| pages = 2529–43 | doi = 10.1091/mbc.e04-12-1090 | pmid = 15772160 | pmc = 1087255 }}</ref> संकुचन पूर्ण होने पर ग्लूकन द्वारा दो द्वितीयक पट बनते हैं। विभाजन में सूक्ष्मनलिकाओं की भूमिका नगण्य होती है; अतः मुख्य रूप से AMR और सेप्टम ही यीस्ट में विभाजन के प्राथमिक चालक हैं।<ref>{{cite journal | last1 = Adams | first1 = A | year = 1984 | title = Relationship of actin and tubulin distribution to bud growth in wild-type and morphogenetic-mutant Saccharomyces cerevisiae | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_1984-03_98_3/page/934 | journal = J. Cell Biol. | volume = 98 | issue = 3| pages = 934–945 | doi = 10.1083/jcb.98.3.934 | pmid = 6365931 | pmc = 2113156 }}</ref> ===== विखंडन यीस्ट से भिन्नताएँ ===== {| class="wikitable" |- ! विशेषता ! मुकुलन यीस्ट ! विखंडन यीस्ट |- | '''विभाजन की प्रक्रिया''' | मातृ कोशिका से मुकुल उत्पन्न करके विभाजित होता है।<ref name="morgan"/> | अपने मध्य में नई कोशिका भित्ति का निर्माण करके दो समान भागों में बँटता है।<ref name="morgan"/> |- | '''विभाजन का आरंभ और स्थल''' | विभाजन 'जी1 प्रावस्था' में मुकुल स्थल के चयन के साथ शुरू होता है।<ref name="differences">{{cite journal | last1 = Balasubramanian | first1 = Mohan | year = 2004 | title = Comparative Analysis of Cytokinesis in Budding Yeast, Fission Yeast and Animal Cells | journal = Curr. Biology | volume = 14 | issue = 18| pages = R806–18 | doi = 10.1016/j.cub.2004.09.022 | pmid = 15380095 | doi-access = free | bibcode = 2004CBio...14.R806B }}</ref> | विभाजन 'जी2 प्रावस्था' में कोशिका के सटीक मध्यबिंदु के चयन के साथ आरंभ होता है।<ref name="differences"/> |- | '''वलय और सेप्टम का विकास''' | एक्टोमायोसिन वलय और सेप्टम का विकास प्रारंभिक पश्चावस्था तक निरंतर जारी रहता है।<ref name="differences"/> | एक्टोमायोसिन वलय का विकास मध्यावस्था-पश्चावस्था के दौरान ही शुरू होता है।<ref name="differences"/> |} == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:वनस्पति विज्ञान]] [[श्रेणी:जीव विज्ञान]] [[श्रेणी:सूक्ष्मजैविकी]] ==इन्हें भी देखें== ==बाहरी कड़ियाँ== hfkllgqpj3hrd3hmsn3d2j52mmdx4bl 6631713 6631712 2026-10-21T08:33:28Z Noukayami 942574 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6631713 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी | name_style = background-color: #d3d3a4; | image = [[File:Saccharomyces_cerevisiae_SEM.jpg|250px|center]] <small>1. स्कैनिंग इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शी (SEM) द्वारा यीस्ट कोशिकाएँ</small> <hr> <hr> [[File:Saccharomyces cerevisiae 100x phase-contrast microscopy2.jpg|250px|center]] <small>4. फेज-कंट्रास्ट सूक्ष्मदर्शी द्वारा 100x ज़ूम पर कोशिकाएँ</small> | regnum = [[कवक]] | divisio = [[एस्कोमाइकोटा]] | classis = सैक्रोमाइसिटीज़ | ordo = सैक्रोमाइसिटेल्स | familia = सैक्रोमाइसिटेसी | genus = ''Saccharomyces'' | species = '''''S. cerevisiae''''' | header1 = वैज्ञानिक विवरण | label2 = मॉडल जीव | data2 = सुकेन्द्रकीय मॉडल जीव | label3 = जीनोम आकार | data3 = ~12.1 मिलियन बेस पेयर | label4 = गुणसूत्र | data4 = 16 | label5 = प्रथम अनुक्रमण | data5 = 1996 (विश्व का प्रथम सुकेन्द्रकीय) | label6 = मुख्य उपयोग | data6 = किण्वन, बेकिंग, ब्रूइंग | binomial = ''Saccharomyces cerevisiae'' | binomial_authority = Meyen ex E.C.Hansen (1883) }} '''''सैकेरोमाइसिस सेरेविसी''''' (''Saccharomyces cerevisiae''), जिसे सामान्यतः मद्य-खमीर या बेकर खमीर कहा जाता है, एककोशिकीय [[कवक|कवकीय]] सूक्ष्मजीवों की अत्यंत महत्वपूर्ण प्रजाति है। प्राचीन काल से ही इसका उपयोग वाइन निर्माण, बेकिंग तथा [[मद्यकरण|मद्य-निर्माण]] की प्रक्रियाओं में होता आया है, जहाँ यह किण्वन की क्रिया का प्रमुख आधार बनता है। ऐसा माना जाता है कि इस प्रजाति की पहचान सबसे पहले अंगूर के छिलकों से हुई थी, जहाँ यह स्वाभाविक रूप से पाई जाती है। वैज्ञानिक दृष्टि से भी यह जीव अत्यंत महत्त्वपूर्ण है। सैकेरोमाइसीज़ सेरेविसी को आण्विक और [[कोशिका विज्ञान|कोशिका जीवविज्ञान]] में आदर्श [[सुकेन्द्रिक|यूकेरियोटिक]] [[मॉडल जीव]] के रूप में व्यापक रूप से अध्ययन किया जाता है, ठीक उसी प्रकार जैसे एशेरिशिया कोलाई [[जीवाणु|जीवाणुओं]] के अध्ययन में मानक मॉडल के रूप में प्रयुक्त होता है। यह सूक्ष्मजीव अनेक प्रकार के [[किण्वन]] के लिए उत्तरदायी है, जो खाद्य और पेय उद्योगों में इसकी उपयोगिता को और अधिक महत्त्वपूर्ण बनाता है। आकृति की दृष्टि से इसकी कोशिकाएँ सामान्यतः गोल या अंडाकार होती हैं, जिनका व्यास लगभग 5 से 10 [[माइक्रोमीटर]] तक होता है। यह मुख्यतः मुकुलन की प्रक्रिया द्वारा प्रजनन करते है,<ref>{{cite book|title=Yeast. Molecular and Cell bio|last=फेल्डमैन|first=हॉर्स्ट|url=https://books.google.co.th/books/about/Yeast.html?id=XR7yeYaoElMC&source=kp_book_description&redir_esc=y|date=2012|publisher=जॉन विली एंड संस|isbn= 9783527332526}}</ref> जिसमें मुख्य कोशिका से छोटी नई कोशिका विकसित होकर स्वतंत्र इकाई में अलग होती है। [[खमीर]] के अध्ययन ने मानव जीवविज्ञान की समझ को नई दिशा दी है और इसे इस क्षेत्र में एक मील का पत्थर माना जाता है। [[कोशिका चक्र]] को नियंत्रित करने वाले प्रोटीन, [[सेल सिग्नलिंग|संकेतकारी तंत्र से जुड़े प्रोटीन]] तथा प्रोटीन-प्रसंस्करण [[प्रकिण्व|एंजाइम]] जैसे अनेक महत्त्वपूर्ण मानव प्रोटीनों की पहचान सर्वप्रथम इसी खमीर में उनके [[सजातीय शब्द|समजात]] रूपों के अध्ययन से संभव हुई। इसके अतिरिक्त, यह एकमात्र ज्ञात खमीर है जिसमें स्रावी मार्गों से संबंधित ‘बर्कले निकाय’ जैसी विशिष्ट संरचनाएँ पाई जाती हैं, जो कोशिकीय प्रक्रियाओं को समझने में महत्वपूर्ण संकेत प्रदान करती हैं। जीवविज्ञान के अतिरिक्त, इसका उपयोग रोग निदान के क्षेत्र में भी अत्यंत महत्त्वपूर्ण है। विशेषकर [[प्रदाहक आन्त्र रोग]] के परीक्षण में इसके विरुद्ध बनने वाले [[प्रतिजन]] प्रभावी सीरोलॉजिकल सूचक के रूप में कार्य करते हैं। ये प्रतिजन क्रोहन रोग के लगभग 60–70 प्रतिशत तथा [[व्रणीय बृहदान्त्रशोथ|अल्सरेटिव कोलाइटिस]] के 10–15 प्रतिशत रोगियों में पाए जाते हैं। इस आधार पर न केवल इन दोनों रोगों के बीच अंतर स्पष्ट करने में सहायता मिलती है, बल्कि रोग की तीव्रता और प्रगति का आकलन भी अधिक सटीक रूप से किया जा सकता है।<ref>{{cite journal|author=वॉकर एलजे, एल्डहॉस एमसी, ड्रमंड एचई, स्मिथ बीआर, निमो ईआर, अर्नोट आईडी, सत्संगी जे|year=2004|title=Anti-Saccharomyces cerevisiae antibodies (ASCA) in Crohn's disease are associated with disease severity but not NOD2/CARD15 mutations|journal=क्लिन. एक्सपे. इम्यूनोल |volume=135|issue=3|pages=490–96|doi=10.1111/j.1365-2249.2003.02392.x|pmc=1808965|pmid=15008984}}</ref> [[चित्र:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|अंगूठाकार|डीआईसी (DIC) सूक्ष्मदर्शी के तहत यीस्ट का स्वरूप|198x198पिक्सेल|बाएँ]] == इतिहास == प्राचीन काल में वैज्ञानिक ज्ञान के अभाव के कारण, बेकिंग(भर्जन<ref>{{Cite web|url=https://www.hindwidictionary.com/hindi-meaning-of-baking|title=baking meaning in Hindi {{!}} baking के हिंदी अर्थ {{!}} हिन्दवी डिक्शनरी|website=Hindwi Dictionary|language=hi|access-date=2026-04-28}}</ref>) में प्राकृतिक रूप से जंगली खमीर और जीवाणुओं का ही उपयोग होता था, जिसके परिणामस्वरूप प्रायः खट्टे उत्पाद बनते थे। 19वीं सदी में इस प्रक्रिया में महत्वपूर्ण बदलाव तब आया, जब बेकर्स ने [[मदिरा|मद्य-निर्माताओं]] के खमीर का उपयोग कर पहली बार मीठी ब्रेड बनानी शुरू की।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/bub_gb_6jRDAAAAIAAJ|title=Report on Vienna Bread|last=Eben Norton Horsford|date=|publisher=U.S. Government Printing Office|others=University of California|year=1875|page=[https://archive.org/details/bub_gb_6jRDAAAAIAAJ/page/n100 86]|language=en}}</ref> इसके पश्चात्, 1846 में विकसित हुई 'वियना प्रक्रिया' ने खमीर उत्पादन की तकनीक में सुधार लाया।<ref>क्रिस्टियनसेन, बी.; रैटलेज, कॉलिन (2001). ''बेसिक बायोटेक्नोलॉजी''. कैम्ब्रिज, यूके: कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस. p. 378. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:पुस्तक स्रोत/978-0-521-77917-3|<bdi>978-0-521-77917-3</bdi>]].</ref> आगे चलकर, लुई पाश्चर के वैज्ञानिक शोधों और अपकेंद्रण मशीन के उपयोग से खमीर की शुद्ध प्रजातियों का औद्योगिक स्तर पर उत्पादन संभव हो सका। इसी निरंतर तकनीकी प्रगति के फलस्वरूप, बीसवीं सदी तक आते-आते 'केक यीस्ट' बेकिंग उद्योग का व्यावसायिक मानक बन गया। == जीव विज्ञान == === पारिस्थितिकी === [[चित्र:Saccharomyces cerevisiae YGC colonies 50.jpg|अंगूठाकार|208x208px|प्लेट पर विकसित यीस्ट की कॉलोनियां]] प्रकृति में यीस्ट मुख्य रूप से पके फलों और [[बाँज|ओक के पेड़ों]] की छाल पर पाया जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VvI0AQAAMAAJ|title=Microbiology: A Text-book of Microörganisms, General & Applied. Contributors: F.T. Bioletti ... R.E. Buchanan ...|last=Marshall|first=Charles Edward|date=1912|publisher=P. Blakiston's Son & Company|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/you-can-thank-wasps-for-your-bread-beer-and-wine|title=You can thank wasps for your bread, beer and wine|date=2012-07-30|website=Science|language=en|access-date=2026-04-28|archive-date=2 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102211512/https://www.nationalgeographic.com/science/article/you-can-thank-wasps-for-your-bread-beer-and-wine|url-status=dead}}</ref> चूँकि यह हवा के माध्यम से स्वयं नहीं फैल सकता, इसलिए इसे एक स्थान से दूसरे स्थान तक पहुँचने के लिए वाहकों की आवश्यकता होती है।<ref>{{Cite journal|last=Mortimer|first=Robert|last2=Polsinelli|first2=Mario|date=|title=On the origins of wine yeast|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0923250899800369|journal=Research in Microbiology|language=en|volume=150|issue=3|pages=199–204|doi=10.1016/S0923-2508(99)80036-9}}</ref> इस प्राकृतिक फैलाव में ततैया महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। सर्दियों के मौसम में [[ततैया]] की रानियाँ यीस्ट को अपने भीतर आश्रय देकर सुरक्षित रखती हैं और इसे अपनी संतानों तक स्थानांतरित करती हैं।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Legras|first3=Jean-Luc|last4=Calabretta|first4=Antonio|last5=Di Paola|first5=Monica|last6=De Filippo|first6=Carlotta|last7=Viola|first7=Roberto|last8=Capretti|first8=Paolo|last9=Polsinelli|first9=Mario|date=2012-08-14|title=Role of social wasps in Saccharomyces cerevisiae ecology and evolution|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1208362109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=109|issue=33|pages=13398–13403|doi=10.1073/pnas.1208362109|issn=0027-8424|pmc=3421210|pmid=22847440}}</ref> इसके अतिरिक्त, ततैया की आंत का सूक्ष्म-वातावरण यीस्ट के प्रजनन और [[बीजाणुजनन]] के लिए अत्यंत अनुकूल परिस्थितियाँ प्रदान करता है।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Berná|first3=Luisa|last4=Polsinelli|first4=Mario|last5=Turillazzi|first5=Stefano|last6=Cavalieri|first6=Duccio|date=2016-02-23|title=Social wasps are a Saccharomyces mating nest|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1516453113|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=113|issue=8|pages=2247–2251|doi=10.1073/pnas.1516453113|issn=0027-8424|pmc=4776513|pmid=26787874}}</ref> जहाँ तक यीस्ट के इष्टतम विकास की बात है, तो इसके लिए 30-35°C का तापमान सबसे आदर्श माना जाता है।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Legras|first3=Jean-Luc|last4=Calabretta|first4=Antonio|last5=Di Paola|first5=Monica|last6=De Filippo|first6=Carlotta|last7=Viola|first7=Roberto|last8=Capretti|first8=Paolo|last9=Polsinelli|first9=Mario|date=2012-08-14|title=Role of social wasps in Saccharomyces cerevisiae ecology and evolution|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1208362109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=109|issue=33|pages=13398–13403|doi=10.1073/pnas.1208362109|issn=0027-8424|pmc=3421210|pmid=22847440}}</ref> === जीवन चक्र === यीस्ट का विकास अगुणित ([[अलैंगिक प्रजनन|अलैंगिक]]) और द्विगुणित ([[लैंगिक जनन|लैंगिक]]) दोनों रूपों में होता है। पर्यावरणीय तनाव की स्थिति में अगुणित कोशिकाएँ प्रायः मृत हो जाती हैं, जबकि द्विगुणित कोशिकाएँ अपना अस्तित्व बचाने के लिए [[अर्धसूत्रण|अर्धसूत्रीविभाजन]] करती हैं और चार अगुणित [[बीजाणु]]<nowiki/>ओं का निर्माण करती हैं। इसके विपरीत, जब परिस्थितियाँ अनुकूल होती हैं, तो बहुत तेज़ी से वृद्धि करती हैं और मात्र 100 मिनट में अपनी संख्या दोगुनी कर सकती हैं।<ref>{{Cite journal|last=Herskowitz|first=I|date=|title=Life cycle of the budding yeast Saccharomyces cerevisiae|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mr.52.4.536-553.1988|journal=Microbiological Reviews|language=en|volume=52|issue=4|pages=536–553|doi=10.1128/mr.52.4.536-553.1988|issn=0146-0749|pmc=373162|pmid=3070323}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nirfriedmanlab.blogspot.com/2011/01/growing-yeasts-robotically.html|title=The Friedman Lab Chronicles: Growing yeasts (Robotically)|last=Foobar|date=2011-01-03|website=The Friedman Lab Chronicles|access-date=2026-04-28}}</ref> यद्यपि विभिन्न प्रभेदों और वातावरण के अनुसार इनकी विकास दर भिन्न-भिन्न हो सकती है<ref>{{Cite journal|last=Warringer|first=Jonas|last2=Zörgö|first2=Enikö|last3=Cubillos|first3=Francisco A.|last4=Zia|first4=Amin|last5=Gjuvsland|first5=Arne|last6=Simpson|first6=Jared T.|last7=Forsmark|first7=Annabelle|last8=Durbin|first8=Richard|last9=Omholt|first9=Stig W.|date=2011-06-16|editor-last=Kruglyak|editor-first=Leonid|title=Trait Variation in Yeast Is Defined by Population History|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pgen.1002111|journal=PLoS Genetics|language=en|volume=7|issue=6|pages=e1002111|doi=10.1371/journal.pgen.1002111|issn=1553-7404|pmc=3116910|pmid=21698134}}</ref>, फिर भी यीस्ट कोशिका का औसत प्रतिकृति जीवनकाल 15 और 30 विभाजन चक्रों के बीच होता है<ref>{{Cite journal|last=Sorokin|first=Maksim I.|last2=Knorre|first2=Dmitry A.|last3=Severin|first3=Fedor F.|date=2014-01-06|title=Early manifestations of replicative aging in the yeast Saccharomyces cerevisiae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5349164/|journal=Microbial Cell (Graz, Austria)|volume=1|issue=1|pages=37–42|doi=10.15698/mic2014.01.122|issn=2311-2638|pmc=5349164|pmid=28357208}}</ref> === पोषण संबंधी आवश्यकताएँ === ''एस॰ सेरेविसी'' के सभी प्रभेद [[वायवीय श्वसन|वायवीय रूप से]] [[ग्लूकोज़]], [[माल्टोज़]],<ref>{{cite journal|last1=Bell|first1=P.J.L.|last2=Higgins|first2=V.J.|last3=Attfield|first3=P.V.|date=11 April 2001|title=Comparison of fermentative capacities of industrial baking and wild-type yeasts of the species Saccharomyces cerevisiae in different sugar media|journal=Letters in Applied Microbiology|volume=32|issue=4|pages=224–229|doi=10.1046/j.1472-765x.2001.00894.x|pmid=11298930}}</ref> और ट्रेहलोज़<ref>{{cite journal|last1=Jules|first1=Matthieu|last2=Guillou|first2=Vincent|last3=François|first3=Jean|last4=Parrou|first4=Jean-Luc|date=May 2004|title=Two Distinct Pathways for Trehalose Assimilation in the Yeast Saccharomyces cerevisiae|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=70|issue=5|pages=2771–2778|bibcode=2004ApEnM..70.2771J|doi=10.1128/AEM.70.5.2771-2778.2004|pmc=404389|pmid=15128531}}</ref> पर वृद्धि कर सकते हैं, लेकिन ये [[लैक्टोज़]] और सेलोबायोज़ पर वृद्धि करने में असमर्थ होते हैं। हालाँकि, अन्य [[शर्करा|शर्कराओं]] पर इनकी वृद्धि दर भिन्न-भिन्न होती है। गैलेक्टोज़ और फ्रुक्टोज़ को दो सर्वोत्तम किण्वनकारी शर्कराएँ माना जाता है। विभिन्न शर्कराओं का उपयोग करने के साथ यीस्ट की क्षमता इस बात पर निर्भर करती है कि उन्हें वायवीय या अवायवीय रूप से संवर्धित किया गया है। कुछ प्रभेद अवायवीय परिस्थितियों में सुक्रोज़ और ट्रेहलोज़ पर वृद्धि नहीं कर सकते हैं। सभी प्रभेद [[अमोनिया]] और [[यूरिया]] का उपयोग एकमात्र [[नाइट्रोजन]] स्रोत के रूप में कर सकते हैं, लेकिन वे [[नाइट्रेट]] का उपयोग नहीं कर सकते, क्योंकि उनमें इसे [[अमोनियम]] [[आयन|आयनों]] में अपचयित करने की क्षमता नहीं होती है। वे अधिकांश [[अमीनो अम्ल|अमीनो अम्लों]], छोटे [[पेप्टाइड|पेप्टाइड्स]] और नाइट्रोजन क्षारकों का भी नाइट्रोजन स्रोत के रूप में उपयोग कर सकते हैं। हालाँकि, हिस्टिडीन, [[ग्लाइसिन]], सिस्टीन, और [[लाइसिन]] का उपयोग यीस्ट द्वारा सरलता से नहीं किया जाता है। चूँकि ''एस॰ सेरेविसी'' प्रोटिएज़ का स्राव नहीं करता है, इसलिए यह बाह्यकोशिकीय प्रोटीनों का चयापचय नहीं कर सकता है। [[यीस्ट]] को [[फॉस्फोरस]] की भी आवश्यकता होती है, जिसे यह डाइहाइड्रोजन फॉस्फेट आयन के रूप में स्वांगीकृत करता है। इसके अतिरिक्त, इसे [[सल्फर]] की भी आवश्यकता होती है, जिसे [[सल्फेट]] आयन या कार्बनिक सल्फर यौगिकों (जैसे- मेथियोनीन और सिस्टीन नामक [[अमीनो अम्ल|अमीनो अम्लों]]) के रूप में स्वांगीकृत किया जा सकता है। यीस्ट की उचित वृद्धि के लिए [[मैग्नीशियम]], [[लोहा|आयरन]], [[कैल्शियम]] और [[जस्ता|जिंक]] जैसी कुछ धातुओं की भी आवश्यकता होती है। कार्बनिक आवश्यकताओं के संबंध में, ''एस॰ सेरेविसी'' के अधिकांश प्रभेदों को [[बायोटिन]] की आवश्यकता होती है।<ref>{{Cite journal|last1=Wu|first1=Hong|last2=Ito|first2=Kiyoshi|last3=Shimoi|first3=Hitoshi|date=November 2005|title=Identification and Characterization of a Novel Biotin Biosynthesis Gene in Saccharomyces cerevisiae|url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2005-11_71_11/page/6845|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=71|issue=11|pages=6845–6855|bibcode=2005ApEnM..71.6845W|doi=10.1128/AEM.71.11.6845-6855.2005|issn=0099-2240|pmc=1287709|pmid=16269718}}</ref> वास्तव में, ''एस॰ सेरेविसी''-आधारित वृद्धि परीक्षण ने ही बायोटिन के पृथक्करण, क्रिस्टलीकरण और बाद में इसकी संरचनात्मक रूपरेखा के निर्धारण की नींव रखी थी। अधिकांश प्रभेदों को अपनी पूर्ण वृद्धि के लिए पैन्टोथेनेट की भी आवश्यकता होती है। सामान्यतः, ''एस॰ सेरेविसी'' विटामिनों के लिए प्रोटोट्रॉफिक होता है। === प्रजनन === [[File:Shmoos s cerevisiae.jpg|thumb|'''α'''-कारक की प्रतिक्रिया में ''एस॰ सेरेविसी'' के प्रजनन प्रकार '''a''' में कोशिकीय उभार देखा जा सकता है, जिसे [[शमू (यीस्ट)|शमू]] कहा जाता है।]] यीस्ट में मुख्य रूप से दो प्रजनन प्रकार होते हैं: '''a''' और '''α''' (''अल्फा''), जो जीवों में लैंगिक विभेदन के प्रारंभिक पहलुओं को दर्शाते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2007/nelson_andr/|title=Saccharomyces cerevisiae|website=bioweb.uwlax.edu|access-date=2026-04-28|archive-date=27 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227083949/http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2007/nelson_andr/|url-status=dead}}</ref> कई अन्य [[सुकेन्द्रिक|यूकेरियोटिक जीवों]] की भाँति, यीस्ट में भी प्रजनन (संलयन) के परिणामस्वरूप आनुवंशिक पुनर्संयोजन होता है; अर्थात् इसके द्वारा गुणसूत्रों के नवीन संयोजनों का निर्माण होता है। विपरीत प्रजनन प्रकार की दो अगुणित यीस्ट कोशिकाएँ आपस में संलयित होकर द्विगुणित कोशिकाएँ बना सकती हैं। ये द्विगुणित कोशिकाएँ या तो अगुणित कोशिकाओं की अगली पीढ़ी उत्पन्न करने के लिए [[बीजाणुजनन|बीजाणु का निर्माण]] कर सकती हैं, या फिर द्विगुणित रूप में ही अपना सामान्य जीवन चक्र जारी रख सकती हैं। जीवविज्ञानियों द्वारा यीस्ट के प्रजनन की इस प्रक्रिया का उपयोग अपनी इच्छानुसार जीन, प्लास्मिड या प्रोटीनों को संयोजित करने के लिए शक्तिशाली उपकरण के रूप में किया जाता है। यीस्ट का प्रजनन मार्ग जी प्रोटीन-युग्मित रिसेप्टर, जी प्रोटीन, आरजीएस प्रोटीन, और तीन-स्तरीय MAPK सिग्नलिंग कैस्केड का उपयोग करता है। यह प्रणाली मनुष्यों में पाए जाने वाले कैस्केड के पूर्णतः समजात होती है। वैज्ञानिकों द्वारा यीस्ट की इस विशेषता का उपयोग संकेत पारक्रमण और विसुग्राहीकरण के बुनियादी तंत्रों का गहन अध्ययन करने के लिए किया गया है।<ref>{{Cite journal|last=Jacobs|first=Katherine C.|last2=Gorman|first2=Olivia|last3=Lew|first3=Daniel J.|date=2022-10-01|title=Mechanism of commitment to a mating partner in Saccharomyces cerevisiae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9635292/|journal=Molecular Biology of the Cell|volume=33|issue=12|pages=ar112|doi=10.1091/mbc.E22-02-0043|issn=1939-4586|pmc=9635292|pmid=35947501}}</ref> === कोशिका चक्र === यीस्ट में वृद्धि मुकुल के विकास के साथ-साथ होती है। मातृ कोशिका से अलग होने से पूर्व, यह मुकुल परिपक्व कोशिका का आकार ले लेता है। पर्याप्त पोषण वाले तीव्र संवर्धनों में लगभग सभी कोशिकाओं में मुकुल दिखाई देते हैं, क्योंकि यह प्रक्रिया संपूर्ण [[कोशिका चक्र]] में चलती रहती है। विभाजन पूर्ण होने से पूर्व ही मातृ और संतति दोनों कोशिकाएँ नए मुकुलों का निर्माण शुरू कर सकती हैं। इसके विपरीत, धीमी गति से बढ़ने वाले संवर्धनों में मुकुलन कोशिका चक्र के केवल विशिष्ट चरण में होता है, जिससे बिना मुकुल वाली कोशिकाएँ भी देखी जा सकती हैं।<ref>{{Citation|last=Alberts|first=Bruce|title=An Overview of the Cell Cycle|date=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26869/|work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition|publisher=Garland Science|language=en|access-date=2026-04-28|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Raff|first4=Martin|last5=Roberts|first5=Keith|last6=Walter|first6=Peter}}</ref><ref>{{Citation|last=Air to air|title=Saccharomyces cerevisiae|date=2023-07-30|url=https://www.youtube.com/watch?v=-ndVopPj4UQ|access-date=2026-04-28}}</ref> ==== कोशिकाद्रव्य विभाजन ==== कोशिकाद्रव्य विभाजन के द्वारा मुकुलन करने वाला यीस्ट, ''सैकेरोमाइसीज़ सेरेविसी'', दो संतति कोशिकाओं में विभाजित होता है। इसका मुकुल संपूर्ण कोशिका चक्र के दौरान वृद्धि करता है और समसूत्री विभाजन पूर्ण होने पर मातृ कोशिका से अलग हो जाता है।<ref name="morgan">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books/about/The_Cell_Cycle.html?hl=id&id=ScEuiD2V6GoC&redir_esc=y|title=The Cell Cycle: Principles of Control|last=Morgan|first=David Owen|date=2007|publisher=OUP/New Science Press|isbn=978-0-19-920610-0|language=en}}</ref> कोशिका चक्र के अध्ययन में ''एस॰ सेरेविसी'' अत्यधिक महत्वपूर्ण है, क्योंकि यह ध्रुवीकृत कोशिका के रूप में असममित विभाजन करता है, जिससे भिन्न आकार और नियति वाली दो संतति कोशिकाएँ बनती हैं। उच्च श्रेणी के जीवों में स्टेम कोशिकाएँ भी स्व-नवीनीकरण और विभेदन के लिए इसी प्रकार का असममित विभाजन करती हैं।<ref name = "bi 2017">{{cite journal | last1 = Bi | first1 = Erfei | year = 2017 | title = Mechanics and regulation of cytokinesis in budding yeast | journal = Seminars in Cell & Developmental Biology | volume = 66 | pages = 107–18 | doi = 10.1016/j.semcdb.2016.12.010 | pmid = 28034796 | pmc = 5474357 }}</ref> ===== समय-निर्धारण ===== अधिकांश यूकेरियोटिक कोशिकाओं के विपरीत, ''एस॰ सेरेविसी'' में समसूत्री विभाजन के लिए 'एस प्रावस्था' का पूर्ण होना आवश्यक नहीं है। इसमें कोशिकाद्रव्य विभाजन 'पश्च जी1 प्रावस्था' में मुकुलन के साथ ही शुरू हो जाता है और अगले चक्र के मध्य तक चलता है। गुणसूत्रों के द्विगुणन से पूर्व ही तर्कु का निर्माण आरंभ हो सकता है।<ref name="morgan"/> इसके अलावा, इसमें स्पष्ट 'जी2 प्रावस्था' और उच्चतर सुकेन्द्रिकों जैसे व्यापक कोशिका चक्र नियमन का अभाव होता है।<ref name="morgan"/> विभाजन के समय संतति कोशिका का आकार मातृ कोशिका का लगभग दो-तिहाई होता है,<ref name = "wloka" >{{cite journal | last1 = Wloka | first1 = Carsten | year = 2012 | title = Mechanisms of cytokinesis in budding yeast | journal = Cytoskeleton | volume = 69 | issue = 10| pages = 710–26 | doi = 10.1002/cm.21046 | pmid = 22736599 }}</ref> जबकि मातृ कोशिका के भौतिक आकार में कोई विशेष परिवर्तन नहीं होता।<ref name="bi 2002">{{Cite journal|last=Bi|first=Erfei|date=2001|title=Advances in Cytokinesis Research. Cytokinesis in Budding Yeast: The Relationship between Actomyosin Ring Function and Septum Formation.|url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/csf/26/6/26_6_529/_article|journal=Cell Structure and Function|language=en|volume=26|issue=6|pages=529–537|doi=10.1247/csf.26.529|issn=0386-7196}}</ref> विभाजन पूर्ण होते ही संतति कोशिका में आरएएम मार्ग सक्रिय हो जाता है, जो इसके उचित पृथक्करण को सुनिश्चित करता है।<ref name="wloka"/> ===== एक्टोमायोसिन वलय और प्राथमिक पट (सेप्टम) का निर्माण ===== ''एस॰ सेरेविसी'' में कोशिकाद्रव्य विभाजन दो परस्पर निर्भर घटनाओं से संचालित होता है: संकुचनशील एक्टोमायोसिन वलय (AMR) का संकुचन और प्राथमिक पट (PS) का निर्माण। प्राथमिक पट काइटिनयुक्त कोशिका भित्ति है जो केवल विभाजन के दौरान बनती है। जंतुओं में यह बाह्यकोशिकीय आधात्री के पुनर्रचना के समान है।<ref name="wloka"/> AMR के संकुचित होते ही प्राथमिक पट की वृद्धि शुरू हो जाती है। यदि इनमें से किसी की भी कार्यप्रणाली बाधित होती है, तो दूसरे की प्रक्रिया भी प्रभावित होती है, जो इनके गहरे संबंध को दर्शाता है।<ref>{{Cite journal|last=Fang|first=Xiaodong|last2=Luo|first2=Jianying|last3=Nishihama|first3=Ryuichi|last4=Wloka|first4=Carsten|last5=Dravis|first5=Christopher|last6=Travaglia|first6=Mirko|last7=Iwase|first7=Masayuki|last8=Vallen|first8=Elizabeth A.|last9=Bi|first9=Erfei|date=2010-12-27|title=Biphasic targeting and cleavage furrow ingression directed by the tail of a myosin II|url=https://rupress.org/jcb/article/191/7/1333/36333/Biphasic-targeting-and-cleavage-furrow-ingression|journal=Journal of Cell Biology|language=en|volume=191|issue=7|pages=1333–1350|doi=10.1083/jcb.201005134|issn=1540-8140|pmc=3010076|pmid=21173112}}</ref><ref name="bi 2002"/> कोशिकाद्रव्य की ओर स्थित AMR मुख्य रूप से एक्टिन और मायोसिन II अणुओं से बना होता है। यह वलय संकुचनशील बल उत्पन्न करके प्लैज्मा झिल्ली के अंतर्वलन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है।<ref>{{Cite journal|last=Wloka|first=Carsten|last2=Vallen|first2=Elizabeth A.|last3=Thé|first3=Lydia|last4=Fang|first4=Xiaodong|last5=Oh|first5=Younghoon|last6=Bi|first6=Erfei|date=2013-02-04|title=Immobile myosin-II plays a scaffolding role during cytokinesis in budding yeast|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3563683/|journal=The Journal of Cell Biology|volume=200|issue=3|pages=271–286|doi=10.1083/jcb.201208030|issn=1540-8140|pmc=3563683|pmid=23358243}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Avcu|first=Serhat|last2=Ozen|first2=Ozkan|last3=Unal|first3=Ozkan|date=2009-04-27|title=Bilateral giant open lip schizencephaly with associated cerebral anomalies: a case report|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2827135/|journal=Cases Journal|volume=2|pages=7012|doi=10.1186/1757-1626-0002-0000007012|issn=1757-1626|pmc=2827135|pmid=20181186}}</ref> इस संकुचनशील वलय का सही संयोजन सेप्टिन नामक प्रोटीनों पर निर्भर करता है। 'पश्च जी1 प्रावस्था' में मुकुलन स्थल पर सेप्टिन एकत्रित होकर वलय बनाते हैं, जो बाद में 'आवरग्लास' (रेतघड़ी) का आकार ले लेता है। सेप्टिन आवरग्लास और मायोसिन वलय मिलकर भविष्य के विभाजन स्थल को निर्धारित करते हैं।<ref>{{Cite journal |last1=Glomb |first1=Oliver |last2=Gronemeyer |first2=Thomas |date=2016-11-03 |title=Septin Organization and Functions in Budding Yeast |journal=Frontiers in Cell and Developmental Biology |volume=4 |page=123 |doi=10.3389/fcell.2016.00123 |doi=10.3389/fcell.2016.00123 |doi-access=free |issn=2296-634X |pmc=5093138 |pmid=27857941}}</ref> इसके बाद, यह सम्मिश्र [[गॉल्जी काय]] से आने वाले ग्लूकन और काइटिन अणुओं का उपयोग करके प्राथमिक पट का निर्माण करता है।<ref>{{cite journal | last1 = VerPlank | first1 = Lynn | year = 2005 | title = Cell cycle-regulated trafficking of Chs2 controls actomyosin ring stability during cytokinesis | journal = Mol. Biol. Cell | volume = 16 | issue = 5| pages = 2529–43 | doi = 10.1091/mbc.e04-12-1090 | pmid = 15772160 | pmc = 1087255 }}</ref> संकुचन पूर्ण होने पर ग्लूकन द्वारा दो द्वितीयक पट बनते हैं। विभाजन में सूक्ष्मनलिकाओं की भूमिका नगण्य होती है; अतः मुख्य रूप से AMR और सेप्टम ही यीस्ट में विभाजन के प्राथमिक चालक हैं।<ref>{{cite journal | last1 = Adams | first1 = A | year = 1984 | title = Relationship of actin and tubulin distribution to bud growth in wild-type and morphogenetic-mutant Saccharomyces cerevisiae | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_1984-03_98_3/page/934 | journal = J. Cell Biol. | volume = 98 | issue = 3| pages = 934–945 | doi = 10.1083/jcb.98.3.934 | pmid = 6365931 | pmc = 2113156 }}</ref> ===== विखंडन यीस्ट से भिन्नताएँ ===== {| class="wikitable" |- ! विशेषता ! मुकुलन यीस्ट ! विखंडन यीस्ट |- | '''विभाजन की प्रक्रिया''' | मातृ कोशिका से मुकुल उत्पन्न करके विभाजित होता है।<ref name="morgan"/> | अपने मध्य में नई कोशिका भित्ति का निर्माण करके दो समान भागों में बँटता है।<ref name="morgan"/> |- | '''विभाजन का आरंभ और स्थल''' | विभाजन 'जी1 प्रावस्था' में मुकुल स्थल के चयन के साथ शुरू होता है।<ref name="differences">{{cite journal | last1 = Balasubramanian | first1 = Mohan | year = 2004 | title = Comparative Analysis of Cytokinesis in Budding Yeast, Fission Yeast and Animal Cells | journal = Curr. Biology | volume = 14 | issue = 18| pages = R806–18 | doi = 10.1016/j.cub.2004.09.022 | pmid = 15380095 | doi-access = free | bibcode = 2004CBio...14.R806B }}</ref> | विभाजन 'जी2 प्रावस्था' में कोशिका के सटीक मध्यबिंदु के चयन के साथ आरंभ होता है।<ref name="differences"/> |- | '''वलय और सेप्टम का विकास''' | एक्टोमायोसिन वलय और सेप्टम का विकास प्रारंभिक पश्चावस्था तक निरंतर जारी रहता है।<ref name="differences"/> | एक्टोमायोसिन वलय का विकास मध्यावस्था-पश्चावस्था के दौरान ही शुरू होता है।<ref name="differences"/> |} == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:वनस्पति विज्ञान]] [[श्रेणी:जीव विज्ञान]] [[श्रेणी:सूक्ष्मजैविकी]] ==इन्हें भी देखें== ==बाहरी कड़ियाँ== {{प्रवेशद्वार|जीव विज्ञान|image=CG Heart.gif}} {{Taxonbar}} {{जीव विज्ञान फुटर}} ak2qqykg9995mays18t5ssminktbkoy 6631715 6631713 2026-10-21T08:40:47Z Noukayami 942574 /* इन्हें भी देखें */ 6631715 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी | name_style = background-color: #d3d3a4; | image = [[File:Saccharomyces_cerevisiae_SEM.jpg|250px|center]] <small>1. स्कैनिंग इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शी (SEM) द्वारा यीस्ट कोशिकाएँ</small> <hr> <hr> [[File:Saccharomyces cerevisiae 100x phase-contrast microscopy2.jpg|250px|center]] <small>4. फेज-कंट्रास्ट सूक्ष्मदर्शी द्वारा 100x ज़ूम पर कोशिकाएँ</small> | regnum = [[कवक]] | divisio = [[एस्कोमाइकोटा]] | classis = सैक्रोमाइसिटीज़ | ordo = सैक्रोमाइसिटेल्स | familia = सैक्रोमाइसिटेसी | genus = ''Saccharomyces'' | species = '''''S. cerevisiae''''' | header1 = वैज्ञानिक विवरण | label2 = मॉडल जीव | data2 = सुकेन्द्रकीय मॉडल जीव | label3 = जीनोम आकार | data3 = ~12.1 मिलियन बेस पेयर | label4 = गुणसूत्र | data4 = 16 | label5 = प्रथम अनुक्रमण | data5 = 1996 (विश्व का प्रथम सुकेन्द्रकीय) | label6 = मुख्य उपयोग | data6 = किण्वन, बेकिंग, ब्रूइंग | binomial = ''Saccharomyces cerevisiae'' | binomial_authority = Meyen ex E.C.Hansen (1883) }} '''''सैकेरोमाइसिस सेरेविसी''''' (''Saccharomyces cerevisiae''), जिसे सामान्यतः मद्य-खमीर या बेकर खमीर कहा जाता है, एककोशिकीय [[कवक|कवकीय]] सूक्ष्मजीवों की अत्यंत महत्वपूर्ण प्रजाति है। प्राचीन काल से ही इसका उपयोग वाइन निर्माण, बेकिंग तथा [[मद्यकरण|मद्य-निर्माण]] की प्रक्रियाओं में होता आया है, जहाँ यह किण्वन की क्रिया का प्रमुख आधार बनता है। ऐसा माना जाता है कि इस प्रजाति की पहचान सबसे पहले अंगूर के छिलकों से हुई थी, जहाँ यह स्वाभाविक रूप से पाई जाती है। वैज्ञानिक दृष्टि से भी यह जीव अत्यंत महत्त्वपूर्ण है। सैकेरोमाइसीज़ सेरेविसी को आण्विक और [[कोशिका विज्ञान|कोशिका जीवविज्ञान]] में आदर्श [[सुकेन्द्रिक|यूकेरियोटिक]] [[मॉडल जीव]] के रूप में व्यापक रूप से अध्ययन किया जाता है, ठीक उसी प्रकार जैसे एशेरिशिया कोलाई [[जीवाणु|जीवाणुओं]] के अध्ययन में मानक मॉडल के रूप में प्रयुक्त होता है। यह सूक्ष्मजीव अनेक प्रकार के [[किण्वन]] के लिए उत्तरदायी है, जो खाद्य और पेय उद्योगों में इसकी उपयोगिता को और अधिक महत्त्वपूर्ण बनाता है। आकृति की दृष्टि से इसकी कोशिकाएँ सामान्यतः गोल या अंडाकार होती हैं, जिनका व्यास लगभग 5 से 10 [[माइक्रोमीटर]] तक होता है। यह मुख्यतः मुकुलन की प्रक्रिया द्वारा प्रजनन करते है,<ref>{{cite book|title=Yeast. Molecular and Cell bio|last=फेल्डमैन|first=हॉर्स्ट|url=https://books.google.co.th/books/about/Yeast.html?id=XR7yeYaoElMC&source=kp_book_description&redir_esc=y|date=2012|publisher=जॉन विली एंड संस|isbn= 9783527332526}}</ref> जिसमें मुख्य कोशिका से छोटी नई कोशिका विकसित होकर स्वतंत्र इकाई में अलग होती है। [[खमीर]] के अध्ययन ने मानव जीवविज्ञान की समझ को नई दिशा दी है और इसे इस क्षेत्र में एक मील का पत्थर माना जाता है। [[कोशिका चक्र]] को नियंत्रित करने वाले प्रोटीन, [[सेल सिग्नलिंग|संकेतकारी तंत्र से जुड़े प्रोटीन]] तथा प्रोटीन-प्रसंस्करण [[प्रकिण्व|एंजाइम]] जैसे अनेक महत्त्वपूर्ण मानव प्रोटीनों की पहचान सर्वप्रथम इसी खमीर में उनके [[सजातीय शब्द|समजात]] रूपों के अध्ययन से संभव हुई। इसके अतिरिक्त, यह एकमात्र ज्ञात खमीर है जिसमें स्रावी मार्गों से संबंधित ‘बर्कले निकाय’ जैसी विशिष्ट संरचनाएँ पाई जाती हैं, जो कोशिकीय प्रक्रियाओं को समझने में महत्वपूर्ण संकेत प्रदान करती हैं। जीवविज्ञान के अतिरिक्त, इसका उपयोग रोग निदान के क्षेत्र में भी अत्यंत महत्त्वपूर्ण है। विशेषकर [[प्रदाहक आन्त्र रोग]] के परीक्षण में इसके विरुद्ध बनने वाले [[प्रतिजन]] प्रभावी सीरोलॉजिकल सूचक के रूप में कार्य करते हैं। ये प्रतिजन क्रोहन रोग के लगभग 60–70 प्रतिशत तथा [[व्रणीय बृहदान्त्रशोथ|अल्सरेटिव कोलाइटिस]] के 10–15 प्रतिशत रोगियों में पाए जाते हैं। इस आधार पर न केवल इन दोनों रोगों के बीच अंतर स्पष्ट करने में सहायता मिलती है, बल्कि रोग की तीव्रता और प्रगति का आकलन भी अधिक सटीक रूप से किया जा सकता है।<ref>{{cite journal|author=वॉकर एलजे, एल्डहॉस एमसी, ड्रमंड एचई, स्मिथ बीआर, निमो ईआर, अर्नोट आईडी, सत्संगी जे|year=2004|title=Anti-Saccharomyces cerevisiae antibodies (ASCA) in Crohn's disease are associated with disease severity but not NOD2/CARD15 mutations|journal=क्लिन. एक्सपे. इम्यूनोल |volume=135|issue=3|pages=490–96|doi=10.1111/j.1365-2249.2003.02392.x|pmc=1808965|pmid=15008984}}</ref> [[चित्र:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|अंगूठाकार|डीआईसी (DIC) सूक्ष्मदर्शी के तहत यीस्ट का स्वरूप|198x198पिक्सेल|बाएँ]] == इतिहास == प्राचीन काल में वैज्ञानिक ज्ञान के अभाव के कारण, बेकिंग(भर्जन<ref>{{Cite web|url=https://www.hindwidictionary.com/hindi-meaning-of-baking|title=baking meaning in Hindi {{!}} baking के हिंदी अर्थ {{!}} हिन्दवी डिक्शनरी|website=Hindwi Dictionary|language=hi|access-date=2026-04-28}}</ref>) में प्राकृतिक रूप से जंगली खमीर और जीवाणुओं का ही उपयोग होता था, जिसके परिणामस्वरूप प्रायः खट्टे उत्पाद बनते थे। 19वीं सदी में इस प्रक्रिया में महत्वपूर्ण बदलाव तब आया, जब बेकर्स ने [[मदिरा|मद्य-निर्माताओं]] के खमीर का उपयोग कर पहली बार मीठी ब्रेड बनानी शुरू की।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/bub_gb_6jRDAAAAIAAJ|title=Report on Vienna Bread|last=Eben Norton Horsford|date=|publisher=U.S. Government Printing Office|others=University of California|year=1875|page=[https://archive.org/details/bub_gb_6jRDAAAAIAAJ/page/n100 86]|language=en}}</ref> इसके पश्चात्, 1846 में विकसित हुई 'वियना प्रक्रिया' ने खमीर उत्पादन की तकनीक में सुधार लाया।<ref>क्रिस्टियनसेन, बी.; रैटलेज, कॉलिन (2001). ''बेसिक बायोटेक्नोलॉजी''. कैम्ब्रिज, यूके: कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस. p. 378. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:पुस्तक स्रोत/978-0-521-77917-3|<bdi>978-0-521-77917-3</bdi>]].</ref> आगे चलकर, लुई पाश्चर के वैज्ञानिक शोधों और अपकेंद्रण मशीन के उपयोग से खमीर की शुद्ध प्रजातियों का औद्योगिक स्तर पर उत्पादन संभव हो सका। इसी निरंतर तकनीकी प्रगति के फलस्वरूप, बीसवीं सदी तक आते-आते 'केक यीस्ट' बेकिंग उद्योग का व्यावसायिक मानक बन गया। == जीव विज्ञान == === पारिस्थितिकी === [[चित्र:Saccharomyces cerevisiae YGC colonies 50.jpg|अंगूठाकार|208x208px|प्लेट पर विकसित यीस्ट की कॉलोनियां]] प्रकृति में यीस्ट मुख्य रूप से पके फलों और [[बाँज|ओक के पेड़ों]] की छाल पर पाया जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VvI0AQAAMAAJ|title=Microbiology: A Text-book of Microörganisms, General & Applied. Contributors: F.T. Bioletti ... R.E. Buchanan ...|last=Marshall|first=Charles Edward|date=1912|publisher=P. Blakiston's Son & Company|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/you-can-thank-wasps-for-your-bread-beer-and-wine|title=You can thank wasps for your bread, beer and wine|date=2012-07-30|website=Science|language=en|access-date=2026-04-28|archive-date=2 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102211512/https://www.nationalgeographic.com/science/article/you-can-thank-wasps-for-your-bread-beer-and-wine|url-status=dead}}</ref> चूँकि यह हवा के माध्यम से स्वयं नहीं फैल सकता, इसलिए इसे एक स्थान से दूसरे स्थान तक पहुँचने के लिए वाहकों की आवश्यकता होती है।<ref>{{Cite journal|last=Mortimer|first=Robert|last2=Polsinelli|first2=Mario|date=|title=On the origins of wine yeast|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0923250899800369|journal=Research in Microbiology|language=en|volume=150|issue=3|pages=199–204|doi=10.1016/S0923-2508(99)80036-9}}</ref> इस प्राकृतिक फैलाव में ततैया महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। सर्दियों के मौसम में [[ततैया]] की रानियाँ यीस्ट को अपने भीतर आश्रय देकर सुरक्षित रखती हैं और इसे अपनी संतानों तक स्थानांतरित करती हैं।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Legras|first3=Jean-Luc|last4=Calabretta|first4=Antonio|last5=Di Paola|first5=Monica|last6=De Filippo|first6=Carlotta|last7=Viola|first7=Roberto|last8=Capretti|first8=Paolo|last9=Polsinelli|first9=Mario|date=2012-08-14|title=Role of social wasps in Saccharomyces cerevisiae ecology and evolution|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1208362109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=109|issue=33|pages=13398–13403|doi=10.1073/pnas.1208362109|issn=0027-8424|pmc=3421210|pmid=22847440}}</ref> इसके अतिरिक्त, ततैया की आंत का सूक्ष्म-वातावरण यीस्ट के प्रजनन और [[बीजाणुजनन]] के लिए अत्यंत अनुकूल परिस्थितियाँ प्रदान करता है।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Berná|first3=Luisa|last4=Polsinelli|first4=Mario|last5=Turillazzi|first5=Stefano|last6=Cavalieri|first6=Duccio|date=2016-02-23|title=Social wasps are a Saccharomyces mating nest|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1516453113|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=113|issue=8|pages=2247–2251|doi=10.1073/pnas.1516453113|issn=0027-8424|pmc=4776513|pmid=26787874}}</ref> जहाँ तक यीस्ट के इष्टतम विकास की बात है, तो इसके लिए 30-35°C का तापमान सबसे आदर्श माना जाता है।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Legras|first3=Jean-Luc|last4=Calabretta|first4=Antonio|last5=Di Paola|first5=Monica|last6=De Filippo|first6=Carlotta|last7=Viola|first7=Roberto|last8=Capretti|first8=Paolo|last9=Polsinelli|first9=Mario|date=2012-08-14|title=Role of social wasps in Saccharomyces cerevisiae ecology and evolution|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1208362109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=109|issue=33|pages=13398–13403|doi=10.1073/pnas.1208362109|issn=0027-8424|pmc=3421210|pmid=22847440}}</ref> === जीवन चक्र === यीस्ट का विकास अगुणित ([[अलैंगिक प्रजनन|अलैंगिक]]) और द्विगुणित ([[लैंगिक जनन|लैंगिक]]) दोनों रूपों में होता है। पर्यावरणीय तनाव की स्थिति में अगुणित कोशिकाएँ प्रायः मृत हो जाती हैं, जबकि द्विगुणित कोशिकाएँ अपना अस्तित्व बचाने के लिए [[अर्धसूत्रण|अर्धसूत्रीविभाजन]] करती हैं और चार अगुणित [[बीजाणु]]<nowiki/>ओं का निर्माण करती हैं। इसके विपरीत, जब परिस्थितियाँ अनुकूल होती हैं, तो बहुत तेज़ी से वृद्धि करती हैं और मात्र 100 मिनट में अपनी संख्या दोगुनी कर सकती हैं।<ref>{{Cite journal|last=Herskowitz|first=I|date=|title=Life cycle of the budding yeast Saccharomyces cerevisiae|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mr.52.4.536-553.1988|journal=Microbiological Reviews|language=en|volume=52|issue=4|pages=536–553|doi=10.1128/mr.52.4.536-553.1988|issn=0146-0749|pmc=373162|pmid=3070323}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nirfriedmanlab.blogspot.com/2011/01/growing-yeasts-robotically.html|title=The Friedman Lab Chronicles: Growing yeasts (Robotically)|last=Foobar|date=2011-01-03|website=The Friedman Lab Chronicles|access-date=2026-04-28}}</ref> यद्यपि विभिन्न प्रभेदों और वातावरण के अनुसार इनकी विकास दर भिन्न-भिन्न हो सकती है<ref>{{Cite journal|last=Warringer|first=Jonas|last2=Zörgö|first2=Enikö|last3=Cubillos|first3=Francisco A.|last4=Zia|first4=Amin|last5=Gjuvsland|first5=Arne|last6=Simpson|first6=Jared T.|last7=Forsmark|first7=Annabelle|last8=Durbin|first8=Richard|last9=Omholt|first9=Stig W.|date=2011-06-16|editor-last=Kruglyak|editor-first=Leonid|title=Trait Variation in Yeast Is Defined by Population History|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pgen.1002111|journal=PLoS Genetics|language=en|volume=7|issue=6|pages=e1002111|doi=10.1371/journal.pgen.1002111|issn=1553-7404|pmc=3116910|pmid=21698134}}</ref>, फिर भी यीस्ट कोशिका का औसत प्रतिकृति जीवनकाल 15 और 30 विभाजन चक्रों के बीच होता है<ref>{{Cite journal|last=Sorokin|first=Maksim I.|last2=Knorre|first2=Dmitry A.|last3=Severin|first3=Fedor F.|date=2014-01-06|title=Early manifestations of replicative aging in the yeast Saccharomyces cerevisiae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5349164/|journal=Microbial Cell (Graz, Austria)|volume=1|issue=1|pages=37–42|doi=10.15698/mic2014.01.122|issn=2311-2638|pmc=5349164|pmid=28357208}}</ref> === पोषण संबंधी आवश्यकताएँ === ''एस॰ सेरेविसी'' के सभी प्रभेद [[वायवीय श्वसन|वायवीय रूप से]] [[ग्लूकोज़]], [[माल्टोज़]],<ref>{{cite journal|last1=Bell|first1=P.J.L.|last2=Higgins|first2=V.J.|last3=Attfield|first3=P.V.|date=11 April 2001|title=Comparison of fermentative capacities of industrial baking and wild-type yeasts of the species Saccharomyces cerevisiae in different sugar media|journal=Letters in Applied Microbiology|volume=32|issue=4|pages=224–229|doi=10.1046/j.1472-765x.2001.00894.x|pmid=11298930}}</ref> और ट्रेहलोज़<ref>{{cite journal|last1=Jules|first1=Matthieu|last2=Guillou|first2=Vincent|last3=François|first3=Jean|last4=Parrou|first4=Jean-Luc|date=May 2004|title=Two Distinct Pathways for Trehalose Assimilation in the Yeast Saccharomyces cerevisiae|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=70|issue=5|pages=2771–2778|bibcode=2004ApEnM..70.2771J|doi=10.1128/AEM.70.5.2771-2778.2004|pmc=404389|pmid=15128531}}</ref> पर वृद्धि कर सकते हैं, लेकिन ये [[लैक्टोज़]] और सेलोबायोज़ पर वृद्धि करने में असमर्थ होते हैं। हालाँकि, अन्य [[शर्करा|शर्कराओं]] पर इनकी वृद्धि दर भिन्न-भिन्न होती है। गैलेक्टोज़ और फ्रुक्टोज़ को दो सर्वोत्तम किण्वनकारी शर्कराएँ माना जाता है। विभिन्न शर्कराओं का उपयोग करने के साथ यीस्ट की क्षमता इस बात पर निर्भर करती है कि उन्हें वायवीय या अवायवीय रूप से संवर्धित किया गया है। कुछ प्रभेद अवायवीय परिस्थितियों में सुक्रोज़ और ट्रेहलोज़ पर वृद्धि नहीं कर सकते हैं। सभी प्रभेद [[अमोनिया]] और [[यूरिया]] का उपयोग एकमात्र [[नाइट्रोजन]] स्रोत के रूप में कर सकते हैं, लेकिन वे [[नाइट्रेट]] का उपयोग नहीं कर सकते, क्योंकि उनमें इसे [[अमोनियम]] [[आयन|आयनों]] में अपचयित करने की क्षमता नहीं होती है। वे अधिकांश [[अमीनो अम्ल|अमीनो अम्लों]], छोटे [[पेप्टाइड|पेप्टाइड्स]] और नाइट्रोजन क्षारकों का भी नाइट्रोजन स्रोत के रूप में उपयोग कर सकते हैं। हालाँकि, हिस्टिडीन, [[ग्लाइसिन]], सिस्टीन, और [[लाइसिन]] का उपयोग यीस्ट द्वारा सरलता से नहीं किया जाता है। चूँकि ''एस॰ सेरेविसी'' प्रोटिएज़ का स्राव नहीं करता है, इसलिए यह बाह्यकोशिकीय प्रोटीनों का चयापचय नहीं कर सकता है। [[यीस्ट]] को [[फॉस्फोरस]] की भी आवश्यकता होती है, जिसे यह डाइहाइड्रोजन फॉस्फेट आयन के रूप में स्वांगीकृत करता है। इसके अतिरिक्त, इसे [[सल्फर]] की भी आवश्यकता होती है, जिसे [[सल्फेट]] आयन या कार्बनिक सल्फर यौगिकों (जैसे- मेथियोनीन और सिस्टीन नामक [[अमीनो अम्ल|अमीनो अम्लों]]) के रूप में स्वांगीकृत किया जा सकता है। यीस्ट की उचित वृद्धि के लिए [[मैग्नीशियम]], [[लोहा|आयरन]], [[कैल्शियम]] और [[जस्ता|जिंक]] जैसी कुछ धातुओं की भी आवश्यकता होती है। कार्बनिक आवश्यकताओं के संबंध में, ''एस॰ सेरेविसी'' के अधिकांश प्रभेदों को [[बायोटिन]] की आवश्यकता होती है।<ref>{{Cite journal|last1=Wu|first1=Hong|last2=Ito|first2=Kiyoshi|last3=Shimoi|first3=Hitoshi|date=November 2005|title=Identification and Characterization of a Novel Biotin Biosynthesis Gene in Saccharomyces cerevisiae|url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2005-11_71_11/page/6845|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=71|issue=11|pages=6845–6855|bibcode=2005ApEnM..71.6845W|doi=10.1128/AEM.71.11.6845-6855.2005|issn=0099-2240|pmc=1287709|pmid=16269718}}</ref> वास्तव में, ''एस॰ सेरेविसी''-आधारित वृद्धि परीक्षण ने ही बायोटिन के पृथक्करण, क्रिस्टलीकरण और बाद में इसकी संरचनात्मक रूपरेखा के निर्धारण की नींव रखी थी। अधिकांश प्रभेदों को अपनी पूर्ण वृद्धि के लिए पैन्टोथेनेट की भी आवश्यकता होती है। सामान्यतः, ''एस॰ सेरेविसी'' विटामिनों के लिए प्रोटोट्रॉफिक होता है। === प्रजनन === [[File:Shmoos s cerevisiae.jpg|thumb|'''α'''-कारक की प्रतिक्रिया में ''एस॰ सेरेविसी'' के प्रजनन प्रकार '''a''' में कोशिकीय उभार देखा जा सकता है, जिसे [[शमू (यीस्ट)|शमू]] कहा जाता है।]] यीस्ट में मुख्य रूप से दो प्रजनन प्रकार होते हैं: '''a''' और '''α''' (''अल्फा''), जो जीवों में लैंगिक विभेदन के प्रारंभिक पहलुओं को दर्शाते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2007/nelson_andr/|title=Saccharomyces cerevisiae|website=bioweb.uwlax.edu|access-date=2026-04-28|archive-date=27 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227083949/http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2007/nelson_andr/|url-status=dead}}</ref> कई अन्य [[सुकेन्द्रिक|यूकेरियोटिक जीवों]] की भाँति, यीस्ट में भी प्रजनन (संलयन) के परिणामस्वरूप आनुवंशिक पुनर्संयोजन होता है; अर्थात् इसके द्वारा गुणसूत्रों के नवीन संयोजनों का निर्माण होता है। विपरीत प्रजनन प्रकार की दो अगुणित यीस्ट कोशिकाएँ आपस में संलयित होकर द्विगुणित कोशिकाएँ बना सकती हैं। ये द्विगुणित कोशिकाएँ या तो अगुणित कोशिकाओं की अगली पीढ़ी उत्पन्न करने के लिए [[बीजाणुजनन|बीजाणु का निर्माण]] कर सकती हैं, या फिर द्विगुणित रूप में ही अपना सामान्य जीवन चक्र जारी रख सकती हैं। जीवविज्ञानियों द्वारा यीस्ट के प्रजनन की इस प्रक्रिया का उपयोग अपनी इच्छानुसार जीन, प्लास्मिड या प्रोटीनों को संयोजित करने के लिए शक्तिशाली उपकरण के रूप में किया जाता है। यीस्ट का प्रजनन मार्ग जी प्रोटीन-युग्मित रिसेप्टर, जी प्रोटीन, आरजीएस प्रोटीन, और तीन-स्तरीय MAPK सिग्नलिंग कैस्केड का उपयोग करता है। यह प्रणाली मनुष्यों में पाए जाने वाले कैस्केड के पूर्णतः समजात होती है। वैज्ञानिकों द्वारा यीस्ट की इस विशेषता का उपयोग संकेत पारक्रमण और विसुग्राहीकरण के बुनियादी तंत्रों का गहन अध्ययन करने के लिए किया गया है।<ref>{{Cite journal|last=Jacobs|first=Katherine C.|last2=Gorman|first2=Olivia|last3=Lew|first3=Daniel J.|date=2022-10-01|title=Mechanism of commitment to a mating partner in Saccharomyces cerevisiae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9635292/|journal=Molecular Biology of the Cell|volume=33|issue=12|pages=ar112|doi=10.1091/mbc.E22-02-0043|issn=1939-4586|pmc=9635292|pmid=35947501}}</ref> === कोशिका चक्र === यीस्ट में वृद्धि मुकुल के विकास के साथ-साथ होती है। मातृ कोशिका से अलग होने से पूर्व, यह मुकुल परिपक्व कोशिका का आकार ले लेता है। पर्याप्त पोषण वाले तीव्र संवर्धनों में लगभग सभी कोशिकाओं में मुकुल दिखाई देते हैं, क्योंकि यह प्रक्रिया संपूर्ण [[कोशिका चक्र]] में चलती रहती है। विभाजन पूर्ण होने से पूर्व ही मातृ और संतति दोनों कोशिकाएँ नए मुकुलों का निर्माण शुरू कर सकती हैं। इसके विपरीत, धीमी गति से बढ़ने वाले संवर्धनों में मुकुलन कोशिका चक्र के केवल विशिष्ट चरण में होता है, जिससे बिना मुकुल वाली कोशिकाएँ भी देखी जा सकती हैं।<ref>{{Citation|last=Alberts|first=Bruce|title=An Overview of the Cell Cycle|date=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26869/|work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition|publisher=Garland Science|language=en|access-date=2026-04-28|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Raff|first4=Martin|last5=Roberts|first5=Keith|last6=Walter|first6=Peter}}</ref><ref>{{Citation|last=Air to air|title=Saccharomyces cerevisiae|date=2023-07-30|url=https://www.youtube.com/watch?v=-ndVopPj4UQ|access-date=2026-04-28}}</ref> ==== कोशिकाद्रव्य विभाजन ==== कोशिकाद्रव्य विभाजन के द्वारा मुकुलन करने वाला यीस्ट, ''सैकेरोमाइसीज़ सेरेविसी'', दो संतति कोशिकाओं में विभाजित होता है। इसका मुकुल संपूर्ण कोशिका चक्र के दौरान वृद्धि करता है और समसूत्री विभाजन पूर्ण होने पर मातृ कोशिका से अलग हो जाता है।<ref name="morgan">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books/about/The_Cell_Cycle.html?hl=id&id=ScEuiD2V6GoC&redir_esc=y|title=The Cell Cycle: Principles of Control|last=Morgan|first=David Owen|date=2007|publisher=OUP/New Science Press|isbn=978-0-19-920610-0|language=en}}</ref> कोशिका चक्र के अध्ययन में ''एस॰ सेरेविसी'' अत्यधिक महत्वपूर्ण है, क्योंकि यह ध्रुवीकृत कोशिका के रूप में असममित विभाजन करता है, जिससे भिन्न आकार और नियति वाली दो संतति कोशिकाएँ बनती हैं। उच्च श्रेणी के जीवों में स्टेम कोशिकाएँ भी स्व-नवीनीकरण और विभेदन के लिए इसी प्रकार का असममित विभाजन करती हैं।<ref name = "bi 2017">{{cite journal | last1 = Bi | first1 = Erfei | year = 2017 | title = Mechanics and regulation of cytokinesis in budding yeast | journal = Seminars in Cell & Developmental Biology | volume = 66 | pages = 107–18 | doi = 10.1016/j.semcdb.2016.12.010 | pmid = 28034796 | pmc = 5474357 }}</ref> ===== समय-निर्धारण ===== अधिकांश यूकेरियोटिक कोशिकाओं के विपरीत, ''एस॰ सेरेविसी'' में समसूत्री विभाजन के लिए 'एस प्रावस्था' का पूर्ण होना आवश्यक नहीं है। इसमें कोशिकाद्रव्य विभाजन 'पश्च जी1 प्रावस्था' में मुकुलन के साथ ही शुरू हो जाता है और अगले चक्र के मध्य तक चलता है। गुणसूत्रों के द्विगुणन से पूर्व ही तर्कु का निर्माण आरंभ हो सकता है।<ref name="morgan"/> इसके अलावा, इसमें स्पष्ट 'जी2 प्रावस्था' और उच्चतर सुकेन्द्रिकों जैसे व्यापक कोशिका चक्र नियमन का अभाव होता है।<ref name="morgan"/> विभाजन के समय संतति कोशिका का आकार मातृ कोशिका का लगभग दो-तिहाई होता है,<ref name = "wloka" >{{cite journal | last1 = Wloka | first1 = Carsten | year = 2012 | title = Mechanisms of cytokinesis in budding yeast | journal = Cytoskeleton | volume = 69 | issue = 10| pages = 710–26 | doi = 10.1002/cm.21046 | pmid = 22736599 }}</ref> जबकि मातृ कोशिका के भौतिक आकार में कोई विशेष परिवर्तन नहीं होता।<ref name="bi 2002">{{Cite journal|last=Bi|first=Erfei|date=2001|title=Advances in Cytokinesis Research. Cytokinesis in Budding Yeast: The Relationship between Actomyosin Ring Function and Septum Formation.|url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/csf/26/6/26_6_529/_article|journal=Cell Structure and Function|language=en|volume=26|issue=6|pages=529–537|doi=10.1247/csf.26.529|issn=0386-7196}}</ref> विभाजन पूर्ण होते ही संतति कोशिका में आरएएम मार्ग सक्रिय हो जाता है, जो इसके उचित पृथक्करण को सुनिश्चित करता है।<ref name="wloka"/> ===== एक्टोमायोसिन वलय और प्राथमिक पट (सेप्टम) का निर्माण ===== ''एस॰ सेरेविसी'' में कोशिकाद्रव्य विभाजन दो परस्पर निर्भर घटनाओं से संचालित होता है: संकुचनशील एक्टोमायोसिन वलय (AMR) का संकुचन और प्राथमिक पट (PS) का निर्माण। प्राथमिक पट काइटिनयुक्त कोशिका भित्ति है जो केवल विभाजन के दौरान बनती है। जंतुओं में यह बाह्यकोशिकीय आधात्री के पुनर्रचना के समान है।<ref name="wloka"/> AMR के संकुचित होते ही प्राथमिक पट की वृद्धि शुरू हो जाती है। यदि इनमें से किसी की भी कार्यप्रणाली बाधित होती है, तो दूसरे की प्रक्रिया भी प्रभावित होती है, जो इनके गहरे संबंध को दर्शाता है।<ref>{{Cite journal|last=Fang|first=Xiaodong|last2=Luo|first2=Jianying|last3=Nishihama|first3=Ryuichi|last4=Wloka|first4=Carsten|last5=Dravis|first5=Christopher|last6=Travaglia|first6=Mirko|last7=Iwase|first7=Masayuki|last8=Vallen|first8=Elizabeth A.|last9=Bi|first9=Erfei|date=2010-12-27|title=Biphasic targeting and cleavage furrow ingression directed by the tail of a myosin II|url=https://rupress.org/jcb/article/191/7/1333/36333/Biphasic-targeting-and-cleavage-furrow-ingression|journal=Journal of Cell Biology|language=en|volume=191|issue=7|pages=1333–1350|doi=10.1083/jcb.201005134|issn=1540-8140|pmc=3010076|pmid=21173112}}</ref><ref name="bi 2002"/> कोशिकाद्रव्य की ओर स्थित AMR मुख्य रूप से एक्टिन और मायोसिन II अणुओं से बना होता है। यह वलय संकुचनशील बल उत्पन्न करके प्लैज्मा झिल्ली के अंतर्वलन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है।<ref>{{Cite journal|last=Wloka|first=Carsten|last2=Vallen|first2=Elizabeth A.|last3=Thé|first3=Lydia|last4=Fang|first4=Xiaodong|last5=Oh|first5=Younghoon|last6=Bi|first6=Erfei|date=2013-02-04|title=Immobile myosin-II plays a scaffolding role during cytokinesis in budding yeast|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3563683/|journal=The Journal of Cell Biology|volume=200|issue=3|pages=271–286|doi=10.1083/jcb.201208030|issn=1540-8140|pmc=3563683|pmid=23358243}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Avcu|first=Serhat|last2=Ozen|first2=Ozkan|last3=Unal|first3=Ozkan|date=2009-04-27|title=Bilateral giant open lip schizencephaly with associated cerebral anomalies: a case report|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2827135/|journal=Cases Journal|volume=2|pages=7012|doi=10.1186/1757-1626-0002-0000007012|issn=1757-1626|pmc=2827135|pmid=20181186}}</ref> इस संकुचनशील वलय का सही संयोजन सेप्टिन नामक प्रोटीनों पर निर्भर करता है। 'पश्च जी1 प्रावस्था' में मुकुलन स्थल पर सेप्टिन एकत्रित होकर वलय बनाते हैं, जो बाद में 'आवरग्लास' (रेतघड़ी) का आकार ले लेता है। सेप्टिन आवरग्लास और मायोसिन वलय मिलकर भविष्य के विभाजन स्थल को निर्धारित करते हैं।<ref>{{Cite journal |last1=Glomb |first1=Oliver |last2=Gronemeyer |first2=Thomas |date=2016-11-03 |title=Septin Organization and Functions in Budding Yeast |journal=Frontiers in Cell and Developmental Biology |volume=4 |page=123 |doi=10.3389/fcell.2016.00123 |doi=10.3389/fcell.2016.00123 |doi-access=free |issn=2296-634X |pmc=5093138 |pmid=27857941}}</ref> इसके बाद, यह सम्मिश्र [[गॉल्जी काय]] से आने वाले ग्लूकन और काइटिन अणुओं का उपयोग करके प्राथमिक पट का निर्माण करता है।<ref>{{cite journal | last1 = VerPlank | first1 = Lynn | year = 2005 | title = Cell cycle-regulated trafficking of Chs2 controls actomyosin ring stability during cytokinesis | journal = Mol. Biol. Cell | volume = 16 | issue = 5| pages = 2529–43 | doi = 10.1091/mbc.e04-12-1090 | pmid = 15772160 | pmc = 1087255 }}</ref> संकुचन पूर्ण होने पर ग्लूकन द्वारा दो द्वितीयक पट बनते हैं। विभाजन में सूक्ष्मनलिकाओं की भूमिका नगण्य होती है; अतः मुख्य रूप से AMR और सेप्टम ही यीस्ट में विभाजन के प्राथमिक चालक हैं।<ref>{{cite journal | last1 = Adams | first1 = A | year = 1984 | title = Relationship of actin and tubulin distribution to bud growth in wild-type and morphogenetic-mutant Saccharomyces cerevisiae | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_1984-03_98_3/page/934 | journal = J. Cell Biol. | volume = 98 | issue = 3| pages = 934–945 | doi = 10.1083/jcb.98.3.934 | pmid = 6365931 | pmc = 2113156 }}</ref> ===== विखंडन यीस्ट से भिन्नताएँ ===== {| class="wikitable" |- ! विशेषता ! मुकुलन यीस्ट ! विखंडन यीस्ट |- | '''विभाजन की प्रक्रिया''' | मातृ कोशिका से मुकुल उत्पन्न करके विभाजित होता है।<ref name="morgan"/> | अपने मध्य में नई कोशिका भित्ति का निर्माण करके दो समान भागों में बँटता है।<ref name="morgan"/> |- | '''विभाजन का आरंभ और स्थल''' | विभाजन 'जी1 प्रावस्था' में मुकुल स्थल के चयन के साथ शुरू होता है।<ref name="differences">{{cite journal | last1 = Balasubramanian | first1 = Mohan | year = 2004 | title = Comparative Analysis of Cytokinesis in Budding Yeast, Fission Yeast and Animal Cells | journal = Curr. Biology | volume = 14 | issue = 18| pages = R806–18 | doi = 10.1016/j.cub.2004.09.022 | pmid = 15380095 | doi-access = free | bibcode = 2004CBio...14.R806B }}</ref> | विभाजन 'जी2 प्रावस्था' में कोशिका के सटीक मध्यबिंदु के चयन के साथ आरंभ होता है।<ref name="differences"/> |- | '''वलय और सेप्टम का विकास''' | एक्टोमायोसिन वलय और सेप्टम का विकास प्रारंभिक पश्चावस्था तक निरंतर जारी रहता है।<ref name="differences"/> | एक्टोमायोसिन वलय का विकास मध्यावस्था-पश्चावस्था के दौरान ही शुरू होता है।<ref name="differences"/> |} == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:वनस्पति विज्ञान]] [[श्रेणी:जीव विज्ञान]] [[श्रेणी:सूक्ष्मजैविकी]] ==इन्हें भी देखें== *[[सूक्ष्मजीव]] (माइक्रोऑर्गैनिज्म या माइक्रोब्स) ==बाहरी कड़ियाँ== {{प्रवेशद्वार|जीव विज्ञान|image=CG Heart.gif}} {{Taxonbar}} {{जीव विज्ञान फुटर}} 3tq59sduqfk90w7o545gd0ybodgr76y 6631716 6631715 2026-10-21T08:41:52Z Noukayami 942574 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6631716 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी | name_style = background-color: #d3d3a4; | image = [[File:Saccharomyces_cerevisiae_SEM.jpg|250px|center]] <small>1. स्कैनिंग इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शी (SEM) द्वारा यीस्ट कोशिकाएँ</small> <hr> <hr> [[File:Saccharomyces cerevisiae 100x phase-contrast microscopy2.jpg|250px|center]] <small>4. फेज-कंट्रास्ट सूक्ष्मदर्शी द्वारा 100x ज़ूम पर कोशिकाएँ</small> | regnum = [[कवक]] | divisio = [[एस्कोमाइकोटा]] | classis = सैक्रोमाइसिटीज़ | ordo = सैक्रोमाइसिटेल्स | familia = सैक्रोमाइसिटेसी | genus = ''Saccharomyces'' | species = '''''S. cerevisiae''''' | header1 = वैज्ञानिक विवरण | label2 = मॉडल जीव | data2 = सुकेन्द्रकीय मॉडल जीव | label3 = जीनोम आकार | data3 = ~12.1 मिलियन बेस पेयर | label4 = गुणसूत्र | data4 = 16 | label5 = प्रथम अनुक्रमण | data5 = 1996 (विश्व का प्रथम सुकेन्द्रकीय) | label6 = मुख्य उपयोग | data6 = किण्वन, बेकिंग, ब्रूइंग | binomial = ''Saccharomyces cerevisiae'' | binomial_authority = Meyen ex E.C.Hansen (1883) }} '''''सैकेरोमाइसिस सेरेविसी''''' (''Saccharomyces cerevisiae''), जिसे सामान्यतः मद्य-खमीर या बेकर खमीर कहा जाता है, एककोशिकीय [[कवक|कवकीय]] सूक्ष्मजीवों की अत्यंत महत्वपूर्ण प्रजाति है। प्राचीन काल से ही इसका उपयोग वाइन निर्माण, बेकिंग तथा [[मद्यकरण|मद्य-निर्माण]] की प्रक्रियाओं में होता आया है, जहाँ यह किण्वन की क्रिया का प्रमुख आधार बनता है। ऐसा माना जाता है कि इस प्रजाति की पहचान सबसे पहले अंगूर के छिलकों से हुई थी, जहाँ यह स्वाभाविक रूप से पाई जाती है। वैज्ञानिक दृष्टि से भी यह जीव अत्यंत महत्त्वपूर्ण है। सैकेरोमाइसीज़ सेरेविसी को आण्विक और [[कोशिका विज्ञान|कोशिका जीवविज्ञान]] में आदर्श [[सुकेन्द्रिक|यूकेरियोटिक]] [[मॉडल जीव]] के रूप में व्यापक रूप से अध्ययन किया जाता है, ठीक उसी प्रकार जैसे एशेरिशिया कोलाई [[जीवाणु|जीवाणुओं]] के अध्ययन में मानक मॉडल के रूप में प्रयुक्त होता है। यह सूक्ष्मजीव अनेक प्रकार के [[किण्वन]] के लिए उत्तरदायी है, जो खाद्य और पेय उद्योगों में इसकी उपयोगिता को और अधिक महत्त्वपूर्ण बनाता है। आकृति की दृष्टि से इसकी कोशिकाएँ सामान्यतः गोल या अंडाकार होती हैं, जिनका व्यास लगभग 5 से 10 [[माइक्रोमीटर]] तक होता है। यह मुख्यतः मुकुलन की प्रक्रिया द्वारा प्रजनन करते है,<ref>{{cite book|title=Yeast. Molecular and Cell bio|last=फेल्डमैन|first=हॉर्स्ट|url=https://books.google.co.th/books/about/Yeast.html?id=XR7yeYaoElMC&source=kp_book_description&redir_esc=y|date=2012|publisher=जॉन विली एंड संस|isbn= 9783527332526}}</ref> जिसमें मुख्य कोशिका से छोटी नई कोशिका विकसित होकर स्वतंत्र इकाई में अलग होती है। [[खमीर]] के अध्ययन ने मानव जीवविज्ञान की समझ को नई दिशा दी है और इसे इस क्षेत्र में एक मील का पत्थर माना जाता है। [[कोशिका चक्र]] को नियंत्रित करने वाले प्रोटीन, [[सेल सिग्नलिंग|संकेतकारी तंत्र से जुड़े प्रोटीन]] तथा प्रोटीन-प्रसंस्करण [[प्रकिण्व|एंजाइम]] जैसे अनेक महत्त्वपूर्ण मानव प्रोटीनों की पहचान सर्वप्रथम इसी खमीर में उनके [[सजातीय शब्द|समजात]] रूपों के अध्ययन से संभव हुई। इसके अतिरिक्त, यह एकमात्र ज्ञात खमीर है जिसमें स्रावी मार्गों से संबंधित ‘बर्कले निकाय’ जैसी विशिष्ट संरचनाएँ पाई जाती हैं, जो कोशिकीय प्रक्रियाओं को समझने में महत्वपूर्ण संकेत प्रदान करती हैं। जीवविज्ञान के अतिरिक्त, इसका उपयोग रोग निदान के क्षेत्र में भी अत्यंत महत्त्वपूर्ण है। विशेषकर [[प्रदाहक आन्त्र रोग]] के परीक्षण में इसके विरुद्ध बनने वाले [[प्रतिजन]] प्रभावी सीरोलॉजिकल सूचक के रूप में कार्य करते हैं। ये प्रतिजन क्रोहन रोग के लगभग 60–70 प्रतिशत तथा [[व्रणीय बृहदान्त्रशोथ|अल्सरेटिव कोलाइटिस]] के 10–15 प्रतिशत रोगियों में पाए जाते हैं। इस आधार पर न केवल इन दोनों रोगों के बीच अंतर स्पष्ट करने में सहायता मिलती है, बल्कि रोग की तीव्रता और प्रगति का आकलन भी अधिक सटीक रूप से किया जा सकता है।<ref>{{cite journal|author=वॉकर एलजे, एल्डहॉस एमसी, ड्रमंड एचई, स्मिथ बीआर, निमो ईआर, अर्नोट आईडी, सत्संगी जे|year=2004|title=Anti-Saccharomyces cerevisiae antibodies (ASCA) in Crohn's disease are associated with disease severity but not NOD2/CARD15 mutations|journal=क्लिन. एक्सपे. इम्यूनोल |volume=135|issue=3|pages=490–96|doi=10.1111/j.1365-2249.2003.02392.x|pmc=1808965|pmid=15008984}}</ref> [[चित्र:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|अंगूठाकार|डीआईसी (DIC) सूक्ष्मदर्शी के तहत यीस्ट का स्वरूप|198x198पिक्सेल|बाएँ]] == इतिहास == प्राचीन काल में वैज्ञानिक ज्ञान के अभाव के कारण, बेकिंग(भर्जन<ref>{{Cite web|url=https://www.hindwidictionary.com/hindi-meaning-of-baking|title=baking meaning in Hindi {{!}} baking के हिंदी अर्थ {{!}} हिन्दवी डिक्शनरी|website=Hindwi Dictionary|language=hi|access-date=2026-04-28}}</ref>) में प्राकृतिक रूप से जंगली खमीर और जीवाणुओं का ही उपयोग होता था, जिसके परिणामस्वरूप प्रायः खट्टे उत्पाद बनते थे। 19वीं सदी में इस प्रक्रिया में महत्वपूर्ण बदलाव तब आया, जब बेकर्स ने [[मदिरा|मद्य-निर्माताओं]] के खमीर का उपयोग कर पहली बार मीठी ब्रेड बनानी शुरू की।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/bub_gb_6jRDAAAAIAAJ|title=Report on Vienna Bread|last=Eben Norton Horsford|date=|publisher=U.S. Government Printing Office|others=University of California|year=1875|page=[https://archive.org/details/bub_gb_6jRDAAAAIAAJ/page/n100 86]|language=en}}</ref> इसके पश्चात्, 1846 में विकसित हुई 'वियना प्रक्रिया' ने खमीर उत्पादन की तकनीक में सुधार लाया।<ref>क्रिस्टियनसेन, बी.; रैटलेज, कॉलिन (2001). ''बेसिक बायोटेक्नोलॉजी''. कैम्ब्रिज, यूके: कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस. p. 378. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:पुस्तक स्रोत/978-0-521-77917-3|<bdi>978-0-521-77917-3</bdi>]].</ref> आगे चलकर, लुई पाश्चर के वैज्ञानिक शोधों और अपकेंद्रण मशीन के उपयोग से खमीर की शुद्ध प्रजातियों का औद्योगिक स्तर पर उत्पादन संभव हो सका। इसी निरंतर तकनीकी प्रगति के फलस्वरूप, बीसवीं सदी तक आते-आते 'केक यीस्ट' बेकिंग उद्योग का व्यावसायिक मानक बन गया। == जीव विज्ञान == === पारिस्थितिकी === [[चित्र:Saccharomyces cerevisiae YGC colonies 50.jpg|अंगूठाकार|208x208px|प्लेट पर विकसित यीस्ट की कॉलोनियां]] प्रकृति में यीस्ट मुख्य रूप से पके फलों और [[बाँज|ओक के पेड़ों]] की छाल पर पाया जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VvI0AQAAMAAJ|title=Microbiology: A Text-book of Microörganisms, General & Applied. Contributors: F.T. Bioletti ... R.E. Buchanan ...|last=Marshall|first=Charles Edward|date=1912|publisher=P. Blakiston's Son & Company|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/you-can-thank-wasps-for-your-bread-beer-and-wine|title=You can thank wasps for your bread, beer and wine|date=2012-07-30|website=Science|language=en|access-date=2026-04-28|archive-date=2 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102211512/https://www.nationalgeographic.com/science/article/you-can-thank-wasps-for-your-bread-beer-and-wine|url-status=dead}}</ref> चूँकि यह हवा के माध्यम से स्वयं नहीं फैल सकता, इसलिए इसे एक स्थान से दूसरे स्थान तक पहुँचने के लिए वाहकों की आवश्यकता होती है।<ref>{{Cite journal|last=Mortimer|first=Robert|last2=Polsinelli|first2=Mario|date=|title=On the origins of wine yeast|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0923250899800369|journal=Research in Microbiology|language=en|volume=150|issue=3|pages=199–204|doi=10.1016/S0923-2508(99)80036-9}}</ref> इस प्राकृतिक फैलाव में ततैया महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। सर्दियों के मौसम में [[ततैया]] की रानियाँ यीस्ट को अपने भीतर आश्रय देकर सुरक्षित रखती हैं और इसे अपनी संतानों तक स्थानांतरित करती हैं।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Legras|first3=Jean-Luc|last4=Calabretta|first4=Antonio|last5=Di Paola|first5=Monica|last6=De Filippo|first6=Carlotta|last7=Viola|first7=Roberto|last8=Capretti|first8=Paolo|last9=Polsinelli|first9=Mario|date=2012-08-14|title=Role of social wasps in Saccharomyces cerevisiae ecology and evolution|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1208362109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=109|issue=33|pages=13398–13403|doi=10.1073/pnas.1208362109|issn=0027-8424|pmc=3421210|pmid=22847440}}</ref> इसके अतिरिक्त, ततैया की आंत का सूक्ष्म-वातावरण यीस्ट के प्रजनन और [[बीजाणुजनन]] के लिए अत्यंत अनुकूल परिस्थितियाँ प्रदान करता है।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Berná|first3=Luisa|last4=Polsinelli|first4=Mario|last5=Turillazzi|first5=Stefano|last6=Cavalieri|first6=Duccio|date=2016-02-23|title=Social wasps are a Saccharomyces mating nest|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1516453113|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=113|issue=8|pages=2247–2251|doi=10.1073/pnas.1516453113|issn=0027-8424|pmc=4776513|pmid=26787874}}</ref> जहाँ तक यीस्ट के इष्टतम विकास की बात है, तो इसके लिए 30-35°C का तापमान सबसे आदर्श माना जाता है।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Legras|first3=Jean-Luc|last4=Calabretta|first4=Antonio|last5=Di Paola|first5=Monica|last6=De Filippo|first6=Carlotta|last7=Viola|first7=Roberto|last8=Capretti|first8=Paolo|last9=Polsinelli|first9=Mario|date=2012-08-14|title=Role of social wasps in Saccharomyces cerevisiae ecology and evolution|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1208362109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=109|issue=33|pages=13398–13403|doi=10.1073/pnas.1208362109|issn=0027-8424|pmc=3421210|pmid=22847440}}</ref> === जीवन चक्र === यीस्ट का विकास अगुणित ([[अलैंगिक प्रजनन|अलैंगिक]]) और द्विगुणित ([[लैंगिक जनन|लैंगिक]]) दोनों रूपों में होता है। पर्यावरणीय तनाव की स्थिति में अगुणित कोशिकाएँ प्रायः मृत हो जाती हैं, जबकि द्विगुणित कोशिकाएँ अपना अस्तित्व बचाने के लिए [[अर्धसूत्रण|अर्धसूत्रीविभाजन]] करती हैं और चार अगुणित [[बीजाणु]]<nowiki/>ओं का निर्माण करती हैं। इसके विपरीत, जब परिस्थितियाँ अनुकूल होती हैं, तो बहुत तेज़ी से वृद्धि करती हैं और मात्र 100 मिनट में अपनी संख्या दोगुनी कर सकती हैं।<ref>{{Cite journal|last=Herskowitz|first=I|date=|title=Life cycle of the budding yeast Saccharomyces cerevisiae|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/mr.52.4.536-553.1988|journal=Microbiological Reviews|language=en|volume=52|issue=4|pages=536–553|doi=10.1128/mr.52.4.536-553.1988|issn=0146-0749|pmc=373162|pmid=3070323}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nirfriedmanlab.blogspot.com/2011/01/growing-yeasts-robotically.html|title=The Friedman Lab Chronicles: Growing yeasts (Robotically)|last=Foobar|date=2011-01-03|website=The Friedman Lab Chronicles|access-date=2026-04-28}}</ref> यद्यपि विभिन्न प्रभेदों और वातावरण के अनुसार इनकी विकास दर भिन्न-भिन्न हो सकती है<ref>{{Cite journal|last=Warringer|first=Jonas|last2=Zörgö|first2=Enikö|last3=Cubillos|first3=Francisco A.|last4=Zia|first4=Amin|last5=Gjuvsland|first5=Arne|last6=Simpson|first6=Jared T.|last7=Forsmark|first7=Annabelle|last8=Durbin|first8=Richard|last9=Omholt|first9=Stig W.|date=2011-06-16|editor-last=Kruglyak|editor-first=Leonid|title=Trait Variation in Yeast Is Defined by Population History|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pgen.1002111|journal=PLoS Genetics|language=en|volume=7|issue=6|pages=e1002111|doi=10.1371/journal.pgen.1002111|issn=1553-7404|pmc=3116910|pmid=21698134}}</ref>, फिर भी यीस्ट कोशिका का औसत प्रतिकृति जीवनकाल 15 और 30 विभाजन चक्रों के बीच होता है<ref>{{Cite journal|last=Sorokin|first=Maksim I.|last2=Knorre|first2=Dmitry A.|last3=Severin|first3=Fedor F.|date=2014-01-06|title=Early manifestations of replicative aging in the yeast Saccharomyces cerevisiae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5349164/|journal=Microbial Cell (Graz, Austria)|volume=1|issue=1|pages=37–42|doi=10.15698/mic2014.01.122|issn=2311-2638|pmc=5349164|pmid=28357208}}</ref> === पोषण संबंधी आवश्यकताएँ === ''एस॰ सेरेविसी'' के सभी प्रभेद [[वायवीय श्वसन|वायवीय रूप से]] [[ग्लूकोज़]], [[माल्टोज़]],<ref>{{cite journal|last1=Bell|first1=P.J.L.|last2=Higgins|first2=V.J.|last3=Attfield|first3=P.V.|date=11 April 2001|title=Comparison of fermentative capacities of industrial baking and wild-type yeasts of the species Saccharomyces cerevisiae in different sugar media|journal=Letters in Applied Microbiology|volume=32|issue=4|pages=224–229|doi=10.1046/j.1472-765x.2001.00894.x|pmid=11298930}}</ref> और ट्रेहलोज़<ref>{{cite journal|last1=Jules|first1=Matthieu|last2=Guillou|first2=Vincent|last3=François|first3=Jean|last4=Parrou|first4=Jean-Luc|date=May 2004|title=Two Distinct Pathways for Trehalose Assimilation in the Yeast Saccharomyces cerevisiae|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=70|issue=5|pages=2771–2778|bibcode=2004ApEnM..70.2771J|doi=10.1128/AEM.70.5.2771-2778.2004|pmc=404389|pmid=15128531}}</ref> पर वृद्धि कर सकते हैं, लेकिन ये [[लैक्टोज़]] और सेलोबायोज़ पर वृद्धि करने में असमर्थ होते हैं। हालाँकि, अन्य [[शर्करा|शर्कराओं]] पर इनकी वृद्धि दर भिन्न-भिन्न होती है। गैलेक्टोज़ और फ्रुक्टोज़ को दो सर्वोत्तम किण्वनकारी शर्कराएँ माना जाता है। विभिन्न शर्कराओं का उपयोग करने के साथ यीस्ट की क्षमता इस बात पर निर्भर करती है कि उन्हें वायवीय या अवायवीय रूप से संवर्धित किया गया है। कुछ प्रभेद अवायवीय परिस्थितियों में सुक्रोज़ और ट्रेहलोज़ पर वृद्धि नहीं कर सकते हैं। सभी प्रभेद [[अमोनिया]] और [[यूरिया]] का उपयोग एकमात्र [[नाइट्रोजन]] स्रोत के रूप में कर सकते हैं, लेकिन वे [[नाइट्रेट]] का उपयोग नहीं कर सकते, क्योंकि उनमें इसे [[अमोनियम]] [[आयन|आयनों]] में अपचयित करने की क्षमता नहीं होती है। वे अधिकांश [[अमीनो अम्ल|अमीनो अम्लों]], छोटे [[पेप्टाइड|पेप्टाइड्स]] और नाइट्रोजन क्षारकों का भी नाइट्रोजन स्रोत के रूप में उपयोग कर सकते हैं। हालाँकि, हिस्टिडीन, [[ग्लाइसिन]], सिस्टीन, और [[लाइसिन]] का उपयोग यीस्ट द्वारा सरलता से नहीं किया जाता है। चूँकि ''एस॰ सेरेविसी'' प्रोटिएज़ का स्राव नहीं करता है, इसलिए यह बाह्यकोशिकीय प्रोटीनों का चयापचय नहीं कर सकता है। [[यीस्ट]] को [[फॉस्फोरस]] की भी आवश्यकता होती है, जिसे यह डाइहाइड्रोजन फॉस्फेट आयन के रूप में स्वांगीकृत करता है। इसके अतिरिक्त, इसे [[सल्फर]] की भी आवश्यकता होती है, जिसे [[सल्फेट]] आयन या कार्बनिक सल्फर यौगिकों (जैसे- मेथियोनीन और सिस्टीन नामक [[अमीनो अम्ल|अमीनो अम्लों]]) के रूप में स्वांगीकृत किया जा सकता है। यीस्ट की उचित वृद्धि के लिए [[मैग्नीशियम]], [[लोहा|आयरन]], [[कैल्शियम]] और [[जस्ता|जिंक]] जैसी कुछ धातुओं की भी आवश्यकता होती है। कार्बनिक आवश्यकताओं के संबंध में, ''एस॰ सेरेविसी'' के अधिकांश प्रभेदों को [[बायोटिन]] की आवश्यकता होती है।<ref>{{Cite journal|last1=Wu|first1=Hong|last2=Ito|first2=Kiyoshi|last3=Shimoi|first3=Hitoshi|date=November 2005|title=Identification and Characterization of a Novel Biotin Biosynthesis Gene in Saccharomyces cerevisiae|url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2005-11_71_11/page/6845|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=71|issue=11|pages=6845–6855|bibcode=2005ApEnM..71.6845W|doi=10.1128/AEM.71.11.6845-6855.2005|issn=0099-2240|pmc=1287709|pmid=16269718}}</ref> वास्तव में, ''एस॰ सेरेविसी''-आधारित वृद्धि परीक्षण ने ही बायोटिन के पृथक्करण, क्रिस्टलीकरण और बाद में इसकी संरचनात्मक रूपरेखा के निर्धारण की नींव रखी थी। अधिकांश प्रभेदों को अपनी पूर्ण वृद्धि के लिए पैन्टोथेनेट की भी आवश्यकता होती है। सामान्यतः, ''एस॰ सेरेविसी'' विटामिनों के लिए प्रोटोट्रॉफिक होता है। === प्रजनन === [[File:Shmoos s cerevisiae.jpg|thumb|'''α'''-कारक की प्रतिक्रिया में ''एस॰ सेरेविसी'' के प्रजनन प्रकार '''a''' में कोशिकीय उभार देखा जा सकता है, जिसे [[शमू (यीस्ट)|शमू]] कहा जाता है।]] यीस्ट में मुख्य रूप से दो प्रजनन प्रकार होते हैं: '''a''' और '''α''' (''अल्फा''), जो जीवों में लैंगिक विभेदन के प्रारंभिक पहलुओं को दर्शाते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2007/nelson_andr/|title=Saccharomyces cerevisiae|website=bioweb.uwlax.edu|access-date=2026-04-28|archive-date=27 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227083949/http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2007/nelson_andr/|url-status=dead}}</ref> कई अन्य [[सुकेन्द्रिक|यूकेरियोटिक जीवों]] की भाँति, यीस्ट में भी प्रजनन (संलयन) के परिणामस्वरूप आनुवंशिक पुनर्संयोजन होता है; अर्थात् इसके द्वारा गुणसूत्रों के नवीन संयोजनों का निर्माण होता है। विपरीत प्रजनन प्रकार की दो अगुणित यीस्ट कोशिकाएँ आपस में संलयित होकर द्विगुणित कोशिकाएँ बना सकती हैं। ये द्विगुणित कोशिकाएँ या तो अगुणित कोशिकाओं की अगली पीढ़ी उत्पन्न करने के लिए [[बीजाणुजनन|बीजाणु का निर्माण]] कर सकती हैं, या फिर द्विगुणित रूप में ही अपना सामान्य जीवन चक्र जारी रख सकती हैं। जीवविज्ञानियों द्वारा यीस्ट के प्रजनन की इस प्रक्रिया का उपयोग अपनी इच्छानुसार जीन, प्लास्मिड या प्रोटीनों को संयोजित करने के लिए शक्तिशाली उपकरण के रूप में किया जाता है। यीस्ट का प्रजनन मार्ग जी प्रोटीन-युग्मित रिसेप्टर, जी प्रोटीन, आरजीएस प्रोटीन, और तीन-स्तरीय MAPK सिग्नलिंग कैस्केड का उपयोग करता है। यह प्रणाली मनुष्यों में पाए जाने वाले कैस्केड के पूर्णतः समजात होती है। वैज्ञानिकों द्वारा यीस्ट की इस विशेषता का उपयोग संकेत पारक्रमण और विसुग्राहीकरण के बुनियादी तंत्रों का गहन अध्ययन करने के लिए किया गया है।<ref>{{Cite journal|last=Jacobs|first=Katherine C.|last2=Gorman|first2=Olivia|last3=Lew|first3=Daniel J.|date=2022-10-01|title=Mechanism of commitment to a mating partner in Saccharomyces cerevisiae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9635292/|journal=Molecular Biology of the Cell|volume=33|issue=12|pages=ar112|doi=10.1091/mbc.E22-02-0043|issn=1939-4586|pmc=9635292|pmid=35947501}}</ref> === कोशिका चक्र === यीस्ट में वृद्धि मुकुल के विकास के साथ-साथ होती है। मातृ कोशिका से अलग होने से पूर्व, यह मुकुल परिपक्व कोशिका का आकार ले लेता है। पर्याप्त पोषण वाले तीव्र संवर्धनों में लगभग सभी कोशिकाओं में मुकुल दिखाई देते हैं, क्योंकि यह प्रक्रिया संपूर्ण [[कोशिका चक्र]] में चलती रहती है। विभाजन पूर्ण होने से पूर्व ही मातृ और संतति दोनों कोशिकाएँ नए मुकुलों का निर्माण शुरू कर सकती हैं। इसके विपरीत, धीमी गति से बढ़ने वाले संवर्धनों में मुकुलन कोशिका चक्र के केवल विशिष्ट चरण में होता है, जिससे बिना मुकुल वाली कोशिकाएँ भी देखी जा सकती हैं।<ref>{{Citation|last=Alberts|first=Bruce|title=An Overview of the Cell Cycle|date=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26869/|work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition|publisher=Garland Science|language=en|access-date=2026-04-28|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Raff|first4=Martin|last5=Roberts|first5=Keith|last6=Walter|first6=Peter}}</ref><ref>{{Citation|last=Air to air|title=Saccharomyces cerevisiae|date=2023-07-30|url=https://www.youtube.com/watch?v=-ndVopPj4UQ|access-date=2026-04-28}}</ref> ==== कोशिकाद्रव्य विभाजन ==== कोशिकाद्रव्य विभाजन के द्वारा मुकुलन करने वाला यीस्ट, ''सैकेरोमाइसीज़ सेरेविसी'', दो संतति कोशिकाओं में विभाजित होता है। इसका मुकुल संपूर्ण कोशिका चक्र के दौरान वृद्धि करता है और समसूत्री विभाजन पूर्ण होने पर मातृ कोशिका से अलग हो जाता है।<ref name="morgan">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books/about/The_Cell_Cycle.html?hl=id&id=ScEuiD2V6GoC&redir_esc=y|title=The Cell Cycle: Principles of Control|last=Morgan|first=David Owen|date=2007|publisher=OUP/New Science Press|isbn=978-0-19-920610-0|language=en}}</ref> कोशिका चक्र के अध्ययन में ''एस॰ सेरेविसी'' अत्यधिक महत्वपूर्ण है, क्योंकि यह ध्रुवीकृत कोशिका के रूप में असममित विभाजन करता है, जिससे भिन्न आकार और नियति वाली दो संतति कोशिकाएँ बनती हैं। उच्च श्रेणी के जीवों में स्टेम कोशिकाएँ भी स्व-नवीनीकरण और विभेदन के लिए इसी प्रकार का असममित विभाजन करती हैं।<ref name = "bi 2017">{{cite journal | last1 = Bi | first1 = Erfei | year = 2017 | title = Mechanics and regulation of cytokinesis in budding yeast | journal = Seminars in Cell & Developmental Biology | volume = 66 | pages = 107–18 | doi = 10.1016/j.semcdb.2016.12.010 | pmid = 28034796 | pmc = 5474357 }}</ref> ===== समय-निर्धारण ===== अधिकांश यूकेरियोटिक कोशिकाओं के विपरीत, ''एस॰ सेरेविसी'' में समसूत्री विभाजन के लिए 'एस प्रावस्था' का पूर्ण होना आवश्यक नहीं है। इसमें कोशिकाद्रव्य विभाजन 'पश्च जी1 प्रावस्था' में मुकुलन के साथ ही शुरू हो जाता है और अगले चक्र के मध्य तक चलता है। गुणसूत्रों के द्विगुणन से पूर्व ही तर्कु का निर्माण आरंभ हो सकता है।<ref name="morgan"/> इसके अलावा, इसमें स्पष्ट 'जी2 प्रावस्था' और उच्चतर सुकेन्द्रिकों जैसे व्यापक कोशिका चक्र नियमन का अभाव होता है।<ref name="morgan"/> विभाजन के समय संतति कोशिका का आकार मातृ कोशिका का लगभग दो-तिहाई होता है,<ref name = "wloka" >{{cite journal | last1 = Wloka | first1 = Carsten | year = 2012 | title = Mechanisms of cytokinesis in budding yeast | journal = Cytoskeleton | volume = 69 | issue = 10| pages = 710–26 | doi = 10.1002/cm.21046 | pmid = 22736599 }}</ref> जबकि मातृ कोशिका के भौतिक आकार में कोई विशेष परिवर्तन नहीं होता।<ref name="bi 2002">{{Cite journal|last=Bi|first=Erfei|date=2001|title=Advances in Cytokinesis Research. Cytokinesis in Budding Yeast: The Relationship between Actomyosin Ring Function and Septum Formation.|url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/csf/26/6/26_6_529/_article|journal=Cell Structure and Function|language=en|volume=26|issue=6|pages=529–537|doi=10.1247/csf.26.529|issn=0386-7196}}</ref> विभाजन पूर्ण होते ही संतति कोशिका में आरएएम मार्ग सक्रिय हो जाता है, जो इसके उचित पृथक्करण को सुनिश्चित करता है।<ref name="wloka"/> ===== एक्टोमायोसिन वलय और प्राथमिक पट (सेप्टम) का निर्माण ===== ''एस॰ सेरेविसी'' में कोशिकाद्रव्य विभाजन दो परस्पर निर्भर घटनाओं से संचालित होता है: संकुचनशील एक्टोमायोसिन वलय (AMR) का संकुचन और प्राथमिक पट (PS) का निर्माण। प्राथमिक पट काइटिनयुक्त कोशिका भित्ति है जो केवल विभाजन के दौरान बनती है। जंतुओं में यह बाह्यकोशिकीय आधात्री के पुनर्रचना के समान है।<ref name="wloka"/> AMR के संकुचित होते ही प्राथमिक पट की वृद्धि शुरू हो जाती है। यदि इनमें से किसी की भी कार्यप्रणाली बाधित होती है, तो दूसरे की प्रक्रिया भी प्रभावित होती है, जो इनके गहरे संबंध को दर्शाता है।<ref>{{Cite journal|last=Fang|first=Xiaodong|last2=Luo|first2=Jianying|last3=Nishihama|first3=Ryuichi|last4=Wloka|first4=Carsten|last5=Dravis|first5=Christopher|last6=Travaglia|first6=Mirko|last7=Iwase|first7=Masayuki|last8=Vallen|first8=Elizabeth A.|last9=Bi|first9=Erfei|date=2010-12-27|title=Biphasic targeting and cleavage furrow ingression directed by the tail of a myosin II|url=https://rupress.org/jcb/article/191/7/1333/36333/Biphasic-targeting-and-cleavage-furrow-ingression|journal=Journal of Cell Biology|language=en|volume=191|issue=7|pages=1333–1350|doi=10.1083/jcb.201005134|issn=1540-8140|pmc=3010076|pmid=21173112}}</ref><ref name="bi 2002"/> कोशिकाद्रव्य की ओर स्थित AMR मुख्य रूप से एक्टिन और मायोसिन II अणुओं से बना होता है। यह वलय संकुचनशील बल उत्पन्न करके प्लैज्मा झिल्ली के अंतर्वलन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है।<ref>{{Cite journal|last=Wloka|first=Carsten|last2=Vallen|first2=Elizabeth A.|last3=Thé|first3=Lydia|last4=Fang|first4=Xiaodong|last5=Oh|first5=Younghoon|last6=Bi|first6=Erfei|date=2013-02-04|title=Immobile myosin-II plays a scaffolding role during cytokinesis in budding yeast|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3563683/|journal=The Journal of Cell Biology|volume=200|issue=3|pages=271–286|doi=10.1083/jcb.201208030|issn=1540-8140|pmc=3563683|pmid=23358243}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Avcu|first=Serhat|last2=Ozen|first2=Ozkan|last3=Unal|first3=Ozkan|date=2009-04-27|title=Bilateral giant open lip schizencephaly with associated cerebral anomalies: a case report|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2827135/|journal=Cases Journal|volume=2|pages=7012|doi=10.1186/1757-1626-0002-0000007012|issn=1757-1626|pmc=2827135|pmid=20181186}}</ref> इस संकुचनशील वलय का सही संयोजन सेप्टिन नामक प्रोटीनों पर निर्भर करता है। 'पश्च जी1 प्रावस्था' में मुकुलन स्थल पर सेप्टिन एकत्रित होकर वलय बनाते हैं, जो बाद में 'आवरग्लास' (रेतघड़ी) का आकार ले लेता है। सेप्टिन आवरग्लास और मायोसिन वलय मिलकर भविष्य के विभाजन स्थल को निर्धारित करते हैं।<ref>{{Cite journal |last1=Glomb |first1=Oliver |last2=Gronemeyer |first2=Thomas |date=2016-11-03 |title=Septin Organization and Functions in Budding Yeast |journal=Frontiers in Cell and Developmental Biology |volume=4 |page=123 |doi=10.3389/fcell.2016.00123 |doi=10.3389/fcell.2016.00123 |doi-access=free |issn=2296-634X |pmc=5093138 |pmid=27857941}}</ref> इसके बाद, यह सम्मिश्र [[गॉल्जी काय]] से आने वाले ग्लूकन और काइटिन अणुओं का उपयोग करके प्राथमिक पट का निर्माण करता है।<ref>{{cite journal | last1 = VerPlank | first1 = Lynn | year = 2005 | title = Cell cycle-regulated trafficking of Chs2 controls actomyosin ring stability during cytokinesis | journal = Mol. Biol. Cell | volume = 16 | issue = 5| pages = 2529–43 | doi = 10.1091/mbc.e04-12-1090 | pmid = 15772160 | pmc = 1087255 }}</ref> संकुचन पूर्ण होने पर ग्लूकन द्वारा दो द्वितीयक पट बनते हैं। विभाजन में सूक्ष्मनलिकाओं की भूमिका नगण्य होती है; अतः मुख्य रूप से AMR और सेप्टम ही यीस्ट में विभाजन के प्राथमिक चालक हैं।<ref>{{cite journal | last1 = Adams | first1 = A | year = 1984 | title = Relationship of actin and tubulin distribution to bud growth in wild-type and morphogenetic-mutant Saccharomyces cerevisiae | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_1984-03_98_3/page/934 | journal = J. Cell Biol. | volume = 98 | issue = 3| pages = 934–945 | doi = 10.1083/jcb.98.3.934 | pmid = 6365931 | pmc = 2113156 }}</ref> ===== विखंडन यीस्ट से भिन्नताएँ ===== {| class="wikitable" |- ! विशेषता ! मुकुलन यीस्ट ! विखंडन यीस्ट |- | '''विभाजन की प्रक्रिया''' | मातृ कोशिका से मुकुल उत्पन्न करके विभाजित होता है।<ref name="morgan"/> | अपने मध्य में नई कोशिका भित्ति का निर्माण करके दो समान भागों में बँटता है।<ref name="morgan"/> |- | '''विभाजन का आरंभ और स्थल''' | विभाजन 'जी1 प्रावस्था' में मुकुल स्थल के चयन के साथ शुरू होता है।<ref name="differences">{{cite journal | last1 = Balasubramanian | first1 = Mohan | year = 2004 | title = Comparative Analysis of Cytokinesis in Budding Yeast, Fission Yeast and Animal Cells | journal = Curr. Biology | volume = 14 | issue = 18| pages = R806–18 | doi = 10.1016/j.cub.2004.09.022 | pmid = 15380095 | doi-access = free | bibcode = 2004CBio...14.R806B }}</ref> | विभाजन 'जी2 प्रावस्था' में कोशिका के सटीक मध्यबिंदु के चयन के साथ आरंभ होता है।<ref name="differences"/> |- | '''वलय और सेप्टम का विकास''' | एक्टोमायोसिन वलय और सेप्टम का विकास प्रारंभिक पश्चावस्था तक निरंतर जारी रहता है।<ref name="differences"/> | एक्टोमायोसिन वलय का विकास मध्यावस्था-पश्चावस्था के दौरान ही शुरू होता है।<ref name="differences"/> |} == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:वनस्पति विज्ञान]] [[श्रेणी:जीव विज्ञान]] [[श्रेणी:सूक्ष्मजैविकी]] ==इन्हें भी देखें== *[[सूक्ष्मजीव]] (माइक्रोऑर्गैनिज्म या माइक्रोब्स) ==बाहरी कड़ियाँ== {{प्रवेशद्वार|जीव विज्ञान|image=CG Heart.gif}} {{Taxonbar}} {{सूक्ष्मजैविकी}} {{जीव विज्ञान फुटर}} ic832laplp949matq7cj5nb43vb8hlr पहला यहूदी-रोमन युद्ध 0 1608896 6631638 6526900 2026-10-21T06:04:12Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631638 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सैन्य संघर्ष | conflict = प्रथम यहूदी-रोमन युद्ध | partof = [[यहूदी-रोमन युद्ध]] | image = [[File:Arch of Titus Menorah.png|300 px]] | image_size = 250px | caption = [[टाइटस के आर्क]] पर उभरी हुई नक्काशी, जिसमें 71 ई. के विजय जुलूस के दौरान ले जाए गए मंदिर के सामान को दिखाया गया है | date = 66–73/74 ई. | place = [[जूडिया (रोमन प्रांत)]] | result = {{ublist|रोमन विजय}} | combatant1 = [[रोमन साम्राज्य]] | combatant2 = [[यहूदिया अनंतिम सरकार (66–68)|न्यायालय अनंतिम सरकार]]<br />''समर्थित:''<br />[[एडियाबेने]] | combatant3 = [[ज़ीलॉट्स]]<br />[[गैलीलियन्स]]<br />किसान गुट<br />[[इडुमियन्स]]<br />[[सिकेरी]] | commander1 = {{Unbulleted list |[[गेसियस फ्लोरस]] {{छोटा|(66)}} |[[सेस्टियस गैलस]] {{छोटा|(66)}} |[[वेस्पासियन]] {{छोटा|(67–69)}} |[[टाइटस]] {{छोटा|(67–71)}} |[[सेक्सटस ल्यूसिलियस बासस|ल्यूसिलियस बासस]] {{छोटा|(71–72)}} |[[लुसियस फ्लेवियस सिल्वा|फ्लेवियस सिल्वा]] {{छोटा|(72–73/74)}} |[[हेरोड अग्रिप्पा II]]}} | commander2 = {{Unbulleted list |[[अननस बेन अननस]]{{KIA}} |[[जोशुआ बेन गमला]]{{KIA}} |[[जोसेफ बेन गुरियन]]{{KIA}} |[[नाइजर द पेरियन]]{{KIA}} |[[जोसेफस]]{{सरेंडर}}}} | commander3 = {{unbulleted list|[[एलीजार बेन साइमन]]{{KIA}} |[[एलीजार बेन हनानिया]]{{KIA}} |जुडाह बेन एरी{{KIA}} |[[जॉन ऑफ गिस्काला]]{{POW}} |[[साइमन बार जियोरा]]{{फांसी दी गई}} |जैकब बेन सोसा |[[मेनहेम बेन जुडाह]]{{फांसी दी गई}} |[[एलीजार बेन याइर]]{{KIA}}}} | strength1 = {{unbulleted list |गैलस की सेना: 29,548 {{small|(66)}}{{sfn|Rogers|2022|p=302}} |वेस्पासियन की सेना: 60,000 {{small|(67–69)}}{{sfn|Rogers|2022|p=302}} |टाइटस की सेना: 50,000 {{small|(69–70)}}{{sfn|Rogers|2022|p=302}} |सिल्वा की सेना: 8,000 troops {{small|(74)}}{{sfn|Rogers|2022|p=302}}}} | strength2 = अज्ञात | strength3 = अज्ञात | notes = जोसेफस के अनुसार, यरूशलेम में 1.1 मिलियन और गैलिली में 100,000 लोग मारे गए।<ref>''The Jewish War'', VI, 9.3</ref> मॉडर्न एनालिसिस के अनुसार, जूडिया की आबादी का एक बड़ा हिस्सा, शायद एक-चौथाई, मर गया। जोसेफस के 97,000 गुलाम लोगों के आंकड़े को कई जानकार मानते हैं।{{sfn|Schwartz|2014b|pp=85–86}}{{sfn|Rogers|2022|p=369}} | alt = टाइटस के आर्च पर बनी नक्काशी में रोमन सैनिकों को यरूशलेम से मंदिर के बर्तन ले जाते हुए दिखाया गया है, जिसमें एक मेनोराह भी शामिल है, और वे एक विजयी जुलूस में थे। }} प्रथम यहूदी-रोमन युद्ध (अंग्रेज़ीः First Jewish-Roman War), जिसे '''विनाश का युद्ध''', '''महान यहूदी विद्रोह''', प्रथम यहूदी विद्रोह, या '''यहूदी युद्ध''' के रूप में भी जाना जाता है, [[रोमन साम्राज्य]] के खिलाफ तीन प्रमुख यहूदी विद्रोह में से पहला था।{{Sfn|Zissu|2017|p=19}} यहूदिया प्रांत में लड़े जाने के परिणामस्वरूप [[यरुशलम|यरूशलेम]] और यहूदी मंदिर का विनाश, बड़े पैमाने पर विस्थापन, भूमि का विनियोग और यहूदी राजनीति का विघटन हुआ। एक समय हसमोनियनों के अधीन स्वतंत्र हुआ जूडिया पहली शताब्दी ईसा पूर्व में रोम के हाथों गिर गया। प्रारंभ में एक ग्राहक राज्य, यह बाद में एक सीधे शासित प्रांत बन गया, जो दमनकारी राज्यपालों, सामाजिक-आर्थिक विभाजन, राष्ट्रवादी आकांक्षाओं और बढ़ते धार्मिक और जातीय तनावों के शासन से चिह्नित था। 66 ईस्वी में, [[नीरो]] के शासनकाल में, अशांति भड़क उठी जब एक स्थानीय [[यूनानी भाषा|यूनानी]] ने एक कैसरिया आराधनालय के प्रवेश द्वार पर एक पक्षी की बलि दी। तनाव बढ़ गया क्योंकि गवर्नर गेसिअस फ्लोरस ने मंदिर के खजाने को लूट लिया और यरूशलेम के निवासियों का नरसंहार किया, जिससे एक विद्रोह छिड़ गया, जिसके दौरान विद्रोहियों ने रोमन सेना को मार डाला, जबकि रोमन समर्थक अधिकारी भाग गए।&nbsp; अशांति को शांत करने के लिए, सीरिया के राज्यपाल सेस्टियस गैलस ने यहूदिया पर आक्रमण किया, लेकिन बेथोरोन में हार गए और यरूशलेम में एननस बेन एननस के नेतृत्व में एक अस्थायी सरकार की स्थापना की गई। 67 ईस्वी में, वेस्पेशियन को विद्रोह को दबाने के लिए भेजा गया था, गलील पर आक्रमण करते हुए और योदफत, तारिचेआ और गामला पर कब्जा कर लिया। जैसे ही विद्रोही और शरणार्थी यरूशलेम भाग गए, सरकार को उखाड़ फेंका गया, जिससे एलाज़ार बेन साइमन, गिशला के जॉन और साइमन बार गियोरा के बीच अंदरूनी लड़ाई शुरू हो गई। [[वैस्पाज़िअन्|वेस्पासियन]] द्वारा अधिकांश प्रांत को वश में करने के बाद, नीरो की मृत्यु ने उन्हें सिंहासन पर दावा करने के लिए रोम के लिए प्रस्थान करने के लिए प्रेरित किया। उनके बेटे टाइटस ने यरूशलेम की घेराबंदी का नेतृत्व किया, जो 70 ईस्वी की गर्मियों में गिर गया, जिसके परिणामस्वरूप मंदिर का विनाश हुआ और शहर ध्वस्त हो गया। 71 ईस्वी में, टाइटस और वेस्पेशियन ने रोम में एक विजय का जश्न मनाया, और प्रतिरोध के अंतिम क्षेत्रों को दबाने के लिए लेजियो एक्स फ्रेटेनसिस जूडिया में बने रहे, जिसकी परिणति 73/74 ईस्वी में मसादा के पतन में हुई।&nbsp; युद्ध के यहूदी लोगों के लिए गहरे परिणाम थे, जिनमें से कई मारे गए, विस्थापित हुए या गुलामी में बेच दिए गए। रब्बियों के ऋषि प्रमुख व्यक्तियों के रूप में उभरे और यवनेह में एक रब्बियों के केंद्र की स्थापना की, जो रब्बियों के [[यहूदी धर्म]] के विकास में एक महत्वपूर्ण क्षण था क्योंकि यह मंदिर के बाद की वास्तविकता के अनुकूल था। [[यहूदी इतिहास]] में ये घटनाएं दूसरे मंदिर काल से रब्बियों के काल में परिवर्तन का संकेत देती हैं। विद्रोह ने ईसाई धर्म और यहूदी धर्म के बीच अलगाव को भी तेज कर दिया। इस जीत ने नए फ्लेवियन राजवंश को मजबूत किया, जिसने इसे स्मारकीय निर्माण और सिक्कों के माध्यम से याद किया, सभी यहूदियों पर दंडात्मक कर लगाया और इस क्षेत्र में सैन्य उपस्थिति में वृद्धि की। यहूदी-रोमन युद्धों की परिणति बार कोक्बा विद्रोह (′ID1] CE) में हुई, जो यहूदी स्वतंत्रता को बहाल करने का अंतिम बड़ा प्रयास था, जिसके परिणामस्वरूप और भी विनाशकारी परिणाम हुए। [[चित्र:First_century_Iudaea_province.gif|पाठ=Map of the Roman province of Judaea in the first century CE, showing main cities and regional boundaries|अंगूठाकार|पहली शताब्दी ईस्वी में यहूदिया]] == संदर्भ == [[श्रेणी:धर्म-आधारित युद्ध]] [[श्रेणी:73]] [[श्रेणी:66]] [[श्रेणी:सीएस1 जर्मन-भाषा स्रोत (de)]] [[श्रेणी:लातिनी भाषा पाठ वाले लेख]] [[श्रेणी:रोमन साम्राज्य]] [[श्रेणी:यहूदी लोग]] 9r9nm0lqki6ny3j1n8i08jmmqqsd2wz सदस्य:Noukayami/प्रयोगपृष्ठ 2 1617607 6631559 6605421 2026-10-20T16:56:45Z Noukayami 942574 /* जवाहर नवोदय विद्यालयो की सूची */ 6631559 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= tpzp89xe5dtdy3uhfffti0t423v32ye 6631569 6631559 2026-10-20T18:01:42Z Noukayami 942574 /* कैलेथस एरैटस */ 6631569 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[इंसेक्टा]] | ordo = [[कोलियोप्टेरा]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | <!--or 115 other parameters--> }} 6tkivahjqmreghm7jlwb48ootflt5gj 6631574 6631569 2026-10-20T18:08:00Z Noukayami 942574 /* कैलेथस एरैटस */ 6631574 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[इंसेक्टा]] | ordo = [[कोलियोप्टेरा]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | <!--or 115 other parameters--> }} 7uv0ghhwalgxdcoqr6beoti3vpgscx9 6631579 6631574 2026-10-20T18:48:33Z Noukayami 942574 /* कैलेथस एरैटस */ 6631579 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[इंसेक्टा]] | ordo = [[कोलियोप्टेरा]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} https://www.nature.com/articles/173731a0 6puvq1p5vpis62sg2xu7ntb1p1qpoyi 6631587 6631579 2026-10-20T20:09:35Z Noukayami 942574 /* कैलेथस एरैटस */ 6631587 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[इंसेक्टा]] | ordo = [[कोलियोप्टेरा]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग 8 से 12 मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की समानता [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref name="बायोडायवर्सिटी चित्र">https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== आयरलैंड के ग्राउंड बीटल के टैक्सोनॉमिक रिकॉर्ड्स के अनुसार * शरीर- 8 से 12 मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली होती है जिसके प्रोनोटम के साथ पतले, हल्के, पारदर्शी लकीरे होते हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) एक सटीक, तीखे, वर्गाकार 90-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref name="विवरण">https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305</ref><ref name="इतिहास">https://www.nature.com/articles/173731a0</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: गण कोलेओप्टेरा → कुल कैराबिडे → उपकुल प्लैटिनाइने → वंश कैलाथस → उपजनजाति नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref name = "बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी">https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे रेड लिस्ट में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref name="नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस"> https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 </ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref name="आवास">https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html</ref> • व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref name="आहार">https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus</ref> 4zqlale4prgh9r6692l60a271jnin4s 6631588 6631587 2026-10-20T20:11:08Z Noukayami 942574 /* कैलेथस एरैटस */ 6631588 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[इंसेक्टा]] | ordo = [[कोलियोप्टेरा]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग 8 से 12 मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref name="बायोडायवर्सिटी चित्र">https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== आयरलैंड के ग्राउंड बीटल के टैक्सोनॉमिक रिकॉर्ड्स के अनुसार * शरीर- 8 से 12 मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली होती है जिसके प्रोनोटम के साथ पतले, हल्के, पारदर्शी लकीरे होते हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) एक सटीक, तीखे, वर्गाकार 90-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref name="विवरण">https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305</ref><ref name="इतिहास">https://www.nature.com/articles/173731a0</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: गण कोलेओप्टेरा → कुल कैराबिडे → उपकुल प्लैटिनाइने → वंश कैलाथस → उपजनजाति नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref name = "बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी">https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे रेड लिस्ट में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref name="नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस"> https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 </ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref name="आवास">https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html</ref> • व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref name="आहार">https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus</ref> d2bpyztdmi0d9odsevp7hnqwm6ezq8v 6631589 6631588 2026-10-20T20:15:31Z Noukayami 942574 /* पारिस्थितिकी और आहार */ 6631589 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[इंसेक्टा]] | ordo = [[कोलियोप्टेरा]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग 8 से 12 मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref name="बायोडायवर्सिटी चित्र">https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== आयरलैंड के ग्राउंड बीटल के टैक्सोनॉमिक रिकॉर्ड्स के अनुसार * शरीर- 8 से 12 मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली होती है जिसके प्रोनोटम के साथ पतले, हल्के, पारदर्शी लकीरे होते हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) एक सटीक, तीखे, वर्गाकार 90-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref name="विवरण">https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305</ref><ref name="इतिहास">https://www.nature.com/articles/173731a0</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: गण कोलेओप्टेरा → कुल कैराबिडे → उपकुल प्लैटिनाइने → वंश कैलाथस → उपजनजाति नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref name = "बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी">https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे रेड लिस्ट में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref name="नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस"> https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 </ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref name="आवास">https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html</ref> • व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref name="आहार">https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== ==बाहरी कड़ियाँ== 7z8h7gz32hxbkojh8qk2fbk4lng8c1w 6631590 6631589 2026-10-20T20:17:05Z Noukayami 942574 6631590 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[कोलियोप्टेरा]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग 8 से 12 मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref name="बायोडायवर्सिटी चित्र">https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== आयरलैंड के ग्राउंड बीटल के टैक्सोनॉमिक रिकॉर्ड्स के अनुसार * शरीर- 8 से 12 मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली होती है जिसके प्रोनोटम के साथ पतले, हल्के, पारदर्शी लकीरे होते हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) एक सटीक, तीखे, वर्गाकार 90-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref name="विवरण">https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305</ref><ref name="इतिहास">https://www.nature.com/articles/173731a0</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: गण कोलेओप्टेरा → कुल कैराबिडे → उपकुल प्लैटिनाइने → वंश कैलाथस → उपजनजाति नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref name = "बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी">https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे रेड लिस्ट में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref name="नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस"> https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 </ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref name="आवास">https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html</ref> • व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref name="आहार">https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== ==बाहरी कड़ियाँ== fp52npv82hk4o2uha79scljdhv9clmw 6631591 6631590 2026-10-20T20:19:46Z Noukayami 942574 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6631591 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[कोलियोप्टेरा]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग 8 से 12 मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref name="बायोडायवर्सिटी चित्र">https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== आयरलैंड के ग्राउंड बीटल के टैक्सोनॉमिक रिकॉर्ड्स के अनुसार * शरीर- 8 से 12 मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली होती है जिसके प्रोनोटम के साथ पतले, हल्के, पारदर्शी लकीरे होते हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) एक सटीक, तीखे, वर्गाकार 90-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref name="विवरण">https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305</ref><ref name="इतिहास">https://www.nature.com/articles/173731a0</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: गण कोलेओप्टेरा → कुल कैराबिडे → उपकुल प्लैटिनाइने → वंश कैलाथस → उपजनजाति नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref name = "बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी">https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे रेड लिस्ट में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref name="नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस"> https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 </ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref name="आवास">https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html</ref> • व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref name="आहार">https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] h8khf7hr3liyrwzvogucm6pgp188yb8 6631592 6631591 2026-10-20T20:22:43Z Noukayami 942574 6631592 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग 8 से 12 मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref name="बायोडायवर्सिटी चित्र">https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== आयरलैंड के ग्राउंड बीटल के टैक्सोनॉमिक रिकॉर्ड्स के अनुसार * शरीर- 8 से 12 मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली होती है जिसके प्रोनोटम के साथ पतले, हल्के, पारदर्शी लकीरे होते हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) एक सटीक, तीखे, वर्गाकार 90-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref name="विवरण">https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305</ref><ref name="इतिहास">https://www.nature.com/articles/173731a0</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: गण [[वर्मपंखी]] → कुल [[कैराबिडे]] → उपकुल प्लैटिनाइने → वंश [[कैलाथस]] → उपजनजाति नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref name = "बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी">https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे रेड लिस्ट में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref name="नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस"> https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 </ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref name="आवास">https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html</ref> • व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref name="आहार">https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] m5vp338yxkqkjbbtwnnawwd5xshe5xj 6631593 6631592 2026-10-20T20:24:33Z Noukayami 942574 /* वर्गीकरण एवं नामकरण */ 6631593 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग 8 से 12 मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref name="बायोडायवर्सिटी चित्र">https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== आयरलैंड के ग्राउंड बीटल के टैक्सोनॉमिक रिकॉर्ड्स के अनुसार * शरीर- 8 से 12 मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली होती है जिसके प्रोनोटम के साथ पतले, हल्के, पारदर्शी लकीरे होते हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) एक सटीक, तीखे, वर्गाकार 90-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref name="विवरण">https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305</ref><ref name="इतिहास">https://www.nature.com/articles/173731a0</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref name = "बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी">https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे रेड लिस्ट में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref name="नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस"> https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 </ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref name="आवास">https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html</ref> • व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref name="आहार">https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] p93ttv5ieaftvxym1z9hn6s7mero7r3 6631594 6631593 2026-10-20T20:26:15Z Noukayami 942574 /* आकार का विवरण एवं विशेषताएँ */ 6631594 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग 8 से 12 मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref name="बायोडायवर्सिटी चित्र">https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== आयरलैंड के ग्राउंड बीटल के टैक्सोनॉमिक रिकॉर्ड्स के अनुसार * शरीर- 8 से 12 मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होता हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) एक सटीक, तीखे, वर्गाकार 90-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref name="विवरण">https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305</ref><ref name="इतिहास">https://www.nature.com/articles/173731a0</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref name = "बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी">https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे रेड लिस्ट में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref name="नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस"> https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 </ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref name="आवास">https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html</ref> • व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref name="आहार">https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] qaohpg5ny1nvj7uyzfqjkfsc60qw45y 6631595 6631594 2026-10-20T20:27:05Z Noukayami 942574 /* आकार का विवरण एवं विशेषताएँ */ 6631595 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग 8 से 12 मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref name="बायोडायवर्सिटी चित्र">https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- 8 से 12 मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होता हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) एक सटीक, तीखे, वर्गाकार 90-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref name="विवरण">https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305</ref><ref name="इतिहास">https://www.nature.com/articles/173731a0</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref name = "बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी">https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे रेड लिस्ट में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref name="नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस"> https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 </ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref name="आवास">https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html</ref> • व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref name="आहार">https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] 7zacgqhk6yw37xdm5yutdbrrolys57c 6631596 6631595 2026-10-20T20:32:13Z Noukayami 942574 /* आकार का विवरण एवं विशेषताएँ */ 6631596 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग 8 से 12 मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref name="बायोडायवर्सिटी चित्र">https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref name="vivran">https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305</ref><ref name="इतिहास">https://www.nature.com/articles/173731a0</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref name = "बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी">https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे रेड लिस्ट में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref name="नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस"> https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 </ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref name="आवास">https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html</ref> • व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref name="आहार">https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] 6mzbg9mvr6chjdn99pfwwnfi38h914n 6631597 6631596 2026-10-20T20:33:56Z Noukayami 942574 /* पारिस्थितिकी और आहार */ 6631597 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग 8 से 12 मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref name="बायोडायवर्सिटी चित्र">https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref name="vivran">https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305</ref><ref name="इतिहास">https://www.nature.com/articles/173731a0</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref name = "बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी">https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे रेड लिस्ट में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref name="नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस"> https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 </ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref name="आवास">https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref name="आहार">https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] ksyb4ske22nkoj2hayb5mbaihgws2hr 6631598 6631597 2026-10-20T20:35:39Z Noukayami 942574 /* वर्गीकरण एवं नामकरण */ 6631598 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग 8 से 12 मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref name="बायोडायवर्सिटी चित्र">https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref name="vivran">https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305</ref><ref name="इतिहास">https://www.nature.com/articles/173731a0</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref name = "बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी">https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref name="नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस"> https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 </ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref name="आवास">https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref name="आहार">https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] 2p8ff9ydasnnlurd00qreqpgfwdr635 6631599 6631598 2026-10-20T20:45:08Z Noukayami 942574 6631599 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग 8 से 12 मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=बायोडायवर्सिटी मानचित्र }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref>{{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=विवरण }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=इतिहास }}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी }}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=आवास }}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=आहार }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] 8y65ws8gyozxoqtnak3u8emo2io6cye 6631600 6631599 2026-10-20T20:45:43Z Noukayami 942574 /* कैलेथस एरैटस */ 6631600 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=बायोडायवर्सिटी मानचित्र }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref>{{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=विवरण }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=इतिहास }}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी }}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=आवास }}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=आहार }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] dprd692gsshggziaw8bnlt4kxeygyln 6631620 6631600 2026-10-21T05:11:12Z Noukayami 942574 /* कैलेथस एरैटस */ 6631620 wikitext text/x-wiki =कैलेथस एरैटस= '''[[कैलेथस एरैटस]]''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=बायोडायवर्सिटी मानचित्र }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref>{{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=विवरण }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=इतिहास }}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी }}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=आवास }}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=आहार }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] a3w2dbqswk4k9majdqgpfwfaaq4n122 उड़ता तीर 0 1618748 6631630 6625459 2026-10-21T05:49:17Z Itsharshitt28 940812 6631630 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = उड़ता तीर | image = | caption = | director = आकाश ए. कौशिक | writer = आकाश ए. कौशिक | producer = [[करण जौहर]]<br>अदार पूनावाला<br>अपूर्वा मेहता<br>गुनीत मोंगा कपूर<br>अचिन जैन | starring = [[आयुष्मान खुराना]]<br>[[सारा अली खान]]<br>राहुल बोस<br>राम कपूर<br>सुहैल नैय्यर<br>गुलशन ग्रोवर<br>रघुबीर यादव<br>बृजेंद्र कला<br>अक्षत तिवारी | music = सचिन-जिगर | studio = [[धर्मा प्रोडक्शन्स]]<br>सिख्या एंटरटेनमेंट | distributor = | released = {{Film date|2026|10|23}} | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | genre = जासूसी, कॉमेडी, एक्शन | budget = | gross = }} '''उड़ता तीर''' एक आगामी हिंदी स्पाय एक्शन-कॉमेडी फिल्म है, जिसमें [[आयुष्मान खुराना]] और [[सारा अली खान]] मुख्य भूमिकाओं में हैं।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/udta-teer-trailer-ayushmann-khurrana-forgets-pakistani-jasoos-spy-comedy-dharma-productions-10890975/|title=Udta Teer trailer: Ayushmann Khurrana forgets he is a Pakistani ‘jasoos’ in this spy comedy|date=2026-09-23|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-09-25}}</ref> यह फिल्म पहले 9 अक्टूबर 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज होने वाली थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/entertainment/post/did-ayushmann-khurrana-flip-the-script-of-dhurandhar-in-udta-teer-trailer-raises-expectations|title=आयुष्मान खुराना ने 'उड़ता तीर' में पलट दी 'धुरंधर' की कहानी!|date=2026-09-24|website=The Lallantop|language=hi|access-date=2026-09-25}}</ref> अब इसे 23 ऑक्टोबर 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज़ किया जायेगा। ==कथानक== बिलाल अहमद [[पाकिस्तान]] की खुफिया एजेंसी का एक होशियार जासूस है। उसे एक गुप्त मिशन पर [[भारत]] भेजा जाता है। भारत आते ही एक धमाके में वह गंभीर रूप से घायल हो जाता है और अपनी याददाश्त खो बैठता है। जब उसकी आँख खुलती है तो उसे लगता है कि वह पाकिस्तानी नहीं, बल्कि भारत के आतंकवाद विरोधी दस्ते का एक देशभक्त अफसर है। भारत की एक महिला अफसर उसे अपने दस्ते में भर्ती कर लेती है और उसे बताती है कि उसके माता-पिता आतंकवादी हमले में मारे गए थे, इसलिए वह देश की सेवा कर रहा है। बिलाल इस बात को सच मान लेता है। अब बिलाल तिरंगा लहराता है, भारत माता की जय बोलता है और पाकिस्तान के भेजे हुए जासूसों को ही पकड़ने लगता है। यह देखकर पाकिस्तान में उसके आका हैरान रह जाते हैं कि उनका जासूस दुश्मन देश का भक्त कैसे बन गया। इसी बीच एक खूंखार आतंकवादी अजहर मकसूद भारत में बड़े हमले की साजिश के साथ घुस आता है। अब पूरे देश की सुरक्षा की जिम्मेदारी अनजाने में बिलाल पर आ जाती है। फिल्म की कहानी इसी उलझन के इर्द-गिर्द घूमती है कि क्या बिलाल को अपनी असली पहचान याद आएगी या वह हमेशा के लिए भारतीय बनकर ही रहेगा। ==ढालना== *[[आयुष्मान खुराना]] – बिलाल अहमद *[[सारा अली खान]] *[[पारुल गुलाटी]] – करिश्मा *[[राम कपूर]] *प्रमोद संघी – अर्जुन *[[मुकुल देव]] *[[गुलशन ग्रोवर]] *[[राहुल बोस]] *सुहैल नैयर *[[बृजेंद्र कला]] *[[imdbname:17399999|अक्षत तिवारी]] ==निर्माण== '''विकास''' आकाश ए. कौशिक ने इस फ़िल्म का निर्देशन किया है — इस फिल्म से वे अपने निर्देशन की शुरुआत कर रहे हैं<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/udta-teer-ayushmann-khurrana-and-sara-ali-khans-spy-comedy-gets-new-release-date/article71447002.ece |title=Udta Teer - Ayushman Khurrana and Sara Ali Khan spy comedy gets new release |work=[द हिंदू]] |access-date=11 September 2026}}</ref>। यह फिल्म [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/entertainment/bollywood-udta-teer-trailer-out-ayushmann-khurrana-play-pakistani-spy-in-this-comedy-movie-watch-here-40382692.html?app=true&utm_source=referral&utm_medium=social&utm_campaign=deeplink|title=Udta Teer Trailer: हिंदुस्तानी देशभक्त बना पाकिस्तानी जासूस, Ayushmann Khurrana की स्पाई कॉमेडी का ट्रेलर आउट - udta teer trailer out ayushmann khurrana play pakistani spy in this comedy movie watch here|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-09-25}}</ref> और सिख्या एंटरटेनमेंट के बैनर तले बनी है। इसके निर्माताओं में [[करण जौहर]] और गुनीत मोंगा शामिल हैं। '''ढलाई''' इस फ़िल्म में मुकुल देव ने मुख्य भूमिका निभाई थी, परंतु 23 मई 2025 को उनकी मृत्यु 54 वर्ष की उम्र मे हुई थी। फ़िल्म के ट्रेलर लौंच के दौरान आयुष्मान खुराना और आकाश ए कौशिक ने उन्हे याद किया।<ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/entertainment/we-sadly-underutilised-him-ayushmann-khurrana-remembers-mukul-dev-at-udta-teer-trailer-launch-12088523/amp/1 |title='We sadly underutilised him' - Ayushman Khurrana remembers Mukul Dev at Udta Teer trailer launch. |access-date=26 September 2026}}</ref> ==संगीत== {{Infobox album | name = उड़ता तीर | type = संगीत | artist = [[सचिन–जिगर]] | released = 16 ऑक्टोबर 2026 | genre = फीचर फ़िल्म साउंडट्रैक | length = 16:23 | language = हिंदी | label = सोनी म्युज़िक इंडिया | producer = सचिन–जिगर | prev_title = चाँद मेरा दिल | prev_year = 2026 | next_title = किंग | next_year = 2026 }} फिल्म का संगीत सचिन-जिगर ने तैयार किया था और गीत अमिताभ भट्टाचार्य ने लिखे थे। अज़ीम दयानी ने संगीत पर्यवेक्षक के रूप में कार्य किया। साउंडट्रैक का पहला सिंगल "भूतनी का" था, जिसे काका, ट्विंकल अग्रवाल और अमिताभ भट्टाचार्य ने गाया था। यह गाना 29 सितंबर 2026 को सोनी म्यूजिक इंडिया के माध्यम से रिलीज़ हुआ था। दूसरा सिंगल, "चूज़े", जिसे एमीवे बंटाई और जिगर सरैया ने गाया था , 3 अक्टूबर 2026 को रिलीज़ हुआ था। ==संदर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] 2shk9y96sh2x8cm2aur5pf8suaus9tk 6631671 6631630 2026-10-21T06:27:23Z Itsharshitt28 940812 /* संगीत */ 6631671 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = उड़ता तीर | image = | caption = | director = आकाश ए. कौशिक | writer = आकाश ए. कौशिक | producer = [[करण जौहर]]<br>अदार पूनावाला<br>अपूर्वा मेहता<br>गुनीत मोंगा कपूर<br>अचिन जैन | starring = [[आयुष्मान खुराना]]<br>[[सारा अली खान]]<br>राहुल बोस<br>राम कपूर<br>सुहैल नैय्यर<br>गुलशन ग्रोवर<br>रघुबीर यादव<br>बृजेंद्र कला<br>अक्षत तिवारी | music = सचिन-जिगर | studio = [[धर्मा प्रोडक्शन्स]]<br>सिख्या एंटरटेनमेंट | distributor = | released = {{Film date|2026|10|23}} | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | genre = जासूसी, कॉमेडी, एक्शन | budget = | gross = }} '''उड़ता तीर''' एक आगामी हिंदी स्पाय एक्शन-कॉमेडी फिल्म है, जिसमें [[आयुष्मान खुराना]] और [[सारा अली खान]] मुख्य भूमिकाओं में हैं।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/udta-teer-trailer-ayushmann-khurrana-forgets-pakistani-jasoos-spy-comedy-dharma-productions-10890975/|title=Udta Teer trailer: Ayushmann Khurrana forgets he is a Pakistani ‘jasoos’ in this spy comedy|date=2026-09-23|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-09-25}}</ref> यह फिल्म पहले 9 अक्टूबर 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज होने वाली थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/entertainment/post/did-ayushmann-khurrana-flip-the-script-of-dhurandhar-in-udta-teer-trailer-raises-expectations|title=आयुष्मान खुराना ने 'उड़ता तीर' में पलट दी 'धुरंधर' की कहानी!|date=2026-09-24|website=The Lallantop|language=hi|access-date=2026-09-25}}</ref> अब इसे 23 ऑक्टोबर 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज़ किया जायेगा। ==कथानक== बिलाल अहमद [[पाकिस्तान]] की खुफिया एजेंसी का एक होशियार जासूस है। उसे एक गुप्त मिशन पर [[भारत]] भेजा जाता है। भारत आते ही एक धमाके में वह गंभीर रूप से घायल हो जाता है और अपनी याददाश्त खो बैठता है। जब उसकी आँख खुलती है तो उसे लगता है कि वह पाकिस्तानी नहीं, बल्कि भारत के आतंकवाद विरोधी दस्ते का एक देशभक्त अफसर है। भारत की एक महिला अफसर उसे अपने दस्ते में भर्ती कर लेती है और उसे बताती है कि उसके माता-पिता आतंकवादी हमले में मारे गए थे, इसलिए वह देश की सेवा कर रहा है। बिलाल इस बात को सच मान लेता है। अब बिलाल तिरंगा लहराता है, भारत माता की जय बोलता है और पाकिस्तान के भेजे हुए जासूसों को ही पकड़ने लगता है। यह देखकर पाकिस्तान में उसके आका हैरान रह जाते हैं कि उनका जासूस दुश्मन देश का भक्त कैसे बन गया। इसी बीच एक खूंखार आतंकवादी अजहर मकसूद भारत में बड़े हमले की साजिश के साथ घुस आता है। अब पूरे देश की सुरक्षा की जिम्मेदारी अनजाने में बिलाल पर आ जाती है। फिल्म की कहानी इसी उलझन के इर्द-गिर्द घूमती है कि क्या बिलाल को अपनी असली पहचान याद आएगी या वह हमेशा के लिए भारतीय बनकर ही रहेगा। ==ढालना== *[[आयुष्मान खुराना]] – बिलाल अहमद *[[सारा अली खान]] *[[पारुल गुलाटी]] – करिश्मा *[[राम कपूर]] *प्रमोद संघी – अर्जुन *[[मुकुल देव]] *[[गुलशन ग्रोवर]] *[[राहुल बोस]] *सुहैल नैयर *[[बृजेंद्र कला]] *[[imdbname:17399999|अक्षत तिवारी]] ==निर्माण== '''विकास''' आकाश ए. कौशिक ने इस फ़िल्म का निर्देशन किया है — इस फिल्म से वे अपने निर्देशन की शुरुआत कर रहे हैं<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/udta-teer-ayushmann-khurrana-and-sara-ali-khans-spy-comedy-gets-new-release-date/article71447002.ece |title=Udta Teer - Ayushman Khurrana and Sara Ali Khan spy comedy gets new release |work=[द हिंदू]] |access-date=11 September 2026}}</ref>। यह फिल्म [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/entertainment/bollywood-udta-teer-trailer-out-ayushmann-khurrana-play-pakistani-spy-in-this-comedy-movie-watch-here-40382692.html?app=true&utm_source=referral&utm_medium=social&utm_campaign=deeplink|title=Udta Teer Trailer: हिंदुस्तानी देशभक्त बना पाकिस्तानी जासूस, Ayushmann Khurrana की स्पाई कॉमेडी का ट्रेलर आउट - udta teer trailer out ayushmann khurrana play pakistani spy in this comedy movie watch here|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-09-25}}</ref> और सिख्या एंटरटेनमेंट के बैनर तले बनी है। इसके निर्माताओं में [[करण जौहर]] और गुनीत मोंगा शामिल हैं। '''ढलाई''' इस फ़िल्म में मुकुल देव ने मुख्य भूमिका निभाई थी, परंतु 23 मई 2025 को उनकी मृत्यु 54 वर्ष की उम्र मे हुई थी। फ़िल्म के ट्रेलर लौंच के दौरान आयुष्मान खुराना और आकाश ए कौशिक ने उन्हे याद किया।<ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/entertainment/we-sadly-underutilised-him-ayushmann-khurrana-remembers-mukul-dev-at-udta-teer-trailer-launch-12088523/amp/1 |title='We sadly underutilised him' - Ayushman Khurrana remembers Mukul Dev at Udta Teer trailer launch. |access-date=26 September 2026}}</ref> ==संगीत== {{Infobox album | name = उड़ता तीर | type = संगीत | artist = [[सचिन–जिगर]] | released = 16 ऑक्टोबर 2026 | genre = फीचर फ़िल्म साउंडट्रैक | length = 16:23 | language = हिंदी | label = सोनी म्युज़िक इंडिया | producer = सचिन–जिगर | prev_title = चाँद मेरा दिल | prev_year = 2026 | next_title = किंग | next_year = 2026 }} फिल्म का संगीत सचिन-जिगर ने तैयार किया था और गीत अमिताभ भट्टाचार्य ने लिखे थे। अज़ीम दयानी ने संगीत पर्यवेक्षक के रूप में कार्य किया। साउंडट्रैक का पहला सिंगल "भूतनी का" था, जिसे काका, ट्विंकल अग्रवाल और अमिताभ भट्टाचार्य ने गाया था। यह गाना 29 सितंबर 2026 को सोनी म्यूजिक इंडिया के माध्यम से रिलीज़ हुआ था। दूसरा सिंगल, "चूज़े", जिसे एमीवे बंटाई और जिगर सरैया ने गाया था , 3 अक्टूबर 2026 को रिलीज़ हुआ था। {{Track listing | headline = ट्रैक लिस्टिंग | total_length = 16:23 | extra_column = गायक | title1 = चूज़े | extra1 = [[सचिन–जिगर]], सुरैया, इनोवे बँटाइ | length1 = 3:25 | title2 = चैन | extra2 = [[अरिजीत सिंह]] | length2 = 3:37 | title3 = उड़ता तीर (Title Track) | extra3 = राघव चैतन्य, सिमरन चौधरी | length3 = 2:36 | title4 = भूतनी का | extra4 = काका, ट्विंकल अग्रवाल, [[अमिताभ भट्टाचार्य]] | length4 = 3:33 | title5 = जय हिंद | extra5 = [[सिद्धार्थ महादेवन]], शिवम महादेवन | length5 = 3:12 }} ==संदर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] f5jiem2cx5ogv45tqzkaa8h72ybixu8 6631676 6631671 2026-10-21T06:35:22Z RJ Raawat 670084 [[Special:Contributions/Itsharshitt28|Itsharshitt28]] ([[User talk:Itsharshitt28|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6631671|6631671]] को पूर्ववत किया 6631676 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = उड़ता तीर | image = | caption = | director = आकाश ए. कौशिक | writer = आकाश ए. कौशिक | producer = [[करण जौहर]]<br>अदार पूनावाला<br>अपूर्वा मेहता<br>गुनीत मोंगा कपूर<br>अचिन जैन | starring = [[आयुष्मान खुराना]]<br>[[सारा अली खान]]<br>राहुल बोस<br>राम कपूर<br>सुहैल नैय्यर<br>गुलशन ग्रोवर<br>रघुबीर यादव<br>बृजेंद्र कला<br>अक्षत तिवारी | music = सचिन-जिगर | studio = [[धर्मा प्रोडक्शन्स]]<br>सिख्या एंटरटेनमेंट | distributor = | released = {{Film date|2026|10|23}} | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | genre = जासूसी, कॉमेडी, एक्शन | budget = | gross = }} '''उड़ता तीर''' एक आगामी हिंदी स्पाय एक्शन-कॉमेडी फिल्म है, जिसमें [[आयुष्मान खुराना]] और [[सारा अली खान]] मुख्य भूमिकाओं में हैं।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/udta-teer-trailer-ayushmann-khurrana-forgets-pakistani-jasoos-spy-comedy-dharma-productions-10890975/|title=Udta Teer trailer: Ayushmann Khurrana forgets he is a Pakistani ‘jasoos’ in this spy comedy|date=2026-09-23|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-09-25}}</ref> यह फिल्म पहले 9 अक्टूबर 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज होने वाली थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/entertainment/post/did-ayushmann-khurrana-flip-the-script-of-dhurandhar-in-udta-teer-trailer-raises-expectations|title=आयुष्मान खुराना ने 'उड़ता तीर' में पलट दी 'धुरंधर' की कहानी!|date=2026-09-24|website=The Lallantop|language=hi|access-date=2026-09-25}}</ref> अब इसे 23 ऑक्टोबर 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज़ किया जायेगा। ==कथानक== बिलाल अहमद [[पाकिस्तान]] की खुफिया एजेंसी का एक होशियार जासूस है। उसे एक गुप्त मिशन पर [[भारत]] भेजा जाता है। भारत आते ही एक धमाके में वह गंभीर रूप से घायल हो जाता है और अपनी याददाश्त खो बैठता है। जब उसकी आँख खुलती है तो उसे लगता है कि वह पाकिस्तानी नहीं, बल्कि भारत के आतंकवाद विरोधी दस्ते का एक देशभक्त अफसर है। भारत की एक महिला अफसर उसे अपने दस्ते में भर्ती कर लेती है और उसे बताती है कि उसके माता-पिता आतंकवादी हमले में मारे गए थे, इसलिए वह देश की सेवा कर रहा है। बिलाल इस बात को सच मान लेता है। अब बिलाल तिरंगा लहराता है, भारत माता की जय बोलता है और पाकिस्तान के भेजे हुए जासूसों को ही पकड़ने लगता है। यह देखकर पाकिस्तान में उसके आका हैरान रह जाते हैं कि उनका जासूस दुश्मन देश का भक्त कैसे बन गया। इसी बीच एक खूंखार आतंकवादी अजहर मकसूद भारत में बड़े हमले की साजिश के साथ घुस आता है। अब पूरे देश की सुरक्षा की जिम्मेदारी अनजाने में बिलाल पर आ जाती है। फिल्म की कहानी इसी उलझन के इर्द-गिर्द घूमती है कि क्या बिलाल को अपनी असली पहचान याद आएगी या वह हमेशा के लिए भारतीय बनकर ही रहेगा। ==ढालना== *[[आयुष्मान खुराना]] – बिलाल अहमद *[[सारा अली खान]] *[[पारुल गुलाटी]] – करिश्मा *[[राम कपूर]] *प्रमोद संघी – अर्जुन *[[मुकुल देव]] *[[गुलशन ग्रोवर]] *[[राहुल बोस]] *सुहैल नैयर *[[बृजेंद्र कला]] *[[imdbname:17399999|अक्षत तिवारी]] ==निर्माण== '''विकास''' आकाश ए. कौशिक ने इस फ़िल्म का निर्देशन किया है — इस फिल्म से वे अपने निर्देशन की शुरुआत कर रहे हैं<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/udta-teer-ayushmann-khurrana-and-sara-ali-khans-spy-comedy-gets-new-release-date/article71447002.ece |title=Udta Teer - Ayushman Khurrana and Sara Ali Khan spy comedy gets new release |work=[द हिंदू]] |access-date=11 September 2026}}</ref>। यह फिल्म [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/entertainment/bollywood-udta-teer-trailer-out-ayushmann-khurrana-play-pakistani-spy-in-this-comedy-movie-watch-here-40382692.html?app=true&utm_source=referral&utm_medium=social&utm_campaign=deeplink|title=Udta Teer Trailer: हिंदुस्तानी देशभक्त बना पाकिस्तानी जासूस, Ayushmann Khurrana की स्पाई कॉमेडी का ट्रेलर आउट - udta teer trailer out ayushmann khurrana play pakistani spy in this comedy movie watch here|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-09-25}}</ref> और सिख्या एंटरटेनमेंट के बैनर तले बनी है। इसके निर्माताओं में [[करण जौहर]] और गुनीत मोंगा शामिल हैं। '''ढलाई''' इस फ़िल्म में मुकुल देव ने मुख्य भूमिका निभाई थी, परंतु 23 मई 2025 को उनकी मृत्यु 54 वर्ष की उम्र मे हुई थी। फ़िल्म के ट्रेलर लौंच के दौरान आयुष्मान खुराना और आकाश ए कौशिक ने उन्हे याद किया।<ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/entertainment/we-sadly-underutilised-him-ayushmann-khurrana-remembers-mukul-dev-at-udta-teer-trailer-launch-12088523/amp/1 |title='We sadly underutilised him' - Ayushman Khurrana remembers Mukul Dev at Udta Teer trailer launch. |access-date=26 September 2026}}</ref> ==संगीत== {{Infobox album | name = उड़ता तीर | type = संगीत | artist = [[सचिन–जिगर]] | released = 16 ऑक्टोबर 2026 | genre = फीचर फ़िल्म साउंडट्रैक | length = 16:23 | language = हिंदी | label = सोनी म्युज़िक इंडिया | producer = सचिन–जिगर | prev_title = चाँद मेरा दिल | prev_year = 2026 | next_title = किंग | next_year = 2026 }} फिल्म का संगीत सचिन-जिगर ने तैयार किया था और गीत अमिताभ भट्टाचार्य ने लिखे थे। अज़ीम दयानी ने संगीत पर्यवेक्षक के रूप में कार्य किया। साउंडट्रैक का पहला सिंगल "भूतनी का" था, जिसे काका, ट्विंकल अग्रवाल और अमिताभ भट्टाचार्य ने गाया था। यह गाना 29 सितंबर 2026 को सोनी म्यूजिक इंडिया के माध्यम से रिलीज़ हुआ था। दूसरा सिंगल, "चूज़े", जिसे एमीवे बंटाई और जिगर सरैया ने गाया था , 3 अक्टूबर 2026 को रिलीज़ हुआ था। ==संदर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] 2shk9y96sh2x8cm2aur5pf8suaus9tk 6631677 6631676 2026-10-21T06:35:46Z RJ Raawat 670084 [[Special:Contributions/Itsharshitt28|Itsharshitt28]] ([[User talk:Itsharshitt28|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6631630|6631630]] को पूर्ववत किया 6631677 wikitext text/x-wiki {{कृत्रिम बुद्धि सामग्री|date=अक्टूबर 2026}}{{Infobox film | name = उड़ता तीर | image = | caption = | director = आकाश ए. कौशिक | writer = आकाश ए. कौशिक | producer = [[करण जौहर]]<br>अदार पूनावाला<br>अपूर्वा मेहता<br>गुनीत मोंगा कपूर<br>अचिन जैन | starring = [[आयुष्मान खुराना]]<br>[[सारा अली खान]]<br>राहुल बोस<br>राम कपूर<br>सुहैल नैय्यर<br>गुलशन ग्रोवर<br>रघुबीर यादव<br>बृजेंद्र कला<br>अक्षत तिवारी | music = सचिन-जिगर | studio = [[धर्मा प्रोडक्शन्स]]<br>सिख्या एंटरटेनमेंट | distributor = | released = {{Film date|2026|10|23}} | runtime = | country = भारत | language = हिन्दी | genre = जासूसी, कॉमेडी, एक्शन | budget = | gross = }} '''उड़ता तीर''' एक आगामी हिंदी स्पाय एक्शन-कॉमेडी फिल्म है, जिसमें [[आयुष्मान खुराना]] और [[सारा अली खान]] मुख्य भूमिकाओं में हैं।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/udta-teer-trailer-ayushmann-khurrana-forgets-pakistani-jasoos-spy-comedy-dharma-productions-10890975/|title=Udta Teer trailer: Ayushmann Khurrana forgets he is a Pakistani ‘jasoos’ in this spy comedy|date=2026-09-23|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-09-25}}</ref> यह फिल्म पहले 9 अक्टूबर 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज होने वाली थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/entertainment/post/did-ayushmann-khurrana-flip-the-script-of-dhurandhar-in-udta-teer-trailer-raises-expectations|title=आयुष्मान खुराना ने 'उड़ता तीर' में पलट दी 'धुरंधर' की कहानी!|date=2026-09-24|website=The Lallantop|language=hi|access-date=2026-09-25}}</ref> अब इसे 23 ऑक्टोबर 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज़ किया जायेगा। ==कथानक== बिलाल अहमद [[पाकिस्तान]] की खुफिया एजेंसी का एक होशियार जासूस है। उसे एक गुप्त मिशन पर [[भारत]] भेजा जाता है। भारत आते ही एक धमाके में वह गंभीर रूप से घायल हो जाता है और अपनी याददाश्त खो बैठता है। जब उसकी आँख खुलती है तो उसे लगता है कि वह पाकिस्तानी नहीं, बल्कि भारत के आतंकवाद विरोधी दस्ते का एक देशभक्त अफसर है। भारत की एक महिला अफसर उसे अपने दस्ते में भर्ती कर लेती है और उसे बताती है कि उसके माता-पिता आतंकवादी हमले में मारे गए थे, इसलिए वह देश की सेवा कर रहा है। बिलाल इस बात को सच मान लेता है। अब बिलाल तिरंगा लहराता है, भारत माता की जय बोलता है और पाकिस्तान के भेजे हुए जासूसों को ही पकड़ने लगता है। यह देखकर पाकिस्तान में उसके आका हैरान रह जाते हैं कि उनका जासूस दुश्मन देश का भक्त कैसे बन गया। इसी बीच एक खूंखार आतंकवादी अजहर मकसूद भारत में बड़े हमले की साजिश के साथ घुस आता है। अब पूरे देश की सुरक्षा की जिम्मेदारी अनजाने में बिलाल पर आ जाती है। फिल्म की कहानी इसी उलझन के इर्द-गिर्द घूमती है कि क्या बिलाल को अपनी असली पहचान याद आएगी या वह हमेशा के लिए भारतीय बनकर ही रहेगा। ==ढालना== *[[आयुष्मान खुराना]] – बिलाल अहमद *[[सारा अली खान]] *[[पारुल गुलाटी]] – करिश्मा *[[राम कपूर]] *प्रमोद संघी – अर्जुन *[[मुकुल देव]] *[[गुलशन ग्रोवर]] *[[राहुल बोस]] *सुहैल नैयर *[[बृजेंद्र कला]] *[[imdbname:17399999|अक्षत तिवारी]] ==निर्माण== '''विकास''' आकाश ए. कौशिक ने इस फ़िल्म का निर्देशन किया है — इस फिल्म से वे अपने निर्देशन की शुरुआत कर रहे हैं<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/udta-teer-ayushmann-khurrana-and-sara-ali-khans-spy-comedy-gets-new-release-date/article71447002.ece |title=Udta Teer - Ayushman Khurrana and Sara Ali Khan spy comedy gets new release |work=[द हिंदू]] |access-date=11 September 2026}}</ref>। यह फिल्म [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/entertainment/bollywood-udta-teer-trailer-out-ayushmann-khurrana-play-pakistani-spy-in-this-comedy-movie-watch-here-40382692.html?app=true&utm_source=referral&utm_medium=social&utm_campaign=deeplink|title=Udta Teer Trailer: हिंदुस्तानी देशभक्त बना पाकिस्तानी जासूस, Ayushmann Khurrana की स्पाई कॉमेडी का ट्रेलर आउट - udta teer trailer out ayushmann khurrana play pakistani spy in this comedy movie watch here|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-09-25}}</ref> और सिख्या एंटरटेनमेंट के बैनर तले बनी है। इसके निर्माताओं में [[करण जौहर]] और गुनीत मोंगा शामिल हैं। '''ढलाई''' इस फ़िल्म में मुकुल देव ने मुख्य भूमिका निभाई थी, परंतु 23 मई 2025 को उनकी मृत्यु 54 वर्ष की उम्र मे हुई थी। फ़िल्म के ट्रेलर लौंच के दौरान आयुष्मान खुराना और आकाश ए कौशिक ने उन्हे याद किया।<ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/entertainment/we-sadly-underutilised-him-ayushmann-khurrana-remembers-mukul-dev-at-udta-teer-trailer-launch-12088523/amp/1 |title='We sadly underutilised him' - Ayushman Khurrana remembers Mukul Dev at Udta Teer trailer launch. |access-date=26 September 2026}}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] m62p6shlu2942go3jbvhlgtrmq22se7 ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस 0 1619407 6631563 6619454 2026-10-20T17:26:54Z ManjurKhan 341792 /* */ 6631563 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party | name = ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस | abbreviation = एम॰ए॰आई॰टी॰सी॰ (आधिकारिक)<br />एम॰टी॰एम॰सी॰ (वैकल्पिक) | logo = [[File:Mamata All India Trinamool Congress New Logo.jpg|250px]] | colorcode = {{party color|Mamata All India Trinamool Congress}} | chairperson = [[ममता बनर्जी]] |general_secretary = [[अभिषेक बनर्जी]] |loksabha_leader = [[अभिषेक बनर्जी]]<ref>{{cite web|url=https://eisamay.com/west-bengal-news/kolkata-news/new-tmc-committee-announced-subrata-bakshi-steps-down-chandrima-bhattacharya-remains-state-president-abhishek-banerjee-stays-in-same-post/200506078.cms|title=সর্বভারতীয় সাধারণ সম্পাদক অভিষেকই, সঙ্গে ‘যুগ্ম’ ডেরেক ও দোলা|publisher=এই সময়|date=6 जून 2026}}</ref> |rajyasabha_leader = [[डेरेक ओ'ब्रायन (राजनीतिज्ञ)|डेरेक ओ'ब्रायन]] | foundation = {{Start date|2026|09|18|df=y}} |founder=[[ममता बनर्जी]] | split = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस]] | headquarters = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], भारत | ideology = | position = [[मध्यमार्गी राजनीति|मध्यमार्ग]] | colours = {{color box|{{party color|Mamata All India Trinamool Congress}}|border=darkgray}} टील (Teal) |loksabha_seats = {{Composition bar|8|543|hex={{party color|Mamata All India Trinamool Congress}}}} |rajyasabha_seats = {{Composition bar|9|245|hex={{party color|Mamata All India Trinamool Congress}}}} |state_seats_name = [[भारत की राज्य विधानसभाएं|राज्य विधानसभाएं]] |state_seats = {{Composition bar|21|4131|hex= {{party color|Mamata All India Trinamool Congress}}}} {{hidden |भारतीय राज्य |headerstyle=background:#ccccff |style=text-align:center; | {{Composition bar|15|294|hex={{party color|Mamata All India Trinamool Congress}}}} ([[पश्चिम बंगाल विधान सभा|पश्चिम बंगाल]]) {{composition bar|5|60|hex= {{party color|Mamata All India Trinamool Congress}}}} ([[मेघालय विधान सभा|मेघालय]]) {{composition bar|1|126|hex= {{party color|Mamata All India Trinamool Congress}}}} ([[असम विधान सभा|असम]]) }} |no_states = {{Composition bar|0|31|hex={{party color|All India Trinamool Congress}}}} | eci =[[भारत में राजनीतिक दलों की सूची|पंजीकृत-गैर मान्यता प्राप्त]] |alliance=[[भारतीय राष्ट्रीय विकासात्मक समावेशी गठबंधन|इंडिया (INDIA)]] (2026–वर्तमान) | slogan=''[[जॉय बांग्ला|जय बांग्ला]]''<br>''[[खॅला हॉबे]]'' (चुनावी नारा)<br>''[[माँ माटि मानूश]]'' (राजनीतिक नारा) | symbol = [[File:Indian Election Symbol Football Player.jpg|150px]] | flag = | website = }} '''ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस''' (संक्षिप्त रूप: '''एम॰ए॰आई॰टी॰सी॰'''), जिसे सामान्य रुप से '''ममता तृणमूल कांग्रेस''' (संक्षिप्त रूप: एम॰टी॰एम॰सी॰) भी कहा जाता है, भारतीय राज्य [[पश्चिम बंगाल]] का एक [[राजनीतिक दल]] है। यह [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस]] (टी॰एम॰सी॰) के 2026 में हुए विभाजन के बाद उभरे दो धड़ों में से एक है; इसका दूसरा धड़ा [[डेमोक्रेटिक तृणमूल कांग्रेस]] है। इस दल का नेतृत्व पश्चिम बंगाल की पूर्व [[पश्चिम बंगाल के मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] [[ममता बनर्जी]] कर रही हैं। == पृष्ठभूमि == [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026 के पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव]] में हार के बाद सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस में आंतरिक विभाजन हो गया, जिसके परिणामस्वरूप इस दल का गठन हुआ। ममता बनर्जी के नेतृत्व वाले धड़े ने पार्टी का पुनर्गठन किया।<ref name="news18-59">{{cite news |title=Trinamool Does A 'Shinde' On Mamata? Ritabrata Banerjee Secures 59 MLA Signatures, Meets Speaker |url=https://www.news18.com/india/trinamool-does-a-shinde-on-mamata-ritabrata-banerjee-secures-59-mla-signatures-meets-speaker-ws-l-10128131.html |access-date=18 सितंबर 2026 |work=News18 |date=3 जून 2026}}</ref><ref name="abhpl-lop">{{cite news |title=West Bengal Speaker Approves TMC's Expelled Legislator Ritabrata Banerjee As Leader Of Opposition |url=https://news.abplive.com/cities/west-bengal-speaker-approves-tmc-expelled-legislator-ritabrata-banerjee-as-leader-of-opposition-mamata-banerjee-1847952/amp |access-date=18 सितंबर 2026 |work=एबीपी लाइव |date=3 जून 2026}}</ref><ref name="bhaskar-notices">{{cite news |title=Notices issued to 10 rebel TMC MLAs in West Bengal: Assembly Secretariat seeks response over disqualification petition within 7 days |url=https://www.bhaskarenglish.in/national/news/west-bengal-assembly-disqualification-notice-tmc-rebel-mlas-139043994.html |access-date=18 सितंबर 2026 |work=Bhaskar English |date=16 सितंबर 2026}}</ref> 18 सितंबर 2026 को, [[भारत निर्वाचन आयोग]] ने ममता बनर्जी के नेतृत्व वाले गुट को ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस नाम और [[फुटबॉल खिलाड़ी]] चुनाव चिह्न आवंटित किया। वहीं दूसरे धड़े को [[डेमोक्रेटिक तृणमूल कांग्रेस]] नाम दिया गया और उसे [[लिफाफा|लिफ़ाफ़ा]] चुनाव चिह्न आवंटित किया गया। आगामी उपचुनावों के उद्देश्य से इन दोनों समूहों को पश्चिम बंगाल, [[मेघालय]] और [[त्रिपुरा]] में मान्यता प्राप्त राजनीतिक दलों के रूप में माना गया।<ref name="etv-symbols">{{cite news |title=Election Commission Allots 'Football Player' Symbol To Mamata Faction; Ritabrata Group Gets 'Envelope' Symbol |url=https://www.etvbharat.com/en/bharat/election-commission-allots-football-player-symbol-to-mamata-faction-ritabrata-group-gets-envelope-symbol-tmc-enn26091803556 |access-date=18 सितंबर 2026 |work=ईटीवी भारत |date=18 सितंबर 2026}}</ref><ref name="toi-mamata-name">{{cite news |title=TMC becomes 'Mamata All India Trinamool Congress'; Didi gets football player as symbol |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/tmc-becomes-mamata-all-india-trinamool-congress-didi-gets-football-player-as-symbol/articleshow/134330524.cms |access-date=18 सितंबर 2026 |work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |date=18 सितंबर 2026}}</ref> == नेतृत्व == === अध्यक्षों की सूची === यह ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस के [[अध्यक्ष|अध्यक्षों]] की सूची है: {| class="wikitable sortable" ! चित्र ! नाम ! कार्यकाल प्रारंभ ! कार्यकाल समाप्त ! सन्दर्भ |- |[[File:Mamata Banerjee - Kolkata 2011-12-08 7531 (cropped).JPG|133x133px]] |'''[[ममता बनर्जी]]''' |18 सितंबर 2026 |''वर्तमान'' |<ref name=":1">{{Cite news |last=Chakrabarty |first=Sreeparna |date=2026-09-18 |title=Mamata Banerjee, rebel Trinamool faction allotted new party names, symbols by ECI |url=https://www.thehindu.com/news/national/west-bengal/mamata-ritabrata-trinamool-factions-allotted-new-party-names-symbols-by-eci/article71480013.ece |access-date=2026-09-18 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> |} === राष्ट्रीय महासचिवों की सूची === यह ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस के राष्ट्रीय [[महासचिव|महासचिवों]] की सूची है: {| class="wikitable sortable" ! चित्र ! नाम ! कार्यकाल प्रारंभ ! कार्यकाल समाप्त ! सन्दर्भ |- |[[File:Abhishek Banerjee Photo.jpg|100x100px]] |'''[[अभिषेक बनर्जी]]''' |18 सितंबर 2026 |''वर्तमान'' |<ref>{{Cite web |last=দত্ত |first=অভিরূপ |date=2026-06-05 |title=সর্বভারতীয় সাধারণ সম্পাদক অভিষেকই, সঙ্গে ‘যুগ্ম’ ডেরেক ও দোলা |url=https://eisamay.com/west-bengal-news/kolkata-news/new-tmc-committee-announced-subrata-bakshi-steps-down-chandrima-bhattacharya-remains-state-president-abhishek-banerjee-stays-in-same-post/200506078.cms |access-date=2026-09-18 |website=Eisamay Online |language=bn}}</ref> |} == इन्हें भी देखें == * [[डेमोक्रेटिक तृणमूल कांग्रेस]] * [[नेशनलिस्ट सिटिजन्स पार्टी ऑफ इंडिया]] == सन्दर्भ == {{reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:राजनीतिक दल]] [[श्रेणी:भारत के राजनीतिक दल]] spz2ekri8f4uxunbqmjcwugfy6aq2mn नय्यी नवेली 0 1619626 6631674 6630578 2026-10-21T06:32:47Z Itsharshitt28 940812 6631674 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = | caption = | director = बालाजी मोहन | screenplay = दिव्य निधि शर्मा | story = हिमांशु शर्मा | producer = {{plainlist| *आनंद एल. राय *हिमांशु शर्मा }} | starring = {{plainlist| * [[यामी गौतम]] * आदिनाथ कोठारे }} | cinematography = ऋषि पंजाबी | editing = सुमीत कोटियान | music = जी. वी. प्रकाश कुमार | studio = {{plainlist| *आमाज़ॉन एम जी एम स्टूडियोज़ *कलर येल्लो प्रोडक्शंस }} | distributor = पी वी आर इनॉक्स | released = {{Film date|2026|10|16|df=y}} | country = भारत | language = हिंदी }} '''नय्यी नवेली''' हिन्दी भाषा की भारतीय ड्रामा फिल्म है। फ़िल्म को हिमांशु शर्मा और दिव्य निधि शर्मा ने लिखा है। फ़िल्म को अमेज़न एमजीएम स्टूडियोज और कलर येलो प्रोडक्शंस के बैनर तले बालाजी मोहन ने निर्मित किया है। इसमें यामी गौतम मुख्य अभिनय भूमिका में हैं। यह फिल्म तमिल फिल्म निर्माता बालाजी मोहन की बॉलीवुड में निर्देशन की पहली फिल्म है। यह फिल्म [[दशहरा]] त्योहार के अवसर पर 16 अक्टूबर 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज हुई थी। ==कथानक== फिल्म की शुरुआत उत्तर प्रदेश के मेरठ में पिंकी बुआ की शादी से होती है, जबकि राजा और उसका परिवार मोहिनी की तलाश में है। राजा का भाई और उसका दोस्त बंतु, मोहिनी की पूजा करते हुए वीडियो रिकॉर्ड कर लेते हैं और पुजारी की मदद से उसका अपहरण कर लेते हैं। वे उसे एक कमरे में गांठों से बांधकर बंद कर देते हैं, जबकि शादी की रस्में चलती रहती हैं। परिवार पिंकी बुआ को विदाई देता है। अगली सुबह बंतु परिवार को इकट्ठा करता है और उन्हें बताता है कि भाभी (मोहिनी) डायन है, जिस पर परिवार उसे डांटता है और पीटता है। बंटू, राजा से उनकी पहली मुलाकात के बारे में पूछता है। राजा बताता है कि उसकी मुलाकात मोहिनी से एक पार्टी में हुई थी और मोहिनी को देखने के बाद उसके बॉस की झूमर दुर्घटना में मौत हो गई थी। वह उस रात मोहिनी के साथ बिताए गए सफर और उनके बीच के सुखद पलों के बारे में भी बताता है। बंटू को उस दौरान मोहिनी के व्यवहार में कुछ संदेह होता है। वह यह भी बताता है कि मोहिनी को देखने के बाद उसके दोस्त की जुबान कैसे चली गई। इसी बीच परिवार मोहिनी के आने के बाद परिवार में हुई अच्छी बातों के बारे में बताता है, जिनमें पिंकी की शादी भी शामिल है। फिर बंटू मोहिनी के घर पर सगाई के दौरान हुई एक घटना बताता है, जहाँ उसने एक बूढ़ी औरत को बालकनी से धक्का देने की कोशिश की थी। वह शादी के दौरान और बाद की कुछ घटनाओं का भी जिक्र करता है। इससे सबके मन में शक पैदा होता है, लेकिन राजा इस पर विश्वास करने से इनकार कर देता है। एक फोटोग्राफर उनके घर आता है और मोहिनी को बंद कमरे से बाहर निकालता है। वह आती है और पूरा परिवार भयभीत हो जाता है। बंटू उस पर शिव मंदिर से लाया हुआ सिंदूर फेंक देता है, जिससे वह बालकनी की रेलिंग से नीचे गिर जाती है। वह अपना असली रूप प्रकट करती है और परिवार डर जाता है और उससे पूछता है कि क्या वह डायन है। वह मंत्र का जाप करती है और साबित करती है कि वह डायन नहीं है और संकेत देती है कि उनके बीच कोई राक्षस है। सभी के आश्चर्य के बीच, राजा रावण में परिवर्तित हो जाता है और पूरे परिवार और मोहिनी पर हमला करने लगता है। मोहिनी उसे काबू में कर लेती है और उसे मानव रूप में वापस ले आती है। जब परिवार वाले उससे पूछते हैं कि वह कौन है और उनका बेटा रावण क्यों बन गया, तो वह कालशील के बारे में बताती है, जो त्रेतायुग में रावण के ससुर मायासुर का एक शक्तिशाली रत्न था। वह बताती है कि रावण ने मायासुर को हराकर कालशील प्राप्त किया और मंदोदरी से विवाह किया। मोहिनी कहती है कि रावण की मृत्यु के बाद, कालशील मंदोदरी को दे दिया गया और उससे और उसकी आने वाली पीढ़ियों से इसे और सभी महिलाओं को दुष्ट, व्यभिचारी पुरुषों से बचाने का अनुरोध किया गया। मोहिनी उसी पीढ़ी से है। मोहिनी बताती है कि द्वापरयुग में दुर्योधन ने कालशील को छीन लिया था और वह गायब हो गया था। फिर वह बताती है कि जिस घर में परिवार रहता है वह रावण के ससुराल का है और राजा की कुंडली रावण की कुंडली से मेल खाती है। मोहिनी कहती है कि उसकी मुलाकात राजा से संयोगवश हुई और वह कालाशील की तलाश में परिवार में दाखिल हुई, लेकिन वास्तव में उसे राजा से प्रेम हो गया क्योंकि वह एक सज्जन व्यक्ति है। लेकिन उसे यह जानकर गहरा सदमा लगा कि कालाशील घर से चोरी हो गई है। मोहिनी कहती है कि दशहरा के दौरान कालाशील की शक्ति बढ़ जाएगी और उसे रावण से लड़ना होगा। राजा जागता है, उसे कुछ भी याद नहीं है और वह सोचता है कि उसके परिवार ने उसकी पत्नी को चोट पहुंचाई है। इसी बीच परिवार अपनी जान और संपत्ति बचाने के लिए घर छोड़ने का फैसला करता है, लेकिन यात्रा के दौरान रामलीला देखने के बाद वापस लौट आता है। एक राक्षसी शक्ति एक समूह को बंदी बना लेती है और उन्हें रावण के भारतीय (रिश्तेदारों) के रूप में ज़ॉम्बी में बदल देती है, जिन्हें केवल मोहिनी और परिवार ही देख सकते हैं। जब परिवार रावण से लड़ने की तैयारी कर रहा होता है, तो उन्हें पता चलता है कि उनके रिश्तेदारों में से एक भूत है और वह मारीच की पत्नी है जो अपने पति की मृत्यु का बदला लेने आई है और उसी ने कालाशील चुराया है। रावण कालाशील प्राप्त कर लेता है और अपने आसपास के क्षेत्र पर हमला करके उसे नष्ट करना शुरू कर देता है। वह आती है और पूरा परिवार भयभीत हो जाता है। बंटू उस पर शिव मंदिर से लाया हुआ सिंदूर फेंक देता है, जिससे वह बालकनी की रेलिंग से नीचे गिर जाती है। वह अपना असली रूप प्रकट करती है और परिवार डर जाता है और उससे पूछता है कि क्या वह डायन है। वह मंत्र का जाप करती है और साबित करती है कि वह डायन नहीं है और संकेत देती है और संकेत देती है कि उनके बीच कोई राक्षस है। सभी के आश्चर्य के बीच, राजा रावण में परिवर्तित हो जाता है और पूरे परिवार और मोहिनी पर हमला करने लगता है। मोहिनी उसे काबू में कर लेती है और उसे मानव रूप में वापस ले आती है। जब परिवार वाले उससे पूछते हैं कि वह कौन है और उनका बेटा रावण क्यों बन गया, तो वह कालशील के बारे में बताती है, जो त्रेतायुग में रावण के ससुर मायासुर का एक शक्तिशाली रत्न था। वह बताती है कि रावण ने मायासुर को हराकर कालशील प्राप्त किया और मंदोदरी से विवाह किया। मोहिनी कहती है कि रावण की मृत्यु के बाद, कालशील मंदोदरी को दे दिया गया और उससे और उसकी आने वाली पीढ़ियों से इसे और सभी महिलाओं को दुष्ट, व्यभिचारी पुरुषों से बचाने का अनुरोध किया गया। मोहिनी उसी पीढ़ी से है। मोहिनी बताती है कि द्वापरयुग में दुर्योधन ने कालशील को छीन लिया था और वह गायब हो गया था। फिर वह बताती है कि जिस घर में परिवार रहता है वह रावण के ससुराल का है और राजा की कुंडली रावण की कुंडली से मेल खाती है। मोहिनी श्री राम की उपस्थिति में रावण से लड़ती है और उसका वध कर देती है। रावण मारा जाता है और राजा का शरीर वहीं छोड़ देता है, जिससे परिवार का पुनर्मिलन हो जाता है। अंत में, मोहिनी को फिर से कालाशील प्राप्त हो जाता है। ==कलाकार== *[[यामी गौतम]] *मीता वशिष्ठ *सोनल झा *सुनीता राजवार *राजेश दुबे *आदित्य कुलश्रेष्ठ *अदिनाथ एम. कोठारे *प्रतीक पचौरी *सुष्मिता मुखर्जी == निर्माण == '''कलाकार चयन''' शुरुआत में [[कृति सैनॉन]] ने फिल्म में मुख्य अभिनेत्री के रूप में काम करने के लिए साइन किया था।<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Aman |date=2024-11-21 |title=Following Shraddha's Steps? After Bhediya, Kriti Sanon Signs A Horror-Comedy With Aanand L Rai |url=https://www.mensxp.com/entertainment/bollywood/172500-kriti-sanon-signs-horror-comedy-with-aanand-l-rai.html |access-date=2026-08-22 |website=MensXP |language=en-IN}}</ref> बाद में अक्टूबर 2025 में, [[बॉलीवुड हंगामा]] ने बताया कि [[तेरे इश्क में]] और [[कॉकटेल 2]] की व्यस्त शूटिंग के कारण सैनन को फिल्म के लिए फाइनल नहीं किया जा सका।<ref>{{Cite web |date=2025-10-09 |title=SCOOP: Kriti Sanon NOT a part of Aanand L. Rai's Nayi Naveli; Source clarifies, "She's completely focused on Tere Ishk Mein, Cocktail 2 and Don 3" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/scoop-kriti-sanon-not-part-aanand-l-rais-nayi-naveli-source-clarifies-shes-completely-focused-tere-ishk-mein-cocktail-2-don-3/ |access-date=2026-08-22 |website=[[बॉलीवुड हंगामा]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-10 |title=Kriti Sanon not in Aanand L. Rai's 'Nayi Naveli'; The actress focuses on 'Tere Ishk Mein', 'Cocktail 2' and 'Don 3' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/kriti-sanon-not-in-aanand-l-rais-nayi-naveli-the-actress-focuses-on-tere-ishk-mein-cocktail-2-and-don-3/articleshow/124451514.cms |access-date=2026-08-22 |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |issn=0971-8257}}</ref> जनवरी 2026 में यामी गौतम को मुख्य भूमिका के लिए फाइनल किया गया।<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Priyanka |date=2026-01-08 |title=Yami Gautam preparing for a horror-comedy film with Aanand L Rai |url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/yami-gautam-preparing-for-a-horror-comedy-film-with-aanand-l-rai-23611072 |access-date=2026-08-22 |work=Mid-Day}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-01-12 |title=Yami Gautam Dhar's Next is Horror-Comedy 'Nayi Naveli' Backed by Aanand L Rai |url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/yami-gautam-dhars-next-is-horror-comedy-nayi-naveli-backed-by-aanand-l-rai |access-date=2026-08-22 |work=The Hollywood Reporter |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-08-19 |title='Nayyi Navelli': Yami Gautam Dhar to star in Aanand L Rai backed fantasy family-drama |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/nayyi-navelli-yami-gautam-dhar-to-star-in-aanand-l-rai-backed-fantasy-family-drama/article71364838.ece |access-date=2026-10-01 |work=[[द हिंदू]] |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> '''फिल्माने''' यामी गौतम ने 7 अप्रैल 2026 को फिल्म की शूटिंग शुरू की।<ref>{{Cite news |date=2026-04-04 |title=Yami Gautam Dhar to start filming Nayyi Navelli from April 7 |url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/yami-gautam-dhar-to-start-filming-nayyi-navelli-from-april-7-23624062 |access-date=2026-10-01 |work=Mid-Day}}</ref> ==विपणन== प्रोडक्शन हाउस द्वारा 9 सितंबर 2026 को एक टीज़र जारी किया गया था।<ref>{{Cite news |last=Ramachandran |first=Naman |author-link=Naman Ramachandran |date=2026-09-10 |title=Yami Gautam Dhar’s Amazon MGM Studios, Colour Yellow Film ‘Nayyi Navelli’ Unveils Teaser (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/yami-gautam-dhar-nayyi-navelli-teaser-1236856929/ |access-date=2026-09-15 |work=Variety (magazine) |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sonali |first=Kriti |date=2026-09-10 |title=Nayyi Navelli teaser: Branded ‘daayan’, Yami Gautam’s new bride has ‘chudail-pishach’ for breakfast |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/nayyi-navelli-teaser-branded-daayan-yami-gautams-new-bride-has-chudail-pishach-for-breakfast-10871509/ |access-date=2026-09-15 |work=The Indian Express |language=en}}</ref> 30 सितंबर 2026 को फ़िल्म का ट्रेलर जारी किया गया।<ref>{{cite news |url=https://www.amarujala.com/amp/entertainment/bollywood/nayi-naveli-trailer-yami-gautam-stars-in-a-mysterious-family-entertainer-film-releases-on-october-16-2026-09-30 |title=नई नवेली: 'भाभी डायन है?' यामी गौतम की आने वाली फिल्म का ट्रेलर रिलीज; कॉमेडी-रहस्य और एक्शन से भरी दिखी कहानी |access-date=1 October 2026 |language=hi |work=[[अमर उजाला]]}}</ref> ==संगीत== जीवी प्रकाश कुमार ने फिल्म के लिए संगीत तैयार किया।<ref>{{Cite news |last=Tripathi |first=Aradhya |date=2026-06-23 |title='सेफ हैंड में है मेरा हिंदी डेब्यू', अपनी पहली बॉलीवुड फिल्म के संगीत को लेकर उत्साहित हैं जीवी प्रकाश|url =https://www.amarujala.com/entertainment/south-cinema/gv-prakash-kumar-on-his-hindi-debut-from-nayi-naveli-says-yami-gautam-is-lead-my-songs-are-in-safe-hands-2026-06-23| access-date=2026-08-22 |work=[[अमर उजाला]] |language=hi}}</ref><ref>{{cite news|title=G.V. Prakash Kumar on his Hindi debut 'Nayi Naveli': 'Yami Gautam is the lead, so my songs are in safe hands'|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/g-v-prakash-kumar-on-his-hindi-debut-nayi-naveli-yami-gautam-is-the-lead-so-my-songs-are-in-safe-hands/articleshow/131929882.cms|access-date=14 September 2026|work=Times of India}}</ref> पहला एकल गीत "भाभी तबाही" 25 सितंबर 2026 को रिलीज़ हुआ।<ref>{{Cite web |date= 25 September 2026 |title=Bhabhi Tabaahi Song From Nayyi Navelli Out! Yami Gautam Dhar Turns Muh Dikhayi Into A Musical Celebration- Watch|url= https://www.bollywoodbubble.com/bollywood-news/bhabhi-tabaahi-song-from-nayyi-navelli-out-yami-gautam-dhar-turns-muh-dikhayi-into-a-musical-celebration-watch/|access-date= 25 September 2026 |website=Bollywood Bubble }}</ref> {{Track listing | extra_column = गायक | title1 = भाभी तबाही | lyrics1 = वायु | length1 = 4:02 | extra1 = [[नीति मोहन]] | title2 = फटा पटाखा | lyrics2 = वायु | extra2 = मधुबन्ति बगची | length2 = 2:46 }} ==प्रोमोशन== फिल्म 16 अक्टूबर 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज हुई थी।<ref>{{Cite news |last=Iqbal |first=Murtuza |date=2026-08-19 |title=Yami Gautam's Nayyi Navelli All Set To Clash At Box Office With Rajinikanth's Jailer 2 & Rajkummar Rao Starrer Prahaar During Dussehra Weekend |url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/yami-gautams-nayyi-navelli-all-set-to-clash-at-box-office-with-rajinikanths-jailer-2-rajkummar-rao-starrer-prahaar-during-dussehra-weekend |access-date=2026-08-22 |work=[[The Free Press Journal]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sonali |first=Kriti |date=2026-08-20 |title='So this is what I married into': Aditya Dhar has the funniest reaction to Yami Gautam's Nayyi Navelli |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/aditya-dhar-has-the-funniest-reaction-to-yami-gautams-nayyi-navelli-10841411/ |access-date=2026-08-22 |work=[[The Indian Express]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ramachandran |first=Naman |author-link=Naman Ramachandran |date=2026-08-19 |title=Yami Gautam Dhar's 'Nayyi Navelli' Sets October Release From Amazon MGM Studios, Colour Yellow (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/yami-gautam-dhar-nayyi-navelli-october-release-1236837564/ |access-date=2026-08-22 |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |language=en-US}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title}} * {{Bollywood Hungama movie}} [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] 66thcta93scr2i9abmj1kd6cnanyn9y विकिपीडिया:आँकड़े/2026/अक्टूबर 4 1619641 6631485 6631037 2026-10-20T12:14:21Z NeechalBOT 98381 statistics 6631485 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-10-2026 6:14 |Pages = 1394004 |dPages = 53 |Articles = 171815 |dArticles = 37 |Edits = 6606382 |dEdits = 583 |Files = 4702 |dFiles = 0 |Users = 928402 |dUsers = 162 |Ausers = 1129 |dAusers = 4 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-10-2026 6:14 |Pages = 1394058 |dPages = 54 |Articles = 171836 |dArticles = 21 |Edits = 6606949 |dEdits = 567 |Files = 4702 |dFiles = 0 |Users = 928597 |dUsers = 195 |Ausers = 1129 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-10-2026 6:14 |Pages = 1394150 |dPages = 92 |Articles = 171864 |dArticles = 28 |Edits = 6607670 |dEdits = 721 |Files = 4704 |dFiles = 2 |Users = 928786 |dUsers = 189 |Ausers = 1129 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-10-2026 6:14 |Pages = 1394089 |dPages = -61 |Articles = 171851 |dArticles = -13 |Edits = 6608106 |dEdits = 436 |Files = 4705 |dFiles = 1 |Users = 928958 |dUsers = 172 |Ausers = 1076 |dAusers = -53 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =5-10-2026 6:14 |Pages = 1394104 |dPages = 15 |Articles = 171871 |dArticles = 20 |Edits = 6608420 |dEdits = 314 |Files = 4707 |dFiles = 2 |Users = 929124 |dUsers = 166 |Ausers = 1076 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =6-10-2026 6:14 |Pages = 1394107 |dPages = 3 |Articles = 171867 |dArticles = -4 |Edits = 6608839 |dEdits = 419 |Files = 4711 |dFiles = 4 |Users = 929293 |dUsers = 169 |Ausers = 1076 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =7-10-2026 6:14 |Pages = 1394121 |dPages = 14 |Articles = 171894 |dArticles = 27 |Edits = 6609465 |dEdits = 626 |Files = 4714 |dFiles = 3 |Users = 929487 |dUsers = 194 |Ausers = 1061 |dAusers = -15 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =8-10-2026 6:14 |Pages = 1394148 |dPages = 27 |Articles = 171941 |dArticles = 47 |Edits = 6610059 |dEdits = 594 |Files = 4715 |dFiles = 1 |Users = 929672 |dUsers = 185 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =9-10-2026 6:14 |Pages = 1394180 |dPages = 32 |Articles = 171966 |dArticles = 25 |Edits = 6610624 |dEdits = 565 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 929832 |dUsers = 160 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =10-10-2026 6:14 |Pages = 1394178 |dPages = -2 |Articles = 171996 |dArticles = 30 |Edits = 6611178 |dEdits = 554 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 930023 |dUsers = 191 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =11-10-2026 6:14 |Pages = 1394191 |dPages = 13 |Articles = 172012 |dArticles = 16 |Edits = 6611655 |dEdits = 477 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 930195 |dUsers = 172 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =12-10-2026 6:14 |Pages = 1394210 |dPages = 19 |Articles = 172018 |dArticles = 6 |Edits = 6611908 |dEdits = 253 |Files = 4717 |dFiles = 2 |Users = 930362 |dUsers = 167 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =13-10-2026 6:14 |Pages = 1394248 |dPages = 38 |Articles = 172033 |dArticles = 15 |Edits = 6612179 |dEdits = 271 |Files = 4717 |dFiles = 0 |Users = 930545 |dUsers = 183 |Ausers = 1042 |dAusers = -19 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =14-10-2026 6:14 |Pages = 1394297 |dPages = 49 |Articles = 172054 |dArticles = 21 |Edits = 6612586 |dEdits = 407 |Files = 4717 |dFiles = 0 |Users = 930709 |dUsers = 164 |Ausers = 1042 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =15-10-2026 6:14 |Pages = 1394297 |dPages = 0 |Articles = 172053 |dArticles = -1 |Edits = 6612990 |dEdits = 404 |Files = 4716 |dFiles = -1 |Users = 930896 |dUsers = 187 |Ausers = 1042 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =16-10-2026 6:14 |Pages = 1394330 |dPages = 33 |Articles = 172082 |dArticles = 29 |Edits = 6613377 |dEdits = 387 |Files = 4717 |dFiles = 1 |Users = 931071 |dUsers = 175 |Ausers = 1020 |dAusers = -22 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =17-10-2026 6:14 |Pages = 1394349 |dPages = 19 |Articles = 172088 |dArticles = 6 |Edits = 6613584 |dEdits = 207 |Files = 4718 |dFiles = 1 |Users = 931256 |dUsers = 185 |Ausers = 1020 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =18-10-2026 6:14 |Pages = 1394370 |dPages = 21 |Articles = 172098 |dArticles = 10 |Edits = 6613890 |dEdits = 306 |Files = 4719 |dFiles = 1 |Users = 931441 |dUsers = 185 |Ausers = 1020 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =19-10-2026 6:14 |Pages = 1394389 |dPages = 19 |Articles = 172110 |dArticles = 12 |Edits = 6614185 |dEdits = 295 |Files = 4720 |dFiles = 1 |Users = 931615 |dUsers = 174 |Ausers = 1015 |dAusers = -5 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =20-10-2026 6:14 |Pages = 1394407 |dPages = 18 |Articles = 172115 |dArticles = 5 |Edits = 6614632 |dEdits = 447 |Files = 4720 |dFiles = 0 |Users = 931810 |dUsers = 195 |Ausers = 1015 |dAusers = 0 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> b1n2tr31mrmwi6ou0hhfsp1fc2xgh52 अभिजीत दिपके 0 1619688 6631720 6628380 2026-10-21T09:41:09Z स्वर्ण 883468 6631720 wikitext text/x-wiki {{Expand English|Abhijeet Dipke|date=अक्तूबर २०२६}} {{Infobox person | name = अभिजीत दिपके | image = Abhijeet Dipke during an interview with LetsUpp Marathi on YouTube (in Marathi).jpg | caption = अभिजीत दिपके | birth_date = {{birth date and age|1995|9|29|df=y}} | birth_place = [[औरंगाबाद]], [[महाराष्ट्र]], भारत | occupation = राजनीतिक संचार रणनीतिकार | known_for = [[कॉकरोच जनता पार्टी]] (सीजेपी) के संस्थापक | education = {{ill|बोस्टन विश्वविद्यालय संचार महाविद्यालय|en|Boston University College of Communication}} ([[विज्ञान स्नातकोत्तर]]) }} '''अभिजीत दिपके''' भारतीय राजनीतिक संचार रणनीतिकार हैं। वे [[कॉकरोच जनता पार्टी]] (सीजेपी) के संस्थापक हैं। उन्होंने 16 मई 2026 को सीजेपी की शुरुआत की। यह मंच युवाओं और राजनीति से जुड़े मुद्दों पर सोशल मीडिया के माध्यम से अपनी बात रखता है और 2026 में [[सामाजिक मीडिया|सोशल मीडिया]] पर चर्चा में रहा।<ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/cockroach-janta-party-who-is-abhijeet-dipke-founder-of-online-sensation-cockroach-janta-party-11531319|title=Who Is Abhijeet Dipke, Founder Of Online Sensation Cockroach Janta Party|work=NDTV|access-date=2026-10-02}}</ref> दिपके ने पुणे से पत्रकारिता में स्नातक की शिक्षा प्राप्त की और बाद में [[बोस्टन विश्वविद्यालय]] में जनसंपर्क (Public Relations) की पढ़ाई की। वे 2020 से 2023 के बीच [[आम आदमी पार्टी]] से जुड़े रहे और उसके डिजिटल एवं सोशल मीडिया अभियानों में स्वयंसेवक के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/cockroach-janta-party-surpasses-bjp-on-instagram-has-over-10-million-followers-who-is-cjps-founder-abhijeet-dipke-and-how-is-he-linked-to-arvind-kejriwals-aap/articleshow/131239122.cms|title=Cockroach Janta Party surpasses BJP on Instagram, has over 10 million followers: Who is CJP's founder Abhijeet Dipke and how is he linked to Arvind Kejriwal's AAP?|date=2026-05-21|work=The Economic Times|access-date=2026-10-02|issn=0013-0389}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} owih34wx9hb8fih16qb53d072mrpqwx 6631721 6631720 2026-10-21T09:42:22Z स्वर्ण 883468 6631721 wikitext text/x-wiki {{श्रेणीहीन|date=अक्तूबर २०२६}} {{अंग्रेज़ी विस्तार|Abhijeet Dipke|date=अक्तूबर २०२६}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = अभिजीत दिपके | image = Abhijeet Dipke during an interview with LetsUpp Marathi on YouTube (in Marathi).jpg | caption = अभिजीत दिपके | birth_date = {{birth date and age|1995|9|29|df=y}} | birth_place = [[औरंगाबाद]], [[महाराष्ट्र]], भारत | occupation = राजनीतिक संचार रणनीतिकार | known_for = [[कॉकरोच जनता पार्टी]] (सीजेपी) के संस्थापक | education = {{ill|बोस्टन विश्वविद्यालय संचार महाविद्यालय|en|Boston University College of Communication}} ([[विज्ञान स्नातकोत्तर]]) }} '''अभिजीत दिपके''' भारतीय राजनीतिक संचार रणनीतिकार हैं। वे [[कॉकरोच जनता पार्टी]] (सीजेपी) के संस्थापक हैं। उन्होंने 16 मई 2026 को सीजेपी की शुरुआत की। यह मंच युवाओं और राजनीति से जुड़े मुद्दों पर सोशल मीडिया के माध्यम से अपनी बात रखता है और 2026 में [[सामाजिक मीडिया|सोशल मीडिया]] पर चर्चा में रहा।<ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/cockroach-janta-party-who-is-abhijeet-dipke-founder-of-online-sensation-cockroach-janta-party-11531319|title=Who Is Abhijeet Dipke, Founder Of Online Sensation Cockroach Janta Party|work=NDTV|access-date=2026-10-02}}</ref> दिपके ने पुणे से पत्रकारिता में स्नातक की शिक्षा प्राप्त की और बाद में [[बोस्टन विश्वविद्यालय]] में जनसंपर्क (Public Relations) की पढ़ाई की। वे 2020 से 2023 के बीच [[आम आदमी पार्टी]] से जुड़े रहे और उसके डिजिटल एवं सोशल मीडिया अभियानों में स्वयंसेवक के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/cockroach-janta-party-surpasses-bjp-on-instagram-has-over-10-million-followers-who-is-cjps-founder-abhijeet-dipke-and-how-is-he-linked-to-arvind-kejriwals-aap/articleshow/131239122.cms|title=Cockroach Janta Party surpasses BJP on Instagram, has over 10 million followers: Who is CJP's founder Abhijeet Dipke and how is he linked to Arvind Kejriwal's AAP?|date=2026-05-21|work=The Economic Times|access-date=2026-10-02|issn=0013-0389}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} 1e5tju6zp2q0ikvnnexr7avnor5wsez लता मंगेशकर के गानों की सूची 0 1619866 6631552 6631229 2026-10-20T16:21:34Z Itsharshitt28 940812 6631552 wikitext text/x-wiki {{मुख्य|लता मंगेशकर}} [[File:Lata Mangeshkar black-and-white.jpg|thumb|right|1953 में मंगेशकर]] '''लता मंगेशकर''' (जन्म: '''हेमा मंगेशकर'''; 28 सितंबर 1929 - मृत्यु: 6 फरवरी 2022) एक दिग्गज भारतीय [[पार्श्व गायिका]] , [[संगीत निर्माता]] और [[संगीत निर्देशक]] थीं, जिन्होंने हिंदी और अन्य भारतीय भाषाओं में संगीत रचा। उनके कई पुराने गाने विभिन्न नई फिल्मों (बॉलीवुड या भारतीय फिल्में) में शामिल किए गए हैं और उन्हें श्रेय भी दिया गया है। लेकिन ऐसे गाने, जब तक कि उन्हें दोबारा रिकॉर्ड न किया गया हो, नीचे सूचीबद्ध नहीं किए गए हैं। '''नोट:''' इस लेख में मंगेशकर द्वारा गाए गए सभी गाने शामिल नहीं हैं। ==हिंदी गाने== '''1940 के दशक''' '''1945''' {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | ''बड़ी माँ'' | "जननी जनमभूमि... तुम माँ हो बड़ी माँ" | rowspan="2" | के. दत्त | | मीनाक्षी |- | "माता तेरे चरणों में" | | इशवरलाल, कोरस<ref name="auto">{{cite web |url=http://cineplot.com/music/lata-mangeshkars-song-list-1945-1948/ |title=Lata Mangeshkar's Song List (1945 – 1948) |access-date=2014-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106003940/http://cineplot.com/music/lata-mangeshkars-song-list-1945-1948/ |archive-date=2014-11-06 |url-status=dead}}</ref> |} ===1946=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''जीवन यात्रा'' | "चिड़िया बोले चूं चूं मैना बोले हूँ" | वसंत देसाई | | |- ! ''सोना चाँदनी'' | "प्यारे बापू की" | तुफैल फारूक़ी | | |- ! rowspan="3" | ''सुभद्रा'' | "मैं खिली खिली फुलवारी" | rowspan="3" | वसंत देसाई | | rowspan="3" | |- | "पिया आयेगा गोरी सुध न बिसार" | |- | "सांवरिया ओ बसुरिया ओ बजाई गयो रे" | |- ! rowspan="3" | ''आप की सेवा में'' | "अब कौन सुनेगा मेरे मन की बात" | rowspan="3" | दत्ता दावजेकर | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | "एक नये रंग में दूजे उमंग में" |- | "चलो हो गयी तैयार" |} ===1947=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[शादी से पहले]]'' | "पा लगूं कर जोड़ा जोड़ी होरी श्याम मोसे ना" | पढंकर और करणार्ड | | [[मोहम्मद रफी]] |- ! ''शेहनाई'' | "जवानी की रेल चली" | सी. रामचंद्र | | [[गीता दत्त]], सी. रामचंद्र |} ===1948=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''अंधों का सहारा'' | "मैं तो नाचो छमा छम नाच रे" | एस. पारसेकर | | |- ! rowspan='10' | ''अनोखा प्यार'' | "ऐ दिल मेरी वफ़ा में" | rowspan='10' | अनिल विश्वास | rowspan='10' | | इरा नागरथ |- | "ऐ दिल मेरी वफ़ा" | rowspan='8' | |- | "एक दिल का लगना" |- | "भोला भला री मेरा" |- | "घड़ी घड़ी पूछो ना" |- | "जीवन सपना टूट गया" |- | "मेरे लिए वो ग़म ए इंतज़ार" |- | "मेरे फूलों में छुपी है" |- | "याद रखना चाँद" |- | "याद रखना चाँद" | [[मुकेश]] |- ! rowspan='5' | ''आशा'' | "सजना रे तोरी कौन डगर" | rowspan='5' | खेमचंद प्रकाश | | rowspan='9' | |- | "चेत चेत कर चल मधुर नर" | |- | "दूर जाए रे राह मेरी आज तेरी राह से" | |- | "एक मूरत मनोहर मेरी अंखियों को तरसे" | |- | "कित जाए बसे हे मुरारी तोहे ढूंढत राधा" | |- ! ''बिहारी'' | "सब से कि डरफिशानी फूलों का सामियाना" | एन. भट्टाचार्य | |- ! rowspan='3' | ''चाँद सितारे'' | "ऐ दुनिया की मालिक मुझे तुझसे मिला है" | rowspan='3' | प्रेमनाथ | |- | "जब दिल में तेरे दर्द" | |- | "मेरी नाव चले धीरे-धीरे" | |- ! ''चुनरिया'' | "अंख मेरी लड़ गई" | हंसराज बहल | | इंदर गोयल |- ! ''दीदी'' | "तेरे नैनों में निंदिया निंदिया में सपने" | मुकुंद मसूरेकर | | rowspan='3' | |- ! ''दुखियारी'' | "अब किसको सुनाऊं मैं कथा कृष्णा" | ज्ञान दत्त | |- ! rowspan='5' | ''गजरे'' | "बरस बरस बदली" | rowspan='5' | अनिल विश्वास | |- | "चली दुल्हन बारातियों के" | | इरा नागरथ |- | "घर यहाँ बसाने आये थे" | | rowspan='5' | |- | "कब तक कटेगी जिंदगी किनारे किनारे" | |- | "प्रीतम तेरा मेरा प्यार" | |- ! rowspan='3' | ''हीर रांझा'' | "कैसे काटू ये काली रातें आ बलम" | rowspan='3' | अजीज खान | |- | "काहे को ब्याही बिदेस" | |- | "खामोश फसाना है" | | जी.एम. दुर्रानी |- ! rowspan='2' | ''खिड़की'' | "खुशियाँ मनायें" | rowspan='2' | सी. रामचन्द्र | | मोहनतारा, शमशाद बेगम |- | "तेरे बिना सूना" | | गीता दत्त, सी. रामचन्द्र |- ! rowspan='5' | ''मजबूर'' | "अब कोई जी के क्या करे" | rowspan='5' | गुलाम हैदर | | |- | "अंग्रेजी छोरा चला गया" | | मुकेश |- | "दिल मेरा तोडा" | | |- | "गोरी सखियों से" | | rowspan='2' | गीता दत्त |- | "हर शे पे जवानी है" | |- ! ''मंदिर'' | "लो वो आई निंदिया चुप चुप धीरे" | वसंत देसाई | | rowspan='2' | |- ! ''मेरे लाल'' | "हमारा घर बन जाए महलों से प्यारा सुंदर" | पुरूषोत्तम | |- ! rowspan='2' | ''मेरी कहानी'' | "दिलवालों दिलों का मेल दिलों का खेल" | rowsapn='2' | के.दत्ता | | |- | "नहिं नहिं बून्दनियाँ जिया लहराये" | | |- ! ''[[नदिया के पार (1948 फ़िल्म)|नदिया के पार]]'' | "हो गोरी हो चोरी कहाँ चली हो" | सी. रामचन्द्र | | सी. रामचन्द्र |- ! ''पद्मिनी'' | "बेदर्द तेरे दर्द को सीने से लगा के" | गुलाम हैदर | | |- ! ''[[शहीद (1948 फ़िल्म)|शहीद]]'' | "पिंजरे मेन बुलबुल बोले (शामिल नहीं)" | गुलाम हैदर | | मैडम मोहन |- ! rowspan='6' | ''[[ज़िद्दी (1948 फ़िल्म)|ज़िद्दी]]'' | "अब कौन सहारा है जब तेरा सहारा" | rowspan='6' | खेमचंद प्रकाश | rowspan='6' | | rowspan='5' | |- | "चंदा रे जा रे जा पिया से संदेसा मोरा" |- | "जादू कर गई किसी के नैना" |- | "रूठ गए मोरे श्याम सखी रे" |- | "तुझे ओ बेवफा हम जिंदगी का आसरा" |- | "ये कौन आया रे करके ये" | [[किशोर कुमार]] <ref name='auto'/> |} ===1949=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='7' | ''[[आइये]]'' | "इतनी बड़ी दुनिया में" | rowspan='7' | शौकत हैदरी | | rowspan='3' | |- | "किस लिए आँखों में आंसू" | |- | "आ भी जा जानेवाले" | |- | "आइए आओ चले वहां" | | मुबारक बेगम |- | "दुनिया बदल गई" | | rowspan='2' | जी.एम. दुर्रानी |- | "कर सकेगा ना जुदा" | |- | "जिया डोले किसी ख़यालिन में" | | शौकत हैदरी |- ! rowspan='7' | ''[[अंदाज़ (1949 फ़िल्म)|अंदाज़]]'' | "मेरी लाडली रे बनी है" | rowspan='7' | नौशाद | rowspan='7' | [[मजरूह सुलतानपुरी]] | rowspan='5' | |- | "कोई मेरे दिल में" |- | "उठाये जा उनके सितम" |- | "तोड़ दिया दिल मेरा" |- | "डरना मोहब्बत" |- | "यूं तो अपस मेन" | rowspan='2' | मोहम्मद रफ़ी |- | "सुनलो दिल का अफसाना" (शामिल नहीं) |- ! rowspan='2' | ''[[बंगला भेदी]]'' | "हौंसले दिल के मिट्टी प्यार के अरमान गया" | rowspan='2' | पी. रमाकांत | | rowspan='10' | |- | "मन में तेरी याद बसी आँखों में है प्यार" | |- ! rowspan='10' | ''[[बरसात (1949 फ़िल्म)|बरसात]]'' | "बरसात में हमसे मिले" (शीर्षक गीत) | rowspan='10' | [[शंकर-जयकिशन]] | |- | "हवा में उड़ता जाए मेरा लाल दुपट्टा" | |- | "जिया बेकरार है छायी बहार है" | |- | "मुझे किसी से प्यार हो गया" | |- | "मेरी आँखों में बस गया कोई" | |- | "अब मेरा कौन सहारा" | |- | "बिछड़े हुए परदेसी" | |- | "हंस मुख फूलों ये मत भूलो" | |- | "पतली कमर है" | | rowspan='2' | मुकेश |- | "छोड़ गए बलम" | |- ! rowspan='2' | ''[[बालम (1949 फ़िल्म)|बालम]]'' | "परदेसी मुसाफिर कैसे करता" | rowspan='2' | हुस्नलाल भगतराम | rowspan='2' | क़मर जलालाबादी | rowspan='2' | सुरैया |- | "दुनिया वालो" |- ! rowspan='6' | ''[[बाज़ार (1949 फ़िल्म)|बाज़ार]]'' | "साजन की गलियाँ छोड़ चले" | rowspan='6' | श्याम सुंदर | | rowspan='3' | |- | "बसलो अपनी निगाहों में प्यार" | |- | "ऐ दिल उनको याद ना करना" | |- | "जरा सुनलो हम अपना प्यार" | | राजकुमारी |- | "ऐ मोहब्बत उनसे मिलने" | | मोहम्मद रफ़ी |- | "अपनी नसर से दूर हम" | | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='3' | ''[[बड़ी बहन]]'' | "चले जाना नहीं नैन मिलाके" | rowspan='9' | हुस्नलाल भगतराम | | |- | "जो दिल में घुसी बन आये" | | |- | "चुप चुप खड़े" | प्रेमलता | |- ! rowspan='4' | ''बांसुरिया'' | "दिल तोड़ के जानेवाले" | rowspan='6' | | rowspan='6' | |- | "जो करके गये बरबाद हमन" |- | "ये दुनिया कहती है कोई फरियाद ना करे" |- | "चाहे चोरी चोरी आओ चाहे चुप चुप" |- ! rowspan='2' | ''[[भोली]]'' | "दिल तोड़ने वाले क्या तूने किया है बर्बाद" |- | "इतना भी बेशुमार को न आसमां सताए" |- ! ''[[चार दिन]]'' | "हाय ये भोली सूरत वाले" | श्याम सुंदर | | राजकुमारी, कल्याणी, ज़ोहराबाई अम्बालेवाली, शमशाद बेगम, हमीदा बानो, इकबाल (हमीदा का भाई) |- ! rowspan='3' | ''[[चकोरी (1949 फ़िल्म)|चकोरी]]'' | "कभी हंस हंसके नैन मिलाये" | rowspan='3' | हंसराज बहल | | rowspan='3' | |- | "हाय चंदा गये परदेस चकोरी जहां" | |- | "बहुत हमसे जुदा है पर तेरे लिए फिर भी" | |- ! rowspan='2' | ''[[चांदनी रात]]'' | "हाय छोरे की जात" | rowspan='2' | नौशाद | | जी.एम. दुर्रानी |- | "हाय छोरे की जात" | | सआदत खान |- ! rowspan='2' | ''[[दिल की बस्ती]]'' | "आग लगे जग सारा देखे" | rowspan='2' | गुलाम मोहम्मद | | rowspan='2' | |- | "उनसे हम कुछ कहते रह गए" | |- ! rowspan='7' | ''[[दुलारी (फिल्म)|दुलारी]]'' | "आंखों में आया दिल में समा जा" | rowspan='7' | नौशाद | | rowspan='5' | |- | "तकदीर जगा कर आयी हूँ" | |- | "ऐ दिल तुझसे कसम है" | |- | "दो दिन की बहार है प्यार कर" | |- | "मोहब्बत हमारी ज़माना हमारा" | |- | "मिल मिल के गाएँगे" | | rowspan='2' | मोहम्मद रफ़ी |- | "रात रंगीली मस्त" | |- ! rowspan='7' | ''[[एक थी लड़की]]'' | "घिर-घिर के आई बदरा सजनवा" | rowspan='7' | विनोद | | rowspan='2' | |- | "मेरे दिल के तड़पने का तमाशा देखनेवाले" | |- | "अब हाल ए दिल" | | rowspan='3' | मोहम्मद रफ़ी |- | "लंबी जोरू बड़ी मुसेबत" | |- | "ये शोक सितारें" | |- | "लारा लप्पा लारा लप्पा" | | मोहम्मद रफी, जी.एम. दुर्रानी |- | "हम चले दूर" | | मोहम्मद रफ़ी, सतीश बत्रा |- ! rowspan='3' | ''[[गर्ल्स स्कूल (1949 फ़िल्म)|गर्ल्स स्कूल]]'' | "कुछ शरमते हुए और कुछ" | rowspan='3' | अनिल विश्वास | | rowspan='2' | |- | "तुम ही कहो मेरा मन क्यों रहे उदास" | |- | "बार-बार तुम सोच" | | शंकर दास गुप्ता<ref>{{cite web |url=http://cineplot.com/music/lata-mangeshkars-song-list-1949/ |title=Lata Mangeshkar's Songs List - 1949 |date=2014-11-06 |url-status=dead |access-date=6 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106050338/http://cineplot.com/music/lata-mangeshkars-song-list-1949/ |archive-date=6 नवंबर 2014}}</ref> |- ! rowspan='3' | ''[[जल तरंग]]'' | "लुट गई उम्मीदों की दुनिया" | rowspan='3' | हुस्नलाल भगतराम | | |- | "ज़रा तुमने देखा तो प्यार" | | मोहम्मद रफ़ी |- | "हाय तकदीर मेरी बनके बिगाड़ती क्यों" | | rowspan='9' | |- ! rowspan='2' | ''[[जीत (1949 फ़िल्म)|जीत]]'' | "मस्त पावन है चंचल धारा" | rowspan='2' | अनिल विश्वास | |- | "हंसले गा ले ओ चांद मेरे" | |- ! ''किनारा'' | "जानेवाले ये जवानी चार दिन की" | एम. आचार्य | |- ! rowspan='7' | ''लाडली'' | "आठ रोज़ की छुट्टी" | rowspan='7' | अनिल विश्वास | rowspan='7' | |- | "तुम्हारे बुलाने को जी चाहता है" |- | "कैसे कह दूं बजरिया के बीच" |- | "ज़िंदगी की रोशनी तो ख़त्म हो गई" |- | "ग़रीबों का हिसा ग़रीबों में" |- | "जय जय प्रेम देवता" | मीना कपूर |- | "अग्रे को घाघरो मंगवादेई" | आशालता |- ! rowspan='7' | ''लाहौर'' | "बहारें फिर भी आएंगी" | rowspan='7' | श्याम सुंदर | rowspan='7' | | rowspan='6' | |- | "सुनलो सजन मेरी बात दिल की बात" |- | "बेदर्द ज़माने क्या तेरी महफ़िल में" |- | "टूटे हुए अरमानों की एक दुनिया" |- | "उस दिल की किस्मत क्या कहेंगे" |- | "उम्मीद के रंगीन झूले में एक आस" |- | "दुनिया हमारे प्यार की यूँही" | करण दीवान |- ! rowspan ='3' | ''मां का प्यार'' | "मुरख मन कहे होत अधीर" | rowspan='3' | पंडित गोबिंदराम | rowspan='3' | | rowspan='3' | |- | "सोजा मेरे नन्हे निंदिया तोहे आई" |- | "तूने जहां बना कर एहसान क्या किया" |- ! rowspan='3' | ''[[महल (1949 फ़िल्म)|महल]]'' | "मुश्किल है बहुत मुश्किल" | rowspan='3' | खेमचंद प्रकाश | rowspan='3' | नक्शाब | rowspan='3' | |- | "आएगा आएगा आनेवाला आएगा" |- | "दिल ने फिर याद किया बेवफ़ा" |- ! rowspan='5' | ''नमूना'' | "भगवान तूने क्यों" | rowspan='5' | सी. रामचन्द्र | | rowspan='4' | |- | "आज संभल के आना हो लाला" | |- | "म्हारी गली में आवे जो" | |- | "ज़ुल्म तुम्हारे सह न सके" | |- | "तड़पके मुझे अब छोड़" | | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='4' | ''[[नरसिंह अवतार]]'' | "भज रे मधुर मधुर नाम" | rowspan='5' | वसंत देसाई | | rowspan='6' | |- | "चरण तुम्हारे फूल हमारे" | |- | "हरि को बिसारो न बिसरेंगे" | |- | "जगमग तारे झलके झलके अँधेरी" | |- ! ''[[नयी तालीम]]'' | "आ गई बहार आ गई" | |- ! rowspan='3' | ''नज़ारे'' | "एक ठेस लगी" | rowapan='3' | बुलो सी. रानी | |- | "क्या सोच के बनाई" | | मोहम्मद रफ़ी |- | "तड़पके मुझे छोड़ दिया" | | rowspan='11' | |- ! rowspan='4' | ''[[पारस (1949 फ़िल्म)|पारस]]'' | "आज मेरी दुनिया में दिन हैं बहार के" | rowspan='4' | गुलाम मोहम्मद | rowspan='4' | शकील बदायूँनी |- | "दिल का सहारा टूटे ना जाए" |- | "इस दर्द की मारी दुनिया में" |- | "दिल लेके छुपनेवाले" |- ! rowspan='3' | ''[[प्यार की रात]]'' | "चाहे वो हमें ऐसी किस्मत है कहाँ" | rowspan='3' | एन. ए. जोलागोनकर | |- | "वो नज़र मिली हंसी जिंदगी" | |- | "एक बार चले आओ फिर चाहे ना आना" | |- ! rowspan='4' | ''[[पतंगा (1949 फ़िल्म)|पतंगा]]'' | "दिल से भुलादो तुम हमीं" | rowspan='4' | सी. रामचन्द्र | rowspan='3' | |- | "कभी खामोश हो जाना कभी फरियाद" |- | "ओ जानेवाले तूने अरमानों की दुनिया" |- | "प्यार के जहाँ की निराली" | | शमशाद बेगम |- ! rowspan="3" | ''[[रात की रानी (फ़िल्म)|रात की रानी]]'' | "दिल तोड़ने वाले आ" | rowspan="3" | हंसराज बेहल | | |- | "सुन तो लो मेरा अफसाना" | | rowspan="2" | मोहम्मद रफी |- | "उस रात के प्यारे चाँद" | |- ! ''रोशनी'' | "मेरे पास मेरे भोले सजन" | सी. रामचंद्र | | |- ! rowspan="3" | ''राखी'' | "कहे धीरे चली रे घड़ी" | rowspan="3" | हुसंलाल भागतरं | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | "ओ रूठ जानेवाले मेरा कसूर क्या है" |- | "दिल किसी ने छीन लिया पहली मुलाक़ात में" |- ! ''[[संत जनाबाई]]'' | "गोपे नंदलाल गूंथे सब वनमाला" | सुधीर फड़के | | |- ! ''सांवरिया'' | "जानी रे हम जानी रे" | सी. रामचंद्र | | गीता दत्त |- ! rowspan="6" | ''[[सावन भादों (1949 फ़िल्म)|सावन भादों]]'' | "सौ सौ ग़म ने घेरे" | rowspan="6" | हुसंलाल भागतरं | | rowspan="4" | |- | "तेरी इस दो रंगी दुनिया में" | |- | "तेरी अँखियाँ सजन चोर चोर" | |- | "तुम बिन राजा नहीं मन का चैन" | |- | "कलेजा थाम लो" | | ज़ोहराबाई अंबालवाली |- | "ये राह ए मोहब्बत" | | एस.दी. बतीश |- ! rowspan="6" | ''[[सिपहिया]]'' | "दर्द जगा के टेस लगा के" | rowspan="6" | सी. रामचंद्र | | rowspan="3" | |- | "हँसी हँसी न रही और खुशी न खुशी" | |- | "आराम के थे साथी क्या क्या जब वक़्त पड़ा तो" | |- | "चलो घूँघट में गुइयाँ" | | [[गीता दत्त]] |- | "लगा है कुछ निशाना" | | rowspan="2" | सी. रामचंद्र |- | "ऐ आँख अब न रोना" | |- ! rowspan="4" | ''[[शायर (1949 फ़िल्म)|शायर]]'' | "तू दूर है आँखों से मेरे दिल को यह ग़म" | rowspan="4" | ग़ुलाम मोहम्मद् | | rowspan="2" | |- | "मोहब्बत पे बहार आती जहाँ गुलज़ार हो जाता" | |- | "दो बिछड़े हुए दिल आपस में" | | जी.एम. दुर्रानि |- | "ये दुनिया है जहाँ दिल का लगन" | | मुकेश |- ! rowspan="6" | ''[[उधार (फ़िल्म)|उधार]]'' | "आज जिंदगी के बंद द्वार खुल गए" | rowspan="6" | वसंत देसाई | | rowspan="6" | |- | "कहाँ राम है राम फिर श्रीमुख" | |- | "ओ कबीरा हिंदुआन की हिंदुआई देखो" | |- | "पतझड़ के दिन बीत गये" | |- | "रात जा रही नींद आ रही है" | |- | "रंगीन गगन पीछे छूटा" | |- ! ''उषा किरण'' | "लहरों पे कभी नाचूँ किरणों से कभी" | सरस्वती देवी | | |- ! rowspan="5" | ''[[ज़ेवरात]]'' | "शिकवा न करेंगे न शिकायत" | rowspan="5" | हंसराज बेहल | | rowspan="2" | |- | "एक ही था जगत में सहारा" | |- | "सजन की ओर लेके" | | मोहम्मद रफी |- | "जा तेरी मुक़द्दर में हँसी है न खुशी" | | rowspan="2" | |- | "चले आओ जी मुझे तुमसे मोहब्बत है" | |- |} ===1950 के दशक=== ===1951=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="6" | ''[[आवारा]]'' | "घर आया मेरा परदेसी" | rowspan="6" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="3" | शैलेंद्र | |- | "दम भर जो उधर मुँह फेरे" | मुकेश |- | "तेरे बिना आग ये चाँदनी" | [[मन्ना डे]] |- | "एक बेवफ़ा से प्यार किया" | rowspan="3" | [[हसरत जयपुरी]] | rowspan="3" | |- | "अब रात वाली है" |- | "जब से बालम घर आये" |} ===1952=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''[[दाग (1952 फ़िल्म)|दाग]]'' | "काहे को देर लगाई रे" | rowspan="5" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="5" | | rowspan="5" | |- | "देखो आया ये कैसा" |- | "लागे जबसे नैन" |- | "प्रीत ये कैसी" |- | "ऐ मेरे दिल कहीं और चल" |- ! rowspan="7" | ''शिन शिनाकि बूब्ला बू'' | "टक्का लाई कलि दई" | rowspan="7" | सी. रामचंद्र | rowspan="7" | प्यारेलाल संतोषी | rowspan="4" | |- | "अरे बाबा ये हँसी बाबा ये खुशी बाबा" |- | "कैसे हैं मिज़ाज कहिये" |- | "साईं रे घर घर में एक चोर" |- | "एक बार जो परदे से फिर छम से तेरा आना हो" | कुशिरो कुमार |- | "तुम क्या जानो तुम्हारी याद में हम कितना रोये" | |- | "शिन शिनाकि बूब्ला बू" | सी. रामचंद्र |- ! rowspan="2" | ''[[दीवाना (1952 फ़िल्म)|दीवाना]]'' | "मेरे चाँद मेरे लाल" | rowspan="2" | नौशाद | rowspan="2" | शकील बदयूनी | सुरैया |- | "तीर खाते जायेंगे" | |} ===1953=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="9" | ''[[अनारकली (1953 फ़िल्म)|अनारकली]]'' | "आजा अब तो आजा" | rowspan="9" | सी. रामचंद्र, वसंत प्रकाश | rowspan="9" | | rowspan="8" | |- | "दुआ कर ग़म-ए-दिल" |- | "मुझसे मत पूछ" |- | "मोहब्बत ऐसी धड़कन है" |- | "मोहब्बत में ऐसे कदम" |- | "ये जिंदगी उसी की है" (1) |- | "ये जिंदगी उसी की है" (2) |- | "ओ आसमांवाले" |- | "जाग दर्द-ए-इश्क़ जाग, दिल को बेकरार कर छेड़के आँसुओं का राग" | हेमंत कुमार |- ! rowspan="7" | ''[[आह (फ़िल्म)|आह]]'' | "जाने ना नज़र" <ref>{{Citation |title=Jane Na Nazar Pehchane Jigar - Raj Kapoor - Nargis - Aah - Lata - Mukesh - Evergreen Hindi Songs |url=https://www.youtube.com/watch?v=90ooNta8icg |date=2011-12-02 |access-date=2016-02-24 |last=Filmi Gaane}}</ref> | rowspan="7" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="2" | [[हसरत जयपुरी]] | rowspan="3" | [[मुकेश]] |- | "आजा रे अब मेरा दिल" |- | "जो मैं जानती" | rowspan="5" | शैलेंद्र |- | "झनन झनन झनन" | rowspan="6" | |- | "ये शाम की तन्हाईयाँ" |- | "सुनते थे नाम" |- | "राजा की आयेगी बारात" |- ! rowspan="4" | ''[[लड़की (1953 फ़िल्म)|लड़की]]'' | "साजन आजा दरस दिखा जा" | rowspan="4" | आर. सुदरसनम–धनीराम | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन |- | "तोड़ के दुनिया की दीवार" |- | "मन मोर मचावे शोर" | [[गीता दत्त]] |- | "मेरे वतन से अच्छा" | rowspan="2" | |- ! rowspan="3" | ''[[दो बीघा ज़मीन]]'' | "आजा री आ, निंदियाँ तू आ" | rowspan="3" | सलिल चौधरी | rowspan="3" | शैलेंद्र |- | "धरती कहे पुकार के, बीज बिछा ले प्यार के" | rowspan="2" | मन्ना डे |- | "हरियाला सावन ढोल बजाता आया" |} ===1954=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="9" | ''[[नागिन (1954 फ़िल्म)|नागिन]]'' | "मन डोले मेरा तन डोले" | rowspan="9" | [[हेमंत कुमार]] | | |- | "सुन रसिया मन बसिया" | | |- | "सुन रि सखी" | | |- | "मेरा दिल ये पुकारे आजा" | | |- | "जादूगर सईयां" | | |- | "अरि छोड़ दे पतंग" | [[हेमंत कुमार]] | |- | "मेरा बादली में छुप गया चाँद" | rowspan="5" | | |- | "तेरी याद में जलकर देख लिया" | |- | "ऊँची ऊँची दुनिया कि दीवारें" | |- |- ! ''मयूरपंख'' | "तंदना तंदना तंदना" | शैलेंद्र | [[आशा भोसले]], [[उषा मंगेशकर]] |- ! ''अमर'' | "न शिकवा है कोई ना कोई गिला है" | | शकील बदायूंई |} ===1955=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="8" | ''[[आज़ाद (1955 फ़िल्म)|आज़ाद]]'' | "ना बोले, ना बोले" | rowspan="8" | सी. रामचंद्र | rowspan="8" | राजेंद्र कृष्ण | rowspan="5" | |- | "कितनी जवान है रात" |- | "देखो जी बहार आयी" |- | "जा री, ओ कारी बदरिया" |- | "पीके दरस को तरस" |- | "कितना हसीन है मौसम, कितना हसीन सफर है" | सी. रामचंद्र |- | "अपलम चपलम, चप लाई री दुनिया को छोड़" | rowspan="2" | उषा मंगेशकर |- | "बलिए ओ बलिए, चल छलिये" |- ! rowspan="3" | ''[[देवदास (1955 फ़िल्म)|देवदास]]'' | "जिसे तू कबूल करले" | rowspan="3" | [[सचिन देव बर्मन]] | rowspan="3" | [[साहिर लुधियानवी]] | |- | "अब आगे तेरी मर्ज़ी" | |- | "ओ आने वाले रुक जा" | |- ! rowspan="5" | ''[[श्री ४२० (1955 फ़िल्म)| श्री 420]]'' | "प्यार हुआ इकरार हुआ" | rowspan="5" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="2" | शैलेंद्र | |- | "रमैया वस्तावैया" | [[मोहम्मद रफी]], [[मुकेश]] |- | "इचक दाना बीचक दाना" | rowspan="3" | [[हसरत जयपुरी]] | [[मुकेश]] |- | "ओ जानेवाले" | rowspan="2" | |- | "शाम गयी रात आयी" |- ! rowspan="10" | ''[[झनक झनक पायल बाजे]]'' | "झनक झनक पायल बाजे" | rowspan="10" | वसंत देसाई | rowspan="10" | हसरत जयपुरी | [[हेमंत कुमार]] |- | "जो तुम तोड़ो पिया" | rowspan="4" | |- | "सैयाँ जाओ" |- | "सुनो सुनो सुनो जी" |- | "कैसी ये मोहब्बत" |- | "मुरली मनोहर" | rowspan="2" | मन्ना डे |- | "मेरे ए दिल बता" |- | "नैन सो नैन नाही मिलाओ" | हेमंत कुमार |- | "राग मलिका" | मन्ना डे |- | "रुत बसंत" | rowspan="9" | |- ! rowspan="8" | ''[[उड़न खटोला (फ़िल्म)|उड़न खटोला]]'' | "ना रो ए दिल" | rowspan="8" | नौशाद | rowspan="8" | |- | "हाल-ए-दिल मैं क्या कहूँ" |- | "घर आया मेहमान कोई" |- | "मेरा सलाम ले जा" |- | "हमारे दिल से न जाना |- | "मोरे सईयाँ जी उतरेंगे पार" |- | "डूबा तारा उम्मीदों" |- | "सितारों की मेहफिल" |- ! rowspan="3" | ''[[बंदिश (1955 फ़िल्म)|बंदिश]]'' | "रात है सुहानी" | rowspan="3" | हेमंत कुमार | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | "तुम्हारी याद में" |- | "झूमती जवानी है" |} ===1956=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''न्यू देल्ही'' | "कोई मेरे सपनों Mein आया" | rowspan="5" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="5" | [[हसरत जयपुरी]], शैलेंद्र | rowspan="5" | |- | "तुम संग प्रीत लगाई रसिया" |- | "जिंदगी बहार है" |- | "बारी बरसे खातन गायन" |- | "मुरली बैरन भाई" |- ! rowspan="8" | ''[[चोरी चोरी (1956 फ़िल्म)|चोरी चोरी]]'' | रसिक बलमा | rowspan="8" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="4" | [[हसरत जयपुरी]] | |- | "उस पर साजन" | |- | "आजा सनम मधुर चाँदनी में हम" | rowspan="4" | [[मन्ना डे]] |- | "पंछी बनूँ उड़ती फिरूँ" |- | "जहाँ मैं जाती हूँ" | rowspan="11" | शैलेंद्र |- | "यह रात भीगी भीगी" |- | "मनभावन के घर" | [[आशा भोसले]] |- | "सवा लाख की लॉटरी" | [[मोहम्मद रफी]] |- ! rowspan="7" | ''[[पटरानी]]'' | "सात समुंदर पार" | rowspan="13" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="4" | |- | "ओ बलम तुम बेदर्दी" |- | "चंद्रमा क्यों झूमे" |- | "दिल गया दर्द रहा सीने में" |- | "अरे कोई जाओ री पिया को बुलाओ री" | मीना मंगेशकर, [[उषा मंगेशकर]] |- | "राजा प्यारे मत करो प्यार का मोल" | [[उषा मंगेशकर]] |- | "न जाने तुम कौन मेरी आँखों में" | rowspan="6" | |- ! rowspan="6" | ''[[किस्मत का खेल]]'' | "अर्ज़ है आप से" | rowspan="6" | शैलेंद्र, [[हसरत जयपुरी]] |- | "किस्मत का खेल है जनाबे आली" |- | "न बुरे न भले हम गरीब ग़म के पले" |- | "तु माने या न माने बालम अंजाने" |- | "ए ज़मीन ए आसमां इतना बता" |- | "कह दो जी कह दो" | [[मन्ना डे]] |- ! ''[[सुबह का तारा]]'' | "चमका चमका सुबह का तारा" | | | [[तलत महमूद]] |- ! rowspan="7" | ''[[देवता (1956 फ़िल्म)|देवता]]'' | "दो नैनों का बना" | rowspan="7" | सी. रामचंद्र | rowspan="7" | राजेंद्र कृषण | rowspan="5" | |- | "कैसे आऊँ जमुना के तीर" |- | "फूलों के मेले" |- | "सुना है मेरे दिल का" |- | "ये चाँद का जो" |- | "किसी से प्यार है हमको" | [[तलत महमूद]] |- | "ए चाँद कल जो आना उनको" | rowspan="3" | |- ! rowspan="2" | ''[[बंधन (1956 फ़िल्म)|बंधन]]'' | "वृंदावन की कुंज गली" | rowspan="2" | हेमंत कुमार | rowspan="2" | राजेंद्र कृष्णन |- | "मेरे देवता मुझको देना सहारा" |- |} ===1957=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="7" | ''[[कठपुतली (1957 फ़िल्म)|कठपुतली]]'' | "बक्कड़ बम बम" | rowspan="7" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="7" | शैलेंद्र, [[हसरत जयपुरी]] | |- | "बोल री काठ पुतली" | |- | "बोल री काठ पुतली (दुखी)" | |- | "मिनी मिनी चिचि" | [[मुकेश]] |- | "हाय तू ही गया मोहे भूल रे" | rowspan="6" | |- | "इतने बड़े जहाँ में ए दिल" |- | "सो जा रे सो जा" |- ! rowspan="4" | ''[[आशा (1957 फ़िल्म)|आशा]]'' | "ज़रा रुक रुक के, मैं तो द्वार चली सखी" | rowspan="4" | सी. रामचंद्र | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन |- | "चल चल रे कंहाई" |- | "तू न आया और होने लगी शाम रे" |- | "तुमको सलाम हैं" | [[मोहम्मद रफी]] |} ===1958=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="3" | ''[[सितारों से आगे]]'' | "मेहफिल में आये वो" | rowspan="3" | एस. डी. बर्मन | rowspan="3" | मजरूह सुल्तानपुरी | rowspan="6" | |- | "पग ठुमक चलत" |- | "आ खिलाते है गुल" |- ! rowspan="3" | ''[[साधना (1958 फ़िल्म)|साधना]]'' | "औरत ने जनम दिया मर्दों को" | rowspan="3" | दत्ता नायक | rowspan="3" | [[साहिर लुधियानवी]] |- | "कहोजी तुम क्या क्या खरीदोगे" |- | "ऐसे वैसे ठिकाने पे जाना बुरा है" |- ! rowspan="5" | ''[[मधुमती]]'' | "दिल तड़प तड़प के कह रहा" | rowspan="5" | [[सलिल चौधरी]] | rowspan="5" | शैलेंद्र | [[मुकेश]] |- | "आजा रे परदेसी" | |- | "चढ़ गयो पापी बिछुआ" | [[मन्ना डे]] |- | "घड़ी घड़ी मेरा दिल धड़के" | rowspan="6" | |- | "ज़ुल्मी संग आँख लड़ि रे" |- ! rowspan="2" | ''[[अमरदीप (1958 फ़िल्म)|अमरदीप]]'' | "मेरे मन के बावरा पंछी" | rowspan="2" | सी. रामचंद्र | |- | "दिल की दुनिया बसाके सांवरिया" | |- ! rowspan="4" | ''[[अदालत (1958 फ़िल्म)|अदालत]]'' | "उनको यह शिकायत है" | rowspan="4" | [[मदन मोहन]] | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन |- | "जाना था हमसे दूर" |- | "जा जा रे जा साजना" | |- | "यू हसरतो के दाग" | |} ===1959=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''[[कन्हैया (1959 फ़िल्म)|कन्हैया]]'' | "ओ मोरे साँवरे सलोने पिया, तोसे मिलने को तरसे जिया" | rowspan="5" | शंकर जैकिशन | | |- | "नि बलिए रुत है बहार की, कुछ मत पूछो कैसे बितिन" | | मुकेश |- | "ओ कँहाय्या आज आना ख्वाब में" | | rowspan="3" | |- | "सावन आवन कह गए दिल में समा के मिलने ना आये" | |- | "कहाँ है कहाँ है कन्हैया, समझे न प्यार मेरा" | |} ===1960 के दशक=== ===1960=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''[[दिल अपना और प्रीत पराई]]'' | "अजीब दास्तां है ये" | rowspan="5" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="4" | शैलेंद्र | rowspan="14" | |- | "अंदाज़ मेरा मस्ताना" |- | "दिल अपना और प्रीत पराई" |- | "मेरा दिल अब तेरा हो साजन" |- | "शीशा-ए-दिल" | [[हसरत जयपुरी]] |- ! rowspan="4" | ''[[परख (1960 फ़िल्म)|परख]]'' | "ओ साजन, बरखा बहार आयी" | rowspan="4" | [[सलिल चौधरी]] | rowspan="4" | शैलेंद्र |- | "मिला है किसी का झुमका" |- | "ये बंसी क्यूँ गाये" |- | "मेरे मन के दिये" |- ! rowspan="9" | ''[[मुग़ल-ए-आज़म]]'' | "मोहे पनघट पे" | rowspan="9" | नौशाद | rowspan="9" | शकील बदयूनि |- | "प्यार किया तो डरना क्या" |- | "मोहब्बत की झूठी" |- | "हमें काश तुमसे मोहब्बत" |- | "बेकस पे करम " |- | "तेरी मेहफिल में" | शमशाद बेगम |- | "ये दिल की लगी" | rowspan="3" | |- | "ए इश्क़ ये सब दुनियावाले" |- | "खु़दा निगेहबान" |} ===1961=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | ''[[नज़राना (1961 फ़िल्म)|नज़राना]]'' | "मेले हैं चिरागों की दिवाली" | rowspan="2 | रवि | rowspan="2" | राजेंद्र कृष्णन | |- | "बिखरा के ज़ुल्फें चमन में" | [[मुकेश]] |- ! rowspan="4" | ''[[गंगा जमना]]'' | "ढूँडो ढूँडो रे साजना" | rowspan="4" | [[नौशाद]] | rowspan="4" | शकील बदयूनि | rowspan="6" | |- | "दगाबाज़, तोरी बतियाँ न मानूँ रे" |- | "दो हँसों का जोड़ा बिछड़ गयो रे" |- | "झनन घूनगर बाजे" |- ! rowspan="2" | ''[[हम दोनों (1961 फ़िल्म)|हम दोनों]]'' | "अल्लाह तेरो नाम" | rowspan="2" | [[जयदेव]] | rowspan="2" | [[साहिर लुधियानवी]] |- | "प्रभु तेरो नाम" |} ===1962=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''अनपढ़'' | "आप की नज़रों ने समझा" | rowspan="5" | मदन मोहन कोहली | rowspan="5" | राजा मेहदी अली खान | |- | "है इसी में प्यार की आबरू" | |- | "रंग बिरंगी राखी लेके आई" | |- | "वो देखो, जला घर किसी का" | |- | "जिया ले गयो जी मोरा" | |- ! rowspan="3" | ''[[असली नकली (1962 फ़िल्म)|असली-नकली]]'' | "तुझे जीवन की डोर से" | rowspan="3" | शंकर जैकिशन | rowspan="3" | हसरत जैपुरी | मोहम्मद रफी |- | "लाख छुपाओ छुप न सकेगा" | rowspan="2" | |- | "तेरा मेरा प्यार अमर" |- ! rowspan="5" | ''[[प्रेम पत्र]]'' | "सावन की रातों में ऐसा" | rowspan="5" | [[सलिल चौधरी]] | | rowspan="2" | [[तलत महमूद]] |- | "ये मेरे अंधेरे उजाले न होते" | rowspan="2" | |- | "अब और न कुछ भी याद रहा" | |- | "दो अखियाँ झुकी झुकी सी" | | [[मुकेश]] |- | "खुश हो रहे थे" | | rowspan="4" | |- ! rowspan="4" | ''[[मन-मौजी]]'' | "मैं तो तुम संग नैन मिलाके" | rowspan="4" | [[मदन मोहन]] | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन |- | "चंदा जा" |- | "आया है कहाँ से" |- | "एक था अब्दुल रहमान" | [[किशोर कुमार]] |} ===1963=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[परसमणि]]'' | "वो जब याद आये" | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | | rowspan="4" | [[मोहम्मद रफी]] |- ! ''[[ताज महल (1963 फ़िल्म)|ताज महल]]'' | "जो वादा किया वो निभाना पड़ेगा" | रोशन | |- ! rowspan="3" | ''[[तेरे घर के सामने]]'' | "देखो रूठा न करो" | rowspan="3" | एस. डी. बर्मन | rowspan="3" | हसरत जैपुरी |- | "तेरे घर के सामने" |- | ये तन्हाई है रे है | |- ! rowspan="6" | ''[[मेरे मेहबूब]]'' | "तेरे प्यार में दिलदार" | rowspan="6" | [[नौशाद]] | rowspan="6" | शकील बदयुनि | |- | "अल्लाह बचाये" | |- | "मेरे मेहबूब तुझे" (female) | |- | "मेरे मेहबूब में क्या नही" | rowspan="2" | आशा भोसले |- | "जानेमं एक नज़र देख ले" |- | "याद में तेरी" |मोहम्मद रफी |- |rowspan='2' | '''[[दिल एक मंदिर]]''' |"हम तेरे प्यार में सारा आलम" | rowspan='2' | शंकर जैकीशन | हसरत जैपुरी | |- |"रुक जा रात" |शैलेंद्र | |- |} ===1964=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | ''[[राजकुमार (1964 फ़िल्म)|राजकुमार]]'' | "आजा आयी बहार" | rowspan="2" | शंकर जैकीशन | rowspan="4" | शैलेंद्र | |- | "नाच रे मन" | [[आशा भोसले]] |- ! rowspan="3" | ''[[संगम (1964 फ़िल्म)|संगम]]'' | "हर दिल जो प्यार करेगा" | | [[मुकेश]], [[महेंद्र कपूर]] |- | "ओ मेरे सनम" | | मुकेश |- | "मैं का करूँ राम मुझे बुढ्ढा मिलगया" | | हसरत जैपुरी | |- ! rowspan="4" | ''[[वो कौन थी (1964 फ़िल्म)|वो कौन थी?]]'' | "लग जा गले की फिर ये हसीं रात हो ना हो" | rowspan="4" | [[मदन मोहन]] | rowspan="4" | राजा मेहदी अली खान | rowspan="3" | |- | "नैना बरसे रिमझिम रिमझिम" |- | "जो हमने दास्ताँ अपनी सुनाई" |- | "छोड़ कर तेरे प्यार का दामन" | [[महेंद्र कपूर]] |} ===1965=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | ''[[आरज़ू (1965 फ़िल्म)|आरज़ू]]'' | "अजी रूठ कर अब कहाँ जाइयेगा" | rowspan="2" | शंकर जैकीशन | rowspan="2" | हसरत जैपुरी | rowspan="3" | |- | "बेदर्दी बलमा तुझको" |- ! ''[[भीगी रात (1965 फ़िल्म)|भीगी रात]]'' | "दिल जो न कह सका" | रोशन | [[मजरूह सुलतानपुरी]] |- ! ''[[गुमनाम (1965 फ़िल्म) |गुमनाम]]'' | "गुमनाम है कोयी" | शंकर सिंह रघुवंशी | हसरत जैपुरी, मजरूह सुलतानपुरी | |- ! rowspan="4" | ''[[गाइड (1965 फ़िल्म)|गाइड]]'' | "आज फिर जीने की तमन्ना" | rowspan="4" | [[सचिन देव बर्मन]] | rowspan="4" | शैलेंद्र | rowspan="3" | |- | "पिया तोसे नैना लागे रे" |- | "सईयाँ बेईमान" |- | "गाता रहे मेरा दिल" | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan="3" | ''[[जब जब फूल खिले]]'' | "मैं जो चली हिंदुस्तान से" | rowspan="3" | [[कल्याणजी-आनंदजी]] | rowspan="3" | [[आनंद बख्शी]] | rowspan="3" | |- | "पर्देसियों से न अखियाँ मिलाना" |- | "ये समा समा है प्यार का" |} ===1966=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="3" | ''[[मेरा साया]]'' | "तू जहाँ जहाँ चलेगा मेरा साया साथ होगा" | rowspan="3" | [[मदन मोहन]] | rowspan="3" | [[राजा मेहदी अली खान]] | rowspan="7" | |- | "नैनों में बदरा छाए" |- | "नैनोनवाली ने हाय मेरा दिल लूटा" |- ! rowspan="4" | ''[[लव इन टोक्यो]]'' | "कोई मतवाला आया" | rowspan="4" | शंकर–जैकीशन | शैलेंद्र |- | "सयौनारा सयौनारा" | rowspan="3" | हसरत जैपुरी |- | "मुझे तुम मिल गए" |- | "ओ मेरे शाह-ए-खुबा" |- ! rowspan="4" | ''[[प्यार किये जा]]'' | "किसने पुकारा मुझे, मैं आ गयी" | rowspan="4" | लक्ष्मीकांत–प्यारेलाल | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन | rowspan="2" | महेंद्र कपूर |- | "फूल बन जाऊंगा शर्त ये है मगर" |- | "दिल हमने दे दिया, क्यों तुमने ले लिया" | किशोर कुमार |- | "सुनले प्यार के दुश्मन दुनिया दिलवालों के अफसाने" | आशा भोसले, किशोर कुमार, मन्ना डे |} ===1967=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="9" | ''[[मिलन (1967 फ़िल्म)|मिलन]]'' | "सावन का महीना" | rowspan="13" | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan="9" | [[आनंद बख्शी]] | rowspan="3" | [[मुकेश]] |- | "हम तुम युग युग से" |- | "बोल गोरी बोल तेरा कौन पिया" |- | "आज दिल पे कोई" | |- | "हम तुम युग युग से - 2" | rowspan="3" | मुकेश |- | "ये गीत मिलन के" |- | "बोल गोरी बोल तेरा कौन पिया - 2" |- | "आज दिल पे कोई ज़ोर चलता नहीं - 2" | |- | "तोहे साँवरिया" | |- ! rowspan="4" | ''शागिर्द'' | "दिल विल प्यार व्यार" | rowspan="4" | [[मजरूह सुलतानपुरी]] | |- | "कहाँ कहाँ आन पड़ी" | |- | "वो हैं ज़रा ख़फ़ा ख़फ़ा" | [[मोहम्मद रफी]] |- | "रुक जा ए हवा" | rowspan="5" | |- ! rowspan="6" | ''[[रात और दिन]]'' | "न छेड़ो कल के अफसाने" | rowspan="6" | शंकर–जैकीशन | rowspan="5" | शैलेंद्र |- | "जीना हमको रास न आया" |- | "आवारा ए मेरे दिल" (खुश) |- | "आवारा ए मेरे दिल" (दुखी) |- | "दिल की गिरह खोल दो" | [[मन्ना डे]] |- | "रात और दिन दिया जले" | हसरत जैपुरी | |} ===1968=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="3" | [[सरस्वतीचन्द्र (फ़िल्म) | सरस्वतीचंद्र]] | "फूल तुम्हें भेजा है खत में" | rowspan="3" | कल्याणजी-आनंदजी | rowspan="3" | इंदीवर | मुकेश |- |चंदन सा बदन | |- |मैं तो भूल चली | |} ===1969=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='5' | ''[[इन्तकाम (1988 फ़िल्म) |इंतकाम]]'' | "हम तुम्हारे लिए" | rowspan='8' | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan='5' | राजिंदर कृष्ण | मोहम्मद रफ़ी |- | "कैसे रहूँ चुप" | |- | "गीत तेरे साज़ का" | |- | "ऐसा कोई महफ़िल सोयी" | |- | "आ जाने जाँ" | |- ! rowspan='3' | ''[[दो रास्ते]]'' | "बिंदिया चमकेगी" | rowspan='3' | आनंद बख्शी | |- | "चुप गए सारे नज़ारे (दिल ने दिल को पुकारा)" | मोहम्मद रफ़ी |- | "अपनी अपनी बीवी पे" | |- ! rowspan='3' | ''[[वारिस]]'' | "दिल की लगी को छुपाऊं कैसे" | rowspan='3' | आर डी बर्मन | rowspan='3' | राजेंद्र कृष्ण | |- | "लहरा के आया है झोंका बहार का" | rowspan='2' | मोहम्मद रफ़ी |- | "कभी कभी ऐसा भी होता है" |} ===1970 के दशक=== ===1970=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | [[जॉनी मेरा नाम (1970 फ़िल्म)|जॉनी मेरा नाम]] | "मोसे मोरा श्याम रूठा" | rowspan="2" | कल्याणजी-आनंदजी | rowspan="2" | [[इन्दीवर]] | rowspan="2" | |- | "बाबुल प्यारे" |- |} ===1971=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='3' | ''[[हाथी मेरे साथी (1971 फ़िल्म)|हाथी मेरे साथी]]'' | "धक धक कैसे चलती है गाड़ी" | rowspan='3' | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan='3' | [[आनंद बख्शी]] | rowspan='3' | [[किशोर कुमार]] |- | "सुन जा आ ठंडी हवा" |- | "दिलबर जानी चली हवा मस्तानी" |- ! rowspan='6' | ''[[ज्वाला (1971 फ़िल्म)|ज्वाला]]'' | "जागी रात भरी याद में बलम" | rowspan='6' | शंकर-जयकिशन | rowspan='6' | | |- | "आहा ले गई ओ जिया ले गई, छवि सुंदर सलोने गोपाल की" | आशा भोसले |- | "देखो जी आँखों में देखो, आँखें हमारे सपने तुम्हारे" | |- | "होल होले एक भी ना घुंघरू बोले" | सुधा मल्होत्रा, गीता दत्त |- | "आजा रे आजा मेरे साजना आ, सपनों की पालकी" | मन्ना डे |- | "मेरा ज्वाला नाम जिया जलाने का काम" | |- ! rowspan='3' | ''[[मेमसाब (1971 फ़िल्म)|मेमसाब]]'' | "सुनो सुनो एक बात काहू" | rowspan='3' | सोनिक ओम | rowspan='3' | वर्मा मलिक | मोहम्मद रफ़ी |- | "मुझे ढूंढ ले आ कर सैंया" | |- | "जब से तेरे मेरे मन में" | |- ! ''[[शर्मीली]]'' | "मेघा छाये आधी रात" | एस. डी. बर्मन | | |} ===1972=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='3' | ''[[शहजादा]]'' | "परियों की नगरी से आया" | rowspan='3' | राहुल देव बर्मन | rowspan='3' | राजेंद्र कृष्ण | |- | "रिमझिम रिमझिम देखो बरस रही है" | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "ना जाइयो, ना जाइयो, छोड़ के ना" |- ! rowspan='4' | ''हरि दर्शन'' | "अपना हरि है हजार हाथ वाला" | rowspan='4' | [[कल्याणजी-आनंदजी]] | | |- | "जय जय नारायण" | | महेंद्र कपूर |- | "मरने वाला है भगवान" | | |- | "प्रभु के भरोसे" | | |- ! ''[[परिचय (1972 फ़िल्म)|परिचय]]''<ref name="1973award">{{cite web |url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm20thNFAAward.aspx |title=20th National Awards For Films (1973) |publisher=Directorate of Film Festivals |format=PDF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105220349/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm20thNFAAward.aspx |archive-date=5 November 2013}}</ref> | "बीती ना बिताई रैना" | राहुल देव बर्मन | | |- ! rowspan='6' | ''[[पाकीज़ा]]'' | "चलते चलते" | rowspan='6' | गुलाम मोहम्मद | कैफ़ी आज़मी | rowspan='5' | |- | "मौसम है आशिकाना" | [[कमल अमरोही]] |- | "इन्ही लोगों ने" | [[मजरूह सुलतानपुरी]] |- | "ठाड़े रहियो" | [[कमल अमरोही]], [[मजरूह सुलतानपुरी]] |- | "तीर-ए-नज़र" | rowspan='2' | कैफ भोपाली |- | "चलो दिलदार चलो" | [[मोहम्मद रफी]] |- ! rowspan='2' | ''धड़कन'' | "मैं आया तेरे द्वारे" | rowspan='2' | रवि | | |- | "तो जा मेरे लाल सो जा मधुर सुरों में निंदिया गाये" | | |- ! rowspan='5' | ''[[यह गुलिस्ताँ हमारा (1972 फ़िल्म) |यह गुलिस्ताँ हमारा]]'' | "रैना सोयी सोयी" | rowspan='5' | एस. डी. बर्मन | | |- | "क्या ये जिंदगी है" | | |- | "ओ तुशिमा री तुशिमा" | | |- | "मेरा नाम आओ, मेरे पास आओ" | | डैनी डेन्जोंगपा |- | "गोरी गोरी गाँव की गोरी रे, किस लिए बन रही डोरी रे" | | rowspan='2' | किशोर कुमार |- ! rowspan='2' | ''[[सीता और गीता]]'' | "कोई लड़की मुझे कल रात" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | आनंद बख्शी |- | "हां जी हां मैंने शराब" | rowspan='6' | एकल |- ! rowspan='5' | ''[[राजा जानी (1972 फ़िल्म)|राजा जानी]]'' | "आ आजा आजा" | rowspan='5' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='5' | |- | "ए बी सी डी छोड़ो" |- | "दुनिया का मेला" |- | "कितना मजा आ रहा है" |- | "मुबारक हो तुझे ऐ दिल" |} ===1973=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='4' | ''[[जुगनू (1973 फ़िल्म)|जुगनू]]'' | "जाने क्या पिलाये तूने" | rowspan='4' | [[एस। डी. बर्मन]] | | |- | "जब बाघों में जुगनू" | | |- | "गिर गया झुमका" | | किशोर कुमार |- | "मेरी ये पायलिया गीत तेरे गये" | | |- ! rowspan='2' | ''[[बंधे हाथ (1973 फ़िल्म) |बंधे हाथ]]'' | "ये कौन आज आया" | rowspan='2' | राहुल देव बर्मन | | |- | "तूने छीन लिया" | | |- ! rowspan='5' | ''[[दाग (1973 फ़िल्म)|दाग]]'' | "अब चाहे माँ रूठे या बाबा" | rowspan='5' | [[लक्ष्मीकांत प्यारेलाल]] | rowspan='5' | [[साहिर लुधियानवी]] | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "हम और तुम तुम और हम" |- | "जब भी जी चाहे" | एकल |- | "नी मैं यार मनाना नी" | मीनू पुरूषोत्तम |- | "हवा चले कैसे" | रोस्पैन='4' | एकल |- ! ''[[लोफर (1973 फ़िल्म)|लोफर]]'' | "मैं तेरे इश्क में" | आनंद बख्शी | |- ! rowspan='2' | ''[[फागुन (1973 फ़िल्म)|फागुन]]'' | "पिया संग खेलो होरी फागुन आयो रे" | rowspan='2' | एस. डी. बर्मन | rowspan='2' | मजरूह सुल्तानपुरी |- | "संध्या जो आए मन उड़ जाए जाने रे कहाँ" |- ! ''बरखा बहार'' | "नज़र का ये पैगाम दिया जो आपने मेरे नाम" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | मोहम्मद रफ़ी |- | rowspan='2' |'''[[अनामिका (1973 फ़िल्म)|अनामिका]]''' | "बाहों में चले आओ" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | मजरूह सुल्तानपुरी | |- |"बाहों में चले आओ (संवादों के साथ)" |[[जया बच्चन]], [[संजीव कुमार]] |- | '''[[यादों की बारात]]''' | "यादों की बारात निकली है आज दिल के द्वारे (महिला)" | आर. डी. बर्मन | मजरूह सुल्तानपुरी | [[पद्मिनी कोल्हापुरे]], [[सुषमा श्रेष्ठ]] |- |} ===1974=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार ! scope="col" style="width:18%;" | नोट्स |- ! ''[[कोरा कागज़ (1974 फ़िल्म) |कोरा कागज़]]'' | "रूठे रूठे पिया" | सलिल चौधरी | वयलार | |सर्वश्रेष्ठ गायक के लिए राष्ट्रीय पुरस्कार<ref name="1975award">{{cite web |url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm22ndNFAAward.aspx |title=22nd National Awards For Films (1975) |publisher=Directorate of Film Festivals |format=PDF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505171751/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm22ndNFAAward.aspx |archive-date=5 May 2014}}</ref> |- ! rowspan='5' | ''[[आप की कसम]]'' | "जय जय शिव शंकर" | rowspan='5' | आर. डी. बर्मन | rowspan='5' | [[आनंद बख्शी]] | rowspan='4' | [[किशोर कुमार]] | बिनाका गीतमाला वार्षिक सूची 1974 में #2 पर |- | "करवातें बदलते रहें" | बिनाका गीतमाला वार्षिक सूची 1974 में #17 पर |- | "पास नहीं आना" | |- | "सुनो कहो कहा सुना" | |- | "चोरी चोरी चुपके चुपके" | | |- ! ''[[हमशक्ल (1974 फ़िल्म)|हमशकल]]'' | "काहे को बुलाया मुझे बलमा प्यार में नाम से" | आर. डी. बर्मन | आनंद बख्शी | मोहम्मद रवि | |- ! ''आरोप'' | "नैनों में दर्पण है" | भूपेन हजारिका | माया गोविंद | किशोर कुमार | |} ===1975=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[जूली (1975 फ़िल्म)|जूली]]'' | "ये रातें नई पुरानी" | rowspan='2' | राजेश रोशन | rowspan='2' | [[आनंद बख्शी]] | |- | "भूल गया सब कुछ" | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='2' | ''[[ज़ख्मी (1975 फ़िल्म)| ज़ख्मी]]'' | "आओ तुम्हें चाँद पे जाये" | rowspan='2' | [[बप्पी लाहिड़ी]] | | rowspan='3' | एकल |- | "अभी अभी थी दुश्मनी" | |- ! ''[[वरदान]]'' | "देखो देखो दिल का तौफा" | कल्याणजी-आनंदजी | |- ! rowspan='2' | ''[[सुनहरा संसार (1975 फ़िल्म)|सुनेहरा संसार]]'' | "भीगी भीगी हवा है, काली काली घटा है" | rowspan='2' | नौशाद | rowspan='4' | आनंद बख्शी | मुकेश |- | "मेरी जवानी मेरी दुश्मन बनी रे" | [[सुषमा श्रेष्ठ]] |- ! rowspan='2' | ''[[वारंट (फ़िल्म)|वारंट]]'' | "लाडी नजरिया लाडी" |rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | किशोर कुमार |- | "मैं तुमसे मोहब्बत" | एकल |- ! ''उमर क़ैद'' | "याद रहेगा प्यार का" | सोनिक-ओमी | | मुकेश |- ! rowspan='4' | ''[[प्रेम कहानी (1975 फ़िल्म)|प्रेम कहानी]]'' | "चल दरिया में" | rowspan='7' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='4' | | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "प्रेम कहानी में" |- | "फूल आहिस्ता फेंको" | मुकेश |- | "नदिया से बिछड़ा" | एकल |- ! rowspan='3' | ''[[चैताली (1975 फ़िल्म)|चैताली]]'' | "धरती अम्बर निंद से जागे" | rowspan='3' | | मन्ना डे |- | "महबूबा नाम है मेरा" | rowspan='5' | एकल |- | "सा नि धा पा मा ग नि धा" |- ! rowspan='3' | ''वंदना'' | "आपकी इनायतें, आपका करम" | rowspan='3' | रवि | rowspan='3' | रवि |- | "ओ जग के पालनहारे" |- | "रुत है जवान" |- ! rowspan='3' | ''[[धरम करम (1975 फ़िल्म)|धरम करम]]'' | "तू कहाँ गयी थी" | rowspan='3' | आर. डी. बर्मन | rowspan='3' | मजरूह सुल्तानपुरी | किशोर कुमार |- | "नाचन नहीं आवत" | एकल |- | "मुख पर जो छिड़का पानी" | किशोर कुमार |- ! rowspan='6' | ''[[सन्यासी (1975 फ़िल्म)|संन्यासी]]'' | "चल सन्यासी मंदिर में" | rowspan='6' | [[शंकर जयकिशन|शंकर-जयकिशन]] | विश्वेश्वर शर्मा | rowspan='3' | मुकेश |- | "सुन बाल ब्रम्हचारी" | वर्मा मलिक |- | "बाली उमरिया भजन करूं कैसे" | विटालभाई पटेल |- | "शाम-ए-फुरकत का ढल गया साया" | हसरत जयपुरी | [[प्रेमनाथ]] |- | "जैसा मेरा रूप रंगीला" | विश्वेश्वर शर्मा | एकल |- | "ये है गीता का ज्ञान" | एम. जी हशमत | मुकेश |- ! ''[[धर्मात्मा]]'' | "मेरी गलियों से लोगो की यारी" | कल्याणजी आनंदजी | इंदीवर | महेंद्र कपूर |- ! rowspan='3' | ''[[चुपके चुपके]]'' | "अब के सजन सावन में" | rowspan='3' | एस. डी. बर्मन | rowspan='6' | आनंद बख्शी | |- | "बागानों में कैसे ये फूल खिलते हैं" | मुकेश |- | "चुपके-चुपके चल रे पुरवइया" | rowspan='3' | एकल |- ! rowspan='3' | ''[[प्रतिज्ञा (1975 फ़िल्म)|प्रतिज्ञा]]'' | "मैं जंगल की मोरनी" | rowspan='8' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल |- | "परदेसी आया देस में" |- | "उठ निंद से मिर्जिया जाग जा" | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='2' | ''[[अपने रंग हज़ार (1975 फ़िल्म)|अपने रंग हज़ार]]'' | "गंगा में डूबा ना जमुना में डूबा" | rowspan='2' | | rowspan='3' | एकल |- | "इस क़दर आप हमको जो तड़पाएंगे" |- ! rowspan='2' | ''जिंदा दिल'' | "नहीं नहीं जाना नहीं अभी नहीं" | rowspan='3' | |- | "शाम सुहानी आई खुसिया बनके पहली बार" | महेंद्र कपूर, शैलेन्द्र सिंह |- ! ''[[सेवक (1975 फ़िल्म)|सेवक]]'' | "मेरा नाम बड़ा बदनाम" | एकल |} ===1976=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[नागिन (1976 फ़िल्म)|नागिन]]'' | "तेरे संग प्यार में" | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | [[वर्मा मलिक]] | |- ! ''[[अदालत (1976 फ़िल्म)|अदालत]]'' | "तुमसे दूर रहके" | कल्याणजी आनंदजी | गुलशन बावरा | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='5' | ''[[कभी कभी]]'' | "कभी कभी मेरे दिल में" (II) | rowspan='5' | खय्याम | rowspan='10' | साहिर लुधियानवी | मुकेश |- | "तेरा फूलों जैसा रंग" | किशोर कुमार |- | "मेरे घर आये एक नन्ही परी" | |- | "सुर्ख जोड़े की ये जगमगाहत" | पामेला चोपड़ा |- | "तेरे चेहरे से" | किशोर कुमार |- ! rowspan='5' | ''[[लैला मज़नू (1976 फ़िल्म)|लैला मजनू]]'' | "हुस्न हाज़िर है" | rowspan='5' | मदन मोहन, जयदेव | |- | "क्या रेशमी पाज़ेब की झंकार" | rowspan='3' | मोहम्मद रफ़ी |- | "अब अगर हम से खुदाई भी" |- | "लिख कर तेरा नाम ज़मीन पर" |- | "कोई पत्थर से ना मारे मेरे दीवाने को" | rowspan='4' | एकल |- ! ''कोई जीता कोई हारा'' | "ओ बाबा शादी तुम ना करना" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | रोस्पैन='6' | आनंद बख्शी |- ! rowspan='3' | ''[[जीवन ज्योति (1976 फिल्म)|जीवन ज्योति]]'' | "दुनिया रंग बदलती जाये" | rowspan='3' | सलिल चौधरी |- | "जिस द्वारे पर घर की बहू" |- | "रांझे की आँखों से देखो हीर को, मुझको छेड़ो" | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[लगाम (1976 फ़िल्म)|लगाम]]'' | "आज पवन की चल चुरा के" | rowspan='3' | कल्याणजी आनंदजी | rowspan='3' | |- | "जैसे मोती सीप से बिछड़े" |- | "आधी आधी रात मेरी पायलिया भजे" | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='2' | ''महा चोर'' | "मैं तुमसे प्यार करती हूँ" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | आनंद बख्शी | किशोर कुमार |- | "तू क्या मुझे बर्बाद करेगा" | एकल |- ! rowspan='2' | ''[[नाच उठे संसार (1976 फ़िल्म)|नाच उठे संसार]]'' | "तेरे संग जीना, तेरे संग मरना" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='2' | | rowspan='2' | मोहम्मद रफ़ी |- | "नाच उठे संसार" |- ! rowspan='3' | ''[[नेहले पे देहला (1976 फ़िल्म)|नहले पे दहला]]'' | "सावन का महीना आ गया" | rowspan='3' | आर. डी. बर्मन | rowspan='3' | आनंद बख्शी | किशोर कुमार |- | "लोगों की ज़ुबान पर अपना नाम" | मन्ना डे, किशोर कुमार |- | "माशूक अपने शबाब में" | |- ! ''[[रंगीला रतन (1976 फ़िल्म)|रंगीला रतन]]'' | "तुम्हीं हो तुम्हीं हो जाने-जान" | कल्याणजी आनंदजी | गुलशन बावरा | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[उधार का सिंदूर (1976 फ़िल्म)|उधार का सिन्दूर ]]'' | "बुद्ध प्यार मंगदा" | rowspan='3' | राजेश रोशन | rowspan='3' | | rowspan='3' | एकल |- | "मां अब तो मैं भी" |- | "मां कभी मैं भी पिया घर" |} ===1977=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[धरम वीर]]'' | "बंद हो मुट्ठी तो लाख की" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='2' | आनंद बख्शी | आशा भोसले |- | "हम बंजारो की बात मत पूछो जी" | किशोर कुमार |- ! ''[[खून पसीना (1977 फ़िल्म)|खून पसीना]]'' | "मैं तेरी हो गई तू मेरा हो गया" | rowspan='4' | कल्याणजी-आनंदजी | | rowspan='8' | |- ! ''[[हत्यारा (1977 फ़िल्म)|हत्यारा]]'' | "सोने का चबूतरा, उसपे नाचे मोर" | |- ! rowspan='2' | ''[[हीरा और पत्थर (1977 फ़िल्म)|हीरा और पत्थर]]'' | "नाम तेरा भले" | |- | "हम तुम पहली बार मिले हैं" | |- ! ''प्रतिमा और पायल'' | "मेरी पायल की झंकार" | बप्पी लाहिड़ी | |- ! ''[[प्रियतमा (1977 फ़िल्म)|प्रियतमा]]'' | "तेरे बिन कैसे दिन" | राजेश रोशन | |- ! rowspan='2' | ''कसम खून की'' | "क्यों देखते हो गैर को" | rowspan='3' | कल्याणजी आनंदजी | |- | "मैं पीतल की पायलिया" | |- ! ''[[फरिश्ता या कातिल (1977 फ़िल्म)|फरिश्ता या कातिल]]'' | "कुछ ऐसे बंधन होते हैं जो बिन बंधे बांध जाती है" | | मुकेश |- ! rowspan='2' | ''[[यही है ज़िन्दगी (1977 फ़िल्म)|यही है जिंदगी]]'' | "हम मिल गए" | rowspan='3' | राजेश रोशन | rowspan='2' | | मोहम्मद रफ़ी |- | "दिलरुबा आ मेरी बाहों में" | किशोर कुमार |- ! ''[[एक ही रास्ता (1977 फ़िल्म)|एक ही रास्ता]]'' | "ओह हो धीरे धीरे" | | |} ===1978=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='3' | ''[[मुकद्दर का सिकन्दर]]'' | "प्यार जिंदगी है" | rowspan='3' | [[कल्याणजी-आनंदजी|कल्याणजी आनंदजी]] | rowspan='2' | अंजान | महेंद्र कपूर, आशा भोंसले |- | "दिल तो है दिल" | |- | "सलाम-ए-इश्क मेरी जान" | [[प्रकाश मेहरा]] | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='6' | ''[[त्रिशूल (फ़िल्म)|त्रिशूल]]'' | "जानेमन तुम कमाल करते हो" | rowspan='6' | [[मोहम्मद जहूर खय्याम|खय्याम]] | rowspan='6' | [[साहिर लुधियानवी]] | rowspan='2' | [[किशोर कुमार]] |- | "जो हो यार अपना" |- | "मोहब्बत बड़े काम की चीज़ है" | [[किशोर कुमार]], [[के. जे. येसुदास|के.जे. येसुदास]] |- | "आपकी महक हुई ज़ुल्फ़ को" | [[के. जे. येसुदास|के.जे. येसुदास]] |- | "गापूची गापूची गम गम" | [[नितिन मुकेश]] |- | "तू मेरे साथ रहेगा" | |- ! rowspan='2' | ''अनजाने में'' | "जीवन के सब सुख पाये तू" (महिला) | rowspan='3' | कल्याणजी-आनंदजी | rowspan='2' | गुलशन बावरा | |- | "सच्चाई की राह में" | |- ! ''[[नसबंदी (1978 फ़िल्म)|नसबंदी]]'' | "किस दाम पे" | हुल्लड़ मुरादाबादी | |- ! rowspan='2' | ''[[कस्मे वादे]]'' | "कस्मे वादे निभाएंगे हम" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | गुलशन बावरा | |- | "कस्मे वादे निभाएंगे हम" (II) | किशोर कुमार |- ! rowspan='4' | ''[[मैं तुलसी तेरे आँगन की]]'' | "छाप तिलक सब छीनी रे" | rowspan='4' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='4' | आनंद बख्शी | आशा भोसले |- | "मैं तुलसी तेरे आँगन की" | rowspan='4' | एकल |- | "मैं तेरा क्या ले जाउंगी" |- | "मत रो बहना" |- ! ''[[स्वर्ग नर्क (१९७८ फ़िल्म)|स्वर्ग नरक]]'' | "मुझे तुमसे प्यार है" | राजेश रोशन | हरींद्रनाथ चट्टोपाध्याय |- ! ''[[डॉन (1978 फ़िल्म)|डॉन]]'' | "जिसका मुझे था इंतज़ार, जिसके लिए दिल था बेकरार" | कल्याणजी-आनंदजी | | किशोर कुमार |} ===1979=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[सुहाग (1979 फ़िल्म)|सुहाग]]'' | "आज इम्तिहान है" | rowspan='3' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='2' | | |- | "अथरा बरस की तू होने को आई रे" | मोहम्मद रफ़ी |- ! ''[[जानी दुश्मन (1979 फ़िल्म)|जानी दुश्मन]]'' | "सारे रिश्ते नाते तोडके" | वर्मा मलिक | |- ! ''[[मिस्टर नटवरलाल (1979 फ़िल्म)|मिस्टर नटवरलाल]]'' | "परदेसिया, ये सच है पिया, सब कहते हैं" | राजेश रोशन | rowspan='4' | आनंद बख्शी | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[सरगम (1979 फ़िल्म)|सरगम]]'' | "पर्वत के उस पार, पर्वत के इस पार" | rowspan='3' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='3' | मोहम्मद रफ़ी |- | "कोयल बोली, दुनिया डोली, समझो दिल की बोली" |- | "डफलीवाले डफली बजा" |- ! ''[[खानदान (1979 फ़िल्म)|खानदान]]'' | "ये मुलाक़ात एक बहाना है" | खय्याम | नक्श लायलपुरी | |- ! rowspan='4' | ''[[काला पत्थर (1979 फ़िल्म)|काला पत्थर]]'' | "एक रास्ता है जिंदगी" | rowspan='4' | राजेश रोशन | rowspan='4' | [[साहिर लुधियानवी]] | किशोर कुमार |- | "बाहों में तेरी" | मोहम्मद रफ़ी |- | "मेरी दूरों से ऐ बारात" | |- | "धूम माचे धूम" | मोहम्मद रफी, महेंद्र कपूर, एस.के. मोहन |- ! ''[[हमारे तुम्हारे (1979 फ़िल्म)|हमारे तुम्हारे]]'' | "कुछ तुम करो कुछ हम करें" | आर. डी. बर्मन | योगेश | किशोर कुमार |- ! ''[[जनता हवलदार]]'' | "आधी रोटी सारा कबाब" | राजेश रोशन | | अनवर |- ! ''[[अमर दीप (1979 फ़िल्म)|अमर दीप]]'' | "हल्की सी कसक मसक होती है दिल में" | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | अमांडा बख्शी | किशोर कुमार |- ! ''[[सुरक्षा]]'' | "दिल था अकेला अकेला" | बप्पी लाहिड़ी | रमेश पंत | बप्पी लाहिड़ी |- ! ''[[सलाम मेमसाब (1979 फ़िल्म)|सलाम मेमसाब]]'' | "हम भी राहों में खड़े हैं यार, इधर देख लो" | आर. डी. बर्मन | मजरूह सुल्तानपुरी | किशोर कुमार |- ! rowspan='2' | ''[[प्रेम बंधन]]'' | "वादा नहीं करते किसी से" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='2' | आनंद बख्शी | महेंद्र कपूर |- | "मैं तेरे प्यार में पागल" | किशोर कुमार |- ! ''आतिश'' | "ओ बाबू मैनेजरा वे, ओ बाबू मैनेजरा वे" | रवीन्द्र जैन | | मोहम्मद रफ़ी |} ===1980 के दशक=== ===1980=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[कर्ज़ (फ़िल्म)|कर्ज़]]'' | "तू कितने बरस की, तू कितने बरस का" | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | आनंद बख्शी | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='2' | ''समझौता'' | "जाने क्यों मुझे" | rowspan='2' | बप्पी लाहिड़ी | rowspan='2' | गुलशन बावरा | |- | "सुनो सुनो बात" | |- ! rowspan='5' | ''[[क्रांति (1981 फ़िल्म)|क्रांति]]'' | "जिंदगी की ना टूटे" | rowspan='7' | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan='5' | संतोष आनंद | नितिन मुकेश |- | "चना जोर गरम बाबू" | नितिन मुकेश, मोहम्मद रफ़ी, किशोर कुमार |- | "लूई शमा शा" | नितिन मुकेश |- | "दिलवाले तेरा नाम क्या है" | नितिन मुकेश, मन्ना डे, महेंद्र कपूर, शैलेन्द्र सिंह |- | "पिला दे साक़ी, मारा ठुमका" | |- ! rowspan='2' | ''चोरों की बारात'' | "आख़िरी वक़्त कोई दुआ माँग ले" | rowspan='2' | आनंद बख्शी | |- | "तेरी मेरी दोस्ती हो गई, सारी दुनिया से दुश्मनी हो गई" | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''अलीबाबा और 40 चोर'' | "आजा सर-ए-बाज़ार" | rowspan='3' | आर. डी. बर्मन | rowspan='3' | | rowspan='2' | एकल |- | "कयामत कयामत" |- | "सारे शहर में एक हसीन है, और वो मैं हूँ" | आशा भोसले |- ! rowspan='2' | ''[[थोड़ी सी बेवफाई]]'' | "आंखों में हमने आपके सपने" | rowspan='2' | खय्याम | rowspan='2' | गुलजार | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "हजार राहें मुड़ के देखिन" |- ! rowspan='2' | ''[[गरम खून (1980 फ़िल्म)|गरम खून]]'' | "अच्छी भी लगती हूँ सुंदर भी" | rowspan='2' | शंकर जयकिशन | विठ्ठलभाई पटेल | rowspan='2' | एकल |- | "एक चेहरा दिल के करीब" | सिंघार |} ===1981=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[नसीब (1981 फ़िल्म)|नसीब]]'' | "मेरे नसीब में तू है के नहीं" | rowspan='2' | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan='2' | आनंद बख्शी | |- | "रंग जमाके जायेंगे, चक्कर चलाके जायेंगे, झुमके, घुमके सबको घुमाके जायेंगे" | किशोर कुमार, मोहम्मद रफ़ी, शैलेन्द्र सिंह, आशा भोसले, उषा मंगेशकर |- ! ''[[कुदरत (1981 फ़िल्म)|कुदरत]]'' | "तूने ओ रंगीले कैसा जादू किया" | आर डी बर्मन | | |- ! rowspan='2' | ''[[दर्द (1981 फ़िल्म)|दर्द]]'' | "ना जाने क्या हुआ जो" | rowspan='2' | खय्याम | rowspan='2' | नक्श लायलपुरी | |- | "अहाल ए दिल यू भी" | |- ! rowspan='6' | ''[[सिलसिला (1981 फ़िल्म)|सिलसिला]]'' | "लड़की है या शोला" | rowspan='6' | [[शिव-हरि]] | राजेंद्र कृष्ण | rowspan='3' | [[किशोर कुमार]] |- | "सर से सरके" | [[हसन कमाल]] |- | "देखा एक ख्वाब" | rowspan='3' | [[जावेद अख्तर]] |- | "ये कहाँ आ गये हम" | [[अमिताभ बच्चन]] |- | "नीला आसमान" (भाग 2) | |- | "जो तुम तोड़ो पिया" | मीराबाई | |- ! rowspan='6' | ''[[आस पास (1981 फ़िल्म)|आस पास]]'' | "दरिया में फेंक दो चाबी" | rowspan='6' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='6' | | किशोर कुमार |- | "शहर में चर्चा है" | मोहम्मद रफ़ी |- | "भरे बाज़ार में" | rowspan='3' | |- | "मैं फूल बेचती हूँ" |- | "हम को भी गम ने मारा" |- | "तेरे लांग दा पिया लश्कारा" | मोहम्मद रफ़ी |- ! ''[[आपस की बात (1982 फ़िल्म)|आपस की बात]]'' | "कहनी है तुमसे दो बातें, कहूँगा मगर" | अनु मलिक | अंजान | [[शैलेंद्र सिंह (गायक)|शैलेंद्र सिंह]] |- ! rowspan='3' | ''[[धनवान (1981 फ़िल्म)|धनवान]]'' | "ये आंखें देख कर" - लता मंगेशकर | rowspan='3' | हृदयनाथ मंगेशकर | rowspan='3' | साहिर लुधियानवी | सुरेश वाडकर |- | "कुछ लोग मोहब्बत को" | |- | "बल्ले बल्ले भाई रेशमी दुपट्टा" | महेंद्र कपूर |} ===1982=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[बाज़ार (1982 फ़िल्म)|बाज़ार]]'' | "दिखाई मरें यूं की" | rowspan='2' | खय्याम | rowspan='2' | मीर तकी मीर | rowspan='4' | एकल |- | "फिर छिड़ी रात, बात" |- ! ''[[विधाता]]'' | "ओ साथी आ" | कल्याणजी-आनंदजी | rowspan='3' | आनंद बख्शी |- ! rowspan='2' | ''सम्राट'' | "कल न माना, परसोन न माना" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल |- | "आंखों का सलाम लो" | मोहम्मद रफी, मन्ना डे |- ! rowspan='2' | ''[[सवाल (1982 फ़िल्म)|सवाल]]'' | "ये सफ़र" | rowspan='2' | खय्याम | rowspan='2' | मजरूह सुल्तानपुरी | अनवर |- | "अब जान रहे या जाये" | नितिन मुकेश |- ! rowspan='2' | ''[[वकील बाबू (1982 फ़िल्म)|वकील बाबू]]'' | "हम कहाँ खो गए" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='2' | आनंद बख्शी | rowspan='3' | एकल |- | "दिल में शोले" |- ! ''मंगल पांडे'' | "नशा जो है शबाब में" | [[अनु मलिक]] | |} ===1983=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[अगर तुम ना होते]]'' | "हमें और जीने की" | आर.डी.बर्मन | [[गुलशन बावरा]] | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='4' | ''[[रज़िया सुल्तान (1983 फ़िल्म)|रज़िया सुल्तान]]'' | "ऐ दिल-ए-नादाँ" | rowspan='4' | खय्याम | rowspan='4' | | rowspan='4' | |- | "जलता है बदन" |- | "ख्वाब बन कर कोई" |- | "चुम कर रात जो सुलाएगी"<ref>{{cite web |url=http://www.hindgeetमाला.net/movie/razia_sultan.htm |title=रज़िया सुल्तान: फिल्म रज़िया सुल्तान (1983) के गीतों के बोल और वीडियो |website=HindiGeetMala}}</ref> |- ! rowspan='3' | ''[[बेताब (1983 फ़िल्म)|बेताब]]'' | "जब हम जवान होंगे" | rowspan='3' | आर डी बर्मन | rowspanन='3' | आनंद बख्शी | rowspan='3' | शब्बीर कुमार |- | "अपने दिल से बड़ी दुश्मनी की" |- | "बादल यूं गरजता है" |- ! ''[[हिम्मतवाला (1983 फ़िल्म)|हिम्मतवाला]]'' | "नैनों में" | बप्पी लाहिड़ी | | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[हीरो (1983 फ़िल्म)|हीरो]]'' | "मोहब्बत ये मोहब्बत" | rowspan='3' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='3' | आनंद बख्शी | सुरेश वाडकर |- | "निंद्य से जागी बहार" | |- | "प्यार करने वाले कभी डरते नहीं" | मनहर उधास |- ! ''[[मासूम (1983 फ़िल्म)|मासूम]]'' | "तुझसे नाराज़ नहीं जिंदगी" | आर. डी. बर्मन | गुलजार | |} ===1984=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[ये इश्क नहीं आसां (1984 फ़िल्म)|ये इश्क़ नहीं आसां]]'' | "लिखा है मेरे दिल पे" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | शब्बीर कुमार |- ! ''झूठा सच'' | "कैसी लग रही हूँ मैं" | rowspan='2' | आर डी बर्मन | | rowspan='2' | किशोर कुमार |- ! ''[[जागीर (1984 फ़िल्म)|जागीर]]'' | "चोर तेरा नाम है" | |- ! ''[[भावना (1984 फ़िल्म)|भावना]]'' | "तू कहां आ गई जिंदगी" | बप्पी लाहिड़ी | [[कैफ़ी आज़मी]] | |- ! rowspan='2' | ''[[दुनिया (1984 फ़िल्म)|दुनिया]]'' | "तेरी मेरी जिंदगी" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | जावेद अख्तर | |- | "गेहरे हलके हलके गेहरे" | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='4' | ''[[लैला (1984 फ़िल्म)|लैला]]'' | "गीतों से सरगम" | rowspan='4' | उषा खन्ना | | rowspan='2' | महमोहन सिंह |- | "साथ जियेंगे, साथ मरेंगे" | |- | "आज सर ए महफ़िल इकरार" | | |- | "तू जो कहे तो" | | |- ! rowspan='2' | ''हम हैं लाजवाब'' | "आया शबाब आया" | rowspan='2' | आर डी बर्मन | | |- | "दुनिया बदल गई है" | | अनवर |- ! ''हैसियत'' | "जागी जागी रे जागी" | बप्पी लाहिड़ी | | किशोर कुमार |- ! ''इंतेहा'' | "तुम जब भी याद आओगे" | राजेश रोशन | | |- ! rowspan='2' | ''[[एक नई पहेली (1984 फ़िल्म)|एक नई पहेली]]'' | "इस मनको इक थेस लागी" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | |- | "ये प्रीत ऐसी पहेली" | | कविता कृष्णमूर्ति |- ! rowspan='2' | ''लोरी'' | "आजा निंदिया आजा" | rowspan='2' | खय्याम | | |- | "भर ले तुम्हें बाहों में" | | |- ! ''बाज़ी'' | "मेरे साथी जीवन साथी" | rowspan='4' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='4' | आनंद बख्शी | शब्बीर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[माँग भरो सजना (1980 फ़िल्म)|मांग भरो सजना]]'' | "दीपक मेरे सुहाग का" | आशा भोसले<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=HU3JPVVz-6g |title=दीपक मेरे सुहाग का गीत - मांग भरो सजना (1984) पूर्ण HD गीत |last=अमी वॉटसन |access-date=29 जुलाई 2013 |work=YouTube}}</ref> |- | "साजन हो, साजन क्यू मुंह" | किशोर कुमार |- | "इब ना सुनूंगी" | |- ! ''[[तोहफा (1984 फ़िल्म)|तोहफा]]'' | "अलबेला मौसम कहता" | बप्पी लाहिड़ी | | किशोर कुमार |- ! ''ऑल राउंडर'' | "जान जब जब तेरी" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | शब्बीर कुमार |- ! ''[[आनन्द और आनन्द (1984 फ़िल्म)|आनन्द और आनन्द ]]'' | "नशा है हो मुझे भी" | आर. डी. बर्मन | | अभिजीत |- ! ''[[जाग उठा इंसान (1984 फ़िल्म)|जाग उठा इंसान]]'' | "तरपत बीते तुम" | राजेश रोशन | | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=DrEVcfKajp4 |title=YouTube |website=www.youtube.com}}</ref> |- ! rowspan='2' | ''जवानी'' | "गली गली ढूंढा ढूंढा" | rowspan='2' | आर डी बर्मन | | अमित कुमार |- | "सजना मैं सदा" | | |- ! ''[[जिने नहीं दूंगा|जीने नहीं दूंगा]]'' | "तुम याद ना आया करो" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | |- ! ''तरंग'' | "बरसे घन सारी रात" | वनराज भाटिया | रघुवीर सहाय | |} ===1985=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- |} ==तेलुगु गाने== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | वर्ष ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- | rowspan='2' | 1955 ! rowspan='2' | ''संथानम'' | "निद्दुरापोरा थम्मुडा" (भाग 1) | rowspan='2' | सुसरला दक्षिणामूर्ति | rowspan='2' | अनिसेट्टी और पिनिसेट्टी | |- | "निद्दुरापोरा थम्मुडा" (भाग 2) | घंटाशाला |- | 1988 ! ''आखरी पोरतम'' | "टेल्लाचीराकु" | इलयराजा | वेटुरी | [[एस॰ पी॰ बालसुब्रमण्यम]] |} ==इंडोनेशियाई गाने== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | वर्ष ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार ! scope="col" style="width:15%;" | संदर्भ |- | rowspan='6' | 1991 ! rowspan='6' | ''एल्बम खुसस सोनेटा खंड 1 - लता मंगेशकर रातू डंगडुत दुनिया'' | "सेकुन्तुम मावर मेराह" | rowspan='6' | रोमा इरामा | rowspan='6' | रोमा इरामा | rowspan='3' | एकल | rowspan='6' | <ref>{{उद्धरण |title=युगल लीजेंडरी रोमा इरामा और लता मंगेशकर [पूर्ण एल्बम] |url=https://www.youtube.com/watch?v=-J-aPYXWAn0 |language=en |access-date=2022-07-08}}</ref> |- | "ओरंग असिंग" |- | "दतांग अनटुक पेर्गी" |- | "दी टेपी पन्ताई" | rowspan='3' | रोमा इरामा |- | "वहाई पेसोना" |- | "मुसिम सिंटा" |} ==भोजपुरी गाने== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | वर्ष ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- | rowspan='9' | 1963 ! rowspan='5' | ''गंगा मैया तोहे पियारी चढ़इबो'' | "गंगा मैया तोहे पियारी चढ़इबो" | rowsoan='11' | [[चित्रगुप्त (संगीतकार)|चित्रगुप्त]] | rowspan='5' | शैलेंद्र | rowspan='2' | [[उषा मंगेशकर]] |- | "मोरे करेजवा में पीर" |- | "काहे बांसुरिया बजाइले" (खुश) | |- | "लुक छु बदरा" | |- | "काहे बांसुरिया बजाइले" (दुःखद) | |- ! rowspan='4' | ''लगी नहीं छूटे राम'' | "लाल लाल होठवा से" | rowspan='4' | मजरूह सुल्तानपुरी | rowspan='4' | [[तलत महमूद]] |- | "रखिया ​​बांधला भैया" |- | "लागी नहीं छूटे राम" |- | "मोरी कलैया" |- | rowspan='2' | 1965 ! rowspan='2' | ''गंगा'' | "कान्हा तोरी बंसी के जुल्मी रे तान" | rowspan='3' | शैलेंद्र | |- | "मगन कहे नाचे तोर मन गोरी" | उषा मंगेशकर |- | 1968 ! ''विधान नाच नचावे'' | "देख देख हँसेला" | दत्ताराम वाडकर | |} ==संदर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय गायकों के गाये गीतों की सूचियाँ]] {{भारत रत्न सम्मानित}} {{पद्म भूषण धारक 1960–1969}} {{दादासाहेब फाल्के पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर लाइफ़ टाइम अचीवमेंट पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका पुरस्कार}} [[श्रेणी:1929 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पद्म भूषण]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दू]] [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:गायिका]] [[श्रेणी:भारतीय फिल्म पार्श्वगायक]] [[श्रेणी:विकिपरियोजना संगीत]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:दादासाहेब फाल्के पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:भारत रत्न सम्मान प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:इंदौर जिले के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला गायक]] [[श्रेणी:पद्म विभूषण धारक]] [[श्रेणी:भारतीय शास्त्रीय गायिका]] [[श्रेणी:२०२२ में निधन]] brh5yvcgwnjblqwmwew3smmfzvzfnfb मुकुल कुमार एमके सिंह 0 1620065 6631496 6628923 2026-10-20T13:57:45Z Mukul65singh 953272 {{सही}} 6631496 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{Infobox person | name = मुकुल कुमार एमके सिंह | native_name = Mukul Kumar MK Singh | birth_date = {{Birth date and age|2002|12|01}} | birth_place = [[सीवान]], [[बिहार]], [[भारत]] | occupation = उद्यमी, तकनीकी प्रमुख, डिजिटल मीडिया संस्थापक | years_active = 2025–वर्तमान | organization = जॉइन मी डिजिटल मीडिया (Join Me Digital Media) | known_for = वेब डेवलपमेंट, डिजिटल मार्केटिंग, और समाचार पोर्टल का संचालन | website = {{URL|joinmedigitalmedia.in}} }} '''मुकुल कुमार एमके सिंह''' (Mukul Kumar MK Singh) एक भारतीय उद्यमी, सॉफ्टवेयर डेवलपर और डिजिटल मीडिया एजेंसी 'जॉइन मी डिजिटल मीडिया' के संस्थापक हैं। उनका जन्म 1 दिसंबर 2002 को सीवान, बिहार में हुआ था। वह मुख्य रूप से सूचना प्रौद्योगिकी, वेब विकास और डिजिटल समाचार प्रकाशन के क्षेत्र में सक्रिय हैं।<ref>{{Cite web|url=https://news.joinmedigitalmedia.in/author/mukulkumarmksingh/|title=मुकुल कुमार एमके सिंह - लेखक प्रोफाइल|website=जॉइन मी न्यूज़|access-date=13 अक्टूबर 2026}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == मुकुल कुमार का जन्म और पालन-पोषण बिहार के सीवान जिले में हुआ। उन्होंने अपनी प्रारंभिक और उच्च शिक्षा के दौरान तकनीकी और वाणिज्यिक विषयों में रुचि रखी। उन्होंने वाणिज्य के क्षेत्र में स्नातकोत्तर (Master of Commerce) की शिक्षा प्राप्त की है। इसके अतिरिक्त उन्होंने व्यावहारिक माध्यमों से प्रोग्रामिंग और वेब डेवलपमेंट का ज्ञान प्राप्त किया। == व्यावसायिक करियर == मुकुल कुमार ने अपने करियर की शुरुआत विभिन्न लॉजिस्टिक्स और डिजिटल ऑपरेशंस के साथ की। इसके बाद उन्होंने तकनीकी और डिजिटल सेवाओं के क्षेत्र में कदम रखा: * '''जॉइन मी डिजिटल मीडिया:''' उन्होंने इस एजेंसी की स्थापना की जो वेब डिज़ाइनिंग, सर्च इंजन ऑप्टिमाइजेशन (SEO), और डिजिटल मार्केटिंग की सेवाएं प्रदान करती है। * '''ली दवाइ हेल्थटेक:''' उन्होंने इस हेल्थटेक स्टार्टअप में डिजिटल लीड और तकनीकी प्रमुख (Technical Lead) के रूप में कार्य करते हुए इसके तकनीकी बुनियादी ढांचे को संभाला। * इसके अतिरिक्त उन्होंने विभिन्न तकनीकी और ई-कॉमर्स प्रोजेक्ट्स जैसे कि वर्डप्रेस डेवलपमेंट, पाइथन ऑटोमेशन और सर्वर डेटाबेस प्रबंधन में कार्य किया है। == तकनीकी विशेषज्ञता == मुकुल कुमार फुल-स्टैक वेब डेवलपमेंट के क्षेत्र में कार्य करते हैं। उनकी विशेषज्ञता PHP, Python, MySQL, JavaScript और Plesk कंट्रोल पैनल प्रशासन में है। इसके अलावा वे सर्च इंजन ऑप्टिमाइजेशन (SEO), स्कीमा मार्कअप एकीकरण और गूगल न्यूज़ इंडेक्सिंग जैसी तकनीकी प्रक्रियाओं का प्रबंधन करते हैं। == संदर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://news.joinmedigitalmedia.in/author/mukulkumarmksingh/ आधिकारिक लेखक प्रोफाइल] * [https://www.crunchbase.com/person/mukul-kumar-mk-singh क्रंचबेस प्रोफाइल] * [https://profile.google.com/@mukulkumarmksingh गूगल प्रोफाइल] * [https://joinmedigitalmedia.in/ आधिकारिक वेबसाइट] [[श्रेणी:भारतीय उद्यमी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:2002 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:बिहार के लोग]] 639wyh3rgl8to0ksp23kqha3tcmion4 6631498 6631496 2026-10-20T14:04:57Z Mukul65singh 953272 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6631498 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{Infobox person | name = मुकुल कुमार एमके सिंह | native_name = Mukul Kumar MK Singh | birth_date = {{Birth date and age|2002|12|01}} | birth_place = [[सीवान]], [[बिहार]], [[भारत]] | occupation = उद्यमी, तकनीकी प्रमुख, डिजिटल मीडिया संस्थापक | years_active = 2025–वर्तमान | organization = जॉइन मी डिजिटल मीडिया (Join Me Digital Media) | known_for = वेब डेवलपमेंट, डिजिटल मार्केटिंग, और समाचार पोर्टल का संचालन | website = {{URL|joinmedigitalmedia.in}} }} '''मुकुल कुमार एमके सिंह''' (Mukul Kumar MK Singh) एक भारतीय उद्यमी, सॉफ्टवेयर डेवलपर और डिजिटल मीडिया एजेंसी 'जॉइन मी डिजिटल मीडिया' के संस्थापक हैं। उनका जन्म 1 दिसंबर 2002 को सीवान, बिहार में हुआ था। वह मुख्य रूप से सूचना प्रौद्योगिकी, वेब विकास और डिजिटल समाचार प्रकाशन के क्षेत्र में सक्रिय हैं।<ref>{{Cite web|url=https://news.joinmedigitalmedia.in/author/mukulkumarmksingh/|title=मुकुल कुमार एमके सिंह - लेखक प्रोफाइल|website=जॉइन मी न्यूज़|access-date=13 अक्टूबर 2026}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == मुकुल कुमार का जन्म और पालन-पोषण बिहार के सीवान जिले में हुआ। उन्होंने अपनी प्रारंभिक और उच्च शिक्षा के दौरान तकनीकी और वाणिज्यिक विषयों में रुचि रखी। उन्होंने वाणिज्य के क्षेत्र में स्नातकोत्तर (Master of Commerce) की शिक्षा प्राप्त की है। इसके अतिरिक्त उन्होंने व्यावहारिक माध्यमों से प्रोग्रामिंग और वेब डेवलपमेंट का ज्ञान प्राप्त किया। == व्यावसायिक करियर == मुकुल कुमार ने अपने करियर की शुरुआत विभिन्न लॉजिस्टिक्स और डिजिटल ऑपरेशंस के साथ की। इसके बाद उन्होंने तकनीकी और डिजिटल सेवाओं के क्षेत्र में कदम रखा: * '''जॉइन मी डिजिटल मीडिया:''' उन्होंने इस एजेंसी की स्थापना की जो वेब डिज़ाइनिंग, सर्च इंजन ऑप्टिमाइजेशन (SEO), और डिजिटल मार्केटिंग की सेवाएं प्रदान करती है। * '''ली दवाइ हेल्थटेक:''' उन्होंने इस हेल्थटेक स्टार्टअप में डिजिटल लीड और तकनीकी प्रमुख (Technical Lead) के रूप में कार्य करते हुए इसके तकनीकी बुनियादी ढांचे को संभाला। * इसके अतिरिक्त उन्होंने विभिन्न तकनीकी और ई-कॉमर्स प्रोजेक्ट्स जैसे कि वर्डप्रेस डेवलपमेंट, पाइथन ऑटोमेशन और सर्वर डेटाबेस प्रबंधन में कार्य किया है। == तकनीकी विशेषज्ञता == मुकुल कुमार फुल-स्टैक वेब डेवलपमेंट के क्षेत्र में कार्य करते हैं। उनकी विशेषज्ञता PHP, Python, MySQL, JavaScript और Plesk कंट्रोल पैनल प्रशासन में है। इसके अलावा वे सर्च इंजन ऑप्टिमाइजेशन (SEO), स्कीमा मार्कअप एकीकरण और गूगल न्यूज़ इंडेक्सिंग जैसी तकनीकी प्रक्रियाओं का प्रबंधन करते हैं। == संदर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://news.joinmedigitalmedia.in/author/mukulkumarmksingh/ आधिकारिक लेखक प्रोफाइल] * [https://www.crunchbase.com/person/mukul-kumar-mk-singh क्रंचबेस प्रोफाइल] * [https://profile.google.com/@mukulkumarmksingh गूगल प्रोफाइल] * [https://joinmedigitalmedia.in/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://grokipedia.com/page/Mukul_Kumar_Mk_Singh ग्रोकीपीडिया] [[श्रेणी:भारतीय उद्यमी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:2002 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:बिहार के लोग]] harqjak7szsne4nw7cddd5srkrfslkp 6631499 6631498 2026-10-20T14:05:42Z Mukul65singh 953272 /* व्यावसायिक करियर */ 6631499 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{Infobox person | name = मुकुल कुमार एमके सिंह | native_name = Mukul Kumar MK Singh | birth_date = {{Birth date and age|2002|12|01}} | birth_place = [[सीवान]], [[बिहार]], [[भारत]] | occupation = उद्यमी, तकनीकी प्रमुख, डिजिटल मीडिया संस्थापक | years_active = 2025–वर्तमान | organization = जॉइन मी डिजिटल मीडिया (Join Me Digital Media) | known_for = वेब डेवलपमेंट, डिजिटल मार्केटिंग, और समाचार पोर्टल का संचालन | website = {{URL|joinmedigitalmedia.in}} }} '''मुकुल कुमार एमके सिंह''' (Mukul Kumar MK Singh) एक भारतीय उद्यमी, सॉफ्टवेयर डेवलपर और डिजिटल मीडिया एजेंसी 'जॉइन मी डिजिटल मीडिया' के संस्थापक हैं। उनका जन्म 1 दिसंबर 2002 को सीवान, बिहार में हुआ था। वह मुख्य रूप से सूचना प्रौद्योगिकी, वेब विकास और डिजिटल समाचार प्रकाशन के क्षेत्र में सक्रिय हैं।<ref>{{Cite web|url=https://news.joinmedigitalmedia.in/author/mukulkumarmksingh/|title=मुकुल कुमार एमके सिंह - लेखक प्रोफाइल|website=जॉइन मी न्यूज़|access-date=13 अक्टूबर 2026}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == मुकुल कुमार का जन्म और पालन-पोषण बिहार के सीवान जिले में हुआ। उन्होंने अपनी प्रारंभिक और उच्च शिक्षा के दौरान तकनीकी और वाणिज्यिक विषयों में रुचि रखी। उन्होंने वाणिज्य के क्षेत्र में स्नातकोत्तर (Master of Commerce) की शिक्षा प्राप्त की है। इसके अतिरिक्त उन्होंने व्यावहारिक माध्यमों से प्रोग्रामिंग और वेब डेवलपमेंट का ज्ञान प्राप्त किया। == व्यावसायिक करियर == मुकुल कुमार ने अपने करियर की शुरुआत विभिन्न लॉजिस्टिक्स और डिजिटल ऑपरेशंस के साथ की। इसके बाद उन्होंने तकनीकी और डिजिटल सेवाओं के क्षेत्र में कदम रखा: * '''जॉइन मी डिजिटल मीडिया:''' उन्होंने इस एजेंसी की स्थापना की जो वेब डिज़ाइनिंग, सर्च इंजन ऑप्टिमाइजेशन (SEO), और डिजिटल मार्केटिंग की सेवाएं प्रदान करती है। * इसके अतिरिक्त उन्होंने विभिन्न तकनीकी और ई-कॉमर्स प्रोजेक्ट्स जैसे कि वर्डप्रेस डेवलपमेंट, पाइथन ऑटोमेशन और सर्वर डेटाबेस प्रबंधन में कार्य किया है। == तकनीकी विशेषज्ञता == मुकुल कुमार फुल-स्टैक वेब डेवलपमेंट के क्षेत्र में कार्य करते हैं। उनकी विशेषज्ञता PHP, Python, MySQL, JavaScript और Plesk कंट्रोल पैनल प्रशासन में है। इसके अलावा वे सर्च इंजन ऑप्टिमाइजेशन (SEO), स्कीमा मार्कअप एकीकरण और गूगल न्यूज़ इंडेक्सिंग जैसी तकनीकी प्रक्रियाओं का प्रबंधन करते हैं। == संदर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://news.joinmedigitalmedia.in/author/mukulkumarmksingh/ आधिकारिक लेखक प्रोफाइल] * [https://www.crunchbase.com/person/mukul-kumar-mk-singh क्रंचबेस प्रोफाइल] * [https://profile.google.com/@mukulkumarmksingh गूगल प्रोफाइल] * [https://joinmedigitalmedia.in/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://grokipedia.com/page/Mukul_Kumar_Mk_Singh ग्रोकीपीडिया] [[श्रेणी:भारतीय उद्यमी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:2002 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:बिहार के लोग]] rzhakw991e5xjd4alo3sy3e3z3muo74 आकाश नंदा 0 1620149 6631484 6629665 2026-10-20T12:12:18Z OHC2024 954720 /* */ adhik jankari 6631484 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''आकाश नंदा''' एक अधिवक्ता, कानूनी शोधकर्ता और लेखक हैं। उनकी गतिविधियों में कानूनी अभ्यास, विधि संबंधी लेखन तथा भारतीय संस्कृति पर आधारित साहित्यिक परियोजनाएँ शामिल हैं।<ref>{{Cite news|url=https://hindustaninsider.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda: A Young Legal Professional Bridging Law, Literature and Public Awareness -|last=Patel|first=Kamlesh|date=2026-09-11|access-date=2026-10-15|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://urbanchronicle.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/chhattisgarh/raigad/news/chhattisgarh-news-student-akash-nande-enhanced-district-and-state-values-025539-3595114.html|title=छात्र आकाश नंदे ने बढ़ाया जिले व प्रदेश का मान - Raigarh News|date=2019-01-06|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2026-10-15}}</ref> {{Infobox person | name = आकाश नंदा | image =Akash Nanda in Debrigarh.jpg | caption = | birth_date = | birth_place = तुरचा, ओडिशा, भारत | nationality = भारतीय | occupation = अधिवक्ता, लेखक | education = | known_for = लेखन और कानूनी अनुसंधान | notable_works = | website = }} =प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा= आकाश नंदा का संबंध तुर्चा गाँव, गाइसिलेट क्षेत्र, ओडिशा से है। उनकी व्यक्तिगत वेबसाइट के अनुसार, उन्होंने बरगढ़ स्थित विकास लॉ स्कूल से बी.ए., एलएल.बी. की पढ़ाई की और भुवनेश्वर में एस.एन.आई.एल. से एलएल.एम. की शिक्षा प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://hindustanmetro.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://desispotlight.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref> =साहित्यिक कार्य= नंदा ने कानूनी विषयों के अतिरिक्त भारतीय संस्कृति और रामायण पर आधारित लेखन परियोजनाओं पर भी काम किया है। उनकी पुस्तक Ramayana: The Journey from Man to Maryada का उल्लेख सितंबर 2026 में प्रकाशित एक ऑनलाइन लेख में मिलता है।<ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda|last=Desk|first=News|date=2026-09-11|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://primenewsofindia.com/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-expands-into-music-and-comic-books/|title=Advocate Akash Nanda Expands into Music and Comic Books|last=Desk|first=News|date=2026-10-12|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref> =संदर्भ= g7kz717ejkg67jo7t3p2l4mylwvmple 6631616 6631484 2026-10-21T03:01:58Z OHC2024 954720 /* प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा */ 6631616 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''आकाश नंदा''' एक अधिवक्ता, कानूनी शोधकर्ता और लेखक हैं। उनकी गतिविधियों में कानूनी अभ्यास, विधि संबंधी लेखन तथा भारतीय संस्कृति पर आधारित साहित्यिक परियोजनाएँ शामिल हैं।<ref>{{Cite news|url=https://hindustaninsider.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda: A Young Legal Professional Bridging Law, Literature and Public Awareness -|last=Patel|first=Kamlesh|date=2026-09-11|access-date=2026-10-15|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://urbanchronicle.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/chhattisgarh/raigad/news/chhattisgarh-news-student-akash-nande-enhanced-district-and-state-values-025539-3595114.html|title=छात्र आकाश नंदे ने बढ़ाया जिले व प्रदेश का मान - Raigarh News|date=2019-01-06|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2026-10-15}}</ref> {{Infobox person | name = आकाश नंदा | image =Akash Nanda in Debrigarh.jpg | caption = | birth_date = | birth_place = तुरचा, ओडिशा, भारत | nationality = भारतीय | occupation = अधिवक्ता, लेखक | education = | known_for = लेखन और कानूनी अनुसंधान | notable_works = | website = }} =प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा= आकाश नंदा का संबंध तुर्चा गाँव, गाइसिलेट क्षेत्र, ओडिशा से है। उन्होंने बरगढ़ स्थित विकास लॉ स्कूल से बी.ए., एलएल.बी. की पढ़ाई की और भुवनेश्वर में एस.एन.आई.एल. से एलएल.एम. की शिक्षा प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://hindustanmetro.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://desispotlight.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref> =साहित्यिक कार्य= नंदा ने कानूनी विषयों के अतिरिक्त भारतीय संस्कृति और रामायण पर आधारित लेखन परियोजनाओं पर भी काम किया है। उनकी पुस्तक Ramayana: The Journey from Man to Maryada का उल्लेख सितंबर 2026 में प्रकाशित एक ऑनलाइन लेख में मिलता है।<ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda|last=Desk|first=News|date=2026-09-11|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://primenewsofindia.com/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-expands-into-music-and-comic-books/|title=Advocate Akash Nanda Expands into Music and Comic Books|last=Desk|first=News|date=2026-10-12|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref> =संदर्भ= az05cyda4afsj1iuqtksmrw5cdnmdep श्रेणी:बंगाल के सुल्तान 14 1620277 6631536 6631455 2026-10-20T15:54:10Z Mundhalia746 934684 6631536 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय शासक]] [[श्रेणी:बंगाल के शासक]] owkpz594d57h1lmstg8xwhwr8f089cl पवन पांडे 0 1620280 6631507 2026-10-20T14:31:05Z Noukayami 942574 "[[:en:Special:Redirect/revision/1378810460|Pawan Pandey]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6631507 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = पवन कुमार पांडेय | party = [[शिवसेना]] | birth_date = {{birth date and age|1968|01|21}} | source = https://www.indiavotes.com/vidhan-sabha/uttar-pradesh-1947-1999/1991/akbarpur/ | birth_place = [[अंबेडकर नगर जिला|कोटवा मोहम्मदपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | constituency = [[अकबरपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अकबरपुर निर्वाचन क्षेत्र अंबेडकर नगर]] | office = [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|उत्तर प्रदेश विधान सभा के सदस्य]] | predecessor = अकबर हुसैन बाबर | image = Ram Shyam Mishra with Pawan Pandey.jpg | office1 = | constituency1 = | termstart1 = | termend1 = | nickname = | term_start = 1991 | term_end = 1993 | relations = {{ubl|राकेश पांडे {{small|(बड़ा भाई)}}|[[रितेश पांडे]] {{small|(भतीजा)}}}} | state_assembly = | otherparty = {{ubl|[[बहुजन समाज पार्टी]]|[[अपना दल]]|[[लोक जनशक्ति पार्टी]]|[[शिवसेना]]|[[निर्दलीय राजनेता|निर्दलीय ]]}} | successor = [[राम अचल राजभर]] }} पवन कुमार पांडेय ( पवन पांडे ) वर्तमान में शिवसेना दल के भारतीय राजनेता है। वे पूर्व में अकबरपुर निर्वाचन क्षेत्र (उत्तरप्रदेश विधानसभा) के सदस्य भी रह चुके है । <ref>{{Cite web|url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20070405/627052.html|title=3 brothers contesting UP poll under different parties|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017203024/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20070405/627052.html|archive-date=17 October 2018|access-date=6 October 2017}}</ref> == राजनीतिक जीवनकाल == उनपर बाबरी मस्जिद के विध्वंस में शामिल होने का आरोग लगाया गया था जिसमें उमा भारती, लाल कृष्णा आडवाणी, अशोक सिंघल और विश्व हिंदू परिषद के लोगो ने मिलकर दिसंबर १९९२ में मस्जिद के गुंबद को तोड़ा दिया था। वे १९९१ में अकबरपुर निर्वाचन क्षेत्र(उत्तरप्रदेश विधान सभा) में शिवसेना दल से विधायक के रूप में चयनित हुए थे। १९९९ में वे सुल्तानपुर सांसदचुनाव में निर्दलीय राजनेता के तौर पर खड़े हुए थे लेकिन १,२९,५२५ वोट प्राप्त करने के बावजूद ४४,०३३ वोटो से पीछे रह गये। २०१४ में बहुजन समाज पार्टी की ओर २,३१,४४६ वोट प्रात करने के बाद पुनः १,७८,९०२ वोट से पूछे रह गये। उन्होंने १९९१ से लेकर ४ विधानसभा चुनाव एवं 2 संसदीय चुनाव लड़ा परंतु जीत नहीं प्राप्त कर पाएं। == व्यक्तिगत जीवन == उनका बड़ा भाई राकेश पांडे (राजनेता, जन्म- १९५२) जलपुर में समाजवादी पार्टी की वोर से विधायक था और उनका छोटा भाई कृष्णा कुमार पांडे उर्फ कक्कू पांडे इसौली , सुल्तानपुर जिला में बहुजन समाज पार्टी उम्मीदवार के और से २००७ और २०१२ में चुनाव लड़ा। उनका भतीजा रितेश पांडे २०१९-२०२५ में अंबेडकरनगर जिला में बहुजन समाज पार्टी की ओर से सांसद था। उनका बेटा प्रतीक पांडे २०२२ में बहुजन समाज पार्टी की ओर से कटेहरी में विधान सभा चुनाव लड़ा। == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1968 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:शिवसेना के राजनीतिज्ञ]] ki0g34hj6ae7dq9u66ifkehvzigdhm5 6631515 6631507 2026-10-20T14:59:48Z Noukayami 942574 /* राजनीतिक जीवनकाल */ रेफ जोड़ा 6631515 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = पवन कुमार पांडेय | party = [[शिवसेना]] | birth_date = {{birth date and age|1968|01|21}} | source = https://www.indiavotes.com/vidhan-sabha/uttar-pradesh-1947-1999/1991/akbarpur/ | birth_place = [[अंबेडकर नगर जिला|कोटवा मोहम्मदपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | constituency = [[अकबरपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अकबरपुर निर्वाचन क्षेत्र अंबेडकर नगर]] | office = [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|उत्तर प्रदेश विधान सभा के सदस्य]] | predecessor = अकबर हुसैन बाबर | image = Ram Shyam Mishra with Pawan Pandey.jpg | office1 = | constituency1 = | termstart1 = | termend1 = | nickname = | term_start = 1991 | term_end = 1993 | relations = {{ubl|राकेश पांडे {{small|(बड़ा भाई)}}|[[रितेश पांडे]] {{small|(भतीजा)}}}} | state_assembly = | otherparty = {{ubl|[[बहुजन समाज पार्टी]]|[[अपना दल]]|[[लोक जनशक्ति पार्टी]]|[[शिवसेना]]|[[निर्दलीय राजनेता|निर्दलीय ]]}} | successor = [[राम अचल राजभर]] }} पवन कुमार पांडेय ( पवन पांडे ) वर्तमान में शिवसेना दल के भारतीय राजनेता है। वे पूर्व में अकबरपुर निर्वाचन क्षेत्र (उत्तरप्रदेश विधानसभा) के सदस्य भी रह चुके है । <ref>{{Cite web|url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20070405/627052.html|title=3 brothers contesting UP poll under different parties|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017203024/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20070405/627052.html|archive-date=17 October 2018|access-date=6 October 2017}}</ref> == राजनीतिक जीवनकाल == उनपर बाबरी मस्जिद के विध्वंस में शामिल होने का आरोग लगाया गया था जिसमें उमा भारती, लाल कृष्णा आडवाणी, अशोक सिंघल और विश्व हिंदू परिषद के लोगो ने मिलकर दिसंबर १९९२ में मस्जिद के गुंबद को तोड़ा दिया था। वे १९९१ में अकबरपुर निर्वाचन क्षेत्र(उत्तरप्रदेश विधान सभा) में शिवसेना दल से विधायक के रूप में चयनित हुए थे। १९९९ में वे सुल्तानपुर सांसदचुनाव में निर्दलीय राजनेता के तौर पर खड़े हुए थे लेकिन १,२९,५२५ वोट प्राप्त करने के बावजूद ४४,०३३ वोटो से पीछे रह गये। २०१४ में बहुजन समाज पार्टी की ओर २,३१,४४६ वोट प्रात करने के बाद पुनः १,७८,९०२ वोट से पूछे रह गये। उन्होंने १९९१ से लेकर ४ विधानसभा चुनाव एवं 2 संसदीय चुनाव लड़ा परंतु जीत नहीं प्राप्त कर पाएं। <ref>{{cite web |url=https://www.firstpost.com/india/full-text-cobrapost-says-babri-masjid-demolition-planned-by-rss-bjp-1465485.html |title= बाबरी मस्जिद आरोप |access-date=२० अक्टूबर २०२६}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://openthemagazine.com/features/india/power-shift-in-gangster-land |title= गैंगस्टरों की दुनिया में सत्ता पलट |access-date=२० अक्टूबर २०२६}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://myneta.info/up2007/candidate.php?candidate_id=1836 |title=प्रोफाइल |access-date=२० अक्टूबर २०२६}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == उनका बड़ा भाई राकेश पांडे (राजनेता, जन्म- १९५२) जलपुर में समाजवादी पार्टी की वोर से विधायक था और उनका छोटा भाई कृष्णा कुमार पांडे उर्फ कक्कू पांडे इसौली , सुल्तानपुर जिला में बहुजन समाज पार्टी उम्मीदवार के और से २००७ और २०१२ में चुनाव लड़ा। उनका भतीजा रितेश पांडे २०१९-२०२५ में अंबेडकरनगर जिला में बहुजन समाज पार्टी की ओर से सांसद था। उनका बेटा प्रतीक पांडे २०२२ में बहुजन समाज पार्टी की ओर से कटेहरी में विधान सभा चुनाव लड़ा। == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1968 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:शिवसेना के राजनीतिज्ञ]] ra16bm869yocb4if2x8x1ud54jahyu0 6631516 6631515 2026-10-20T15:00:17Z Noukayami 942574 /* व्यक्तिगत जीवन */ 6631516 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = पवन कुमार पांडेय | party = [[शिवसेना]] | birth_date = {{birth date and age|1968|01|21}} | source = https://www.indiavotes.com/vidhan-sabha/uttar-pradesh-1947-1999/1991/akbarpur/ | birth_place = [[अंबेडकर नगर जिला|कोटवा मोहम्मदपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | constituency = [[अकबरपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अकबरपुर निर्वाचन क्षेत्र अंबेडकर नगर]] | office = [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|उत्तर प्रदेश विधान सभा के सदस्य]] | predecessor = अकबर हुसैन बाबर | image = Ram Shyam Mishra with Pawan Pandey.jpg | office1 = | constituency1 = | termstart1 = | termend1 = | nickname = | term_start = 1991 | term_end = 1993 | relations = {{ubl|राकेश पांडे {{small|(बड़ा भाई)}}|[[रितेश पांडे]] {{small|(भतीजा)}}}} | state_assembly = | otherparty = {{ubl|[[बहुजन समाज पार्टी]]|[[अपना दल]]|[[लोक जनशक्ति पार्टी]]|[[शिवसेना]]|[[निर्दलीय राजनेता|निर्दलीय ]]}} | successor = [[राम अचल राजभर]] }} पवन कुमार पांडेय ( पवन पांडे ) वर्तमान में शिवसेना दल के भारतीय राजनेता है। वे पूर्व में अकबरपुर निर्वाचन क्षेत्र (उत्तरप्रदेश विधानसभा) के सदस्य भी रह चुके है । <ref>{{Cite web|url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20070405/627052.html|title=3 brothers contesting UP poll under different parties|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017203024/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20070405/627052.html|archive-date=17 October 2018|access-date=6 October 2017}}</ref> == राजनीतिक जीवनकाल == उनपर बाबरी मस्जिद के विध्वंस में शामिल होने का आरोग लगाया गया था जिसमें उमा भारती, लाल कृष्णा आडवाणी, अशोक सिंघल और विश्व हिंदू परिषद के लोगो ने मिलकर दिसंबर १९९२ में मस्जिद के गुंबद को तोड़ा दिया था। वे १९९१ में अकबरपुर निर्वाचन क्षेत्र(उत्तरप्रदेश विधान सभा) में शिवसेना दल से विधायक के रूप में चयनित हुए थे। १९९९ में वे सुल्तानपुर सांसदचुनाव में निर्दलीय राजनेता के तौर पर खड़े हुए थे लेकिन १,२९,५२५ वोट प्राप्त करने के बावजूद ४४,०३३ वोटो से पीछे रह गये। २०१४ में बहुजन समाज पार्टी की ओर २,३१,४४६ वोट प्रात करने के बाद पुनः १,७८,९०२ वोट से पूछे रह गये। उन्होंने १९९१ से लेकर ४ विधानसभा चुनाव एवं 2 संसदीय चुनाव लड़ा परंतु जीत नहीं प्राप्त कर पाएं। <ref>{{cite web |url=https://www.firstpost.com/india/full-text-cobrapost-says-babri-masjid-demolition-planned-by-rss-bjp-1465485.html |title= बाबरी मस्जिद आरोप |access-date=२० अक्टूबर २०२६}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://openthemagazine.com/features/india/power-shift-in-gangster-land |title= गैंगस्टरों की दुनिया में सत्ता पलट |access-date=२० अक्टूबर २०२६}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://myneta.info/up2007/candidate.php?candidate_id=1836 |title=प्रोफाइल |access-date=२० अक्टूबर २०२६}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == उनका बड़ा भाई राकेश पांडे (राजनेता, जन्म- १९५२) जलपुर में समाजवादी पार्टी की वोर से विधायक था और उनका छोटा भाई कृष्णा कुमार पांडे उर्फ कक्कू पांडे इसौली , सुल्तानपुर जिला में बहुजन समाज पार्टी उम्मीदवार के और से २००७ और २०१२ में चुनाव लड़ा। उनका भतीजा रितेश पांडे २०१९-२०२५ में अंबेडकरनगर जिला में बहुजन समाज पार्टी की ओर से सांसद था। उनका बेटा प्रतीक पांडे २०२२ में बहुजन समाज पार्टी की ओर से कटेहरी में विधान सभा चुनाव लड़ा। <ref>{{cite web |url=https://myneta.info/up2007/candidate.php?candidate_id=1836 |title=प्रोफाइल |access-date=२० अक्टूबर २०२६}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1968 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:शिवसेना के राजनीतिज्ञ]] 99svte04avmyb3ojpil56g27ra0v5sy श्रेणी:बंगाल के शासक 14 1620281 6631527 2026-10-20T15:47:20Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: [[श्रेणी:भारतीय शासक]] 6631527 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय शासक]] ho26ujz24g8bky9lvnkylgs3j9ex74y श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक 14 1620282 6631543 2026-10-20T16:02:34Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 6631543 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] mocvbx43xoqrj981qoqtxqywgy9w1o5 श्रेणी:ओडिशा के शासक 14 1620283 6631544 2026-10-20T16:03:04Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: [[श्रेणी:भारतीय शासक]] 6631544 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय शासक]] ho26ujz24g8bky9lvnkylgs3j9ex74y वार्ता:धर्मसुधार-विरोधी आंदोलन 1 1620284 6631546 2026-10-20T16:08:16Z ~2026-56185-00 954868 /* counter reformation */ नया अनुभाग 6631546 wikitext text/x-wiki == counter reformation == counter reformation [[विशेष:योगदान/~2026-56185-00|~2026-56185-00]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-56185-00|वार्ता]]) 16:08, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) 5e5g27sm68gbo1ijroxhrkaivokjal8 चथमंगलम 0 1620285 6631554 2026-10-20T16:36:48Z Profpremnitcalicut 954861 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6631554 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = चाथमंगलम |other_name = Chathamangalam<br />ചാത്തമംഗലം |native_name_lang = ml |settlement_type = [[उपनगर]] |nickname = |image = |image_caption = |pushpin_label = |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|11.296|75.915|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[कोड़िकोड ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 90,402 |population_as_of = 2026 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 40.23 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = चाथमंगलमवासी, [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="चाथमंगलम जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=20 अक्टूबर 2026}}</ref |government_type = [[पंचायत]] |governing_body = ग्राम [[पंचायत]]=चाथमंगलम |subdivision_type5 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name5 = [[कोडुवल्ली]] |subdivision_type4 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name4 = [[कोष़िक्कोड लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कोष़िक्कोड]] |elevation_m = 36 |elevation_footnotes = <ref name="topo">{{cite web |url=https://topographic-map.com |title=चाथमंगलम स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई, भूभाग |publisher=topographic-map.com |accessdate=20 अक्टूबर 2026}}</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 673601 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 495 |registration_plate = KL-11 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1061 [[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 95.03% (पुरुष: 97.53%, महिला: 92.28%) |blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी |blank4_info_sec1 = {{convert|2493|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1145|km|mi}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|392|km|mi}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec2 = {{convert|659|km|mi}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] |blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> |blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] |blank2_info_sec2 = {{convert|3266|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://chathamangalampanchayat.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''चाथमंगलम''' ({{lang-ml|ചാത്തമംഗലം}})({{langx|en|Chathamangalam}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[कोड़िकोड ज़िले]] में स्थित एक नगर है। 'चाथमंगलम' शब्द की उत्पत्ति के संबंध में दो प्रमुख ऐतिहासिक दृष्टिकोण हैं। प्रथम मत के अनुसार, यह शब्द 'कुट्टिचाथन' से प्रेरित है, क्योंकि प्राचीन काल में यहाँ तांत्रिक साधना करने वाले परिवारों का निवास था, जिसके कारण इसे 'चाथन का निवास स्थान' या चाथमंगलम कहा गया। चेथुकडावु की ऐतिहासिक घटना: एक अन्य क्षेत्रीय किंवदंती के अनुसार, प्राचीन काल में 'चेथुकडावु' उत्सव के दौरान दो समूहों के बीच एक भीषण संघर्ष हुआ था। इस संघर्ष में हताहत हुए लोगों (पीड़ितों) को 'चाथमंगलम' कहा गया और जहाँ यह युद्ध लड़ा गया उसे 'पदनीलम' नाम दिया गया। नारनाथु भ्रांथन की कथा: स्थानीय जनश्रुतियों के अनुसार, यहाँ के प्राचीन 'चाथमंगलथप्पन मंदिर' (श्री कृष्ण मंदिर) की आधारशिला प्रसिद्ध पौराणिक चरित्र नारनाथु भ्रांथन द्वारा रखी गई थी, जिनका संबंध गुरुवायूर परंपरा से जोड़ा जाता है। आधुनिक इतिहास में चाथमंगलम ग्राम पंचायत का औपचारिक गठन 24 सितंबर 1956 को हुआ था। केट्टांगल का ऐतिहासिक महत्व: चाथमंगलम का मुख्य वाणिज्यिक केंद्र 'केट्टांगल' है। इसका नाम मूल रूप से 'केट्टूथांगल' था। प्राचीन काल में जब मुक्कम-कोझिकोड मार्ग पर श्रमिक और व्यापारी भारी वजन लेकर यात्रा करते थे, तब यह स्थान उनके विश्राम और भार को टिकाने (थांगल) का एक प्रमुख आश्रय स्थल हुआ करता था। यह क्षेत्र चारों ओर से नदियों से घिरा एक द्वीप-सदृश कृषि क्षेत्र है। इसके दक्षिण, पश्चिम और उत्तर दिशा में चेरुपुझा नदी बहती है, जबकि पूर्व में इरुवझिंजी नदी सीमा बनाती है। ये दोनों नदियाँ आगे चलकर केरल की प्रमुख चालियाड़ नदी में विलीन हो जाती हैं। यहाँ की स्थलाकृति में लेटराइट पहाड़ियाँ , ढलाऊ घाटियाँ और [[जलोढ़क]] मिट्टी से समृद्ध [[धान]] के खेत शामिल हैं। यहाँ का औसत वार्षिक वर्षपात अत्यधिक है जो लगभग 3,266 मिमी दर्ज किया जाता है। यह चाथमंगलम का एक अत्यंत शांत और प्राकृतिक रूप से समृद्ध हरित क्षेत्र है, जो अपनी स्थानीय जैव विविधता और ठंडी जलवायु के लिए जाना जाता है। सकेतम्: कला और सांस्कृतिक गतिविधियों का एक प्रमुख केंद्र, जो स्थानीय समुदायों को जोड़ने का कार्य करता है। चालियाड़ - इरुवझिंजी व्यू पॉइंट: यह चाथमंगलम के निकट एक मनोरम पर्यटन स्थल है जहाँ चालियाड़ और इरुवझिंजी नदियों का त्रिवेणी संगम देखा जा सकता है। यहाँ से सूर्यास्त और प्राकृतिक दृश्यों का विहंगम नजारा दिखाई देता है। यहाँ विभिन्न धार्मिक आस्थाओं का सह-अस्तित्व है, जिनमें प्रमुख हिंदू मंदिर निम्नलिखित हैं: चाथमंगलम श्री [[कृष्ण]] [[मन्दिर]], पूलाक्कोड: अत्यंत प्राचीन और दिव्य ऊर्जा से भरपूर मंदिर, जिसे चाथमंगलथप्पन भी कहा जाता है। कोट्टोल परादेवता मंदिर: पहाड़ियों पर स्थित एक प्राचीन 'कावू' जहां वार्षिक 'थिरा महोत्सव' अत्यधिक धूमधाम से मनाया जाता है। कूझिकोड [[धन्वन्तरि]] [[नरसिंह]] मूर्ति मंदिर: एक अनूठा पुरातात्विक विस्मय जहाँ भगवान नरसिंह का मुख पूर्व की ओर और धन्वन्तरि मूर्ति का मुख पश्चिम की ओर एक ही श्रीकोविल में स्थापित है। प्रमुख [[उत्सव]]: यहाँ नागाकाली, कुट्टिचाथन और भगवती थिरा उत्सव स्थानीय संस्कृति के अभिन्न अंग हैं। एक कृषि प्रधान गांव रहा है। यहाँ 'वेल्लनूर' जैसे क्षेत्र विशेष रूप से बड़े पैमाने पर केले की खेती के लिए प्रसिद्ध हैं। इसके अलावा धान और [[रबड़]] की खेती भी प्रमुख है। वाणिज्य : एनआईटी कालीकट के आने के बाद से केट्टांगल और चाथमंगलम की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से बदल गई है। यहाँ छात्रों और संकायों की उपस्थिति के कारण रियल एस्टेट, हॉस्टल, रसद और खाद्य जनित व्यापार का व्यापक विकास हुआ है। [[राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान, कालीकट]] - भारत का एक शीर्ष स्वायत्त इंजीनियरिंग संस्थान जो इसी पंचायत के कट्टांगल में स्थित है। चाथमंगलम कोझिकोड-मुक्कम रोड पर स्थित है। यह पश्चिम में कोझिकोड शहर (20 किमी) और पूर्व में मुक्कम (8 किमी) तथा थामरस्सेरी को जोड़ता है। राज्य राजमार्ग इस क्षेत्र को मजबूत कनेक्टिविटी प्रदान करते हैं। केरल राज्य सड़क परिवहन निगम और निजी बसें कोझिकोड के मफास्सिल बस स्टैंड और केएसआरटीसी टर्मिनल से नियमित अंतराल पर कट्टांगल और चाथमंगलम के लिए संचालित होती हैं। निकटतम रेलवे स्टेशन [[कोष़िक्कोड रेलवे स्टेशन]] है जो लगभग 22 किलोमीटर दूर है। निकटतम हवाई अड्डा [[कालीकट अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]], करिप्पुर है, जो यहाँ से लगभग 30 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। एनआईटी कालीकट के अनुसंधान विंग और विभिन्न स्टार्ट-अप इनक्यूबेटर्स की वजह से इस क्षेत्र को एक 'सॉफ्टवेयर और टेक्नोलॉजी सब-हब' के रूप में विकसित करने की योजनाएं हैं। इसके अलावा चलियाड़ नदी के किनारे रिवर-क्रूज़ पर्यटन और जलमार्ग को बढ़ावा देने के लिए भी राज्य सरकार बुनियादी ढांचे का विस्तार कर रही है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[कोड़िकोड ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:केरल के गाँव]] [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िले के गाँव]] o6vszc6gkooc13ixgllfx717gt3x5vy वार्ता:बजरंग मुनि 1 1620286 6631560 2026-10-20T17:09:34Z Rishi1410 12394 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग 6631560 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस पृष्ठ को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (एक स्पष्ट और तार्किक निवेदन: इस लेख को यहाँ प्रस्तुत करने के पीछे मेरा कोई व्यक्तिगत स्वार्थ, प्रचार या विशेष दुराग्रह नहीं है। एक जागरूक पाठक और योगदानकर्ता के नाते मुझे जो तथ्य और प्रमाणिक स्रोत उपलब्ध हुए, और तार्किक विवेक के आधार पर जिस व्यक्ति का संवैधानिक व सामाजिक कृतित्व मुझे ज्ञानकोश में दर्ज होने के योग्य लगा, उसे मैंने पूरी ईमानदारी से यहाँ रख दिया है। विकिपीडिया की स्वयं की पृष्ठ हटाने की नीति कहती है कि ''यदि लेख का विषय ज्ञानकोश के अनुकूल है तो उसे हटाने के बजाय बेहतर बनाया जाना चाहिए''। यदि प्रबंधक और अनुभवी संपादक किसी लेख को हटाने के लिए श्रम और समय लगा सकते हैं, तो उपलब्ध स्रोतों के आधार पर उसे सुधारने और सहेजने की दिशा में भी थोड़ा रचनात्मक सहयोग अपेक्षित है—क्योंकि सार्थक और तथ्यपूर्ण विषयों को केवल तकनीकी खामियों के नाम पर हटाते जाना अंततः हिंदी विकिपीडिया की विषय-समृद्धि को ही कमजोर करेगा। मैंने तथ्य और स्रोत आपके सामने रख दिए हैं; अब यह पूरी तरह प्रबंधकों के विवेक पर है कि वे इसे ज्ञानकोश के हित में उपयोगी मानकर रखते हैं या हटाते हैं।) --ऋषि [[सदस्य:Rishi1410|ऋषि]] 17:09, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) r4027ee2cv6bk0phso19erdnhzyhc2z 6631561 6631560 2026-10-20T17:11:30Z Rishi1410 12394 6631561 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस पृष्ठ को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि...(एक स्पष्ट निवेदन: इस लेख को यहाँ प्रस्तुत करने के पीछे मेरा कोई व्यक्तिगत स्वार्थ, प्रचार या विशेष दुराग्रह नहीं है। एक जागरूक पाठक और योगदानकर्ता के नाते मुझे जो तथ्य और प्रमाणिक स्रोत उपलब्ध हुए, और तार्किक विवेक के आधार पर जिस व्यक्ति का संवैधानिक व सामाजिक कृतित्व मुझे ज्ञानकोश में दर्ज होने के योग्य लगा, उसे मैंने पूरी ईमानदारी से यहाँ रख दिया है। विकिपीडिया की स्वयं की पृष्ठ हटाने की नीति कहती है कि ''यदि लेख का विषय ज्ञानकोश के अनुकूल है तो उसे हटाने के बजाय बेहतर बनाया जाना चाहिए''। यदि प्रबंधक और अनुभवी संपादक किसी लेख को हटाने के लिए श्रम और समय लगा सकते हैं, तो उपलब्ध स्रोतों के आधार पर उसे सुधारने और सहेजने की दिशा में भी थोड़ा रचनात्मक सहयोग अपेक्षित है—क्योंकि सार्थक और तथ्यपूर्ण विषयों को केवल तकनीकी खामियों के नाम पर हटाते जाना अंततः हिंदी विकिपीडिया की विषय-समृद्धि को ही कमजोर करेगा। मैंने तथ्य और स्रोत आपके सामने रख दिए हैं; अब यह पूरी तरह प्रबंधकों के विवेक पर है कि वे इसे ज्ञानकोश के हित में उपयोगी मानकर रखते हैं या हटाते हैं।) --ऋषि [[सदस्य:Rishi1410|ऋषि]] 17:09, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) gbcjl66dvtghvy8hwthggqwgdj7be6a कैलेथस एरैटस 0 1620287 6631601 2026-10-20T20:48:39Z Noukayami 942574 कैलेथस एरैटस के नाम पर लेख 6631601 wikitext text/x-wiki '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=बायोडायवर्सिटी मानचित्र }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref>{{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=विवरण }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=इतिहास }}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी }}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=आवास }}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=आहार }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] fr9vbn4l50gfep01w4l4ywj6extf9ro 6631602 6631601 2026-10-20T20:56:10Z Noukayami 942574 /* वर्गीकरण एवं नामकरण */ 6631602 wikitext text/x-wiki '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=बायोडायवर्सिटी मानचित्र }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref>{{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=विवरण }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=इतिहास }}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण]] [[वर्मपंखी]] → [[ कुल (जीवविज्ञान) |कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश (जीवविज्ञान)|वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी }}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=आवास }}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=आहार }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] 5fz0295vtjkaig01bo56tw6wnoqtrx9 6631603 6631602 2026-10-20T20:58:11Z Noukayami 942574 /* वर्गीकरण एवं नामकरण */ 6631603 wikitext text/x-wiki '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=बायोडायवर्सिटी मानचित्र }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref>{{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=विवरण }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=इतिहास }}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण (जीवविज्ञान)|गण]] [[वर्मपंखी]] → [[ कुल (जीवविज्ञान) |कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल (जीवविज्ञान)|उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश (जीवविज्ञान)|वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति (जीवविज्ञान)|उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी }}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=आवास }}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=आहार }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] 1rs6bhbjaefxle14bw7yzito16abejn 6631604 6631603 2026-10-20T21:00:50Z Noukayami 942574 6631604 wikitext text/x-wiki '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=बायोडायवर्सिटी मानचित्र }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref>{{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=विवरण }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=इतिहास }}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण (जीवविज्ञान)|गण]] [[वर्मपंखी]] → [[ कुल (जीवविज्ञान) |कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल (जीवविज्ञान)|उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश (जीवविज्ञान)|वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति (जीवविज्ञान)|उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी }}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=आवास }}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=आहार }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] {{Taxonbar}} 0vpdsch90k54az8tzojoyvpoa27h7v2 6631621 6631604 2026-10-21T05:12:24Z Noukayami 942574 6631621 wikitext text/x-wiki {{main|कैलेथस एरैटस}} '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=बायोडायवर्सिटी मानचित्र }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref>{{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=विवरण }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=इतिहास }}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण (जीवविज्ञान)|गण]] [[वर्मपंखी]] → [[ कुल (जीवविज्ञान) |कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल (जीवविज्ञान)|उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश (जीवविज्ञान)|वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति (जीवविज्ञान)|उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी }}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=आवास }}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=आहार }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] {{Taxonbar}} clf6mtfdx924igkges29sl1im1gob4d 6631628 6631621 2026-10-21T05:43:29Z Noukayami 942574 6631628 wikitext text/x-wiki {{main|कैलेथस एरैटस}} '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=National Biodiversity Data Centre, Ireland, Calathus erratus |website=https://maps.biodiversityireland.ie |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref>{{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=विवरण }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=इतिहास }}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण (जीवविज्ञान)|गण]] [[वर्मपंखी]] → [[ कुल (जीवविज्ञान) |कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल (जीवविज्ञान)|उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश (जीवविज्ञान)|वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति (जीवविज्ञान)|उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी }}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=आवास }}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=आहार }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] {{Taxonbar}} 2ahrnbdwsn59u7pof8ceqsm1kej523g 6631629 6631628 2026-10-21T05:46:31Z Noukayami 942574 /* आकार का विवरण एवं विशेषताएँ */ 6631629 wikitext text/x-wiki {{main|कैलेथस एरैटस}} '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=National Biodiversity Data Centre, Ireland, Calathus erratus |website=https://maps.biodiversityireland.ie |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref> {{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=Anderson, R., 2026. Calathus erratus. (Sahlberg, 1827). [In] Ground Beetles of Ireland. |website=https://www2.habitas.org.uk/ |access-date= 2026-10-21. }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=इतिहास }}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण (जीवविज्ञान)|गण]] [[वर्मपंखी]] → [[ कुल (जीवविज्ञान) |कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल (जीवविज्ञान)|उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश (जीवविज्ञान)|वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति (जीवविज्ञान)|उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=बायोडायवर्सिटी इन्फॉर्मेशन फैसिलिटी }}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=नेशनल बायोडायवर्सिटी नेटवर्क (एनबीएन) एटलस }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=आवास }}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=आहार }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] {{Taxonbar}} 2aeusvreerz1sgynxtpmjmrwa37o8j8 6631665 6631629 2026-10-21T06:18:37Z Noukayami 942574 6631665 wikitext text/x-wiki {{main|कैलेथस एरैटस}} '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=National Biodiversity Data Centre, Ireland, Calathus erratus |page=https://maps.biodiversityireland.ie |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref> {{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=Anderson, R., 2026. Calathus erratus. (Sahlberg, 1827). [In] Ground Beetles of Ireland. |page=https://www2.habitas.org.uk/ |access-date= 20 Oct 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=GILBERT, O. Field Life-histories of Four Species of Calathus (Coleoptera, Carabidae). Nature 173, 731–732 (1954) |page=https://doi.org/10.1038/173731a0 |date= 17 Apr 1954}}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण (जीवविज्ञान)|गण]] [[वर्मपंखी]] → [[ कुल (जीवविज्ञान) |कुल]] [[कैराबिडे]] → [[उपकुल (जीवविज्ञान)|उपकुल]] प्लैटिनाइने → [[वंश (जीवविज्ञान)|वंश]] [[कैलाथस]] → [[उपजनजाति (जीवविज्ञान)|उपजनजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=Calathus (Neocalathus) erratus (C.R.Sahlberg, 1827) in Bánki, O., Roskov, Y., Döring, M., Ower, G., Hernández Robles, D. R., Plata Corredor, C. A., Stjernegaard Jeppesen, T., Örn, A., Pape, T., Hobern, D., Garnett, S., Little, H., DeWalt, R. E., Miller, J., Orrell, T., Aalbu, R., Abbott, J., Abreu, C., Acero P, A., et al. (2026). Catalogue of Life (2026-08-26 XR). Catalogue of Life Foundation, Amsterdam, Netherlands. |page=https://doi.org/10.48580/dgyy9 |access-date=21 Oct 2026}}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=Calathus erratus (Sahlberg, C.R., 1827) |page=https://species.nbnatlas.org/ |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=Calathus erratus |page=https://pictureinsect.com/ |access-date=21 Oct 2026}}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=Calathus erratus predatory relation |access-date=21 Oct 2026 |page=https://speciesconnect.com/ }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] {{Taxonbar}} mpt3e02c9spulpq37dqsu7s1xbaghho 6631666 6631665 2026-10-21T06:20:51Z Noukayami 942574 /* वर्गीकरण एवं नामकरण */ 6631666 wikitext text/x-wiki {{main|कैलेथस एरैटस}} '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=National Biodiversity Data Centre, Ireland, Calathus erratus |page=https://maps.biodiversityireland.ie |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref> {{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=Anderson, R., 2026. Calathus erratus. (Sahlberg, 1827). [In] Ground Beetles of Ireland. |page=https://www2.habitas.org.uk/ |access-date= 20 Oct 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=GILBERT, O. Field Life-histories of Four Species of Calathus (Coleoptera, Carabidae). Nature 173, 731–732 (1954) |page=https://doi.org/10.1038/173731a0 |date= 17 Apr 1954}}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण (जीवविज्ञान)|गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल (जीवविज्ञान)|कुल]] कैराबिडे → उपकुल प्लैटिनाइने → [[वंश (जीवविज्ञान)|वंश]] कैलाथस → उपजनजाति नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=Calathus (Neocalathus) erratus (C.R.Sahlberg, 1827) in Bánki, O., Roskov, Y., Döring, M., Ower, G., Hernández Robles, D. R., Plata Corredor, C. A., Stjernegaard Jeppesen, T., Örn, A., Pape, T., Hobern, D., Garnett, S., Little, H., DeWalt, R. E., Miller, J., Orrell, T., Aalbu, R., Abbott, J., Abreu, C., Acero P, A., et al. (2026). Catalogue of Life (2026-08-26 XR). Catalogue of Life Foundation, Amsterdam, Netherlands. |page=https://doi.org/10.48580/dgyy9 |access-date=21 Oct 2026}}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=Calathus erratus (Sahlberg, C.R., 1827) |page=https://species.nbnatlas.org/ |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=Calathus erratus |page=https://pictureinsect.com/ |access-date=21 Oct 2026}}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=Calathus erratus predatory relation |access-date=21 Oct 2026 |page=https://speciesconnect.com/ }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] {{Taxonbar}} 20xu3fws9ass0rdooej558v1w6b2gy9 6631682 6631666 2026-10-21T06:50:12Z Noukayami 942574 /* वर्गीकरण एवं नामकरण */ 6631682 wikitext text/x-wiki {{main|कैलेथस एरैटस}} '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=National Biodiversity Data Centre, Ireland, Calathus erratus |page=https://maps.biodiversityireland.ie |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref> {{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=Anderson, R., 2026. Calathus erratus. (Sahlberg, 1827). [In] Ground Beetles of Ireland. |page=https://www2.habitas.org.uk/ |access-date= 20 Oct 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=GILBERT, O. Field Life-histories of Four Species of Calathus (Coleoptera, Carabidae). Nature 173, 731–732 (1954) |page=https://doi.org/10.1038/173731a0 |date= 17 Apr 1954}}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण (जीवविज्ञान)|गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल (जीवविज्ञान)|कुल]] कैराबिडे → उपकुल प्लैटिनाइने → [[वंश (जीवविज्ञान)|वंश]] कैलाथस → [[उपजाति (जीवविज्ञान)|उपजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=Calathus (Neocalathus) erratus (C.R.Sahlberg, 1827) in Bánki, O., Roskov, Y., Döring, M., Ower, G., Hernández Robles, D. R., Plata Corredor, C. A., Stjernegaard Jeppesen, T., Örn, A., Pape, T., Hobern, D., Garnett, S., Little, H., DeWalt, R. E., Miller, J., Orrell, T., Aalbu, R., Abbott, J., Abreu, C., Acero P, A., et al. (2026). Catalogue of Life (2026-08-26 XR). Catalogue of Life Foundation, Amsterdam, Netherlands. |page=https://doi.org/10.48580/dgyy9 |access-date=21 Oct 2026}}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=Calathus erratus (Sahlberg, C.R., 1827) |page=https://species.nbnatlas.org/ |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=Calathus erratus |page=https://pictureinsect.com/ |access-date=21 Oct 2026}}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=Calathus erratus predatory relation |access-date=21 Oct 2026 |page=https://speciesconnect.com/ }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] {{Taxonbar}} scl92vx32mfs7w9r0znuiy40jwsd8ft 6631683 6631682 2026-10-21T06:52:44Z Noukayami 942574 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6631683 wikitext text/x-wiki {{main|कैलेथस एरैटस}} '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=National Biodiversity Data Centre, Ireland, Calathus erratus |page=https://maps.biodiversityireland.ie |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref> {{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=Anderson, R., 2026. Calathus erratus. (Sahlberg, 1827). [In] Ground Beetles of Ireland. |page=https://www2.habitas.org.uk/ |access-date= 20 Oct 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=GILBERT, O. Field Life-histories of Four Species of Calathus (Coleoptera, Carabidae). Nature 173, 731–732 (1954) |page=https://doi.org/10.1038/173731a0 |date= 17 Apr 1954}}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण (जीवविज्ञान)|गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल (जीवविज्ञान)|कुल]] कैराबिडे → उपकुल प्लैटिनाइने → [[वंश (जीवविज्ञान)|वंश]] कैलाथस → [[उपजाति (जीवविज्ञान)|उपजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=Calathus (Neocalathus) erratus (C.R.Sahlberg, 1827) in Bánki, O., Roskov, Y., Döring, M., Ower, G., Hernández Robles, D. R., Plata Corredor, C. A., Stjernegaard Jeppesen, T., Örn, A., Pape, T., Hobern, D., Garnett, S., Little, H., DeWalt, R. E., Miller, J., Orrell, T., Aalbu, R., Abbott, J., Abreu, C., Acero P, A., et al. (2026). Catalogue of Life (2026-08-26 XR). Catalogue of Life Foundation, Amsterdam, Netherlands. |page=https://doi.org/10.48580/dgyy9 |access-date=21 Oct 2026}}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=Calathus erratus (Sahlberg, C.R., 1827) |page=https://species.nbnatlas.org/ |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=Calathus erratus |page=https://pictureinsect.com/ |access-date=21 Oct 2026}}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=Calathus erratus predatory relation |access-date=21 Oct 2026 |page=https://speciesconnect.com/ }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] {{Taxonbar}} {{जीव विज्ञान फुटर}} 2mpyqo5mfvtglreayhw3sdn6y3pyeey 6631686 6631683 2026-10-21T07:00:17Z Noukayami 942574 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6631686 wikitext text/x-wiki {{main|कैलेथस एरैटस}} '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=National Biodiversity Data Centre, Ireland, Calathus erratus |page=https://maps.biodiversityireland.ie |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref> {{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=Anderson, R., 2026. Calathus erratus. (Sahlberg, 1827). [In] Ground Beetles of Ireland. |page=https://www2.habitas.org.uk/ |access-date= 20 Oct 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=GILBERT, O. Field Life-histories of Four Species of Calathus (Coleoptera, Carabidae). Nature 173, 731–732 (1954) |page=https://doi.org/10.1038/173731a0 |date= 17 Apr 1954}}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण (जीवविज्ञान)|गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल (जीवविज्ञान)|कुल]] कैराबिडे → उपकुल प्लैटिनाइने → [[वंश (जीवविज्ञान)|वंश]] कैलाथस → [[उपजाति (जीवविज्ञान)|उपजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=Calathus (Neocalathus) erratus (C.R.Sahlberg, 1827) in Bánki, O., Roskov, Y., Döring, M., Ower, G., Hernández Robles, D. R., Plata Corredor, C. A., Stjernegaard Jeppesen, T., Örn, A., Pape, T., Hobern, D., Garnett, S., Little, H., DeWalt, R. E., Miller, J., Orrell, T., Aalbu, R., Abbott, J., Abreu, C., Acero P, A., et al. (2026). Catalogue of Life (2026-08-26 XR). Catalogue of Life Foundation, Amsterdam, Netherlands. |page=https://doi.org/10.48580/dgyy9 |access-date=21 Oct 2026}}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=Calathus erratus (Sahlberg, C.R., 1827) |page=https://species.nbnatlas.org/ |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=Calathus erratus |page=https://pictureinsect.com/ |access-date=21 Oct 2026}}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=Calathus erratus predatory relation |access-date=21 Oct 2026 |page=https://speciesconnect.com/ }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[वर्मपंखी]]{{-}} [[कीट]] == बाहरी कड़ियाँ == {{प्रवेशद्वार|जीव विज्ञान|image=CG Heart.gif}} === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] {{Taxonbar}} {{जीव विज्ञान फुटर}} flnu6rpm1018qvcmzc7k8tz0ivnfqe7 6631687 6631686 2026-10-21T07:01:09Z Noukayami 942574 /* इन्हें भी देखें */ 6631687 wikitext text/x-wiki {{main|कैलेथस एरैटस}} '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=National Biodiversity Data Centre, Ireland, Calathus erratus |page=https://maps.biodiversityireland.ie |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref> {{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=Anderson, R., 2026. Calathus erratus. (Sahlberg, 1827). [In] Ground Beetles of Ireland. |page=https://www2.habitas.org.uk/ |access-date= 20 Oct 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=GILBERT, O. Field Life-histories of Four Species of Calathus (Coleoptera, Carabidae). Nature 173, 731–732 (1954) |page=https://doi.org/10.1038/173731a0 |date= 17 Apr 1954}}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण (जीवविज्ञान)|गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल (जीवविज्ञान)|कुल]] कैराबिडे → उपकुल प्लैटिनाइने → [[वंश (जीवविज्ञान)|वंश]] कैलाथस → [[उपजाति (जीवविज्ञान)|उपजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=Calathus (Neocalathus) erratus (C.R.Sahlberg, 1827) in Bánki, O., Roskov, Y., Döring, M., Ower, G., Hernández Robles, D. R., Plata Corredor, C. A., Stjernegaard Jeppesen, T., Örn, A., Pape, T., Hobern, D., Garnett, S., Little, H., DeWalt, R. E., Miller, J., Orrell, T., Aalbu, R., Abbott, J., Abreu, C., Acero P, A., et al. (2026). Catalogue of Life (2026-08-26 XR). Catalogue of Life Foundation, Amsterdam, Netherlands. |page=https://doi.org/10.48580/dgyy9 |access-date=21 Oct 2026}}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=Calathus erratus (Sahlberg, C.R., 1827) |page=https://species.nbnatlas.org/ |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=Calathus erratus |page=https://pictureinsect.com/ |access-date=21 Oct 2026}}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=Calathus erratus predatory relation |access-date=21 Oct 2026 |page=https://speciesconnect.com/ }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[वर्मपंखी]] *[[कीट]] *[[प्राणिविज्ञान]] (जूलोजी) == बाहरी कड़ियाँ == {{प्रवेशद्वार|जीव विज्ञान|image=CG Heart.gif}} === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] {{Taxonbar}} {{जीव विज्ञान फुटर}} 7pf8eyl1vl52qh2i6ve35pnoc8aue96 6631694 6631687 2026-10-21T07:22:19Z Noukayami 942574 6631694 wikitext text/x-wiki '''कैलेथस एरैटस''' (''Calathus erratus'') ग्राउंड बीटल (भृंग) की एक प्रजाति है। {{Taxobox | name = कैलेथस एरैटस | image = File:Calathus erratus11.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image2 = [[File:Calathus (Calathus) erratus - Biodiversity Ireland - 2026-10-20.png|200px]] | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[प्राणी| ऐनीमेलिया]] | divisio = [[आर्थ्रोपोडा]] | classis = [[कीट]] | ordo = [[वर्मपंखी]] | familia = कैराबिडे | genus = कैलेथस | species = एरैटस | binomial = ''Calathus erratus'' | binomial_authority = सी.आर. सालबर्ग | range_map = {{Choropleth map | title = Native distribution range of ''Calathus erratus'' | map = Europe | color = #008000 | opacity = 0.5 | entities = <!-- Native Presence Countries --> AT; AL; AM; AZ; BE; BA; BG; CH; CZ; DE; DK; EE; ES; FI; FR; GB; GE; GR; HR; HU; IE; IS; IT; LT; LU; LV; MD; ME; MK; NL; NO; PL; PT; RO; RS; RU; SE; SI; SK; TR; UA }} | range_map_upright = | range map_alt = | range_map_caption = [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]], [[यूरोप]] ([[बेलारूस]] और [[अण्डोरा]] को छोड़कर), [[एशिया]] (कुछ क्षेत्र), [[कॉकस|कॉकेशस]] और [[साइबेरिया]] में | taxon key =NHMSYS0001717447 }} कैलेथस एरैटस एक मध्यम आकार लगभग ८ से १२ मिली मीटर का काला ग्राउंड बीटल है जो की सामान्यतः [[पैलिआर्कटिक जैवभूक्षेत्र]] में पाया जाता है। <ref>{{cite web |url=https://maps.biodiversityireland.ie/Species/64925 |title=National Biodiversity Data Centre, Ireland, Calathus erratus |page=https://maps.biodiversityireland.ie |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==आकार का विवरण एवं विशेषताएँ== * शरीर- ८ से १२ मिलीमीटर तक लंबा, पृष्ठीय सतह काली, प्रोनोटम के ऊपर पतले, हल्के, पारदर्शी लकीर होती हैं। उनके पंख को ढकने वाला हिस्सा(एलीट्रा) लगातार हल्का हरा/नीला चमकता है। * प्रोनोटम- लगभग आयताकार, निचले कोने (पिछला कोण, जो पंखों को ढकने वाले हिस्से या एलीट्रा के सबसे निकट होते हैं) पर एक सटीक, तीखे, वर्गाकार ९०-डिग्री के कोने पर मिलते हैं। जो कि इस प्रजाति को पहचानने में मदद करते हैं। * एलीट्रा (पंखों को ढकने वाला हिस्सा)- तीसरे इलिट्रल अंतराल में दो सेटिफेरस (बालों के साथ) छिद्र होते हैं, जबकि पाँचवें और सातवें अंतराल में बिल्कुल भी छिद्र नहीं होते हैं। * उपांग एवं मुखांग- कैलेथस वंश के अन्य सदस्यों की तरह, इसमें दांतेदार टार्सल पंजे और लेबियम पर दोहरे सिरे वाला मेंटल दांत होता है।<ref> {{cite web |url=https://www2.habitas.org.uk/beetles/speciesaccounts.php?item=7305 |title=Anderson, R., 2026. Calathus erratus. (Sahlberg, 1827). [In] Ground Beetles of Ireland. |page=https://www2.habitas.org.uk/ |access-date= 20 Oct 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/articles/173731a0 |title=GILBERT, O. Field Life-histories of Four Species of Calathus (Coleoptera, Carabidae). Nature 173, 731–732 (1954) |page=https://doi.org/10.1038/173731a0 |date= 17 Apr 1954}}</ref> ==समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर== {| class="wikitable" |+ समान दिखने वाली प्रजातियों के बीच अंतर |- ! विशेषता !! ''Calathus erratus'' !! ''Calathus ambiguus'' !! ''Calathus fuscipes'' |- | '''प्रोनोटम (Pronotum) का सबसे चौड़ा भाग''' || '''मध्य भाग से पहले''' || मध्य भाग के पीछे || हल्का गोल आधार |- | '''एलिट्रल छिद्र (Elytral Punctures)''' || '''केवल तीसरे अंतराल पर''' (2 छिद्र) || केवल तीसरे अंतराल पर || तीसरे और पांचवें दोनों अंतरालों पर |- | '''एलिट्रा की चमक (Elytral Lustre)''' || '''हल्की हरी/नीली धात्विक चमक''' || फीका गहरा-भूरा; कोई धात्विक चमक नहीं || पूरी तरह काला; कोई धात्विक चमक नहीं |- | '''आधारीय गड्ढे (Basal Foveae)''' || '''आंतरिक गड्ढा गहरा''' || दोनों गड्ढे सपाट और अस्पष्ट || आधार के आर-पार मोटे छिद्रों वाला |} ==वर्गीकरण एवं नामकरण== * वर्गीकरण: [[गण (जीवविज्ञान)|गण]] [[वर्मपंखी]] → [[कुल (जीवविज्ञान)|कुल]] कैराबिडे → उपकुल प्लैटिनाइने → [[वंश (जीवविज्ञान)|वंश]] कैलाथस → [[उपजाति (जीवविज्ञान)|उपजाति]] नियोकैलाथस * प्रथम विस्तार: सर्वप्रथम सी.आर. साहलबर्ग द्वारा १८२७ में हार्पलस एराटस के रूप में वर्णित किया गया था। <ref>{{cite web |url=https://www.gbif.org/taxon/PGDX/metrics |title=Calathus (Neocalathus) erratus (C.R.Sahlberg, 1827) in Bánki, O., Roskov, Y., Döring, M., Ower, G., Hernández Robles, D. R., Plata Corredor, C. A., Stjernegaard Jeppesen, T., Örn, A., Pape, T., Hobern, D., Garnett, S., Little, H., DeWalt, R. E., Miller, J., Orrell, T., Aalbu, R., Abbott, J., Abreu, C., Acero P, A., et al. (2026). Catalogue of Life (2026-08-26 XR). Catalogue of Life Foundation, Amsterdam, Netherlands. |page=https://doi.org/10.48580/dgyy9 |access-date=21 Oct 2026}}</ref> *संरक्षण स्थिति: इसे [[रेड लिस्ट]] में 'कम चिंताजनक' श्रेणी में रखा गया है। <ref>{{cite web |url=https://species.nbnatlas.org/species/NBNSYS0000007305 |title=Calathus erratus (Sahlberg, C.R., 1827) |page=https://species.nbnatlas.org/ |access-date=21 Oct 2026 }}</ref> ==पारिस्थितिकी और आहार== * प्राकृतिक आवास: यह एक शुष्क-सहिष्णु (ज़ेरोफिलस) बीटल है जो शुष्क, खुले, रेतीले मैदानों को पसंद करता है जहाँ विरल वनस्पति हो, जैसे तटीय टीले और शुष्क झाड़ियाँ। यह वन के किनारों और खुले स्थानों पर पत्थरों, लट्ठों और पत्तों के ढेर के नीचे आश्रययुक्त सूक्ष्म स्थानों में भी रहता है।<ref>{{cite web |url=https://pictureinsect.com/wiki/Calathus_erratus.html |title=Calathus erratus |page=https://pictureinsect.com/ |access-date=21 Oct 2026}}</ref> * व्यवहार और आहार: वयस्क मुख्य रूप से निशाचर शिकारी होते हैं जो दिन के दौरान मलबे के नीचे पड़े रहते हैं। ये छोटे इन्वर्टब्रेट्स जीवों का शिकार करता है, जिनमें पिल बीटल और प्लांट बग भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=https://speciesconnect.com/species/?sp=calathus-erratus |title=Calathus erratus predatory relation |access-date=21 Oct 2026 |page=https://speciesconnect.com/ }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[वर्मपंखी]] *[[कीट]] *[[प्राणिविज्ञान]] (जूलोजी) == बाहरी कड़ियाँ == {{प्रवेशद्वार|जीव विज्ञान|image=CG Heart.gif}} === वैश्विक === * [https://web.archive.org/web/20120509074859/http://tolweb.org/Coleoptera/8221 Coleoptera] from the [[Tree of Life Web Project]] * [https://web.archive.org/web/20120510220413/http://www.fond4beetles.com/collections.html List of major Beetle collections] * [https://web.archive.org/web/20161018110844/http://www.insects.org/ced1/beetles_rel_sym.html Scarab beetles as Religious symbols] * [https://web.archive.org/web/20120414214600/http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/eng/index.htm Beetles and coleopterologists] * {{In lang|de}} [https://web.archive.org/web/20120406010357/http://www.kaefer-der-welt.de/index.htm ''Käfer der Welt''] * [https://web.archive.org/web/20120313193822/http://www.insectlifeforms.com/Orders736/BEETLES_COLEOPTERA_60502060_736.aspx Beetles – Coleoptera] * [https://web.archive.org/web/20110503080315/http://www.flickr.com/photos/25258027@N02/sets/72157604361795999 Beetle larvae] * [https://web.archive.org/web/20110427115212/http://www.flickr.com/photos/coleoptera-us/sets/72157607363771409/ Beetle images] === क्षेत्रीय === * [https://web.archive.org/web/20120422130746/http://www.koleopterologie.de/gallery/ Gallery of European beetles] * [https://web.archive.org/web/20120503012045/http://www.colpolon.biol.uni.wroc.pl/lista%20rodzin.htm Poland beetles] * [https://web.archive.org/web/20130308171635/https://sites.google.com/site/mikesinsectkeys/ Identification keys to some British beetles] * [https://web.archive.org/web/20120606142009/http://bugguide.net/node/view/60 North American Beetles] * [https://web.archive.org/web/20120419050143/http://www.cirrusimage.com/beetles.htm Beetles of North America] * [https://web.archive.org/web/20120501063346/http://www.texasento.net/beetles.htm Texas beetle information] * [https://web.archive.org/web/20120516042450/http://www.naturalworlds.org/beetlering/index.htm The Beetle Ring] * [https://web.archive.org/web/20120211224634/http://www.beetlesofafrica.com/index-old.asp Beetles of Africa] * [https://web.archive.org/web/20120327161945/http://mauritiusbeetles.myspecies.info/ Beetles of Mauritius] * [https://web.archive.org/web/20181104072555/http://www.beetle-diversity.com/ Southeast Asian beetles] [[श्रेणी:कीट गण]] [[श्रेणी:वर्मपंखी|*]] {{Taxonbar}} {{जीव विज्ञान फुटर}} 1ijkdqioyb32zyqr6cr8aktw9zbck76 श्रेणी:Articles with जर्मन-language sources (de) 14 1620288 6631605 2026-10-20T21:03:29Z Noukayami 942574 नया पृष्ठ: [[:श्रेणी:Articles with जर्मन-language sources (de)]] 6631605 wikitext text/x-wiki [[:श्रेणी:Articles with जर्मन-language sources (de)]] 1u0p85fx73zoxmthh6qw3opbvp57oek 6631606 6631605 2026-10-20T21:03:42Z Noukayami 942574 पृष्ठ से सम्पूर्ण विषयवस्तु हटा रहा है 6631606 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 सदस्य वार्ता:SauravDhurvanshi 3 1620290 6631623 2026-10-21T05:28:07Z QueerEcofeminist 132431 QueerEcofeminist ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:SauravDhurvanshi]] को [[सदस्य वार्ता:Saurav Singh Naagvanshi]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/SauravDhurvanshi|SauravDhurvanshi]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Saurav Singh Naagvanshi|Saurav Singh Naagvanshi]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6631623 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Saurav Singh Naagvanshi]] aqc380zhijwtehw0x6m13dnwh202iaw अनंगभीम देव तृतीय 0 1620291 6631679 2026-10-21T06:37:56Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: {{Infobox royalty | name = अनंगभीम देव तृतीय | title = | image = [[File:Anangabhima Deva III .jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = जाजपुर जिले के तेरहवीं शताब्दी के जगन्नाथ मंदिर से अनंगभीम देव तृतीय का एक चित्रण | succession = पूर्व... 6631679 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनंगभीम देव तृतीय | title = | image = [[File:Anangabhima Deva III .jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = जाजपुर जिले के तेरहवीं शताब्दी के जगन्नाथ मंदिर से अनंगभीम देव तृतीय का एक चित्रण | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1211–1238 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देव तृतीय]] | successor = [[नरसिंह देव प्रथम]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = राजराजा देव तृतीय | religion = }} '''अनंगभीम देव तृतीय''' 1211 से 1238 तक [[पूर्वी गंगवंश|पूर्वी गंगा साम्राज्य]] के सम्राट थे। उन्होंने एक विशाल क्षेत्र पर अपना अधिकार बनाए रखा, जो उत्तर में [[गंगा नदी]] से लेकर दक्षिण में [[गोदावरी नदी]] तक फैला हुआ था। उन्होंने साम्राज्य की पश्चिमी सीमाओं पर [[रतनपुर के कलचुरी|कलचुरियों]] को पराजित किया था और उनके साथ वैवाहिक गठबंधन स्थापित किया था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] i4hkkkmkls9wwi21qr49jx9ftqtkyyc २०२६ कोलकाता दुर्गा पूजा जनसम्पीडन 0 1620292 6631684 2026-10-21T06:58:09Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1381264303|2026 Kolkata Durga Puja crowd crush]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6631684 wikitext text/x-wiki {{Infobox event|name=२०२६ कोलकाता दुर्गा पूजा जनसम्पीडन <br> {{lang|bn|২০২৬ কলকাতা দুর্গাপূজা জনসম্পীড়ন}}|date=१७ अक्तूबर २०२६ ईस्वी|location=चोरबागान सार्वजनिक दुर्गा पूजा मण्डप, [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], {{IND}}|cause=आरक्षकों के अनुसार वर्षा के मध्य जनसमूह का उमड़ना|deaths=१९|injuries=३५|inquiries=२१ अक्तूबर २०२६ तक अन्वेषणाधीन}} [[१७ अक्तूबर]] [[२०२६]] को, [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]] में एक [[दुर्गा पूजा]] [[मण्डप]] में [[भगदड़|जनसंपीडन]] से न्यूनतम १९ व्यक्ति मृत और ३५ आहत हुए। == घटना == चोरबागान सार्वजनिक [[दुर्गा पूजा]] मण्डप उत्तर कोलकाता में स्थित है<ref>{{Cite web|url=https://www.theweek.in/news/india/2026/10/18/the-3-factors-that-caused-fatal-stampede-at-durga-puja-pandal-in-kolkatas-chorbagan.html|title=The 3 factors that caused fatal stampede at Durga Puja pandal in Kolkata’s Chorbagan|last=Suresh|first=Meera|date=2026-10-18|website=The Week|language=en|access-date=2026-10-20}}</ref>, जो गिरीश पार्क आरक्षक स्थानक के क्षेत्र में आता है।<ref name="News-1">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/west-bengal/west-bengal-pandal-collapse-updates/article71597499.ece|title=17 dead after stampede breaks out at Kolkata Durga Puja Pandal|last=Chatterjee|first=Shrabana|date=2026-10-17|work=The Hindu|access-date=2026-10-20|last2=Singh|first2=Shiv Sahay|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> संपीडन के समय पूजा मण्डप अपने संचालन के ९१वें वर्ष में था।<ref>{{Cite web|url=https://thewire.in/rights/19-die-at-a-kolkata-durga-puja-stampede-months-ago-the-bjp-had-taken-over-the-reins-of-the-organising-committee|title=19 Die at a Kolkata Durga Puja Stampede. Months Ago, the BJP had Taken Over the Reins of the Organising Committee|last=Sarkar|first=Joydeep|date=2026-10-18|website=The Wire|language=en|access-date=2026-10-20}}</ref> २०२६ की विषयवस्तु "ध्वनि से परे" थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/kolkata/how-panic-among-pandal-hoppers-spiralled-into-the-chorebagan-stampede-tragedy-prnt/cid/2185336|title=How panic among pandal-hoppers spiralled into a stampede at Chorebagan Durga Puja|last=Basu|first=Kinsuk|date=2026-10-19|work=The Telegraph|access-date=2026-10-20}}</ref> [[प्रेस ट्रस्ट ऑफ़ इंडिया|प्रेस ट्रस्ट ऑफ़ इण्डिया]] (भारतीय समाचार न्यास) के अनुसार, संपीडन से पूर्व पश्चिम बंगाल राज्य शासन ने मण्डप को २०२६ सर्वोत्तम में सर्वोत्तम दुर्गा पूजा पुरस्कार प्रदान किया था। उसने प्रकाश, पर्यावरण-मैत्री और सर्वोत्तम मण्डप के लिए भी पुरस्कार जीते थे।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/kolkata/mamata-trinamool-congress-questions-chorbagan-durga-puja-award-after-stampede-kills-19/cid/2185382|title=Mamata Trinamool Congress questions Chorbagan Durga Puja award after stampede kills 19|date=2026-10-19|work=The Telegraph|access-date=2026-10-20|agency=Press Trust of India}}</ref> कोलकाता आरक्षक विज्ञप्ति के अनुसार, जनसंपीडन [[भारतीय मानक समय]] ([[यूटीसी+०५:३०]]) के लगभग सायं ७:४० बजे मण्डप के निर्गम-द्वार पर हुआ<ref name="Website-2">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/chorebagan-kolkata-stampede-kolkata-durga-puja-stampede-what-we-know-so-far-12200413|title=Darkness, Rush, And An Announcement: What Led To Deadly Kolkata Stampede|last=Mondal|first=Rittick|last2=Dey|first2=Sreyashi|date=2026-10-18|editor-last=Paul|editor-first=Rohit|website=NDTV|access-date=2026-10-21}}</ref>, यद्यपि [[हिन्दुस्तान टाइम्स]] द्वारा उद्धृत एक प्रत्यक्षदर्शी विवरण ने वैकल्पिक रूप से इसे लगभग दस मिनट पूर्व बताया।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/kolkata-pandal-stampede-swelling-crowd-rain-chorbagan-sarbojanin-durgotsab-samity-puja-pandal-deaths-101792256978388.html|title='Swelling crowd, situation worsened by rain': What we know so far about Kolkata pandal stampede|date=2026-10-17|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-10-21}}</ref> वर्षा के आकस्मिक आरम्भ ने जनसमूह को मण्डप में प्रवाहित किया, जो प्रवेश और निर्गम द्वारों से होकर उमड़ पड़ा।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/kolkata-news/traumatic-asphyxia-punctured-lungs-killed-most-people-in-kolkata-pandal-stampede-101792416198260.html|title=Traumatic asphyxia, punctured lungs among causes of death in Kolkata stampede that killed 19|last=Thakur|first=Joydeep|date=2026-10-19|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-10-21}}</ref> इसने भीतर के लोगों के साथ जनसमूह को संयुक्त कर दिया, जिससे संकीर्णता उत्पन्न हुई।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/kolkata-news/traumatic-asphyxia-punctured-lungs-killed-most-people-in-kolkata-pandal-stampede-101792416198260.html|title=Traumatic asphyxia, punctured lungs among causes of death in Kolkata stampede that killed 19|last=Thakur|first=Joydeep|date=2026-10-19|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-10-21}}</ref> भारत-एशियाई समाचार सेवा से साक्षात्कार किए गए एक उत्तरजीवी के अनुसार, दो व्यक्ति अन्धकार में गिर पड़े और अतिरिक्त व्यक्ति उनके ऊपर गिर पड़े।<ref name="Website-22">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/chorebagan-kolkata-stampede-kolkata-durga-puja-stampede-what-we-know-so-far-12200413|title=Darkness, Rush, And An Announcement: What Led To Deadly Kolkata Stampede|last=Mondal|first=Rittick|last2=Dey|first2=Sreyashi|date=2026-10-18|editor-last=Paul|editor-first=Rohit|website=NDTV|access-date=2026-10-21}}</ref> === मृतक तथा आहत === १९ पीड़ितों में से तेरह महिलाएँ थीं<ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/kolkata-stampede-did-collapse-warning-trigger-panic-that-killed-19-how-the-tragedy-unfolded-1.500715044|title=Kolkata stampede: Did collapse warning trigger panic that killed 19? How the tragedy unfolded|last=R|first=Stephen N.|date=2026-10-18|website=Gulf News|language=en|access-date=2026-10-20}}</ref><ref name="Website-1">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/families-recount-loss-of-loved-ones-in-kolkata-durga-puja-stampede-that-killed-19-injured-25-101792323967602.html|title='There was no way out': Families mourn loss of loved ones in Kolkata Durga Puja stampede that killed 19|last=Thakur|first=Joydeep|date=2026-10-19|website=Hindustan Times|access-date=2026-10-20}}</ref>, और चार बालक थे; सबसे अल्प आयु का पीड़ित अगरपाड़ा का एक १३ वर्षीय बालक था।<ref name="Website-12">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/families-recount-loss-of-loved-ones-in-kolkata-durga-puja-stampede-that-killed-19-injured-25-101792323967602.html|title='There was no way out': Families mourn loss of loved ones in Kolkata Durga Puja stampede that killed 19|last=Thakur|first=Joydeep|date=2026-10-19|website=Hindustan Times|access-date=2026-10-20}}</ref> अनेक पीड़ित [[कोलकाता में दुर्गा पूजा|कोलकाता की दुर्गा पूजा]] उत्सवों में भाग लेने के लिए नगर से बाहर से आए थे।<ref name="News-2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kolkata/majority-of-victims-in-kolkata-durga-puja-stampede-are-women-children/article71599949.ece|title=Majority of victims in Kolkata Durga Puja stampede are women, children|last=Chatterjee|first=Shrabana|date=2026-10-18|work=The Hindu|access-date=2026-10-20|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> २५ व्यक्ति आहत हुए, और १८ अक्तूबर २०२६ तक, तीन गहन चिकित्सा कक्ष में भर्ती किए गए। उन तीन में से एक को संपीडन-लक्षण के कारण गम्भीर अवस्था में बताया गया।<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/india/chorbagan-stampede-14-of-25-injured-under-treatment-at-pvt-hospital-3-in-icu/3075044/|title=Chorbagan stampede: 14 of 25 injured under treatment at pvt hospital, 3 in ICU|date=2026-10-18|website=ThePrint|access-date=2026-10-21|agency=Press Trust of India}}</ref> == प्रतिक्रिया == आरक्षकों ने मण्डप में प्रवेश रोक दिया और घटना का अन्वेषण आरम्भ किया। विवरणों में यह भी कहा गया कि पूजा आयोजन समिति के सदस्यों और सुरक्षा कर्मियों को अन्वेषण के भाग के रूप में अभिरक्षा में लिया गया।<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/amp/cities/story/kolkata-durga-puja-tragedy-probe-17-dead-chorbagan-pandal-3019912-2026-10-17|title=Kolkata Durga Puja tragedy: Probe ordered after 17 die at Chorbagan pandal|date=17 October 2026|work=India Today}}</ref> पश्चिम बंगाल के मुख्यमंत्री [[सुवेन्दु अधिकारी]] ने २५,००,००० रुपये (२६,००० अमरीकी डॉलर) की क्षतिपूर्ति और प्रत्येक मृत व्यक्ति के एक परिवारजन के लिए राजकीय सेवा की घोषणा की।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/19-killed-in-kolkata-stampede-cm-suvendu-announces-jobs-rs-25-lakh-for-kin/articleshow/135020185.cms|title=19 killed in Kolkata stampede; CM Suvendu announces jobs, Rs 25 lakh for kin|date=2026-10-18|work=The Times of India|access-date=2026-10-17|issn=0971-8257}}</ref> राज्य शासन ने यह भी घोषित किया कि वह आहतों के चिकित्सा व्यय वहन करेगा और प्रत्येक आहत व्यक्ति को ५,००,००० रुपये (५,२०० अमरीकी डॉलर) प्रदान करेगा। प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]] ने पृथक रूप से प्रत्येक मृत व्यक्ति के निकटतम सम्बन्धी के लिए २,००,००० रुपये (२,१०० अमरीकी डॉलर) और प्रत्येक आहत व्यक्ति के लिए ५०,००० रुपये (५२० अमरीकी डॉलर) के अनुग्रह-भुगतान की घोषणा की।<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/stampede-like-situation-at-kolkatas-chorbagan-puja-pandal-after-section-collapses-several-injured-3019834-2026-10-17|title=Kolkata Durga Puja Stampede Live: Bengal CM announces Rs 25 lakh, Govt job for deceased's families; Rs 5 lakh for injured|date=18 October 2026|work=India Today|access-date=2026-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20261017191010/https://www.indiatoday.in/india/story/stampede-like-situation-at-kolkatas-chorbagan-puja-pandal-after-section-collapses-several-injured-3019834-2026-10-17|archive-date=2026-10-17|url-status=live}}</ref><ref name="AJ">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/17/at-least-17-killed-in-stampede-at-religious-gathering-in-india|title=At least 17 killed in stampede at religious gathering in India|date=17 October 2026|work=Al Jazeera}}</ref> १८ अक्तूबर को, चोरबागान सार्वजनिक दुर्गा पूजा समिति के महासचिव और अन्य पदाधिकारियों ने घटना के पश्चात् त्यागपत्र दिया। [[इण्डिया टुडे]] के अनुसार, आरक्षकों ने आयोजकों और स्वयंसेवकों सहित १२ व्यक्तियों को प्रश्नन के लिए अभिरक्षा में लिया।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/kolkata-stampede-live-updates-chorbagan-sarbojanin-durgotsab-samity-durga-puja-pandal-deaths-bengal-suvendu-adhikari-101792254911241.html|title=Kolkata stampede LIVE: Toll reaches 19, CM Suvendu Adhikari says Chorbagan puja organisers detained|last1=Joshi|first1=Poorva|last2=Gupta|first2=Sehjal|date=2026-10-17|publisher=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20261018080351/https://www.hindustantimes.com/india-news/kolkata-stampede-live-updates-chorbagan-sarbojanin-durgotsab-samity-durga-puja-pandal-deaths-bengal-suvendu-adhikari-101792254911241.html|archive-date=2026-10-18|access-date=2026-10-17|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/at-least-25-injured-in-stampede-like-situation-at-kolkata-durga-puja-pandal/articleshow/135016891.cms|title=Kolkata stampede: 12 detained, including pandal organisers; 19 dead|date=2026-10-17|work=The Times Of India|access-date=2026-10-17}}</ref> == अन्वेषण == प्राधिकारियों ने घटना की परिस्थितियों की अन्वेषण की घोषणा की। प्रारम्भिक विवरणों में अत्यधिक जनसमूह और वर्षा को कारक बताया गया, जबकि प्रत्यक्षदर्शियों ने संकीर्ण प्रवेश और निर्गम मार्गों तथा मण्डप के चारों ओर प्रकाश-व्यवस्था के विषय में चिन्ताएँ व्यक्त कीं। घटनाओं का सटीक क्रम और जननियन्त्रण व्यवस्थाओं ने मृत्युओं में किस सीमा तक योगदान दिया, यह प्रारम्भिक विवरणों में अन्वेषणाधीन रहा।<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/amp/cities/kolkata/story/kolkata-durga-puja-pandal-tragedy-several-killed-injured-chorbagan-eyewitness-3019870-2026-10-17|title=Narrow gates, no lighting: Witnesses recount Kolkata pandal tragedy that killed 17|date=17 October 2026|work=India Today}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ndtvprofit.com/india/kolkata-durga-puja-stampede-entry-exit-were-narrow-many-fainted-eyewitnesses-recount-horror-12200429|title=Kolkata Durga Puja Stampede: 'Entry & Exit Were Narrow, Many Fainted', Eyewitnesses Recount Horror|date=17 October 2026|work=NDTV Profit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/kolkata-news/stampede-at-kolkata-durga-puja-eyewitnesses-flag-crowd-management-lapses-police-initiates-probe-101792265872620.html|title=Stampede at Kolkata Durga Puja: Eyewitnesses flag crowd management lapses, police initiates probe|publisher=Hindustan Times|access-date=2026-10-17}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारत]] [[श्रेणी:कोलकाता]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल]] [[श्रेणी:दुर्गा पूजा]] if6gvb77umu983yu8on6rqvknb2jzc0 6631685 6631684 2026-10-21T06:59:28Z स्वर्ण 883468 6631685 wikitext text/x-wiki {{Infobox event|name=२०२६ कोलकाता दुर्गापूजा जनसम्पीडन <br> {{lang|bn|২০২৬ কলকাতা দুর্গাপূজা জনসম্পীড়ন}}|date=१७ अक्तूबर २०२६ ईस्वी|location=चोरबागान सार्वजनिक दुर्गा पूजा मण्डप, [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], {{IND}}|cause=आरक्षकों के अनुसार वर्षा के मध्य जनसमूह का उमड़ना|deaths=१९|injuries=३५|inquiries=२१ अक्तूबर २०२६ तक अन्वेषणाधीन}} [[१७ अक्तूबर]] [[२०२६]] को, [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]] में एक [[दुर्गा पूजा]] [[मण्डप]] में [[भगदड़|जनसंपीडन]] से न्यूनतम १९ व्यक्ति मृत और ३५ आहत हुए। == घटना == चोरबागान सार्वजनिक [[दुर्गा पूजा]] मण्डप उत्तर कोलकाता में स्थित है<ref>{{Cite web|url=https://www.theweek.in/news/india/2026/10/18/the-3-factors-that-caused-fatal-stampede-at-durga-puja-pandal-in-kolkatas-chorbagan.html|title=The 3 factors that caused fatal stampede at Durga Puja pandal in Kolkata’s Chorbagan|last=Suresh|first=Meera|date=2026-10-18|website=The Week|language=en|access-date=2026-10-20}}</ref>, जो गिरीश पार्क आरक्षक स्थानक के क्षेत्र में आता है।<ref name="News-1">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/west-bengal/west-bengal-pandal-collapse-updates/article71597499.ece|title=17 dead after stampede breaks out at Kolkata Durga Puja Pandal|last=Chatterjee|first=Shrabana|date=2026-10-17|work=The Hindu|access-date=2026-10-20|last2=Singh|first2=Shiv Sahay|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> संपीडन के समय पूजा मण्डप अपने संचालन के ९१वें वर्ष में था।<ref>{{Cite web|url=https://thewire.in/rights/19-die-at-a-kolkata-durga-puja-stampede-months-ago-the-bjp-had-taken-over-the-reins-of-the-organising-committee|title=19 Die at a Kolkata Durga Puja Stampede. Months Ago, the BJP had Taken Over the Reins of the Organising Committee|last=Sarkar|first=Joydeep|date=2026-10-18|website=The Wire|language=en|access-date=2026-10-20}}</ref> २०२६ की विषयवस्तु "ध्वनि से परे" थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/kolkata/how-panic-among-pandal-hoppers-spiralled-into-the-chorebagan-stampede-tragedy-prnt/cid/2185336|title=How panic among pandal-hoppers spiralled into a stampede at Chorebagan Durga Puja|last=Basu|first=Kinsuk|date=2026-10-19|work=The Telegraph|access-date=2026-10-20}}</ref> [[प्रेस ट्रस्ट ऑफ़ इंडिया|प्रेस ट्रस्ट ऑफ़ इण्डिया]] (भारतीय समाचार न्यास) के अनुसार, संपीडन से पूर्व पश्चिम बंगाल राज्य शासन ने मण्डप को २०२६ सर्वोत्तम में सर्वोत्तम दुर्गा पूजा पुरस्कार प्रदान किया था। उसने प्रकाश, पर्यावरण-मैत्री और सर्वोत्तम मण्डप के लिए भी पुरस्कार जीते थे।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/kolkata/mamata-trinamool-congress-questions-chorbagan-durga-puja-award-after-stampede-kills-19/cid/2185382|title=Mamata Trinamool Congress questions Chorbagan Durga Puja award after stampede kills 19|date=2026-10-19|work=The Telegraph|access-date=2026-10-20|agency=Press Trust of India}}</ref> कोलकाता आरक्षक विज्ञप्ति के अनुसार, जनसंपीडन [[भारतीय मानक समय]] ([[यूटीसी+०५:३०]]) के लगभग सायं ७:४० बजे मण्डप के निर्गम-द्वार पर हुआ<ref name="Website-2">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/chorebagan-kolkata-stampede-kolkata-durga-puja-stampede-what-we-know-so-far-12200413|title=Darkness, Rush, And An Announcement: What Led To Deadly Kolkata Stampede|last=Mondal|first=Rittick|last2=Dey|first2=Sreyashi|date=2026-10-18|editor-last=Paul|editor-first=Rohit|website=NDTV|access-date=2026-10-21}}</ref>, यद्यपि [[हिन्दुस्तान टाइम्स]] द्वारा उद्धृत एक प्रत्यक्षदर्शी विवरण ने वैकल्पिक रूप से इसे लगभग दस मिनट पूर्व बताया।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/kolkata-pandal-stampede-swelling-crowd-rain-chorbagan-sarbojanin-durgotsab-samity-puja-pandal-deaths-101792256978388.html|title='Swelling crowd, situation worsened by rain': What we know so far about Kolkata pandal stampede|date=2026-10-17|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-10-21}}</ref> वर्षा के आकस्मिक आरम्भ ने जनसमूह को मण्डप में प्रवाहित किया, जो प्रवेश और निर्गम द्वारों से होकर उमड़ पड़ा।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/kolkata-news/traumatic-asphyxia-punctured-lungs-killed-most-people-in-kolkata-pandal-stampede-101792416198260.html|title=Traumatic asphyxia, punctured lungs among causes of death in Kolkata stampede that killed 19|last=Thakur|first=Joydeep|date=2026-10-19|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-10-21}}</ref> इसने भीतर के लोगों के साथ जनसमूह को संयुक्त कर दिया, जिससे संकीर्णता उत्पन्न हुई।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/kolkata-news/traumatic-asphyxia-punctured-lungs-killed-most-people-in-kolkata-pandal-stampede-101792416198260.html|title=Traumatic asphyxia, punctured lungs among causes of death in Kolkata stampede that killed 19|last=Thakur|first=Joydeep|date=2026-10-19|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-10-21}}</ref> भारत-एशियाई समाचार सेवा से साक्षात्कार किए गए एक उत्तरजीवी के अनुसार, दो व्यक्ति अन्धकार में गिर पड़े और अतिरिक्त व्यक्ति उनके ऊपर गिर पड़े।<ref name="Website-22">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/chorebagan-kolkata-stampede-kolkata-durga-puja-stampede-what-we-know-so-far-12200413|title=Darkness, Rush, And An Announcement: What Led To Deadly Kolkata Stampede|last=Mondal|first=Rittick|last2=Dey|first2=Sreyashi|date=2026-10-18|editor-last=Paul|editor-first=Rohit|website=NDTV|access-date=2026-10-21}}</ref> === मृतक तथा आहत === १९ पीड़ितों में से तेरह महिलाएँ थीं<ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/kolkata-stampede-did-collapse-warning-trigger-panic-that-killed-19-how-the-tragedy-unfolded-1.500715044|title=Kolkata stampede: Did collapse warning trigger panic that killed 19? How the tragedy unfolded|last=R|first=Stephen N.|date=2026-10-18|website=Gulf News|language=en|access-date=2026-10-20}}</ref><ref name="Website-1">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/families-recount-loss-of-loved-ones-in-kolkata-durga-puja-stampede-that-killed-19-injured-25-101792323967602.html|title='There was no way out': Families mourn loss of loved ones in Kolkata Durga Puja stampede that killed 19|last=Thakur|first=Joydeep|date=2026-10-19|website=Hindustan Times|access-date=2026-10-20}}</ref>, और चार बालक थे; सबसे अल्प आयु का पीड़ित अगरपाड़ा का एक १३ वर्षीय बालक था।<ref name="Website-12">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/families-recount-loss-of-loved-ones-in-kolkata-durga-puja-stampede-that-killed-19-injured-25-101792323967602.html|title='There was no way out': Families mourn loss of loved ones in Kolkata Durga Puja stampede that killed 19|last=Thakur|first=Joydeep|date=2026-10-19|website=Hindustan Times|access-date=2026-10-20}}</ref> अनेक पीड़ित [[कोलकाता में दुर्गा पूजा|कोलकाता की दुर्गा पूजा]] उत्सवों में भाग लेने के लिए नगर से बाहर से आए थे।<ref name="News-2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kolkata/majority-of-victims-in-kolkata-durga-puja-stampede-are-women-children/article71599949.ece|title=Majority of victims in Kolkata Durga Puja stampede are women, children|last=Chatterjee|first=Shrabana|date=2026-10-18|work=The Hindu|access-date=2026-10-20|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> २५ व्यक्ति आहत हुए, और १८ अक्तूबर २०२६ तक, तीन गहन चिकित्सा कक्ष में भर्ती किए गए। उन तीन में से एक को संपीडन-लक्षण के कारण गम्भीर अवस्था में बताया गया।<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/india/chorbagan-stampede-14-of-25-injured-under-treatment-at-pvt-hospital-3-in-icu/3075044/|title=Chorbagan stampede: 14 of 25 injured under treatment at pvt hospital, 3 in ICU|date=2026-10-18|website=ThePrint|access-date=2026-10-21|agency=Press Trust of India}}</ref> == प्रतिक्रिया == आरक्षकों ने मण्डप में प्रवेश रोक दिया और घटना का अन्वेषण आरम्भ किया। विवरणों में यह भी कहा गया कि पूजा आयोजन समिति के सदस्यों और सुरक्षा कर्मियों को अन्वेषण के भाग के रूप में अभिरक्षा में लिया गया।<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/amp/cities/story/kolkata-durga-puja-tragedy-probe-17-dead-chorbagan-pandal-3019912-2026-10-17|title=Kolkata Durga Puja tragedy: Probe ordered after 17 die at Chorbagan pandal|date=17 October 2026|work=India Today}}</ref> पश्चिम बंगाल के मुख्यमंत्री [[सुवेन्दु अधिकारी]] ने २५,००,००० रुपये (२६,००० अमरीकी डॉलर) की क्षतिपूर्ति और प्रत्येक मृत व्यक्ति के एक परिवारजन के लिए राजकीय सेवा की घोषणा की।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/19-killed-in-kolkata-stampede-cm-suvendu-announces-jobs-rs-25-lakh-for-kin/articleshow/135020185.cms|title=19 killed in Kolkata stampede; CM Suvendu announces jobs, Rs 25 lakh for kin|date=2026-10-18|work=The Times of India|access-date=2026-10-17|issn=0971-8257}}</ref> राज्य शासन ने यह भी घोषित किया कि वह आहतों के चिकित्सा व्यय वहन करेगा और प्रत्येक आहत व्यक्ति को ५,००,००० रुपये (५,२०० अमरीकी डॉलर) प्रदान करेगा। प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]] ने पृथक रूप से प्रत्येक मृत व्यक्ति के निकटतम सम्बन्धी के लिए २,००,००० रुपये (२,१०० अमरीकी डॉलर) और प्रत्येक आहत व्यक्ति के लिए ५०,००० रुपये (५२० अमरीकी डॉलर) के अनुग्रह-भुगतान की घोषणा की।<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/stampede-like-situation-at-kolkatas-chorbagan-puja-pandal-after-section-collapses-several-injured-3019834-2026-10-17|title=Kolkata Durga Puja Stampede Live: Bengal CM announces Rs 25 lakh, Govt job for deceased's families; Rs 5 lakh for injured|date=18 October 2026|work=India Today|access-date=2026-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20261017191010/https://www.indiatoday.in/india/story/stampede-like-situation-at-kolkatas-chorbagan-puja-pandal-after-section-collapses-several-injured-3019834-2026-10-17|archive-date=2026-10-17|url-status=live}}</ref><ref name="AJ">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/17/at-least-17-killed-in-stampede-at-religious-gathering-in-india|title=At least 17 killed in stampede at religious gathering in India|date=17 October 2026|work=Al Jazeera}}</ref> १८ अक्तूबर को, चोरबागान सार्वजनिक दुर्गा पूजा समिति के महासचिव और अन्य पदाधिकारियों ने घटना के पश्चात् त्यागपत्र दिया। [[इण्डिया टुडे]] के अनुसार, आरक्षकों ने आयोजकों और स्वयंसेवकों सहित १२ व्यक्तियों को प्रश्नन के लिए अभिरक्षा में लिया।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/kolkata-stampede-live-updates-chorbagan-sarbojanin-durgotsab-samity-durga-puja-pandal-deaths-bengal-suvendu-adhikari-101792254911241.html|title=Kolkata stampede LIVE: Toll reaches 19, CM Suvendu Adhikari says Chorbagan puja organisers detained|last1=Joshi|first1=Poorva|last2=Gupta|first2=Sehjal|date=2026-10-17|publisher=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20261018080351/https://www.hindustantimes.com/india-news/kolkata-stampede-live-updates-chorbagan-sarbojanin-durgotsab-samity-durga-puja-pandal-deaths-bengal-suvendu-adhikari-101792254911241.html|archive-date=2026-10-18|access-date=2026-10-17|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/at-least-25-injured-in-stampede-like-situation-at-kolkata-durga-puja-pandal/articleshow/135016891.cms|title=Kolkata stampede: 12 detained, including pandal organisers; 19 dead|date=2026-10-17|work=The Times Of India|access-date=2026-10-17}}</ref> == अन्वेषण == प्राधिकारियों ने घटना की परिस्थितियों की अन्वेषण की घोषणा की। प्रारम्भिक विवरणों में अत्यधिक जनसमूह और वर्षा को कारक बताया गया, जबकि प्रत्यक्षदर्शियों ने संकीर्ण प्रवेश और निर्गम मार्गों तथा मण्डप के चारों ओर प्रकाश-व्यवस्था के विषय में चिन्ताएँ व्यक्त कीं। घटनाओं का सटीक क्रम और जननियन्त्रण व्यवस्थाओं ने मृत्युओं में किस सीमा तक योगदान दिया, यह प्रारम्भिक विवरणों में अन्वेषणाधीन रहा।<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/amp/cities/kolkata/story/kolkata-durga-puja-pandal-tragedy-several-killed-injured-chorbagan-eyewitness-3019870-2026-10-17|title=Narrow gates, no lighting: Witnesses recount Kolkata pandal tragedy that killed 17|date=17 October 2026|work=India Today}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ndtvprofit.com/india/kolkata-durga-puja-stampede-entry-exit-were-narrow-many-fainted-eyewitnesses-recount-horror-12200429|title=Kolkata Durga Puja Stampede: 'Entry & Exit Were Narrow, Many Fainted', Eyewitnesses Recount Horror|date=17 October 2026|work=NDTV Profit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/kolkata-news/stampede-at-kolkata-durga-puja-eyewitnesses-flag-crowd-management-lapses-police-initiates-probe-101792265872620.html|title=Stampede at Kolkata Durga Puja: Eyewitnesses flag crowd management lapses, police initiates probe|publisher=Hindustan Times|access-date=2026-10-17}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारत]] [[श्रेणी:कोलकाता]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल]] [[श्रेणी:दुर्गा पूजा]] iofrm6pimzdizv54m1yosld58rz0k6m २०२६ दिल्ली होटल अग्निकाण्ड 0 1620293 6631690 2026-10-21T07:09:21Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1381177217|2026 Delhi hotel fire]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6631690 wikitext text/x-wiki ३ जून २०२६ को, [[भारत]] के [[नई दिल्ली]] के [[मालवीय नगर]] के हौज़ रानी क्षेत्र में स्थित फ़्लोरिश स्टे बेड एण्ड ब्रेक्फ़स्ट होटल में लगी अग्नि से २२ व्यक्ति मृत और ४० से अधिक अन्य आहत हुए।<ref>{{cite news|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/hejch8ieuo|title=Delhi hotel fire: 3 Bangladeshis in critical condition|date=4 June 2026|work=Prothomalo|access-date=7 June 2026|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/bangladeshi-among-22-killed-delhi-hotel-fire-1454606?amp|title=1 Bangladeshi among 22 killed in Delhi hotel fire|date=5 June 2026|work=The Business Standard|access-date=7 June 2026|language=en}}</ref> पीड़ितों में से कई विदेशी नागरिक थे जो चिकित्सा उपचार हेतु दिल्ली आए थे।<ref>{{cite news|url=https://www.euronews.com/2026/06/03/at-least-21-people-mostly-foreign-nationals-killed-in-new-delhi-hotel-fire-police-say|title=At least 21 people killed in fire at New Delhi hotel, police say|date=3 June 2026|work=euronews|access-date=7 June 2026|language=en}}</ref> == पृष्ठभूमि == यह अग्निकाण्ड एक चतुस्तलीय भवन में हुआ, जिसके भूतल पर एक भोजनालय और ऊपरी तलों पर आवासगृह था। विवरणों से संकेत मिलता है कि अग्नि प्रारम्भ होने के समय उस परिसर में लगभग ४७ अतिथि ठहरे हुए थे। दिल्ली में पूर्व में भी कई भीषण अग्नि-आपदाएँ हुई हैं, जिनमें १९९७ का उपहार चलचित्रगृह अग्निकाण्ड, २०१९ का दिल्ली होटल अग्निकाण्ड, तथा २०२२ का मुण्डका वाणिज्य भवन अग्निकाण्ड सम्मिलित हैं। == अग्नि == अग्नि ३ जून २०२६ की प्रातः प्रारम्भ हुई।<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/3/fire-at-new-delhi-hotel-kills-at-least-21-people|title=Fire at New Delhi hotel kills at least 21 people, including 18 foreigners|last1=Press|first1=The Associated|work=Al Jazeera|access-date=7 June 2026|language=en}}</ref> इसका उद्गम भूतल की रसोई में एक वायु-भर्जक (एयर फ़्रायर) से हुआ, जिसमें आग लग गई। कर्मचारियों ने आर्द्र कम्बल से अग्नि को दबाने का प्रयास किया, जिसके पश्चात् अग्नि सम्पूर्ण रसोई में फैल गई। उन्होंने अग्निशामक यंत्र से इसे बुझाने का प्रयास किया, किन्तु तब तक अग्नि शेष भूतल पर भी फैल चुकी थी।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/malviya-nagar-hotel-fire-survivor-10742187/|title=‘Fire started from air fryer… rescued two people’: Staffer injured in Delhi hotel fire|last=Singh|first=Alok|date=2026-06-16|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-06-18}}</ref> स्थानीय निवासियों ने शीघ्र ही अग्नि में फँसे लोगों को बचाने का प्रयास किया: एक स्थानीय कम्बल एवं वस्त्र-विक्रय केन्द्र के स्वामी ने जलते भवन से कूदने वालों के पतन को सुरक्षित बनाने हेतु भूमि पर रजाई और गद्दे बिछा दिए, जबकि अन्यों ने पीड़ितों पर हृदय-फुफ्फुस पुनरुज्जीवन (सीपीआर) किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.rediff.com/news/report/seveal-dead-in-massive-fire-at-delhi-restaurant/20260603.htm|title=21, mostly foreigners, killed in massive fire at Delhi hotel|last=Waje|first=Hemant|website=Rediff|language=en|access-date=2026-06-05}}</ref> दिल्ली अग्निशमन सेवा ने घटनास्थल पर दस अग्निशमन वाहन तैनात किए।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.lokmattimes.com/national/malviya-nagar-fire-vp-radhakrishnan-condoles-loss-of-lives-l-g-sandhu-assures-help/|title=Malviya Nagar fire: VP Radhakrishnan condoles loss of lives, L-G Sandhu assures help|date=2026-06-03|website=Lokmat Times|language=en|access-date=2026-06-09|agency=Indo-Asian News Service}}</ref> === हताहतों की संख्या === अग्नि से २२ व्यक्ति मृत हुए, जिनमें एक ही परिवार के आठ सदस्य सम्मिलित थे।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/hauz-rani-fire-tragedy-family-loss-delhi-bb-fire-10723866/|title=‘Everyone is corrupt’: Anger, grief at Gurgaon home that lost 8 to South Delhi fire|last=Hazarika|first=Abhimanyu|date=2026-06-04|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-06-05}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/search-ends-in-tragedy-8-of-family-killed-in-delhi-hotel-fire/article71060638.ece|title=Search ends in tragedy: 8 of family killed in Delhi hotel fire|last=Kumari|first=Suruchi|date=2026-06-04|work=The Hindu|access-date=2026-06-05|last2=Kaushik|first2=Shrimansi|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> मृतकों में पाँच नाइजीरिया के, तीन किर्गिज़स्तान के, तथा एक-एक मोज़ाम्बिक, उज़्बेकिस्तान, बांग्लादेश, कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य, लाइबेरिया और इराक़ के थे। भारतीय पीड़ितों में गुड़गाँव और राजस्थान का एक परिवार था।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/news/india/2026/06/05/13-foreigners-8-members-of-a-family-among-21-killed-in-malviya-nagar-fire.html|title=13 foreigners, 8 members of a family among 21 killed in Malviya Nagar fire|date=2026-06-05|website=Onmanorama|language=en|access-date=2026-06-05}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारत]] [[श्रेणी:अग्निकांड]] t1rx3de4l9q0jp64je6xnzlgazxzalu राजराजा देव तृतीय 0 1620294 6631703 2026-10-21T08:06:24Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: {{Infobox royalty | name = राजराजा देव तृतीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1198–1211 | coronation = | predecessor = [[अनंगभीम देव द्वितीय]] | successor = [[अनंगभीम देव तृतीय]] | bir... 6631703 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = राजराजा देव तृतीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1198–1211 | coronation = | predecessor = [[अनंगभीम देव द्वितीय]] | successor = [[अनंगभीम देव तृतीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = अनंगभीम देव द्वितीय | religion = }} '''राजराजा देव तृतीय''' ने, जो [[अनंगभीम देव द्वितीय]] के पुत्र और [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] के पौत्र थे, 1198 ई. में शासन संभाला। उनके शासनकाल में [[ओडिशा]] पर आक्रमण करने की मुसलमानों की इच्छा दिखाई दी। काज़ी [[मिन्हाज-ए-सिराज]] की [[तबकात ए नासिरी]] में उल्लेख है कि [[बख़्तियार ख़िलजी]] के निर्देश पर मुहम्मद शेरान और अहमद शेरान ने लखनौर (बंगाल में) और जजनगर (ओडिशा में जाजपुर) पर अधिकार करने के लिए आगे बढ़े थे। कामरूप (असम) के विरुद्ध अभियान में मुस्लिम सेना का नेतृत्व करते समय बख़्तियार खिलजी की मृत्यु हो जाने से इस हमले पर रोक लग गई। हालाँकि, [[बंगाल का इतिहास|बंगाल]] के मुस्लिम गवर्नरों ने उसके उत्तराधिकारियों के शासनकाल में भी ओडिशा पर अपने आक्रमण जारी रखे।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] nal106pn015fiutqi6as7lvl4dgw5bb 6631745 6631703 2026-10-21T10:34:08Z Mundhalia746 934684 6631745 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = राजराजा देव तृतीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1198–1211 | coronation = | predecessor = [[अनंगभीम देव द्वितीय]] | successor = [[अनंगभीम देव तृतीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = अनंगभीम देव द्वितीय | religion = }} '''राजराजा देव तृतीय''' [[अनंगभीम देव द्वितीय]] के पुत्र और [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] के पौत्र थे। उन्होंने 1198 ई. में शासन संभाला। यही वह काल था जब इस्लाम पहली बार बंगाल तक पहुंचा । अतः उनके शासनकाल में ही पहली बार मुसलमानों की [[ओडिशा]] पर आक्रमण की शुरुआत हुई। [[मिन्हाज-ए-सिराज]] की [[तबकात ए नासिरी]] में उल्लेख है कि [[बख़्तियार ख़िलजी]] के निर्देश पर मुहम्मद शेरान और अहमद शेरान लखनौर (बंगाल में) और जजनगर (ओडिशा में जाजपुर) पर हमला करने के लिए आगे बढ़े थे। परन्तु उसी समय कामरूप (असम) के विरुद्ध लड़ाई में बख़्तियार खिलजी की मृत्यु हो जाने से यह हमला टल गया । परन्तु बाद के समय में [[बंगाल का इतिहास|बंगाल]] के मुस्लिम गवर्नरों ने ओडिशा पर अपने आक्रमण जारी रखे।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] s9hvfg6eanfzhjhae412um2tijy1778 कामार्णव देव 0 1620295 6631722 2026-10-21T09:48:13Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: {{Infobox royalty | name = कामार्णव देव | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1147–1156 | coronation = | predecessor = [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] | successor = [[राघव देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_pl... 6631722 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = कामार्णव देव | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1147–1156 | coronation = | predecessor = [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] | successor = [[राघव देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = अनन्तवर्मन चोडगंग | religion = }} '''कामार्णव देव''', [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] और कस्तूरीका मोदिनी का पुत्र , अपने पिता की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुआ। एक दशक तक चला उसका संक्षिप्त शासनकाल मुख्यतः संबलपुर-सोनपुर-बोलांगीर क्षेत्र पर अधिकार प्राप्त करने के लिए [[रतनपुर के कलचुरी|कलचुरियों]] के विरुद्ध संघर्ष में समर्पित रहा। अपने पिता की तरह, वह अपने इस अभियान में असफल रहा। उसके शासनकाल की एक उल्लेखनीय घटना यह थी कि उसने तुलाभारम समारोह संपन्न किया, जिसमें उसने स्वयं को सोने के बराबर तौला और उस सोने को ब्राह्मणों तथा अपने दरबारियों के बीच वितरित कर दिया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] hxg506eq1ku5f5jc610a0m26d1u7ltf 6631723 6631722 2026-10-21T09:50:06Z Mundhalia746 934684 6631723 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = कामार्णव देव | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1147–1156 | coronation = | predecessor = [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] | successor = [[राघव देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = अनन्तवर्मन चोडगंग | mother = कस्तूरीका मोदिनी | religion = }} '''कामार्णव देव''', [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] और कस्तूरीका मोदिनी का पुत्र , अपने पिता की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुआ। एक दशक तक चला उसका संक्षिप्त शासनकाल मुख्यतः संबलपुर-सोनपुर-बोलांगीर क्षेत्र पर अधिकार प्राप्त करने के लिए [[रतनपुर के कलचुरी|कलचुरियों]] के विरुद्ध संघर्ष में समर्पित रहा। अपने पिता की तरह, वह अपने इस अभियान में असफल रहा। उसके शासनकाल की एक उल्लेखनीय घटना यह थी कि उसने तुलाभारम समारोह संपन्न किया, जिसमें उसने स्वयं को सोने के बराबर तौला और उस सोने को ब्राह्मणों तथा अपने दरबारियों के बीच वितरित कर दिया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 4rhvm6absdujr1icu84armszyu03k0i 6631738 6631723 2026-10-21T10:23:06Z Mundhalia746 934684 6631738 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = कामार्णव देव | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1147–1156 | coronation = | predecessor = [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] | successor = [[राघव देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = अनन्तवर्मन चोडगंग | mother = कस्तूरीका मोदिनी | religion = }} '''कामार्णव देव''', [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] और कस्तूरीका मोदिनी का पुत्र था। वह अपने पिता की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुआ। मन जाता है की उसका शासनकाल लगभग एक दशक का ही था। अपने शासनकाल में वह मुख्य रूप से संबलपुर-सोनपुर-बोलांगीर क्षेत्र पर अधिकार के लिए [[रतनपुर के कलचुरी|कलचुरियों]] के विरुद्ध संघर्ष में लगा रहा। हालांकि उसे अपने इस उद्देश्य में सफलता नहीं मिल पायी। अपने शासनकाल में उसने तुलाभारम समारोह भी संपन्न किया, जिसमें उसने स्वयं को सोने के बराबर तौला और उस सोने को ब्राह्मणों तथा अपने दरबारियों के बीच वितरित कर दिया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 4w4nem9zri7kd8f2k8axpx3dcr460ae 6631739 6631738 2026-10-21T10:23:42Z Mundhalia746 934684 6631739 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = कामार्णव देव | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1147–1156 | coronation = | predecessor = [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] | successor = [[राघव देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = अनन्तवर्मन चोडगंग | mother = कस्तूरीका मोदिनी | religion = }} '''कामार्णव देव''', [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] और कस्तूरीका मोदिनी का पुत्र था। वह अपने पिता की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुआ। माना जाता है की उसका शासनकाल लगभग एक दशक का ही था। अपने शासनकाल में वह मुख्य रूप से संबलपुर-सोनपुर-बोलांगीर क्षेत्र पर अधिकार के लिए [[रतनपुर के कलचुरी|कलचुरियों]] के विरुद्ध संघर्ष में लगा रहा। हालांकि उसे अपने इस उद्देश्य में सफलता नहीं मिल पायी। अपने शासनकाल में उसने तुलाभारम समारोह भी संपन्न किया, जिसमें उसने स्वयं को सोने के बराबर तौला और उस सोने को ब्राह्मणों तथा अपने दरबारियों के बीच वितरित कर दिया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] ovaoyc63bu1magp4af1dpponfp75l3a जबलपुर बरगी बाँध क्रूज़ त्रासदी 0 1620296 6631724 2026-10-21T09:56:20Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1381177423|Jabalpur cruise tragedy]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6631724 wikitext text/x-wiki {{Infobox event|name=जबलपुर क्रूज़ नौका त्रासदी|date=३० अप्रैल २०२६|location=बरगी बाँध, जबलपुर, मध्य प्रदेश, भारत|type=नौका दुर्घटना|cause=प्रतिकूल मौसम के कारण पलटना (सन्दिग्ध)|participants=३१ (चालक-दल सहित)|deaths=१३}} '''जबलपुर क्रूज़ नौका त्रासदी''', जिसे '''बरगी बाँध क्रूज़ त्रासदी''' अथवा '''नर्मदा क्वीन त्रासदी''' के नाम से भी जाना जाता है, एक [[नौका]] [[दुर्घटना]] थी जो [[३० अप्रैल]] [[२०२६]] को भारतीय राज्य [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]] में [[जबलपुर]] के निकट [[बरगी बांध|बरगी बाँध]] जलाशय में घटित हुई। इस घटना में एक यात्री क्रूज़ पोत सम्मिलित था जो प्रतिकूल मौसम परिस्थितियों में पलट गया, जिसके परिणामस्वरूप अनेक मृत्युएँ हुईं।<ref name="IE1">{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/jabalpur-cruise-boat-tragedy-bodies-of-2-more-children-found-captain-claims-he-didnt-abandon-vessel-10668125/|title=Jabalpur cruise boat tragedy: Bodies of 2 more children found|date=2026-05-01|work=The Indian Express}}</ref> == पृष्ठभूमि == बरगी बाँध [[नर्मदा नदी]] पर स्थित है और जबलपुर के निकट एक लोकप्रिय पर्यटन स्थल है। पर्यटन विकास पहलों के भाग के रूप में निजी संचालकों द्वारा जलाशय क्षेत्र में क्रूज़ और नौका सेवाएँ संचालित की जाती हैं। घटना में सम्मिलित पोत, जिसे विवरणों में नर्मदा क्वीन के रूप में पहचाना गया, जबलपुर के निकट नर्मदा नदी पर बरगी बाँध जलाशय में संचालित एक यात्री क्रूज़ नौका थी।<ref name="People1">{{cite news|url=https://people.com/multiple-people-dead-including-mom-and-son-after-tourist-boat-capsizes-in-storm-11964800|title=Multiple people dead after tourist boat capsizes in storm|date=2026-05-02|work=People}}</ref> यह नौका क्षेत्र में पर्यटन गतिविधियों के भाग के रूप में संचालित की जाती थी और राज्य पर्यटन संचालनों से संबद्ध थी।<ref name="TOI2">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/life-jackets-given-after-boat-started-sinking-what-led-to-jabalpur-tragedy-that-killed-9/articleshow/130669552.cms|title='Life jackets given after boat started sinking': What led to Jabalpur tragedy|date=2026-05-01|work=The Times of India}}</ref> == घटना == ३० अप्रैल २०२६ को, यात्रियों को ले जा रही एक क्रूज़ नौका जबलपुर के निकट बरगी बाँध जलाशय में मौसम में आकस्मिक परिवर्तन के पश्चात् पलट गई, जिसमें कथित रूप से तेज़ हवाएँ और उग्र जल सम्मिलित थे।<ref name="NDTV1">{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/madhya-pradesh-boat-tragedy-2-days-on-6-still-missing-after-jabalpur-boat-tragedy-deaths-rise-to-9-11438244|title=2 Days On, 6 Still Missing After Jabalpur Boat Tragedy, Deaths Rise To 9|date=2026-05-02|work=NDTV}}</ref><ref name="NDTV2">{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/jabalpur-bargi-dam-cruise-accident-cant-eat-sleep-boat-pilot-on-tragedy-that-killed-9-11438828|title="Can't Eat, Sleep": Boat Pilot On Jabalpur Tragedy|date=2026-05-02|work=NDTV}}</ref> पोत में यात्रियों और चालक-दल सहित ३१ व्यक्ति सवार थे।<ref name="OI1">{{cite news|url=https://www.oneindia.com/india/4-dead-after-cruise-boat-carrying-31-people-sinks-in-madhya-pradesh-s-jabalpur-8074185.html|title=4 Dead After Cruise Boat Carrying 31 People Sinks in Madhya Pradesh’s Jabalpur|date=2026-04-30|work=OneIndia}}</ref> घटना के कुछ ही समय पश्चात् स्थानीय प्राधिकारियों द्वारा उद्धार कार्य आरम्भ किए गए, तथा आरक्षक और आपदा प्रतिक्रिया बलों के दल घटनास्थल पर तैनात किए गए।<ref name="NDTV12">{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/madhya-pradesh-boat-tragedy-2-days-on-6-still-missing-after-jabalpur-boat-tragedy-deaths-rise-to-9-11438244|title=2 Days On, 6 Still Missing After Jabalpur Boat Tragedy, Deaths Rise To 9|date=2026-05-02|work=NDTV}}</ref> अनेक यात्रियों को जल से बचाया गया।<ref name="NDTV13">{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/madhya-pradesh-boat-tragedy-2-days-on-6-still-missing-after-jabalpur-boat-tragedy-deaths-rise-to-9-11438244|title=2 Days On, 6 Still Missing After Jabalpur Boat Tragedy, Deaths Rise To 9|date=2026-05-02|work=NDTV}}</ref> == मृतक तथा उद्धार प्रयास == इस घटना के परिणामस्वरूप न्यूनतम १३ व्यक्तियों की मृत्यु हुई, जिनमें अनेक महिलाएँ और बालक सम्मिलित थे, जबकि अन्यों को आपातकालीन दलों द्वारा बचाया गया।<ref name="IE12">{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/jabalpur-cruise-boat-tragedy-bodies-of-2-more-children-found-captain-claims-he-didnt-abandon-vessel-10668125/|title=Jabalpur cruise boat tragedy: Bodies of 2 more children found|date=2026-05-01|work=The Indian Express}}</ref> स्थानीय आरक्षक, राज्य आपदा प्रतिक्रिया बल (एसडीआरएफ़) और अन्य प्राधिकारियों द्वारा अन्वेषण और उद्धार कार्य संपादित किए गए। उत्तरजीवियों को उपचार हेतु निकटवर्ती चिकित्सालयों में ले जाया गया।<ref name="Hindu1">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/madhya-pradesh/madhya-pradesh-cruise-boat-tragedy-toll-rises-updates/article70927475.ece|title=Madhya Pradesh cruise boat tragedy: toll rises — updates|date=2026-05-02|work=The Hindu}}</ref> === पीड़ित === प्राधिकारियों ने कुछ पीड़ितों की पहचान जारी की; तथापि, सभी विवरणों में पूर्ण और सुसंगत रूप से सत्यापित सूचियाँ तत्काल उपलब्ध नहीं थीं। {| class="wikitable" !नाम !आयु !मूल !टिप्पणियाँ |- |मरीना मेसी |३९ |[[दिल्ली]] |मृतकों में सूचित |- |त्रिशान (जहान) मेसी |४ |[[दिल्ली]] |मरीना मेसी का पुत्र |- |मधुर मेसी |६२ |[[दिल्ली]] |मरीना मेसी की माता |- |निशा सोनी |— |[[जबलपुर]] |मृतकों में सूचित |- |विराज सोनी |— |[[जबलपुर]] |बाल पीड़ित |- |शमीम ज़ैदी |— |[[गंज बासौदा]] |मृतकों में सूचित |- |रेशमा सय्यद |— |[[जबलपुर]] |मृतकों में सूचित |- |तमिलवेन्दन आर्य |५ |[[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] |परिवार के साथ आए |- |कामराज आर्य |— |[[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] |मृतकों में सूचित |} ''टिप्पणी: प्रारम्भिक विवरणों में कुछ नाम और विवरण स्रोतों में भिन्न थे। तालिका में केवल उन व्यक्तियों को सम्मिलित किया गया है जिनकी पहचान अनेक माध्यमों द्वारा सूचित की गई थी।'' === मेसी परिवार === जिन परिवारों को महत्वपूर्ण समाचार-माध्यम ध्यान मिला, उनमें से एक दिल्ली का मेसी परिवार था। मरीना मेसी, उसका चार वर्षीय पुत्र त्रिशान (जिसे जहान भी बताया गया), और उसकी माता मधुर मेसी उन लोगों में सम्मिलित थीं जिनकी मृत्यु हुई।<ref name="NDTVMassey">{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/jabalpur-boat-tragedy-save-me-delhi-womans-last-call-before-jabalpur-boat-tragedy-kills-3-family-members-11439345|title="Save Me": Delhi Woman's Last Call Before She Died In Jabalpur Boat Tragedy|date=2026-05-02|work=NDTV}}</ref><ref name="TOIMassey">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/my-world-is-gone-3-of-family-return-delhi-from-madhya-pradeshs-jabalpur-in-coffins/articleshow/130726198.cms|title='My world is gone': 3 of Delhi family return from Madhya Pradesh's Jabalpur in coffins|date=2026-05-03|work=The Times of India}}</ref> परिवार बरगी बाँध में क्रूज़ यात्रा करने से पूर्व गृहप्रवेश समारोह में सम्मिलित होने के लिए जबलपुर गया था।<ref name="HTMassey">{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/had-i-not-taken-them-there-family-would-ve-been-alive-jabalpur-boat-accident-survivor-who-lost-3-kin-delhi-mayapuri-101777779437967.html|title='Had I not taken them there, family would've been alive': Jabalpur boat accident survivor who lost 3 kin|date=2026-05-03|work=Hindustan Times}}</ref> मरीना के पति प्रदीप कुमार वर्मा, पुत्री सिया ("पीहू") मेसी, और उसके पिता जूलियस मेसी घटना से बच गए।<ref name="NDTVMassey2">{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/jabalpur-boat-tragedy-save-me-delhi-womans-last-call-before-jabalpur-boat-tragedy-kills-3-family-members-11439345|title="Save Me": Delhi Woman's Last Call Before She Died In Jabalpur Boat Tragedy|date=2026-05-02|work=NDTV}}</ref><ref name="TOIMassey2">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/my-world-is-gone-3-of-family-return-delhi-from-madhya-pradeshs-jabalpur-in-coffins/articleshow/130726198.cms|title='My world is gone': 3 of Delhi family return from Madhya Pradesh's Jabalpur in coffins|date=2026-05-03|work=The Times of India}}</ref> === उद्धार कार्य === प्रारम्भिक उद्धार प्रयासों का नेतृत्व स्थानीय मछुआरों, ग्रामवासियों, और जल जीवन मिशन से संबद्ध निकटवर्ती जल परियोजना के निर्माण श्रमिकों ने किया, जिन्होंने नौका के पलटना आरम्भ होने के तुरन्त पश्चात् जल में प्रवेश किया और अनेक यात्रियों को बचाने में सहायता की।<ref name="TOI1">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/mp-boat-tragedy-how-labourers-risked-lives-formed-human-chain-and-saved-dozens-of-lives/articleshow/130709869.cms|title=MP boat tragedy: How labourers risked lives, formed human chain and saved dozens|date=2026-05-02|work=The Times of India}}</ref><ref name="HT1">{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/jumped-last-unaware-of-yellow-alert-cruise-boats-helmsman-reveals-lapses-his-truth-in-jabalpur-tragedy-mp-bargi-dam-101777777504592.html|title=Jabalpur boat tragedy: Villagers began rescue before SDRF arrival|date=2026-05-03|work=Hindustan Times}}</ref> [[राष्ट्रीय आपदा अनुक्रिया बल|राष्ट्रीय आपदा प्रतिक्रिया बल]] (एनडीआरएफ़), राज्य आपदा प्रतिक्रिया बल (एसडीआरएफ़), और सेना कर्मियों सहित आधिकारिक उद्धार दल बाद में अन्वेषण और पुनर्प्राप्ति कार्यों के संचालन हेतु तैनात किए गए।<ref name="TOI22">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/life-jackets-given-after-boat-started-sinking-what-led-to-jabalpur-tragedy-that-killed-9/articleshow/130669552.cms|title='Life jackets given after boat started sinking': What led to Jabalpur tragedy|date=2026-05-01|work=The Times of India}}</ref><ref name="PTI1">{{cite news|url=https://www.sahilonline.org/english/public/index.php/jabalpur-boat-tragedy-6-still-missing-after-2-days-death-toll-rises-to-9|title=Jabalpur boat tragedy: search operations continue|date=2026-05-02|work=PTI}}</ref> निमज्जकों और उद्धार कर्मियों ने लापता यात्रियों का पता लगाने और जलमग्न पोत से शवों को निकालने के लिए कई दिनों तक कार्य संचालित किए। एक उत्तरजीवी, रियाज़ हुसैन सय्यद, कई घण्टों तक पलटी हुई नौका के भीतर वायु-कोष को पकड़े रहकर फँसे रहने के पश्चात् जीवित पाए गए।<ref name="TOI3">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/70-year-old-who-was-trapped-under-boat-for-3-hrs-survived/articleshow/130684977.cms|title=70-year-old trapped under boat for 3 hours survives|date=2026-05-06|work=The Times of India}}</ref><ref name="MC1">{{cite news|url=https://www.moneycontrol.com/city/jabalpur-tragedy-a-70-year-old-survived-3-hrs-trapped-inside-sunken-cruise-how-the-miracle-happened-article-13911153.html|title=Jabalpur tragedy: man survived trapped inside cruise|date=2026-05-07|work=Moneycontrol}}</ref> == सम्बन्धित विषय == * [[जबलपुर]] * [[बरगी बांध|बरगी बाँध]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जबलपुर]] 1jym3a9iil5d2kso2vqwclxf9fa8vc1 बोस्टन विश्वविद्यालय संचार महाविद्यालय 0 1620297 6631725 2026-10-21T09:56:27Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1380591404|Boston University College of Communication]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6631725 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=बोस्टन विश्वविद्यालय<br>संचार महाविद्यालय|native_name=|latin_name=|image=210907 COM Lawn summer sign.jpg|image_size=300px|caption=संचार महाविद्यालय|motto=|established=१९४७|type=[[निजी विश्वविद्यालय|निजी]] संचार महाविद्यालय|parent=[[बोस्टन विश्वविद्यालय]]|dean=मैरिएट डिक्रिस्टिना|students=२,६३५|undergrad=२,१०५|postgrad=५२०|doctoral=१०|city=[[बोस्टन]]|state=[[मैसाचुसेट्स]]|country={{USA}}|campus=नगरीय|free_label=|free=|website={{Official URL}}}} '''बोस्टन विश्वविद्यालय संचार महाविद्यालय''' (सीओएम) [[बोस्टन]], [[मैसाचुसेट्स]] स्थित एक [[निजी]] [[अनुसंधान]] [[विश्वविद्यालय]], [[बोस्टन विश्वविद्यालय]] (बीयू) का संचार विद्यालय है। १९४७ में स्थापित, यह [[संयुक्त राज्य अमरीका]] में [[जनसंपर्क|जनसम्पर्क]] (पीआर) में उपाधि प्रदान करने वाला प्रथम संस्थान था।<ref>{{Cite web|url=https://www.koppelmangroup.com/blog/2023/3/16/best-colleges-for-public-relations|title=Best Colleges for Public Relations|date=2023-03-16|website=TKG|language=en-US|access-date=2024-03-12}}</ref> सीओएम की एडलैब प्रथम और सबसे बड़ी छात्र-संचालित [[विज्ञापन]] अभिकरण है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bu.edu/com/articles/the-agency-experience/|title=The Agency Experience|language=en|access-date=2025-11-04}}</ref> सीओएम में विश्वविद्यालय के विज्ञापन, [[चलचित्र]] एवं [[दूरदर्शन]], [[पत्रकारिता]], माध्यम विज्ञान, और जनसम्पर्क में स्नातक और परास्नातक कार्यक्रम स्थित हैं। == शैक्षणिक == बोस्टन विश्वविद्यालय के संचार महाविद्यालय में तीन शैक्षणिक विभाग हैं : [[पत्रकारिता]]; [[चलचित्र]] एवं [[दूरदर्शन]]; और [[जनसंचार]], [[विज्ञापन]] एवं [[जनसंपर्क|जनसम्पर्क]]। इसमें दो अन्तर-विभागीय प्रभाग भी हैं : उदीयमान माध्यम अध्ययन और संचार। महाविद्यालय स्नातक और परास्नातक दोनों उपाधियाँ प्रदान करता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bu.edu/com/academics/|title=Academics|language=en|access-date=2025-11-04}}</ref> === उपाधि कार्यक्रम === बोस्टन विश्वविद्यालय का संचार महाविद्यालय पाँच विज्ञान स्नातक स्नातक उपाधि कार्यक्रम प्रदान करता है: विज्ञापन, चलचित्र एवं दूरदर्शन, पत्रकारिता, माध्यम विज्ञान और जनसम्पर्क। यह १३ परास्नातक उपाधि कार्यक्रम प्रदान करता है: विज्ञापन (विज्ञान परास्नातक), उदीयमान माध्यम अध्ययन (कला परास्नातक और विद्यावाचस्पति), दूरदर्शन (विज्ञान परास्नातक), चलचित्र एवं दूरदर्शन अध्ययन (ललित कला परास्नातक), पटकथा लेखन (ललित कला परास्नातक), माध्यम उद्यम (विज्ञान परास्नातक), पत्रकारिता (विज्ञान परास्नातक), माध्यम विज्ञान (विज्ञान परास्नातक), माध्यम विज्ञान: विपणन संचार अनुसंधान (विज्ञान परास्नातक), जनसम्पर्क (विज्ञान परास्नातक), रणनीतिक समन्वित संचार (विज्ञान परास्नातक), और मानव-केन्द्रित अभिकल्प (विज्ञान परास्नातक)। यह ब्रांडित विषय-वस्तु निर्माण में संयुक्त विज्ञान स्नातक/विज्ञान परास्नातक कार्यक्रम और नागरिक विज्ञान संचार में प्रमाणपत्र कार्यक्रम प्रदान करता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bu.edu/com/academics/|title=Academics|language=en|access-date=2025-11-04}}</ref> === प्रशंसाएँ === बोस्टन विश्वविद्यालय का संचार महाविद्यालय संयुक्त राज्य अमेरिका के संचार महाविद्यालयों में सुविख्यात है, जिसे पीआर न्यूज़ द्वारा जनसम्पर्क शिक्षा ए-सूची में सूचीबद्ध किया गया है और वैरायटी द्वारा शीर्ष चलचित्र विद्यालयों में गिना गया है, तथा उद्योग स्रोतों द्वारा श्रेणीबद्ध किया गया है :<ref>{{Cite web|url=https://www.prnewsonline.com/go/the-2024-education-a-list/|title=PRNEWS 2024 Education A-List|date=2024-01-17|website=PRNEWS|language=en|access-date=2025-12-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://variety.com/lists/best-film-schools-north-america-2024/|title=2024's Top Film Schools in North America|last=Thompson|first=Sharareh Drury, Jack Dunn, Todd Gilchrist, Carole Horst, Selena Kuznikov, Karen Idelson, Jaden|date=2024-04-24|website=Variety|language=en-US|access-date=2025-12-02}}</ref> {| class="wikitable" !श्रेणी !कार्यक्रम !स्रोत !वर्ष |- |१<ref>{{Cite web|url=https://www.collegefactual.com/majors/communication-journalism-media/public-relations-advertising/rankings/top-ranked/|title=2025 Best Public Relations & Advertising Schools|website=www.collegefactual.com|language=en|access-date=2025-12-02}}</ref> |जनसम्पर्क और विज्ञापन हेतु श्रेष्ठ विद्यालय |College Factual |२०२५ |- |२<ref>{{Cite web|url=https://www.collegefactual.com/majors/communication-journalism-media/journalism/rankings/top-ranked/|title=2025 Best Journalism Schools|website=www.collegefactual.com|language=en|access-date=2025-12-02}}</ref> |श्रेष्ठ पत्रकारिता विद्यालय |College Factual |२०२५ |- |३<ref>{{Cite web|url=https://www.collegetransitions.com/blog/best-colleges-for-advertising/|title=2025 Best Colleges for Advertising|last=Belasco|first=Andrew|date=2025-02-27|website=College Transitions|language=en-US|access-date=2025-12-02}}</ref> |विज्ञापन हेतु श्रेष्ठ महाविद्यालय |College Transitions |२०२५ |- |३<ref>{{Cite web|url=https://www.collegetransitions.com/blog/best-colleges-for-journalism/|title=2025 Best Colleges for Journalism|last=Belasco|first=Andrew|date=2025-02-25|website=College Transitions|language=en-US|access-date=2025-12-02}}</ref> |पत्रकारिता हेतु श्रेष्ठ महाविद्यालय |College Transitions |२०२५ |- |४<ref>{{Cite web|url=https://www.collegetransitions.com/blog/best-colleges-for-communications/|title=2025 Best Colleges for Communications|last=Belasco|first=Andrew|date=2025-02-24|website=College Transitions|language=en-US|access-date=2025-12-02}}</ref> |संचार हेतु श्रेष्ठ महाविद्यालय |College Transitions |२०२५ |- |१४<ref>{{Cite web|url=https://www.thewrap.com/top-50-film-schools-united-states-2025/|title=The Top 50 Film Schools of 2025|last=Staff|first=TheWrap|date=2025-10-30|website=TheWrap|language=en-US|access-date=2025-12-02}}</ref> |शीर्ष चलचित्र विद्यालय |The Wrap |२०२५ |- |१६<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/best-film-schools-2025/|title=The 25 Best U.S. Film Schools in 2025|last=Galuppo|first=Mia|date=2025-08-01|website=The Hollywood Reporter|language=en-US|access-date=2025-12-02}}</ref> |श्रेष्ठ चलचित्र विद्यालय |The Hollywood Reporter |२०२५ |} == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाह्य कड़ियाँ == * [https://www.bu.edu/com आधिकारिक जालस्थल] [[श्रेणी:विश्वविद्यालय]] d5qa0l02636483pbvrvgfak37ciship राघव देव 0 1620298 6631727 2026-10-21T10:03:53Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: {{Infobox royalty | name = राघव देव | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1156–1170 | coronation = | predecessor = [[कामार्णव देव]] | successor = [[राजराजा देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birt... 6631727 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = राघव देव | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1156–1170 | coronation = | predecessor = [[कामार्णव देव]] | successor = [[राजराजा देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = अनन्तवर्मन चोडगंग | religion = }} '''राघव देव ''', [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] और इंदिरा देवी का पुत्र , अपने भाई [[कामार्णव देव]] के बाद सिंहासन पर आसीन हुआ। उन्होंने भी एक भव्य उपाधि धारण की, 'अनंतवर्मा देविदास रणरंग राघव चक्रवर्ती'। संभवतः उनके शासनकाल के दौरान वेलनाडु के कुलोत्तुंग राजेंद्रचोड द्वितीय ने कलिंग पर आक्रमण किया और कुछ सफलता प्राप्त की। [[लिंगराज मंदिर]] के जगमोहन के भीतर पाए गए उनके दो अभिलेखों में से एक में ओडिशा के प्रसिद्ध कवि [[जयदेव]] का वर्णन है, जो अपनी अमर रचना [[गीतगोविन्द]] के लिए विख्यात हैं। उनका शासनकाल तुलनात्मक रूप से शांतिपूर्ण और स्थिर था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] pfuxskcteysyxbrkp3qiare20wxhlb7 6631729 6631727 2026-10-21T10:08:23Z Mundhalia746 934684 6631729 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = राघव देव | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1156–1170 | coronation = | predecessor = [[कामार्णव देव]] | successor = [[राजराजा देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = अनन्तवर्मन चोडगंग | mother = इंदिरा देवी | religion = }} '''राघव देव ''', [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] और इंदिरा देवी का पुत्र , अपने भाई [[कामार्णव देव]] के बाद सिंहासन पर आसीन हुआ। उन्होंने भी एक भव्य उपाधि धारण की, 'अनंतवर्मा देविदास रणरंग राघव चक्रवर्ती'। संभवतः उनके शासनकाल के दौरान वेलनाडु के कुलोत्तुंग राजेंद्रचोड द्वितीय ने कलिंग पर आक्रमण किया और कुछ सफलता प्राप्त की। [[लिंगराज मंदिर]] के जगमोहन के भीतर पाए गए उनके दो अभिलेखों में से एक में ओडिशा के प्रसिद्ध कवि [[जयदेव]] का वर्णन है, जो अपनी अमर रचना [[गीतगोविन्द]] के लिए विख्यात हैं। उनका शासनकाल तुलनात्मक रूप से शांतिपूर्ण और स्थिर था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] alsenrzgxw1hagez638y3pa5a8rnu6q 6631744 6631729 2026-10-21T10:27:45Z Mundhalia746 934684 6631744 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = राघव देव | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1156–1170 | coronation = | predecessor = [[कामार्णव देव]] | successor = [[राजराजा देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = अनन्तवर्मन चोडगंग | mother = इंदिरा देवी | religion = }} '''राघव देव ''', [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] और इंदिरा देवी का पुत्र था। वह अपने भाई [[कामार्णव देव]] की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुआ। अभिलेखों से ज्ञात होता है की उन्होंने एक भव्य उपाधि , 'अनंतवर्मा देविदास रणरंग राघव चक्रवर्ती', भी धारण की । [[लिंगराज मंदिर]] के के भीतर पाए गए उनके दो अभिलेखों में से एक में ओडिशा के प्रसिद्ध कवि [[जयदेव]] का वर्णन है, जो अपनी अमर रचना [[गीतगोविन्द]] के लिए विख्यात हैं। उनका शासनकाल तुलनात्मक रूप से शांतिपूर्ण और स्थिर था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] buiky7b5xianmuavjj72lzn4kfrelfj साँचा:पूर्ण 10 1620299 6631731 2026-10-21T10:16:30Z विक्रम प्रताप 911487 अनुप्रेषित किया ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]]) 6631731 wikitext text/x-wiki #अनुप्रेषित [[साँचा:Done]] d3a75q74bio9l4jkm1lpubazwatornp साँचा:पुरालेख पेटी 10 1620300 6631746 2026-10-21T10:34:38Z विक्रम प्रताप 911487 अनुप्रेषित किया ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]]) 6631746 wikitext text/x-wiki # अनुप्रेषित [[साँचा:Archives]] 9wzdfhcinqo6skvjb5mj5reie5356pg 6631747 6631746 2026-10-21T10:35:11Z विक्रम प्रताप 911487 सुधार किया 6631747 wikitext text/x-wiki #अनुप्रेषित [[साँचा:Archives]] oje6topdo7dxoivp82ms91jnjq85h70 विकिपीडिया वार्ता:AutoWikiBrowser/CheckPage/पुरालेख 1 5 1620301 6631749 2026-10-21T10:42:11Z विक्रम प्रताप 911487 पुरालेखण: [[विकिपीडिया वार्ता:AutoWikiBrowser/CheckPage]] से 1 चर्चा अनुभाग जोड़े गए ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|पुरालेखण उपकरण]]) 6631749 wikitext text/x-wiki {{पुरालेख}} {{TOC right}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} e5s7w9zwd3rhnogkfgydvyvs9q6pd0o 6631751 6631749 2026-10-21T10:46:08Z विक्रम प्रताप 911487 हटाया 6631751 wikitext text/x-wiki {{TOC right}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} gfp6vqfphqwy9g950rzuxdv1bwpmm1o 6631753 6631751 2026-10-21T10:51:09Z विक्रम प्रताप 911487 पुरालेखण: [[विकिपीडिया वार्ता:AutoWikiBrowser/CheckPage]] से 26 चर्चा अनुभाग जोड़े गए ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|पुरालेखण उपकरण]]) 6631753 wikitext text/x-wiki {{TOC right}} ==निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) *कृपया मुझे विकिपीडिया पर प्रबन्धकीय कार्यों के बेहतर संचालन हेतु AWB का प्रयोग करने की अनुमति दें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:४८, २४ सितंबर २०१० (UTC)<br/> {{सही}}done, आपके अच्छे प्रबंधकिय कार्यों को देखते हुए मैं यह टुल्स आपके लिये इनेबल करता हूँ--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५२, २४ सितंबर २०१० (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB access == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Kindly give me AWB access on hi wiki, its already with my bot VibhijainBot. [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:09, 29 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:49, 29 जुलाई 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मेरा नाम Approved users की सूचि में जोड़ दें। [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 08:10, 20 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 20:39, 20 अगस्त 2011 (UTC) :: शुक्रिया [[User:Utcursch|उत्कर्षराज]] ([[User talk:Utcursch|वार्ता]]) 03:54, 21 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == क्या मैं AWB का प्रयोग कर सकता हूँ? == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं जानना चाहता हूँ कि क्या मैं AWB का प्रयोग करके संपादन कर सकता हूँ। यदि किसी अनुज्ञा की आवश्यकता है तो मैं एतद्द्वारा उसके लिए निवेदन करता हूँ। धन्यवाद।-[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 11:16, 24 अगस्त 2011 (UTC) :{{सही}}Done क्यों नहीं, अवश्य आप इसका प्रयोग कर सकते है आपका हिन्दी विकि पर पुन आगमन हिन्दी विकि के निमित्त एक सुखद घटना है। शुभकामनाएँ--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:18, 24 अगस्त 2011 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद मयूर जी! -[[User:Hemant_wikikosh|<font color="darkblue">Hemant wikikosh</font>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Hemant_wikikosh|<font color="blue ">वार्ता</font>]]</sup> 16:27, 24 अगस्त 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == Zscout370 == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) I want to use AWB to replace images with those from the Commons. I am an admin at the English Wikipedia, Global Admin and the Commons. [[User:Zscout370|Zscout370]] ([[User talk:Zscout370|वार्ता]]) 19:26, 5 नवम्बर 2011 (UTC) :{{सही}}'''Done''' with Welcome to Hindi Wikipedia--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 03:33, 6 नवम्बर 2011 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग करने के लिए अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:14, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया [[सदस्य:हिंग्लिशबॉट]] के लिए AWB का उपयोग करने की अनुमति दें। इसका उपयोग अंग्रेजी संबंधी अशुद्धियों को दूर करने के लिए किया जायेगा। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 18:37, 28 जनवरी 2012 (UTC) :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 18:38, 28 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} ==Ujjwal234goel== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:17, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) कृपया मुझे हिन्दी विकिपीडिया पर भी ऑटोविकिब्राउज़र का प्रयोग करने की अनुमति दें।--[[सदस्य:Ujjwal234goel|Ujjwal234goel]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjwal234goel|वार्ता]]) 14:05, 16 दिसम्बर 2013 (UTC) :उज्वल जी, इसके इस्तेमाल के लिए आपके पास पर्याप्त अनुभव नहीं है। थोड़े समय तक हिन्दी विकि पर योगदान देने के पश्चात पुनः अनुरोध करें।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 13:09, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} == एडबल्यूबी उपयोग == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं एडबल्यूबी का उपयोग करना चाहता हूँ। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 13:03, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) *{{done}}--[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:33, 15 अक्टूबर 2015 (UTC) {{चर्चा तल}} == Add me == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Please add me to the list. Need to remove some deprecated templates, pywikibot won't work. Thanks! [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:01, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) :Also, please removes users from the list who are sysops, they don't need approval. Thanks again, [[सदस्य:Jim Carter|Jim Carter]] ([[सदस्य वार्ता:Jim Carter|वार्ता]]) 09:04, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) {{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:56, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं प्रबंधको से AWB की मददसे संपादन करने की अनुमति चाहता हूँ। मैं गुजराती विकिपीडिया और गुजराती विकिसूक्ति पर AWB का प्रयोग करता हुँं।--[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 13:54, 19 फ़रवरी 2016 (UTC) :योगेश जी, आपको ऑटोविकिब्राउज़र की सहायता से कौनसे कार्य करने हैं?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:57, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) ::संजीव जी, आप जानते ही है कि मैं गाँव के लेखो पर काम कर रहा हुँ। हर तहसील के ३० से १०० तक गाँव है। गुजरात में १८,००० गाँव है जिनके लेख गुजराती विकिपेडीया पर उपलब्ध है। ये काम में सामूहिक रुप से श्रीणी जोड़ना, हटाना, साँचा जोड़ना, एक श्रीणी हटा के दूसरी जोड़ना ये सब काम ऑटोविकिब्राउज़र कि मदद से आसानी से हो सकता है। गुजराती विकिसूक्ति पर Gujbot नामक सदस्य नाम से मेरा बॉट खाता भी है जो AWB कि मदद से चलाता हूँ। आप का कुआ सुज़व है ? ये काम में मेरे मुख्य खाते से करूँ या बॉट फ्लेग लेना पडेगा ?-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 12:46, 20 फ़रवरी 2016 (UTC) :::{{done}} ध्यान रहे, आपके सम्पादनों के लिए आप जिम्मेदार होंगे और सम्पादन करते समय बीच-बीच में जाँच अवश्य करें। लगातार गलत सम्पादन आपको भी प्रतिबन्धित करवा सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 22 फ़रवरी 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते जी , :मैं AWB को उपयोग करना चाहता हूँ ।--[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|20px]][[User:राजु सुथार|<span style="text-shadow:#EE82EE;"><font color="orange"><b>राजु सुथार</b></font></span>]]<sup>[[User talk:राजु सुथार|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 13:51, 24 फ़रवरी 2016 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:59, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == Sficbot == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं इसके द्वारा बॉट संचालित करना चाहता हूँ। क्योंकि बाकी में देवनागरी लिपि ठीक से काम नहीं करता है या "?" बन जाता है। --[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 08:26, 10 मार्च 2016 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 10 मार्च 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रपाणी== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|सत्यम् मिश्र|संजीव कुमार|Hunnjazal|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ। --<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:22, 23 अप्रैल 2016 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:47, 24 अप्रैल 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} ==चक्रबोट== {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:18, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) बोट फ्लेग मिल गया है। कृपया ये सभ्य नाम को चेकपेज़ सूची में जोड़ दें। तभी सदस्य सम्पादन कर पायेंगे।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 10:53, 18 मई 2016 (UTC) :{{done}} चक्रपाणी जी द्वारा।-[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 16:02, 18 मई 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == JuniorX2 == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:19, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Manojkhurana}} मैं AWB का प्रयोग करना चाहता हूँ ताकि अपने कार्यों को थोड़ी गति दे सकूँ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] <sup>[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]</sup><sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> 05:09, 22 अक्टूबर 2016 (UTC) :अभी पर्याप्त अनुभव नहीं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:27, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == अद्यतन करें == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो|संजीव कुमार|Anamdas|SM7|चक्रपाणी}} कृपया मेरा नया सदस्य नाम अद्यतन कर दें।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:24, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) :{{done}} --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:30, 24 दिसम्बर 2016 (UTC) {{चर्चा तल}} == आर्यबॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) [[सदस्य:आर्यबॉट]] को सूची में जोड़ दें। बॉट फ़्लैग मिल गया है।--<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:Magenta;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:13, 6 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 12:59, 9 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाश == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए आवेदन करता हु चुकि मुझे लगभग 50-100 पेज में श्रेणिकरण और {{tlx|Indian Space Programme}} जैसी लाइन बड़नी पड़ती है। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 15:31, 9 जनवरी 2017 (UTC) :{{done}}{{सुनो|Jayprakash12345}}---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 08:22, 11 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == जयप्रकाशबोट == {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{ping|Mala chaubey|SM7|संजीव कुमार|चक्रपाणी|Anamdas}} में AWB चलने के लिए अपना दूसरा खाता [[सदस्य:JayprakashBot]] को नामंकित करता हू। --<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 08:45, 14 जनवरी 2017 (UTC) *<s>{{done}}-आपके सकारात्मक योगदानों को देखते हुए अधिकृत किया गया। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 13:44, 14 जनवरी 2017 (UTC)</s> {{not done}} - नामांकर्ता द्वारा वापस लिया गया। {{सुनो|Anamdas}} क्या प्रबंधक, बॉट अधिकार दे सकता है?? ---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 13:52, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::{{सुनो|चक्रपाणी}} कृपया प्रश्न में विराम-चिह्नों का प्रयोग करें। व्हॉट्सएप्प/ऑनलाइन-चैट के जमाने के चिह्न नहीं। मैं कुछ उत्तर लिख रहा हूँ: ::# हाँ, प्रबन्धक-बॉट भी किसी अन्य सदस्य के अधिकारों को परिवर्तित कर सकता है। ::# प्रबन्धक, किसी भी सदस्य को बॉट अधिकार नहीं दे सकता क्योंकि यह अधिकार प्रबन्धक द्वारा दिये जाने वाले अधिकारों में से नहीं है। ::मेरा अनुमान है आपको अपने प्रश्न का उत्तर मिल गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:08, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} उत्तर के लिए घन्यवाद, माफ़ करिये क्या विराम चिह्न लगाने पर कोई विकि नियम है?? :('''??''') दो प्रश्नवाचक चिह्न जोर देने के लिए प्रयुक्त हैं। जिस वाक्य में इसे प्रयुक्त किया गया है वो परिणाम का हिस्सा नहीं है ये दूसरे सदस्य पर टैग है।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:42, 14 जनवरी 2017 (UTC) ::बाकी चर्चा आपके वार्ता पृष्ठ पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:41, 14 जनवरी 2017 (UTC) :{{ping|Anamdas}} धन्यवाद सर -<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 19:48, 14 जनवरी 2017 (UTC) {{सुनो|चक्रपाणी|संजीव कुमार}} - बेहतर निर्णय हेतु धन्यवाद। मैं सादर अपना निर्णय वापिस लेता हूँ। --[[ सदस्य वार्ता: Anamdas|अनामदास]] 06:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == असक्रिय खातों को हटाना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''निस्तारित:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:21, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}} हमें AWB में से असकिय सदस्यों और बॉट को हटा देना चाहिए। आप में से कोई ये कार्य करना चाहे तो कर सकता है अन्यथा एक सप्ताह पश्चात मैं इस कार्य को पूरा कर दूँगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:26, 13 मई 2017 (UTC) :{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जो बॉट खाते सक्रिय नहीं हैं, उन्हें हटाया जा सकता है लेकिन जो सदस्य खाते सक्रिय नहीं हैं उन्हें हटाने का क्या कारण है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:18, 14 मई 2017 (UTC) ::{{सुनो|संजीव कुमार}} वो ऐसा इसलिये क्योंकि असक्रिय सदस्य जब कई दिनों बाद सक्रिय होते हैं तो वो नए बदलावों से अपरिचित होते हैं। कई बार वो भ्रमित हो जाते हैं जब वो कई दिनों बाद विकिपीडिया खोलते हैं (मेरे साथ ऐसा हुआ है)। उन्हें तो ये भी नहीं पता होगा कि मेरे पास ऐसा कोई अधिकार मौजूद है। इसलिए मैं समझता हूँ कि हमें असक्रिय सदस्यों के नाम भी हटा देना चाहिए। वैसे भी उन्हें आगे ये अधिकार लेने से रोका कोई जाएगा। वो दोबारा आवेदन करके ये अनुमति प्राप्त कर सकते हैं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:25, 15 मई 2017 (UTC) :::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} फ़िर ठीक है, लेकिन ऐसा करने से एक सप्ताह पहले इन सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर एक सामान्य सन्देश लिख दो कि अभी के लिए उनका नाम यहाँ से हटाया जा रहा है। पुनः वापसी पर वो लोग पुनः आवेदन कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:11, 15 मई 2017 (UTC) *असकिय खातें और बॉट हटाये गए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:43, 12 सितंबर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB उपयोग की अनुमति देने हेतु निवेदन == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर में ११-१२ नवम्बर २०१७ को संपन्न हुई तकनिकी कार्यशाला में AWB को सीखा। इसके उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन प्रस्तुत है। --[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 13:00, 15 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} - कृपया आवश्यक सावधानी बरतें। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 15:38, 15 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) जयपुर तकनीकी कार्यशाला २०१७ में प्रशिक्षण उपरान्त मैं AWB के लिए आवेदन करना चाहता हूँ। :-- [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 05:52, 20 नवम्बर 2017 (UTC) :{{done}} <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:15, 26 नवम्बर 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} == अनामदास का बॉट == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) {{सुनो-प्रबंधक}}:[[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#अनामदास का बॉट]] चर्चा के अनुसार कृपया [[u:AnamdasKaBot]] को AWB उपयोग हेतु अधिकृत करें। धन्यवाद। --[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:16, 7 जनवरी 2018 (UTC) :आप स्वयं कर सकते हैं।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:22, 7 जनवरी 2018 (UTC) :चूँकि यह मेरा अपना खाता है, इसलिए मेरे लिए ऐसा करना उचित नहीं।--[[ut:Anamdas|अनामदास]] 03:30, 7 जनवरी 2018 (UTC) :क्षमा कीजियेगा अनामदास महाशय किन्तु मेरे दृष्टिकोण के अनुसार अब आप स्वयं इसे बेजीजक कर सकते हैं। इस पृष्ठ को सुरक्षित करने का कारण ये है कि कोई भी अपना नाम जोड़कर AWB चलाने लगे तो हंगामा मच जाए इसलिए केवल विश्वासु सदस्यों को ही इसकी अनुमति दी जाती है। प्रबंधकों के अलावा और किसी के पास इसे संपादित करने का अधिकार नहीं होता इसलिए वार्तापृष्ठ पे ही अनुरोध लिखना पड़ता है और प्रबंधक अपने स्वविवेक से ये सुविधा सदस्य को प्रदान करते हैं। आप स्वयं प्रबंधक है और आपके बॉट के लिए जो समीक्षा होनी थी हो गयी है और आपको बॉट फ्लैग भी मिल गया है। अब आप अपने बॉट का नाम अवश्य जोड़ सकते हैं। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है। सभी को नाम जोड़ने की सुविधा न देने का कारण ऊपर बताया वहीं है। अब तो आपने यहाँ अनुरोध भी कर दिया और समीक्षा भी हो गयी। आप स्वयं जोड़ देंगे तो समय बच जाएगा। ये मेरी व्यक्तिगत राय समझे। शेष आपकी इच्छा।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 03:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) :{{done}} आर्यावर्त जी ने उपर ठीक लिखा है, आपके बॉट खाते को फ्लैग मिल चुका है अर्थात् अब इसको समुदाय ने विश्वसनीय मान लिया है और आप अपना/अपने बॉट खाते का नाम जोड़ सकते हो। आप पृष्ठ का इतिहास उठाकर भी देख सकते हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:57, 7 जनवरी 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB for new bot == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) Hello, will you please add [[सदस्य:Fluxbot]] to demonstrate edits for a bot trial related to this request: [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध#Fluxbot]]। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:32, 14 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|Xaosflux}} I shall do so, but it is a bot account without bot flag. Would you like to get a bot flag before that?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:17, 18 जून 2018 (UTC) ::[[User:संजीव कुमार]] if there are no objections for a week I will ask for the flag on meta: I can come back here after then if you would like। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 14:21, 18 जून 2018 (UTC) :[[User:संजीव कुमार]] the bot flag has been issued, please add to the bot section। Thank you, [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:35, 21 जून 2018 (UTC) ::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 22 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} ==AshokChakra== {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं AWB टूल का उपयोग करना चाहता हूँ, विकिपरियोजना लिनक्स को बढ़ाने में मैरे लिए यह टूल कारगर साबित होगी। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 13:44, 12 जुलाई 2019 (UTC) :कृपया विस्तार से बतायें आप इस टूल की पहुँच पाकर कैसे संपादन करना चाहते हैं?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:05, 13 जुलाई 2019 (UTC) ::{{सुनिए|हिंदुस्थान वासी}} जी, कुछ ही कार्यों की सूची अभी बनी है, जो निम्नलिखित है: ::*[[लिनक्स]] से संबन्धित सभी लेखों की सूची बनाकर उनके वार्ता पृष्ठ पर परियोजना का साँचा लगाना। ::*लिनक्स संबंधी कुछ टर्म्स की वर्तनी पृष्ठों पर सुधारनी है, जिन्हे मैन्युअल रूप से ढूँढने और सही करने में समय लगता है। ::*लिनक्स के अलावा अन्य विषयों पर वर्तनी सुधार जैसे कार्य। ::हालांकि मुख्य उद्देश्य इसे सीखना है। किसी भी प्रकार के गलत संपदानों की जिम्मेदारी पूर्ण रूप से मैरी होगी, जिन्हे अतिशीघ्रता से सुधारा जाएगा। उपरोक्त कार्यों की सूची अभी छोटी है पर जल्द ही कार्यक्षेत्र बढ़ाया जाएगा। इस टूल की पहुँच के बाद अगर को विशेष दायित्व हों तो कृपया उन्हे भी अवगत कराएँ। धन्यवाद। --<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 14:34, 13 जुलाई 2019 (UTC) :::{{सुनो|AshokChakra}} आपको इस उपकरण को काम में लेने की अनुमति दी गयी है। कृपया इसका सीमित उपयोग करें। एक बार उपकरण का अच्छा अनुभव होने के पश्चात् आपको लगता है कि आप इसका उपयोग अधिक मात्रा में करना चाहते हैं तो सामान्य खाते के स्थान पर बॉट का उपयोग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:32, 18 जुलाई 2019 (UTC) {{चर्चा तल}} == AWB इस्तेमाल करनेकी‌ अनुमति == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:23, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) ऑटोविकी ब्राउझर चलाने की अनुमति चाहता हु, इसकी सहायता से में बार बार किये जाने वाले काम जैसे की, वर्तनी, टेम्प्लेट्स जोड़ना, बदलना, काम करना चाहुंगा. मुझे अंग्रेजी तथा कॉमन्सविकीपर यह अनुमति है, और वहा में इसका इस्तेमाल भी कर रहा हु. में छोटे छोटे काम इसकी मदत से करुंगा और, जैसे ही मुझे पुरा विश्वास होता है, में इसका इस्तेमाल बढाउंगा, ताकी शुरुवात में‌ गलतीयां कम हो. [[user:QueerEcofeminist| '''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]<sup> [[user talk:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"cite! even if you fight"!!!</span>]]</sup> [they/them/their] 19:57, 30 मार्च 2020 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:19, 30 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == ऑटोविकि ब्राउझर चलाने के लिए अनुमति: [[User:CptViraj|CptViraj]] == {{चर्चा शीर्ष}} :{{पूर्ण}} '''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:24, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) मास-टेगिंग और छोटे-मोटे सुधार में मेरे लिए उपयोगी होगा। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कॉमन्स पर यह अधिकार रखता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:59, 29 मई 2021 (UTC) :@[[स:CptViraj|CptViraj जी]], आपका नामांकन पुराना हो गया है। यदि आपको अभी भी इसकी अनुमति चाहिए तो कृपया यहाँ लिखें और मुझे पिंग करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:52, 14 जुलाई 2021 (UTC) ::{{Ping|संजीव कुमार}} नमस्ते। जी, में अभी भी AWB के लिए अनुमति चाहता हूं। धन्यवाद! -- [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 11:50, 14 जुलाई 2021 (UTC) :::{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:19, 14 जुलाई 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} 301hwvyhhd7k9uinod1s1806qwcxwuy सदस्य:Er. NIRAJ KUMAR SAH 2 1620302 6631760 2026-10-21T11:05:07Z Niraj30 511819 /* */ 6631760 wikitext text/x-wiki [https://www.linkedin.com/in/niraj-kumar-sah-499b3913a?utm_source=share_via&utm_content=profile&utm_medium=member_ios Er Niraj Kumar Sah] 49ywzfgl1fuf6p4c6wizxccsjtre0o5 6631761 6631760 2026-10-21T11:07:49Z Niraj30 511819 /* */ Er. Niraj Kumar Sah परिचय Er. Niraj Kumar Sah एक भारतीय मैकेनिकल इंजीनियर हैं, जिन्हें औद्योगिक परियोजनाओं के साइट निष्पादन, मैकेनिकल इरेक्शन, उपकरणों की स्थापना और कमीशनिंग के क्षेत्र में अनुभव है। उनका कार्य मुख्य रूप से Compressed Biogas (CBG) प्लांट, VPSA (Vacuum Pressure Swing Adsorption) तथा PSA (Pressure Swing Adsorption) गैस शुद्धिकरण प्रणालियों और प्रक्रिया संयंत्रों से संबंधित है। प्रारंभिक जीवन एवं पृष्ठभूमि निरज कुमार साह बिहार के अररिया जिले के पलासी क्षेत्र के बेलसरी गाँव 6631761 wikitext text/x-wiki [https://www.linkedin.com/in/niraj-kumar-sah-499b3913a?utm_source=share_via&utm_content=profile&utm_medium=member_ios Er Niraj Kumar Sah] '''Er. Niraj Kumar Sah''' '''परिचय''' Er. Niraj Kumar Sah एक भारतीय मैकेनिकल इंजीनियर हैं, जिन्हें औद्योगिक परियोजनाओं के साइट निष्पादन, मैकेनिकल इरेक्शन, उपकरणों की स्थापना और कमीशनिंग के क्षेत्र में अनुभव है। उनका कार्य मुख्य रूप से Compressed Biogas (CBG) प्लांट, VPSA (Vacuum Pressure Swing Adsorption) तथा PSA (Pressure Swing Adsorption) गैस शुद्धिकरण प्रणालियों और प्रक्रिया संयंत्रों से संबंधित है। '''प्रारंभिक जीवन एवं पृष्ठभूमि''' निरज कुमार साह बिहार के अररिया जिले के पलासी क्षेत्र के बेलसरी गाँव से संबंधित हैं। उनकी पृष्ठभूमि ग्रामीण परिवेश से जुड़ी है। वे इंजीनियरिंग के क्षेत्र में तकनीकी ज्ञान और व्यावहारिक अनुभव के माध्यम से अपना पेशेवर करियर विकसित कर रहे हैं। '''शिक्षा''' निरज कुमार साह ने 2015 में मैकेनिकल इंजीनियरिंग में बी.टेक./बी.ई. की डिग्री प्राप्त की। उनकी शैक्षणिक पृष्ठभूमि ने उन्हें औद्योगिक उपकरणों, मैकेनिकल प्रणालियों, निर्माण कार्यों और प्रक्रिया संयंत्रों के संचालन से संबंधित तकनीकी आधार प्रदान किया। '''पेशेवर करियर''' निरज कुमार साह का पेशेवर कार्य साइट प्रबंधन, मैकेनिकल निर्माण एवं स्थापना, कमीशनिंग और औद्योगिक परियोजनाओं के निष्पादन से संबंधित है। साइट इंचार्ज के रूप में उनकी जिम्मेदारियों में कार्यबल प्रबंधन, संसाधनों का समन्वय, कार्य प्रगति की निगरानी, सुरक्षा मानकों का पालन और परियोजना की समयसीमा के अनुरूप कार्य पूरा करना शामिल है। उनके कार्य में क्लाइंट, इंजीनियरिंग टीम, OEM, विक्रेताओं और ठेकेदारों के साथ समन्वय भी शामिल है। '''CBG एवं गैस शुद्धिकरण परियोजनाएँ''' उनका तकनीकी अनुभव VPSA और PSA आधारित गैस शुद्धिकरण प्रणालियों की स्थापना तथा कमीशनिंग से संबंधित है। इन प्रणालियों में बायोगैस से मीथेन की शुद्धता बढ़ाने और निर्धारित परिचालन परिस्थितियों में संयंत्र के प्रदर्शन को सुनिश्चित करने के लिए विभिन्न उपकरणों और प्रक्रियाओं का उपयोग किया जाता है। उनकी कार्यगत जिम्मेदारियों में प्लांट स्टार्ट-अप, प्रक्रिया मानकों की निगरानी, गैस की गुणवत्ता का आकलन, परिचालन संबंधी समस्याओं का समाधान और प्रदर्शन परीक्षण शामिल हैं। उनके परियोजना अनुभव में Barsana, Mathura; Kota; Malegaon; Prayagraj; Hapur; Akola और Nanded जैसे स्थानों पर CBG तथा गैस शुद्धिकरण प्रणालियों से संबंधित कार्य शामिल हैं। '''साइट निष्पादन एवं कमीशनिंग''' साइट निष्पादन के क्षेत्र में उनका कार्य मैकेनिकल उपकरणों की स्थापना, संरचनात्मक निर्माण कार्यों की निगरानी, कमीशनिंग गतिविधियों का समन्वय, तकनीकी समस्याओं का समाधान तथा परियोजना दस्तावेज तैयार करने से संबंधित है। वे सुरक्षा, गुणवत्ता और कार्य निष्पादन के निर्धारित मानकों के अनुसार परियोजनाओं को पूरा करने पर ध्यान केंद्रित करते हैं। '''पेशेवर उद्देश्य''' निरज कुमार साह का पेशेवर उद्देश्य निर्माण एवं कमीशनिंग प्रबंधन के क्षेत्र में आगे बढ़ना है। वे अपने तकनीकी ज्ञान, साइट अनुभव, टीम समन्वय और समस्या-समाधान क्षमताओं के माध्यम से औद्योगिक तथा ऊर्जा परियोजनाओं के निष्पादन में योगदान देना चाहते हैं। '''व्यक्तिगत रुचियाँ एवं मूल्य''' वे ईमानदारी, अनुशासन, समय की पाबंदी, टीमवर्क, निरंतर सीखने और सामाजिक जिम्मेदारी को महत्व देते हैं। वे अपने पेशेवर विकास के साथ-साथ समाज के प्रति सकारात्मक योगदान देने में भी रुचि रखते हैं। ''नोट: यह जीवनी उपलब्ध व्यक्तिगत जानकारी के आधार पर तैयार किया गया प्रारंभिक मसौदा है। इसे स्वतंत्र रूप से प्रकाशित तथ्यों और विश्वसनीय संदर्भों से सत्यापित किए बिना Wikipedia लेख के रूप में प्रस्तुत नहीं किया जाना चाहिए।'' 3ucfau3ja66m2vqdg8f71466419sdfk